סיכום השיעור 📋
סיכום פון דעם שיעור – רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ב’
—
כללי’ע הקדמה
דער שיעור באהאנדלט פרק ב’ פון הלכות יסודי התורה, וואס כולל די דריטע און פערטע מצוה – אהבת ה’ און יראת ה’. דער מגיד שיעור חזר’ט איבער אז די ערשטע צוויי מצוות (פרק א’) זענען געווען: (1) וויסן אז ס’איז דא א באשעפער (“אנכי ה’ אלקיך”), (2) נישט מיינען אז ס’איז דא אן אנדערע גאט (“שלא יעלה במחשבה שיש שם אלוה אחר זולתי ה'”), צוזאמען מיט דער מצוה פון אחדות. דער פרק גייט ווייטער צו מסביר זיין די דריי עולמות (מלאכים, גלגלים, עולם השפל), די הייערארכיע פון מלאכים, ידיעת ה’, און דינים פון מעשה מרכבה.
—
הלכה א’ – מצות אהבת ה’ ויראתו: דער יסוד
רמב”ם’ס ווערטער:
> “האל הנכבד והנורא הזה – מצוה לאהבו וליראה אותו, שנאמר ‘ואהבת את ה’ אלקיך’, ונאמר ‘את ה’ אלקיך תירא’.”
פשט:
דער באשעפער וואס איז נכבד ונורא – ס’איז דא א מצוה אים ליב צו האבן און מורא צו האבן פון אים. די מקורות זענען די פסוקים פון קריאת שמע (אהבה) און “את ה’ אלקיך תירא” (יראה).
חידושים און ביאורים:
1) “האל הנכבד והנורא הזה” – דאפעלטע באדייטונג:
“האל הנכבד והנורא” איז א לשון הפסוק (ווי עס שטייט אין די הערות), אבער ביים רמב”ם האט עס נאך א מיינונג: דאס רעפערירט צום באשעפער וואס דער רמב”ם האט אין פרק א’ מסביר געווען זיין מציאות און אחדות. “נכבד” מיינט אז ער איז ווייט פון אונז – מיר האבן א “יראת הכבוד” ווייל מיר קענען אים ווייניק באגרייפן (ווי דער רמב”ם האט געזאגט אז ווילאנג מ’האט א גוף קען מען נישט באגרייפן מציאותו יתברך). “נורא” מיינט פחד – דער מהות הבורא איז זייער אפגעטיילט פון אונז. זיינע מעשים זענען נענטער צו אונז, אבער דער מהות השם איז נכבד ונורא.
2) אהבה = קירבה, יראה = ריחוק:
אהבה איז אן ענין פון קירבה (מ’וויל נענטער ווערן, מער וויסן), און יראה איז אן ענין פון ריחוק (מ’האט מורא, מ’רוקט זיך צוריק). ביידע זענען דא אויף איינמאל – פון דער זעלבער התבוננות קומט ארויס סיי אהבה סיי יראה.
3) מעשה מיט’ן ישמח משה:
דער ישמח משה (ר’ משה טייטלבוים) האט געבעטן דעם אייבערשטן אין א תפילה אז ער וויל האבן די יראת שמים פון דעם רמב”ם. ווען ער האט עס באקומען, האט ער זיך ממש געווארפן אויף דער ערד פון פחד, ביז ער האט געבעטן אז מ’זאל אים אוועקנעמען די פחד ווייל ער קען עס נישט דערהייבן. דער מגיד שיעור זאגט: “דא גייען מיר לערנען פון וואו איז די פחד פון דעם רמב”ם אנגעקומען – וואס איז געווען די תורה מאחורי הפחד.”
מקורות:
– “ואהבת את ה’ אלקיך” (דברים ו:ה) – מקור פאר מצות אהבה
– “את ה’ אלקיך תירא” (דברים ו:יג) – מקור פאר מצות יראה
—
הלכה ב’ – “והיאך היא הדרך לאהבתו ויראתו?”
רמב”ם’ס ווערטער:
> “והיאך היא הדרך לאהבתו ויראתו? בשעה שיתבונן האדם במעשיו וברואיו הנפלאים הגדולים, ויראה מהם חכמתו שאין לה ערך ולא קץ – מיד הוא אוהב ומשבח ומפאר ומתאוה תאוה גדולה לידע השם הגדול, כמו שאמר דוד ‘צמאה נפשי לאלקים לאל חי’.”
> “וכשמתבונן בדברים אלו עצמן – מיד הוא נרתע לאחוריו, ויירא ויפחד, וידע שהוא בריה קטנה שפלה ואפלה, עומדת בדעת קלה מעוטה לפני תמים דעות, כמו שאמר דוד ‘כי אראה שמיך… מה אנוש כי תזכרנו’.”
פשט:
דער וועג צו אהבה ויראה איז דורך התבוננות אין די בריאה. ווען מ’זעט די חכמה פון דעם באשעפער אין זיינע ברואים, באקומט מען א גרויסע ליבשאפט און א תאוה צו וויסן מער. און ווען מ’טראכט אריין אין די זעלבע זאכן, פילט מען ווי קליין מ’איז – א “בריה קטנה שפלה ואפלה” – און מ’באקומט יראה.
חידושים און ביאורים:
1) “והיאך היא הדרך” – נישט אן עצה, נאר א דעפיניציע:
“והיאך היא הדרך” מיינט נישט “זוך א טריק ווי צו באקומען יראה.” עס מיינט: “וואס באשטייט אהבה ויראה? וואס איז עס?” – עס איז א דעפיניציע פון די מצוה, נישט אן עצה. ער פארגלייכט עס צו ווי דער רמב”ם זאגט “די מצוה איז צו לייגן תפילין – והיאך היא הדרך לעשותה?” – דאס מיינט וואס איז דער אינהאלט פון דער מצוה. ער ברענגט ראיה פון פרק א’, אז אמאל זאגט דער רמב”ם קודם אז ס’איז דא א מצוה, און נאכדעם איז ער מסביר וואס די מצוה איז.
2) אהבה = וועלן וויסן מער וועגן דעם אייבערשטן:
דער רמב”ם דעפינירט אהבה ווי א תאוה גדולה לידע השם הגדול. אהבה מיינט וועלן וויסן מער. דער פסוק “צמאה נפשי לאלקים לאל חי” מיינט – מיין נפש איז דורשטיג ווי א מענטש צו וואסער, צו וויסן מער, צו ווערן מער נאנט.
3) וויסן ברענגט מער וויסן – א שטייגענדער פראצעס:
מ’דארף אנהייבן מיט וויסן אביסל, און ווען מ’ווייסט אביסל, באקומט מען א נייגעריגקייט צו וועלן וויסן מער. “וויסן ברענגט נאך מער וויסן.” דאס איז דער פראצעס פון התבוננות → אהבה → נאך מער התבוננות.
4) “בדברים אלו עצמן” – די זעלבע התבוננות ברענגט סיי אהבה סיי יראה:
וואס מיינט “עצמן”? ס’איז נישט דא אנדערע זאכן וואס מ’זאל זיך מתבונן זיין פאר יראה. די זעלבע מחשבה, די זעלבע התבוננות אין “מעשיו וברואיו הנפלאים”, ברענגט ארויס סיי אהבה סיי יראה. “עצמן” מיינט – אין די זעלבע זאכן אליין.
5) “נרתע לאחוריו” – דער מענטש פאלט צוריק:
דאס ווערט פארבונדן מיט דעם פסוק פון מתן תורה: “וירא העם וינועו ויעמדו מרחוק” – ווען די אידן האבן געזען דעם אייבערשטן האבן זיי זיך צוריקגעפאלן. “וירא” איז יראה. פחד מיינט נישט סתם מורא – פחד מיינט “נרתע לאחוריו”, דער פיזישער צוריקפאלן.
6) “בריה קטנה שפלה ואפלה, עומדת בדעת קלה מעוטה” – צוויי שטופן פון קלייניגקייט:
ערשטנס זעט דער מענטש ווי קליין זיין גוף איז קעגן דער גרויסער בריאה. אבער דאס אליין איז נישט דער עיקר חידוש (ס’איז “נישט קיין הוה אמינא אז דער גוף איז גרויס”). דער עיקר איז: דער מענטש טראכט “אבער איך האב דאך א דעת, א שכל!” – און דעמאלטס כאפט ער אז זיין שכל איז אויך זייער קליין קעגן “תמים דעות”. “דעת קלה מעוטה” – סיי בכמות (ווייניג) סיי באיכות (שוואך).
7) “כי אראה שמיך” – נישט “כי אראה השם”:
דוד זאגט “כי אראה שמיך” – ער קוקט אויף די הימלען, נישט אויף דעם אייבערשטן אליין. דער מענטש קוקט אויף די בריאה – די הימלען, די מלאכים – און פון דעם כאפט ער ווי קליין ער איז. “מה אנוש כי תזכרנו.”
8) דעפיניציע: אהבה = וועלן וויסן מער; יראה = פארשטיין ווי קליין מ’איז:
אהבה מיינט וועלן וויסן מער, און יראה מיינט פארשטיין ווי קליין איך בין, אז א מענטש איז נישט קיין גרויסע זאך. ביידע קומען ארויס פון וויסן די בריאה. “דו קענסט רופן דאס גדלות השם, אבער אין א געוויסן זין איז דאס גדלות הבורא.”
9) יראה אן אהבה איז נישט קיין אמת’ע יראה – דער דינאמישער פראצעס:
קודם דארף מען האבן אהבה (וועלן לערנען), און נאכדעם כאפט מען אן יראה (ווי קליין מ’איז), און דעמאלטס דארף מען זיך צוריק מחזק זיין און נאכאמאל מתבונן זיין. שארפער פונקט: אויב איינער האט נישט קיין רצון לדעת את ה’, האט ער נישט קיין אמת’ע יראה. “אויב איינער האט נישט קיין רצון לדעת את ה’, ער זאגט ‘דו קענסט אבער נישט וויסן, דו ביסט אזוי קליין’ – ‘איך האב נישט געוואלט, איך בין העפי.'” די יראה איז נאר א “קלאפ” ווען מ’האט געוואלט – ס’איז נאר א שמערץ ווייל מ’האט יא געוואלט וויסן. אן דעם רצון איז נישטא קיין יראה, נאר סתם א פחד.
10) דער “סטראגל” – ייאוש און חיזוק:
דער פראצעס ווערט באשריבן ווי א סטראגל: מ’הייבט אן וויסן, מ’באקומט א ייאוש (“איך קען עניוועי קיינמאל גארנישט וויסן”), אבער מ’איז זיך מחזק – “ס’איז נישטא קיין אפציע נישט צו וויסן” – און מ’שטרעבט ווייטער. אבער דער רמב”ם אליין זאגט נישט אז ס’איז א “סטראגל” – “ס’איז מער מאדערנע מענטשן וואס האבן סטראגלס.” דער רמב”ם באשרייבט עס ווי א נאטירלעכן פראצעס.
דער מגיד שיעור חילק צווישן צוויי מצבים:
– “בזדון על עצמו” – איינער וואס פילט נישט אז די חכמה איז גרעסער פון אים, פארשטייט ער נישט ווייל זי איז טאקע גרעסער פון אים.
– “נפשו לא חפצה” – איינער וואס ווייסט סתם אז ער ווייסט נישט גארנישט, און דערפאר וויל ער בכלל נישט וויסן. דאס קען ברענגען צו ייאוש.
11) דער רמב”ם איז נישט קיין חיזוק-ספר:
“דער רמב”ם איז נישט קיין חיזוק ספר, ער איז נישט באזארגט וועגן די נארישע מענטשן וואס האבן קאפ קליינע נארישע פראבלעמען.” דער רמב”ם באשרייבט די רעאליטעט פון אהבה ויראה, נישט עצות פאר מענטשן וואס האבן שוועריגקייטן. אויב מ’האט א פראבלעם פון ייאוש – “גיי צו ר’ נחמן מברסלב, ער וועט דיר סאלוון דיין ייאוש.”
12) פאראלעל צו תורה-לערנען:
דאס זעלבע געפיל האט יעדער וואס האט אמאל געקוקט אין א ספר, אין סייענס, אדער אין עני חכמה. “ער זעט אזוי געוואלדיג, איך וויל לערנען. פלוצלינג קוק איך, איך ווייס קוים דריי פסוקים קאמפערט צו די טויזנטער מיליאנען וואס איז דא. ס’פילט ער קליין.” דאס איז דער זעלבער פראצעס פון אהבה → יראה.
מקורות:
– “צמאה נפשי לאלקים לאל חי” (תהלים מב:ג) – דוד המלך’ס דורשט צו וויסן דעם אייבערשטן
– “כי אראה שמיך… מה אנוש כי תזכרנו” (תהלים ח:ד-ה) – דוד המלך’ס יראה
– “וירא העם וינועו ויעמדו מרחוק” (שמות כ:טו) – מתן תורה, פארבונדן מיט “נרתע לאחוריו”
– רמב”ם פרק א’ – צוריקגערופן וועגן “בריה קטנה שפלה ואפלה” און אז מ’קען נישט באגרייפן מציאותו ווילאנג מ’האט א גוף
—
הלכה ב’ (המשך) – “ולפי הדברים האלו אני מודיעך כללים גדולים ממעשה רבון העולמים”
רמב”ם’ס ווערטער:
> “ולפי הדברים האלו אני מודיעך כללים גדולים ממעשה רבון העולמים, כדי שיהיו פתח למבין לאהוב את השם, כמו שאמרו חכמים בענין אהבה – שמתוך כך אתה מכיר את מי שאמר והיה העולם.”
פשט:
לויט דעם וואס דער רמב”ם האט מסביר געווען אז דער וועג צו אהבה ויראה איז דורך התבוננות, וועט ער מסביר זיין “כללים גדולים” פון דער בריאה, כדי צו געבן א “פתח” – א טיר – פאר דעם וואס וויל פארשטיין.
חידושים און ביאורים:
1) צוויי טייטשן אין “כללים גדולים”:
1. גרויסע כללים – די וויכטיגסטע, הויפט-כללים.
2. זייער גרויסע כללים – ריזיגע, ברייטע כללים וואס נעמען אריין די גאנצע וועלט אויף איינמאל (אין קאנטראסט צו א “קליינע כלל” וואס נעמט אריין נאר איין זאך).
ביידע טייטשן זענען אמת.
2) “פתח למבין” – נאר א טיר, נישט דאס גאנצע הויז:
די כללים זענען נאך נישט די אייגנטליכע “בחינה” (דאס טיפע פארשטיין), נאר א פתח – א טיר פאר דעם וואס וויל פארשטיין.
3) “מי שאמר והיה העולם” – פארשטיין חכמת העולם:
פארשטיין די חכמת העולם, וואס דאס איז חכמת הקב”ה – דורך דעם קומט מען צו אים מכיר זיין.
4) קיין צמצום אין וואס ברענגט אהבת השם:
דער רמב”ם זאגט ער גייט נאר ברענגען “מה שנוגע לענין וואס ברענגט אן אהבת השם” – אבער אין אמת’ן, אלעס ברענגט אן אהבת השם. דער רמב”ם מיינט נאר אז ער קען נישט אויסלערנען די גאנצע חכמה אויף איינמאל – ער גיט נאר דעם “אופן כללי.” ער מאכט כביכול א “סאמערי פון דער גאנצער וויקיפעדיע” – דעם מערסטן הויכן כלל.
5) דער סקאָופּ פון די נעקסטע דריי פרקים:
דער רמב”ם גייט אין די נעקסטע דריי פרקים (מער ווייניגער) מאפּן אלעס וואס עקזיסטירט, און דורך דעם קענען האבן אן אהבת השם.
מקורות:
– ספרי – “שמתוך כך אתה מכיר את מי שאמר והיה העולם”
—
הלכה ג’ – “כל מה שברא הקב”ה בעולמו נחלק לשלושה חלקים”
רמב”ם’ס ווערטער:
דער רמב”ם שטעלט אוועק דעם ערשטן און גרעסטן כלל: אלעס וואס עקזיסטירט טיילט זיך אין דריי חלקים.
—
חלק א’ – עולם השפל (עולם התחתון)
רמב”ם’ס לשון:
> “בריות שהן מחוברות מגולם וצורה, והן הוות ונפסדות תמיד, כמו גופות האדם והבהמה והצמחים והמתכות.”
פשט:
– גולם וצורה (= חומר וצורה): “גולם” איז דער רמב”ם’ס לשון הקודש פאר “חומר” – דאס וואס א זאך איז געמאכט פון. “צורה” איז וואס די זאך איז – איר וועזן.
– משל: א טיש איז געמאכט פון האלץ (= גולם/חומר) און האט א צורת טיש (= צורה). א טיש איז נישט נאר האלץ – ער איז דאס וואס ער איז געמאכט פון און וואס ער איז.
– הוות ונפסדות תמיד – זיי ווערן און זיי ווערן אויס. א מענטש ווערט געבוירן און שטארבט. אפילו א שטיין בלייבט נישט אייביג – ס’טוישט זיך כסדר. דער גוף טוישט זיך פון איין גוף צו א צווייטן, באקומט אן אנדערע צורה.
—
חלק ב’ – עולם האמצעי (די גלגלים/ספערס)
רמב”ם’ס לשון:
> “ברואים שהם מחוברים מגולם וצורה, אבל אינם משתנים מגוף לגוף ומצורה לצורה כמו הראשונים, אלא צורתם קבועה בגולמם לעולם ואינם משתנים כמו אלו.”
פשט:
אויך געמאכט פון גולם וצורה – זיי האבן א גוף. אבער זיי טוישן זיך נישט – “צורתם קבועה בגולמם לעולם.” דאס זענען “הגלגלים” – די ספערס וואס אויף זיי ליגן די שטערנס און פלאנעטן. ס’איז ליטעראלי א sphere, א באלי, וואס אויף דעם ליגן די שטערן. “ואין גופם כשאר גופים ולא צורתם כשאר צורות” – זייער חומר איז אנדערש פון אונזער חומר.
חידושים:
1) פארוואס איז דאס א סוד:
געווענליך ווייסן מיר אז א זאך איז צוזאמגעשטעלט פון חומר וצורה פון זען אז ס’הייבט זיך אן און ס’ענדיגט זיך – מ’זעט אז ס’איז געווען מאלעקולס/פארטיקלס, און ס’האט באקומען א צורה, און שפעטער גייט עס אוועק. אבער עפעס וואס איז אייביג – וואלטן מיר נישט געוואוסט אז ס’איז אויך צוזאמגעשטעלט פון חומר וצורה. דאס איז דער רמב”ם’ס חידוש – אז אויך די אייביגע גלגלים זענען מחובר מחומר וצורה. דאס איז א שטיקל פרדס.
2) פארוואס שטארבט א מענטש אבער נישט א גלגל:
דאס איז אפשר א ריזן פארוואס א מענטש קען נישט לעבן אויף אייביג – ווייל ער איז געמאכט פון די ד’ יסודות וואס ווערן צוגיין. מה שאין כן די גלגלים זענען געמאכט פון עפעס אנדערש – א סארט יסוד וואס איז מער שטארק, ער בלייבט אויף אייביג.
מקורות:
– “חק נתן ולא יעבור” (תהילים) – אויף די שטערנס/שמים
– “חק וזמן נתן להם שלא ישנו את תפקידם” – קידוש לבנה
—
חלק ג’ – עולם העליון (מלאכים)
רמב”ם’ס לשון:
> “ומהם ברואים צורה בלא גולם כלל, והם המלאכים, שהמלאכים אינם גוף וגויה אלא צורות נפרדות זו מזו.”
פשט:
זאכן וואס זענען נאר צורה אן גולם – זיי זענען עפעס, אבער נישט געמאכט פון קיין חומר. דאס זענען מלאכים.
חידושים:
1) וואס מיינט “צורה בלא גולם”:
ס’איז נישט נאר א שכל אדער אן איידיע אין מיין קאפ. ס’איז די איידיע אליינס – א זאך וואס איז עקטשועלייזד (actualized). ער איז, אבער ער איז נישט געמאכט פון עפעס. ווען מיר טראכטן פון שכל, טראכטן מיר פון אן איידיע אין מיין קאפ – ניין, דער רמב”ם רעדט פון די איידיע אליינס אלס א זעלבסטשטענדיגע זאך. “די צורה איז די איסנעס דערפון” – ער איז, אבער ער איז נישט געמאכט פון עפעס.
2) דער באגריף “צורה” = “שכל” = “מלאך”:
דער רמב”ם ניצט דעם לשון צורה אדער מלאכים, אבער אין אנדערע פלעצער ניצט ער דעם לשון שכל. א מלאך = צורה בלא חומר = שכל. “שכל” מיינט נישט א ברעין (brain) – א ברעין איז א חומר וואס אין אים ליגט שכל. שכל איז די אידיע אליין – נישט דער וואס טראכט די אידיע, און נישט דער פראצעס פון טראכטן, נאר די אידיע כשלעצמה. ביי א שכל (מלאך) איז דער סובדזשעקט (דער וואס ווייסט) און דער אבדזשעקט (דאס וואס ווערט געוואוסט) איינס – “די זאך וואס ווייסט און ווערט געוויסן.”
3) “חיים” ביי מלאכים – נישט גוף-לעבן נאר דעת-לעבן:
דער אייבערשטער לעבט נישט בחיים של חי בגוף – לעבן פון א גוף מיינט אז דער גוף האלט זיך לעבעדיג, עס איז א תקופה צווישן הויה ונפסד. אבער ווען מ’רעדט פון א שכל, רופט מען עס אויך “לעבעדיג” – ווייל חיים מיינט עפעס טון, און א שכל טוט – ער ווייסט כסדר. א שכל טוט אפילו מער ווי א גוף.
4) קשיא – וויאזוי קען זיין מער ווי איין מלאך?
געווענליך ווערן צוויי זאכן צוטיילט דורך זייער גוף – צוויי טישן זענען נאר אנדערע טישן ווייל זיי האבן אן אנדערע שטיקל האלץ. אויב מלאכים האבן נישט קיין גוף – מיט וואס ווערן זיי צוטיילט? (ווערט באלד באהאנדלט.)
—
די דריי עולמות אין ראשונים און קבלה
חידוש – דריי עולמות vs. פיר עולמות:
דאס זענען די דריי עולמות וואס מ’טרעפט אסאך מאל אין ראשונים:
1. עולם העליון – מלאכים (צורה בלא גולם, נאר שכל)
2. עולם האמצעי – כוכבים/גלגלים (גולם וצורה, אבער אייביג)
3. עולם התחתון / עולם השפל והאפל – אונזער וועלט (גולם וצורה, הוות ונפסדות תמיד)
מקורות: אבן עזרא, רמב”ן, זוהר – אלע רעדן פון דריי עולמות. אין קבלה שטייט אז ס’איז דא פיר עולמות – “דאס דארף מען פארשטיין” (ער לאזט עס אפן).
—
דער מענטש’ס פלאץ – דער שוואכסטער אבער דער וואס קען אנקומען ווייטער
חידוש – פארוואס “נרתע לאחוריו”:
שוין פון דעם כלל אליין האט מען א סיבה פארוואס א מענטש זאל ווערן “נרתע לאחוריו” – ער פארשטייט אז ער איז די שוואכסטע קאטעגאריע פון די דריי: ער איז חומר וצורה (שוואכער ווי צורה אליין), און ער איז נאך דערצו הווה ונפסד תמיד.
אבער: ערגעץ וועט מען זען אז דוקא דער חומר וצורה, דער שוואכסטער, איז גאר דער וואס קען אנקומען ווייטער צו דעם אייבערשטן – א מענטש וואס נוצט זיין שכל איז “א שטיקל מלאך.”
חידוש – דער רמב”ם האלט נישט אז א מענטש איז העכער פון מלאכים:
דער רמב”ם האלט נישט אז א מענטש איז העכער פון מלאכים. וואס דער רמב”ם יא זאגט וועגן “קירבת השם” איז אז א מענטש איז מכירו ומקומו – ער ווייסט אז ער איז נישט אזוי גרויס. וויפיל ער איז קליין, קען ער טון גרויסע זאכן – אבער לפי גדלו, נישט גרעסער ווי וואס ער קען.
[Digression: דער מגיד שיעור דערמאנט אז ס’איז דא א “גרעסערע פאליטיק” וועגן דעם נושא (צי א מענטש איז העכער פון מלאכים), און דערמאנט דעם מהר”ל וואס זאגט אז מ’טאר נישט לערנען רמב”ם – אפשר וועגן אזעלכע ענינים – אבער ער זאגט אז קודם לערנט מען וואס דער רמב”ם זאגט.]
—
הלכה ג’ (המשך) – מלאכים זענען נישט קיין גוף: די קשיא פון פסוקים
רמב”ם’ס ווערטער:
דער רמב”ם שטעלט זיך אליין א קשיא: ער האט געזאגט אז מלאכים זענען צורה בלא גוף – אבער מהו זה שהנביאים אומרים שראו המלאך אש ובעל כנפים? – פייער און פליגלען זענען דאך תכונות פון א גוף!
תירוץ:
הכל במראה הנבואה ודרך חידה – אלעס וואס די נביאים האבן געזען איז געווען אין א נבואה-וויזיע, און ס’איז א משל/חידה. דאס איז פונקט די זעלבע קשיא ווי ביי דער אייבערשטער (פסוקים וואס רעדן ווי ער איז א גוף), מיט די זעלבע תירוץ.
חידושים:
1) “מראה הנבואה” און “דרך חידה” זענען צוויי באזונדערע ענינים:
– מראה הנבואה – דער פאקט: זיי האבן עס געזען אין א נבואה-וויזיע, נישט אין דער פיזישער וועלט. דאס איז א וויזואליזעישאן, א רעפרעזענטעישאן פון מלאכים – נישט דער מלאך אליין, נאר עפעס וואס איז מדמה א מלאך.
– דרך חידה – דער טעם: פארוואס פונקט פייער? ווייל פייער איז א גוטע משל פאר עפעס וואס איז נישט קיין גוף.
2) פארוואס פונקט אש (פייער) אלס משל פאר מלאכים – ברייטע אנאליז:
א גוף האט פארשידענע תכונות: ער איז שווער (כבד), מ’קען נישט דורכגיין דורך אים, ער פאלט אראפ, ער האט א קביעות. אש (פייער) איז א “טיילווייזער גוף” – ער האט עטליכע תכונות פון א גוף (ער עקזיסטירט, ער האט א געוויסע צורה), אבער פעלט אים וויכטיגע תכונות: ער איז נישט שווער, ער פאלט נישט אראפ, מ’קען דורכגיין דורך אים. דער עיקר פון דער משל איז א שלילה (נעגאציע): ווען מ’זאגט “אש”, מיינט מען “נישט שווער, נישט פעסט, נישט א רעגולערע גוף.”
דער לאגישער גאנג: א מענטש וואס איז “איינגעגופ’ט” קען נישט פארשטיין עפעס וואס איז טאטאל נישט גוף. מ’קען אים נישט גלייך געבן די הפשטה גמורה. דעריבער נעמט מען אש – וואס איז דאס נאנטסטע צו “נישט גוף” וואס א מענטש קען נאך פארשטיין – אלס א שטאפל צום פארשטיין.
3) ראיה פון “כי ה’ אלקיך אש אוכלה הוא”:
אויך דער אייבערשטער – וואס מיר ווייסן זיכער אז ער האט נישט קיין גוף – ווערט אויך פארגעשטעלט אלס פייער. דאס באווייזט אז פייער איז א שטענדיגע משל פאר “נישט קיין גוף.”
4) נאך ראיות פון פסוקים אז מלאכים-באשרייבונגען זענען משלים:
– “ואש אחד ממשרתי ה'” – אש איז בלויז איינער פון די מלאכים, נישט אלע. אויב אש וואלט געווען דער עצם פון א מלאך, וואלטן אלע מלאכים געווען אש. קומט אויס אז א מלאך איז נישט אש, אלא משל.
– “עושה מלאכיו רוחות” – מלאכים ווערן אויך באשריבן אלס רוחות (ווינטן). ווינט איז אויך א זאך וואס האט א ענין פון גוף, אבער איז נישט כבד – ווידער א משל.
דער לאגישער באווייז: אויב איין פסוק זאגט מלאכים זענען אש און אן אנדערער זאגט זיי זענען רוחות – על כרחך זענען ביידע משלים, ווייל זיי קענען נישט ביידע ליטעראל זיין.
[Digression: צי רוח/לופט איז א גוף? ער ענטפערט: יא – לופט איז א גוף, רוח איז לופט וואס גייט שנעלער. אבער ס’איז א גוף וואס פעלט אים כבדות – דעריבער טויגט עס אלס משל.]
5) פאראלעל צו נעכטיגער שיעור: “רחום וחנון”:
דער תלמוד ברענגט אז “רחום וחנון” איז נאר א משל, ווייל אמאל שטייט “רחום וחנון” און אמאל “חנון ורחום” – אויב ס’וואלט געווען ליטעראל, וואלט דער סדר נישט זיך געביטן. די זעלבע מעטאדע ווערט דא אנגעווענדט.
—
הלכה ג’ (המשך) – וויאזוי קענען זיין פארשידענע מלאכים אויב זיי זענען אלע צורה בלא גוף?
א. די למדנ’ישע קשיא
ביים אייבערשטער איז ס’נישט קיין פראבלעם – ער איז נישט ממש א צורה, ער איז א דבר שאינו גוף, און ס’איז נאר איינס – ווי מ’האט געלערנט, אויב ס’וואלט געווען צוויי, וואלט ער געווען א גוף (ווייל צוויי זאכן פון דער זעלבער סארט דארפן א גוף צו זיי אויסצוטיילן). אבער מלאכים – דער רמב”ם זאגט אז זיי זענען צורה בלא גוף, און דאך זענען זיי אסאך! וואס טיילט זיי אויס איינער פון דעם צווייטן?
ב. דער רמב”ם’ס תירוץ: הייערארכיע פון מציאות
> “שכל אחד מהן למטה ממעלת חבירו, והוא נמצא מכחו, והכל נמצאים מכחו של הקב”ה וטובו.”
יעדער מלאך איז נידריגער פון דעם פריערדיגן. ער עקזיסטירט פון דער כח פון דעם העכערן מלאך. אלע עקזיסטירן פון דער כח פון דעם אייבערשטן.
חידושים:
1) דער חילוק צווישן מלאכים איז נישט “מדריגה” אין דעם געווענליכן זין – ס’איז א חילוק אין מציאות:
“לעוועלס” מיינט נישט אז איינער איז א גרעסערע מדריגה אין דעם געווענליכן זין. וואס ס’מיינט:
– דער ערשטער מלאך האט א דירעקטע עקזיסטענס פון דעם אייבערשטן
– דער צווייטער מלאך האט אן עקזיסטענס וואס דארף אנקומען דורך דעם ערשטן מלאך
– דער ערשטער מלאך “מאכט” כביכול דעם צווייטן (נישט אינגאנצן אליין – “הכל נמצאים מכחו של הקב”ה” – נאר אלס א צינור)
דאס איז דער חילוק: נישט א חילוק אין “קוואליטעט” אדער “פלאץ”, נאר א חילוק אין קדימה אין מציאות – ער איז קודם אין די מציאות.
2) די תלות-סטרוקטור – פאראלעל צום אייבערשטן:
ביים אייבערשטן: ווען נישט דער אייבערשטער, איז נישט דא גארנישט. אבער ווען ס’איז נישט דא גארנישט, בלייבט דער אייבערשטער. די זעלבע סטרוקטור ביי מלאכים:
– ווען דער צווייטער מלאך ווערט אויס – ווערט דער ערשטער נישט אויס
– אבער ווען דער ערשטער מלאך וואלט געווארן אויס – וואלט דער צווייטער יא געווארן אויס
דאס מאכט א חילוק צווישן זיי – אן א גוף.
3) ביי מלאכים איז נישטא קיין “האריזאנטאלע” פארשידנקייט – נאר “ווערטיקאלע”:
מענטשן – איך און דו זענען “איקוועל” אין מציאות. וואס מאכט אונז אנדערש? אונזערע גופים. (ער ציטירט דעם תניא אז די נשמה פון יעדעם איז אלעס נאר איין נשמה, אבער די גופים מאכן אונז אנדערש.) מענטשן האבן א האריזאנטאלע פארשידנקייט.
מלאכים – ס’איז נישט דא צוויי מלאכים אויף דער זעלבער מדריגה. ס’איז נישט דא צו זיין צוויי מלאכים, סיידן אז איינער איז כביכול א “טאטע” און איינער איז אזויווי א “זון.” ווייל אויב ס’איז נישטא קיין וועג וויאזוי צו זיין אנדערש (קיין גוף וואס טיילט זיי אויס), קענסטו נישט זאגן אז ס’איז דא צוויי – סיידן דורך דער תלות-סטרוקטור.
4) אפענע שאלה: צי מלאכים באשאפן אנדערע מלאכים אינטענציאנעל?
צי די מלאכים זענען ממציא אנדערע מלאכים מיט כוונה, אדער דער אייבערשטער האט אלע באשאפן באופן טבעי אז איינער שטאמט פונעם צווייטן? דאס זענען טיפע זאכן וואס דער רמב”ם זאגט נישט אויס.
מקורות:
– “כי גבוה מעל גבוה שומר” (קהלת ה:ז) – שלמה המלך’ס רמז אויף די הייערארכיע. “שומר” – אפשר מיינט עס אז דער העכערער “היט אפ” דעם נידריגערן – ווייל ער גיט אים זיין מציאות. (דער פשוט’ער פשט אין דעם פסוק רעדט נישט פון מלאכים – ס’איז א משל.)
—
הלכה ג’ (המשך) – “למעלה ולמטה” ביי מלאכים: נישט מקום נאר מעלה
רמב”ם’ס ווערטער:
> “וזה שאמרו למעלה ולמטה ממעלתו, אינו מעלת מקום”
פשט:
ווען מ’רעדט פון מלאכים אז איינער איז “העכער” פונעם אנדערן, מיינט מען נישט אז ער געפינט זיך אויף א העכערן פלאץ. מלאכים זענען צורות בלא גוף, זענען נישט תופס מקום – מקום איז נאר שייך ביי חומר.
חידושים:
1) צוויי משלים – צוויי סטעידזשעס:
דער רמב”ם ברענגט צוויי משלים:
– משל א’ – צוויי חכמים: ווען מ’זאגט אז א חכם איז “העכער” פון א צווייטן, מיינט מען נישט אז ער וואוינט אויף א העכערע שטאק, נאר אז ער האט א העכערע מדרגה, גרעסערע חכמה. דאס ווייזט אויס אז “למעלה” מיינט נישט פיזיש העכער, נאר א העכערע לעוועל/מדרגה.
– משל ב’ – עילה ועלול: דער עילה (cause/סיבה) איז דער וואס האט געמאכט געשען, און דער עלול איז דער וואס איז געווארן געמאכט. דער עלול איז “נידריגער” – נישט אין פלאץ, נאר אין מעלה, ווייל ער איז תלוי אין דער עילה. דאס לייגט צו א צווייטע נקודה: “העכער” מיינט אויך אז דער העכערער איז משפיע אויף דעם נידריגערן – אזוי ווי א טאטע איז “העכער” פון א זון, ווייל ער איז די סיבה/עילה פון דעם זון’ס מציאות.
דער מגיד שיעור פארבינדט דאס מיט מלאכים: דער גרעסערער מלאך איז משפיע אויף די קלענערע – “נותנים באהבה רשות זה לזה”.
[Digression: “משה ואהרן שקולים כאחד” – “שקולים” מיינט נישט אז זיי וועגן פיזיש דאס זעלבע, נאר אז זיי האבן די זעלבע מדרגה אין רוחניות – נאך א דוגמא ווי רוחניות’דיגע באגריפן ווערן אויסגעדריקט מיט גשמיות’דיגע ווערטער.]
—
הלכה ג’ (המשך) – צען נעמען פון מלאכים: “שינוי שמות המלאכים על שם מעלתם”
רמב”ם’ס ווערטער:
> “וכל אלו עשרה שמות שנקראו בהם המלאכים, על שם עשר מעלות שלהם הם.”
פשט:
יעדע מדרגה פון מלאכים האט א באזונדער נאמען. דער נאמען ווייזט אויף זייער מעלה/מדרגה.
די ליסט:
חיות הקודש, אופנים, אראלים, חשמלים, שרפים, מלאכים, אלהים, בני אלהים, כרובים, אישים.
חידושים:
1) דער נאמען איז אויף די מעלה, נישט אויף דעם מלאך:
ביי מענטשן איז א נאמען אויף דעם גוף/פערזאן. אבער ביי מלאכים, וואס זענען צורה בלא גוף, איז דער נאמען אויף די מעלה אליין – דאס איז וואס טיילט זיי אפ איינס פון דאס אנדערע.
2) “מלאכים” – סיי שם כולל סיי שם פרטי:
“מלאכים” איז סיי א שם כולל פאר אלע מלאכים (ווייל זיי זענען אלע שלוחים פון אייבערשטן – ווי רש”י זאגט), סיי א שם פרטי פאר איין ספעציפישע מדרגה.
3) “אלהים” און “בני אלהים”:
“אלהים” איז א נאמען פון א מלאך – אינטערעסאנט ווייל “בני אלהים” איז א נידריגערע מדרגה, אזוי ווי דער עילה-עלול פרינציפ: “אלהים” איז אזוי ווי דער “טאטע” פון “בני אלהים”.
4) קשיא: לשון רבים ביי נעמען פון מלאכים:
אלע נעמען פון מלאכים זענען אין לשון רבים (חיות, אופנים, שרפים וכו’). לויט דעם רמב”ם, וואס זאגט אז יעדע מדרגה איז איין צורה (נישט מערערע), איז שווער צו פארשטיין פארוואס דער נאמען איז אין לשון רבים. **”איך האב נישט קיין תירוץ…
לאמיר עס אריינלייגן אין די ליסט פון קשיות.”**
5) קשיא: “חיות הקודש” – וואס טייטשט “חיות”?
לויט’ן רמב”ם, אויב ס’איז נאר איין צורה פאר יעדע מדרגה, וואס טייטשט “חיות” אין לשון רבים? דער חסידישער פירוש אז “חיות הקודש” מיינט אז זייער חיות (לעבעדיגקייט) קומט פון קדושה – מאכט די קשיא פון לשון רבים נאך שטערקער.
6) דער רמב”ם’ס שרייב-סטיל:
דער רמב”ם איז געווען א גרויסער מומחה אויף זאגן פשוט’ע זאכן. מ’קען פארשטיין אלע ווערטער אין די פרקים. די קשיות זענען גוטע קשיות און טיפע ענינים, אבער די בעיסיקס קען מען נאכזאגן.
מקורות:
– זוהר – דער רמב”ם האט די ליסט פון צען מעלות גענומען פון דער זוהר, און כמעט אלע ספרים שטימען צו. דער זוהר פארבינדט דאס מיט צען ספירות.
– רש”י – א מלאך הייסט “מלאך” ווייל ער איז א שליח.
—
הלכה ג’ (המשך) – חיות הקודש: “תחת הכסא”
רמב”ם’ס ווערטער:
> “ומעלה על מעלה עד מעלת יתברך שמו, והמעלה שהיא על הכל, ואין קיומה תלוי בזולתה, היא מעלת הצורות שנקראת חיות.”
> “ולפיכך אמרו הנביאים שהם תחת הכסא.”
פשט:
די העכסטע מדרגה פון מלאכים – חיות הקודש – איז “אין קיומה תלוי בזולתה”: זייער מציאות איז נישט תלוי אין קיין אנדערע באשעפעניש, נאר דירעקט אין דער אייבערשטער אליין.
חידושים:
1) “כסא” אלס כינוי פאר’ן אייבערשטן:
“כסא” איז דא נישט נאך א מלאך, נאר א כינוי פאר’ן אייבערשטן אליין. “תחת הכסא” מיינט נישט א פיזישן פלאץ, נאר אז זיי זענען איין מדרגה אונטער דעם אייבערשטן אליין. אויף אנדערע מלאכים קען מען אויך זאגן אז זיי זענען “תחת הכסא”, אבער זיי זענען מערערע לעוועלס אונטער.
2) לשון יחיד ביי דער רמב”ם:
דער רמב”ם שרייבט “שנקראת חיות” (לשון יחיד – “שנקראת”, נישט “שנקראות”), וואס שטיצט דעם פשט אז יעדע מדרגה איז איין צורה, נישט מערערע.
—
הלכה ג’ (המשך) – אישים: די צענטע מדרגה
רמב”ם’ס ווערטער:
> “ומעלה עשירית היא מעלת הצורות שנקראת אישים, והם המלאכים שמדברים עם הנביאים ונראים להם במראה הנבואה, ולפיכך נקראו אישים, שמעלתם קרובה למעלת דעת האדם.”
פשט:
“אישים” זענען די מלאכים וואס זענען אין טאטש מיט מענטשן – ספעציפיש מיט נביאים, די העכסטע מדרגה פון מענטשן. זיי ווערן גערופן “אישים” (פון “איש”) ווייל זייער מעלה איז די נאנטסטע צו מענטשליכע דעת – איין לעוועל העכער פון מענטשן.
חידושים:
1) לשון רבים ביי אישים:
ביי אישים שרייבט דער רמב”ם “והם המלאכים” (לשון רבים), כאטש ביי חיות האט ער געשריבן לשון יחיד. תירוץ: ס’קען זיין אז אסאך נביאים האבן געהאט נבואות אויפאיינמאל, און יעדער איינער האט געזען אן אנדערע צורה – מ’וואלט געמיינט אז זיי רעדן מיט אנדערע מלאכים, אבער לויט דעם רמב”ם רעדן זיי אלע מיט איין דרגא פון מלאכים. ווייל מלאכים זענען נישט חומר, קען איין צורה האבן אסאך רעפרעזענטעישנס – אסאך וועגן ווי א מענטש קען עס מדמה זיין.
ער פארבינדט דאס מיט דעם מאמר “מלאך אחד אינו עושה שתי שליחויות” – “מלאך אחד” מיינט איין לעוועל מלאך, נישט איין אינדיווידועלער מלאך.
2) אנערקענונג פון שוועריגקייטן:
“איך בין נאך אלץ אין די אפיניען אז די קשיות זענען בעסער ווי די תירוצים” – די פראבלעמען מיט דעם פשט (אז יעדע מדרגה איז נאר איין צורה) זענען נישט פולשטענדיג אויסגעלייזט. אבער: “דער רמב”ם איז געווען א גרויסער מומחה, וואס ער זאגט איז ריכטיג” – מ’דארף עס נאר ריכטיג פארשטיין.
[Digression: דער מגיד שיעור באמערקט אז ביים דאווענען זאגט מען “שרפים ואופנים וחיות הקודש” – דריי לעוועלס פון מלאכים. די איידיע פון קלארע לעוועלס פון מלאכים קומט פונעם רמב”ם – ער האט דאס אריינגעברענגט אין א סיסטעמאטישע פארם.]
מקורות:
– תפארת ישראל (מהר”ל) – באטאנט אז ס’איז פונקט צען מעלות, נישט א רענדאם נומער. די צען מעלות מאכן זיי דברים נפרדים.
—
הלכה ד’ – די מעלות פון ידיעה ביי מלאכים
רמב”ם’ס ווערטער:
> “מכל הצורות – חיים, ומכירים את הבורא, ויודעים אותו דעת גדולה עצומה, כל צורה וצורה לפי מעלתה.”
> “אפילו מעלה ראשונה אינו יכול להשיג אמיתת הבורא כמו שהוא, אלא דעתו כצורת עצמו.”
> “עד מעלה עשירית, גם היא יודעת את הבורא דעה שאין כח באדם… והכל אינם יודעים את הבורא כמו שיודע את עצמו.”
פשט:
אלע מלאכים לעבן, ווייסן דעם בורא, און האבן א גרויסע הבנה – אבער יעדער לויט זיין מעלה. אפילו דער ערשטער מלאך פארשטייט נישט דעם אייבערשטן אזוי ווי ער ווייסט זיך אליינס. אפילו דער צענטער (נידריגסטער) מלאך ווייסט מער ווי יעדער מענטש.
חידושים:
1) “לפי גדלו” – נישט לפי גדלו של השם:
יעדער מלאך ווייסט דעם אייבערשטן לויט זיין אייגענע גרויסקייט, נישט לויט דער אייבערשטער’ס גרויסקייט. קיינער פון זיי ווייסט נישט דעם אייבערשטן אזוי ווי ער ווייסט זיך אליין – ווייל צו וויסן דעם אייבערשטן אזוי ווי ער ווייסט זיך אליין וואלט געווען צו זיין דער אייבערשטער. דו קענסט וויסן דעם אייבערשטן בתור דער וואס האט דיך געמאכט – דאס איז דיין קשר צו אים.
2) הייערארכיע פון ידיעה שפיגלט אפ הייערארכיע פון מציאות:
אזוי ווי ס’איז דא א הייערארכיע פון מציאות (איינס איז נאך דעם צווייטן), אזוי איז דא א הייערארכיע פון ידיעה. דעת איז די רעזולטאט פון מציאות – ווי גרויס דיין מציאות איז, אזוי גרויס איז דיין דעת.
ביאור: דעת איז צו וויסן די סיבה פון עפעס – א חכמה, ווען מ’ווייסט פון וואו עפעס קומט. ממילא, ווי ווייט דו ביסט פון די סיבה, אזוי ווייט איז דיין דעת. א מענטש וואס לעבט נאר א קורצע צייט, איז זיין דעת בערך לויט דעם.
3) מעלה עשירית = שכל הפועל:
דער צענטער מלאך הייסט אויף אן אנדער פלאץ “שכל הפועל” (active intellect). אפילו ער ווייסט מער ווי יעדער מענטש, ווייל א מלאך איז א צורה בלי גולם – א בעסערע סארט דעת.
4) קשר צו הלכה א’-ב’ – “מחשבות בורא מעלה”:
ווען א מענטש טראכט איבער די גרויסע בריאות וואס זענען אבאווען אים, און ער כאפט ווי קליין ער איז, דאס איז “מחשבות בורא מעלה” וואס ברענגט צו פחד. ער קען טראכטן: “אפילו דער ערשטער מלאך פארשטייט נישט דעם אייבערשטן – ווער בין איך?”
אבער – א מענטש דארף נישט נאר זאגן “ווער בין איך?” און אויפהערן. ער דארף ווייטער טראכטן מיט’ן אייבערשטן – ווייל אויב נישט, ביסטו ממש גארנישט. כאטש א מענטש איז א מיליאן מדריגות שוואכער ווי א מלאך, איז ער נאך אלץ אין דער וועלט פון ידיעה. איינער וואס איז גארנישט אין דער וועלט פון ידיעה איז טאקע נאר א גוף – “עפר מן האדמה”. אבער אויב ער נוצט זיין שכל, איז ער א שטיקל מלאך.
—
הלכה ה’ – ידיעת השם: “הוא היודע והוא הידוע והוא הדעת עצמה”
רמב”ם’ס ווערטער:
> “הקדוש ברוך הוא מכיר אמיתתו ויודע אותה כמו שהיא, ואינו יודע בדעת שהיא חוץ ממנו כמו שאנו יודעים, שאין אנו ודעתנו אחד.”
> “אבל הבורא יתברך הוא ודעתו וחייו אחד מכל צד ומכל פינה ובכל דרך ייחוד.”
> “שאילו היה חי בחיים ויודע בדעת – היו שם אלוהות הרבה.”
> “הוא היודע, והוא הידוע, והוא הדעת עצמה, הכל אחד.”
פשט:
דער אייבערשטער ווייסט זיין אמת’דיגקייט אזוי ווי זי איז. ער ווייסט נישט מיט א וויסן וואס איז חוץ פון אים. ער, זיין וויסן, און זיין לעבן זענען איינס – פון יעדע זייט. ווען דאס וואלט נישט געווען אזוי, וואלט דא געווען אסאך געטער.
חידושים:
1) דער חילוק צווישן אונזער ידיעה און דעם אייבערשטנ’ס ידיעה:
ביי אונז, איך און מיין ידיעה זענען צוויי באזונדערע זאכן. ווייל: נעכטן האב איך נישט געוואוסט, הייסט עס ס’איז דא א “מיך” חוץ פון דער ידיעה. אפילו נאכדעם וואס איך ווייס, איז די ידיעה נאך אלץ נישט אינגאנצן מיר – ווייל נעכטן איז זי נישט געווען. שאין אנו ודעתנו אחד – יצחק און יצחק’ס ידיעה זענען צוויי זאכן.
2) הוא ודעתו וחייו אחד – דער תוכן פון אחדות ה’:
“חייו” מיינט אויך דעת – פון יעדע זייט וואס מ’קוקט, איז אלעס איינס. צו זאגן אז דער אייבערשטער איז א יודע, אדער א חי, אדער אז ער עקזיסטירט – דאס איז אלעס די זעלבע זאך, נאר אנדערע ווערטער. און דאס שטייט אין “אחד” – דאס איז דער תוכן פון אחדות ה’.
שאילו היה חי בחיים ויודע בדעת – היו שם אלוהות הרבה: ווען דער אייבערשטער וואלט געלעבט מיט א באזונדער לעבן, אדער געוואוסט מיט א באזונדערע דעת – וואלט דא געווען דריי געטער (הוא, חייו, דעתו) – אזוי ווי עובדי עבודה זרה זאגן, אבער דאס איז נישט אמת.
3) ביאור פון “הוא היודע, והוא הידוע, והוא הדעת עצמה”:
– הוא היודע – ער איז דער וואס ווייסט.
– הוא הידוע – ער איז אויך די זאך וואס ער ווייסט. ווייל: וואס ווייסט דער אייבערשטער? ער ווייסט דעם אייבערשטן. ווייל הוא ודעתו אחד – ער ווייסט זיך אליין.
– הוא הדעת עצמה – די knowledge אליין איז אויך דער אייבערשטער.
משל פון א מענטש: ווען איך ווייס א בוים – ס’איז דא דער איך (דער יודע), ס’איז דא די זאך וואס איך ווייס (דער ידוע – דער בוים), און ס’איז דא די knowledge (דער דעת). ביי א מענטש זענען דאס דריי באזונדערע זאכן. ביים אייבערשטן – אלעס איז איינס.
4) “מתוך שיודע עצמו – יודע הכל”:
דער אייבערשטער ווייסט אלעס דורך וויסן זיך אליינס. ווייל: וואס איז דער אייבערשטער? ער איז דער וואס איז גורם אלעס. ממילא, צו וויסן דעם אייבערשטן איז אויטאמאטיש צו וויסן אז אלעס איז ארויסגעקומען פון אים.
משל: אזוי ווי צו וויסן א טאטע איז שוין צו וויסן זיין זון – ווייל א טאטע איז א זאך וואס מאכט א זון – אזוי דער אייבערשטער איז א זאך וואס מאכט אלעס, ממילא צו וויסן אים איז צו וויסן אלעס.
נאך א משל: דער חיות הקודש ווייסט אלע מלאכים (ווייל ער איז זייער סיבה). אבער א מענטש – אדם הראשון – איז נישט עכט די קאוז פון אלע מענטשן. דער אייבערשטער יא, ער איז די קאוז פון אלעס, ממילא ווייסט ער אלעס.
5) דאס לייזט א קשיא:
אז דער אייבערשטער ווייסט אלעס, קומט אויס אז ער האט עפעס אין זיין “קאפ” – ער און נאך א זאך, צוויי זאכן? זאגט דער רמב”ם: ניין – דער אייבערשטער ווייסט אלעס, און ס’בלייבט נאך איין ידיעה, ס’בלייבט נאך גאט. ווייל ער ווייסט זיך אליינס, און מתוך וויסן זיך אליינס ווייסט ער אלעס.
6) דער גרויסער חילוק צווישן ידיעת ה’ און ידיעת הנבראים:
– אונז קענען דער אייבערשטער מתוך הנבראים – מ’קען נישט קיין מציאות מתוך עצמו.
– דער אייבערשטער ווייסט די בריאה נישט מצד די בריאה, נאר מצד דער בורא – מפני שהוא יודע עצמו, לפיכך יודע הכל.
– א נברא ווייסט אז ער עקזיסטירט נאכדעם וואס ער עקזיסטירט. אבער דער אייבערשטער ווייסט אלעס פאר עס עקזיסטירט, ווייל ער ווייסט אלעס וואס קומט פון אים.
7) “אין כח בפה לאמרו ולא באוזן לשמעו ולא בלב האדם להכירו על בוריו”:
– פה – ווען איך זאג “הוא היודע והוא הדעת והוא הידוע” – זענען דאס שוין דריי ווערטער, דריי זאכן. אבער איך וויל דיר פארשטיין אז ס’איז איין זאך. אויב מיר וואלטן געהאט איין ווארט וואס מיינט אלעס אויפאמאל, וואלטן מיר געקענט זאגן.
– אוזן – די זעלבע זאך – מ’קען נישט הערן איין זאך אויפאמאל.
– לב – וויכטיגע דיוק: ס’שטייט “להכירו על בוריו” – נישט “להכיר בכלל”! מ’קען עס א ביסל אפשר משיג זיין. זאגן קען מען עס קיינמאל נישט, ווייל ווערטער זענען מצומצם. פארשטיין קען מען עס אפשר, אבער נישט על בוריו.
דער רמב”ם ברענגט דריי גוף’ישע זאכן (פה, אוזן, לב) – ווייל ער וויל זאגן אז די סיבה פארוואס מיר קענען עס נישט פארשטיין איז ווייל מיר זענען א גוף.
8) ראיה פון “חי ה'” vs. “חי פרעה” – דער חילוק אין ניקוד:
– “חי פרעה” (מיט א צירה) – טייטש: דאס לעבן פון פרעה. א סמיכות. פרעה און זיין לעבן זענען צוויי באזונדערע זאכן. אזוי אויך “חי נפשך”, “חי אחיך”, “חי המלך”.
– “חי ה'” (מיט א פתח) – טייטש: אזוי ווי דער אייבערשטער לעבט. נישט “דאס לעבן פון דער אייבערשטער” – ווייל “דאס לעבן פון דער אייבערשטער” איז נישטא אלס א באזונדערע זאך. מ’זאגט קיינמאל נישט “חי השם” מיט א צירה.
דער יסוד: א מענטש האט א לעבן – ער האט נישט געלעבט, יעצט לעבט ער. אבער דער אייבערשטער איז א לעבן – ער האט נישט לעבן, ער איז לעבן. דאס איז דער יסוד פון אחדות ה’.
שאלה: וואס מיט א מלאך – דער מלאך’ס מציאות איז דאך אויך זיין לעבן? ענטפער: ניין – דער מלאך קען נישט זיין, דער אייבערשטער האט אים באשאפן. ביים אייבערשטן – לעבן מיט אים איז די זעלבע זאך.
9) ידיעת ה’ את הנבראים – מחמת עצמו, נישט מחמת הבריאה:
דער רמב”ם זאגט: וויבאלד אז הוא היודע והוא הידוע והוא הדעה עצמה – איז נישט דומה די ידיעה פון די יודעים מחמת הברואים. אונז ווען מ’ווייסט א זאך, ווייסט מען עס מצד די בריאה. אבער דער אייבערשטער – מחמת עצמו יודעם. מפני שהוא יודע עצמו, לפיכך יודע הכל, שהכל נסמך במציאותו עליו.
מקורות:
– “חי ה'” vs. “חי פרעה” – דער חילוק אין ניקוד אלס ראיה פאר אחדות ה’
– דאס איז אויך פארבונדן מיט איינע פון די י”ג עיקרים – אז דער אייבערשטער ווייסט אלעס
—
סוף פרק ב’ – מעשה מרכבה און דער גדר פון לערנען די ענינים
רמב”ם’ס ווערטער:
> “שני פרקים אלו הם כמו טיפה מן הים ממה שצריך לבאר בענין זה.”
> “וביאור כל העיקרים אשר בשני פרקים אלו הוא הנקרא מעשה מרכבה.”
פשט:
די צוויי פרקים (פרק א’ און פרק ב’) זענען נאר ווי א טראפ פון ים פון וואס מ’דארף מבאר זיין. דער ביאור פון אלע עיקרים אין די צוויי פרקים הייסט מעשה מרכבה.
חידושים:
1) וואס טייטשט “מעשה מרכבה”?
דער פשוט’סטער פשט איז אז יחזקאל’ס נבואה ברענגט ארויס די מערסטע משלים, ממילא רופט מען עס אזוי. אבער דער רמב”ם אין מורה נבוכים חלק א’ איז מסביר אז “מרכבה” איז א משל: אזוי ווי דער ראטער פירט די פערד, אזוי פירט דער אייבערשטער די גאנצע וועלט. דער אייבערשטער איז “רוכב שמים” – ווייל ער פירט די וועלט, הייסט עס כביכול אז די וועלט איז א מרכבה.
באמערקונג: “מרכבה” מיינט נישט “מורכב” (צוזאמענגעשטעלט) – דאס וואלט געווען א סתירה. “מרכבה” מיינט א ראדוואגן (chariot).
—
הלכה ד’ (סוף פרק ב’) – דינים פון מעשה מרכבה: ווי אזוי מ’טאר לערנען
רמב”ם’ס ווערטער:
> “צוו חכמים הראשונים שלא לדרוש בדברים אלו אלא לאיש אחד בלבד, והוא שיהא חכם ומבין מדעתו, מוסרין לו ראשי פרקים.”
פשט:
די חכמים (בעלי המשנה) האבן געזאגט מ’זאל נישט אריינגיין טיף אין די זאכן, נאר צו איין מענטש אויפאמאל, וואס איז שוין חכם ומבין מדעתו, און מ’גיט אים נאר ראשי פרקים.
חידושים:
1) דריי תנאים אין מסירת מעשה מרכבה:
א. נאר פאר איין מענטש – מ’טאר נישט לערנען ברבים.
ב. דער מענטש דארף זיין “חכם ומבין מדעתו” – “מבין מדעתו” מיינט נישט אז ער דארף שוין אליין וויסן אלעס, נאר אז ער איז א זאכליכער איד – ווען מ’לערנט מיט אים, פארשטייט ער, ער קען אויפכאפן קורצע רמזים.
ג. אפילו פאר דעם חכם ומבין מדעתו – נאר ראשי פרקים – מ’איז מודיע אביסל פון דער זאך, מ’גיט א רמז, און דער חכם – “והוא מבין מדעתו ויודע סוף הדבר ועומקו” – ער וועט אליין קומען צו דער סוף און דער עומק.
וויכטיגער נקודה: אפילו די ראשי פרקים טאר מען נאר זאגן פאר איין מענטש. די טיפערע לעוועל – דער „סוף הדבר ועומקו” – זאגט מען גאר נישט אויס, אפילו נישט פאר דעם חכם ומבין מדעתו.
2) א גרויסע קשיא אויפ’ן רמב”ם – פארוואס האט ער עס געשריבן?
אויב דער רמב”ם פסק’נט אז מ’טאר אפילו ראשי פרקים נאר זאגן פאר איין מענטש, ווי קען דער רמב”ם אליין שרייבן די הלכות יסודי התורה – וואס איז א ספר וואס יעדער קען ליינען?
“איך פארענטפער נישט די קשיא, איך האב נישט קיין תירוץ. די קשיא איז בעסער פון די תירוץ.”
דער תירוץ וואס עקזיסטירט איז דער זעלבער תירוץ וואס דער רמב”ם אליין זאגט אין אנהייב פון מורה נבוכים: אז ס’איז דא לעוועלס – דער רמב”ם פארשטייט אז ס’איז א צורך הדור אז מ’זאל יא זאגן ראשי פרקים פאר יעדן, ווייל ס’איז נאך דא א טיפערע לעוועל וואס מ’טאר נישט זאגן, און וואס דער רמב”ם שרייבט איז נאר ראשי פרקים. אבער דער תירוץ איז נישט גאר גלאט.
3) צוויי קשיות אויפ’ן רמב”ם:
א. ווי קען זיין א מצוה צו וויסן זאכן וואס מ’טאר נישט אויסזאגן? תירוץ: ס’איז דא לעוועלס – די בעיסיקס (פון “מנה פשוטה” – פון דער פשוט’ער בריאה – קען מען שוין אויספינען) איז א מצוה פאר יעדן, אבער די טיפערע לעוועלס זענען באגרענעצט.
ב. ווי קען דער רמב”ם אליין שרייבן די אלע זאכן? – דאס איז די גרעסערע קשיא.
4) פסוקים און מאמרי חז”ל וועגן דעם סוד פון חכמה:
– “כבשים ללבושך” (משלי כ”ז:כ”ו) – חז”ל: “דברים שהם כבשונו של עולם יהיו ללבושך” – זאכן וואס זענען כבושים ונעלמים (טיף פארבארגן, פנימי’דיג) זאלן זיין נאר דיין אייגענע מלבוש. “כבוש” מיינט פנימי – ווי די אינעווייניגסטע שיכט פון א באנטש לעיערס.
– “יהיו לך לבדך ואין לזרים אתך” (משלי ה’:י”ז) – די חכמה זאל זיין צו דיר אליין.
– “דבש וחלב תחת לשונך” (שיר השירים ד’:י”א) – חז”ל: “דברים שהם כדבש וחלב יהיו תחת לשונך” – זאכן וואס זענען זיס ווי האניג און מילך זאל מען האלטן אונטער דער צונג – אין סוד.
5) דער זוהר הקדוש – “נודע בשערים בעלה”:
די ידיעה וואס א מענטש איז משיג דעם אייבערשטן איז א סוד, א רז וואס ער דארף האלטן פאר זיך. ס’איז א געוויסע הרגשה – אזוי ווי א מענטש האט א זייער טיפע אהבה – ס’איז נישט עפעס וואס מ’רעדט פון ברבים. יעדער איד האט עפעס א געוויסע השגת אלוקות, אבער דאס איז א פערזענליכע זאך.
6) א מוסר’דיגער ענין – פארוואס מ’זאל נישט שערן – צוויי לעוועלס:
א. פראקטיש: א מענטש האט א שטארקע דחף צו שערן וואס ער ווייסט. אבער נישט אלעס קען מען שערן – ווען ער שערט, גייט יענער עס פארדרייען און נישט פארשטיין.
ב. א טיפערע לעוועל [חידוש]: ווען א מענטש ווייסט עפעס און ער האט עס שוין פארציילט – איז עס שוין געענדיגט, ער האט עס „געזיגלט”, ער האט שוין געטראפן די ווערטער עס איבערצוגעבן, און ער גייט שוין נישט טיפער אריינטראכטן דערין. אבער ווען ס’איז נאך אן אפענע חכמה וואס ער האט נאך נישט געשערט, ער האט עס נאך נישט אריינגעלייגט אין ווערטער און משלים – האט ער נאך א טשענס צו גראבן טיפער אין דעם. אזוי אז דאס שווייגן אליין איז א כלי פאר טיפערע השגה.
—
סיום
דער מגיד שיעור פארענדיגט מיט א סיכום:
– „ברוך השם, האבן מיר געענדיגט מעשה מרכבה, גאנץ מעשה מרכבה” – היינט און נעכטן.
– „אוודאי האבן מיר געלערנט נאר ראשי פרקים, אבער די גאנצע רמב”ם איז נאר ראשי פרקים, ס’איז נישט אנדערש.”
– ער ברענגט א מדרש משלי (א „זייער פעימעס מדרש”): אז ווען א מענטש קומט אין הימל, פרעגט מען אים פארוואס ער האט נישט געלערנט מעשה מרכבה. „ברוך השם, זאלן מיר זוכה געווען צו לערנען מעשה מרכבה.”
– ער ברענגט אז ווער ס’לערנט רמב”ם איז אויך יוצא די מצוה פון מעשה מרכבה.
– ער מודיע אז די נעקסטע שיעורים וועלן זיין אויף מעשה בראשית.
מקורות:
| קוועל | ווי ס’ווערט גענוצט |
|—|—|
| גמרא חגיגה | „מוסרין לו ראשי פרקים” – דער מקור פאר דעם לשון |
| משלי כ”ז:כ”ו | כבשונו של עולם יהיו ללבושך |
| משלי ה’:י”ז | יהיו לך לבדך ואין לזרים אתך |
| שיר השירים ד’:י”א | דבש וחלב תחת לשונך |
| זוהר הקדוש | נודע בשערים בעלה |
| מדרש משלי | אין הימל פרעגט מען פארוואס מ’האט נישט געלערנט מעשה מרכבה |
| רמב”ם, מורה נבוכים חלק א’ | ביאור “מרכבה” אלס משל; תירוץ פארוואס ער האט עס דאך געשריבן |
תמלול מלא 📝
רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ב׳ – מצוות אהבת ה׳ ויראת ה׳
הקדמה: איבערבליק פון די ערשטע פיר מצוות
זאגט דער הייליגער רמב”ם, הלכות יסודי התורה פרק ב׳. זאג רבינו – געוואלדיג. פרק ב׳.
אונז גייען לערנען די דריטע און פערטע מצוה וואס דער רמב”ם האט אנגעהויבן הלכות יסודי התורה. ער האט אנגעהויבן מיט וויסן דעם אייבערשטן, מצוה פון “אנכי ה׳ אלקיך” – וויסן אז ס׳איז דא א באשעפער. און יעצט גייען מיר אונז די מצוה פון אהבת ה׳ [ahavas Hashem: love of God] און יראת ה׳ [yiras Hashem: fear/awe of God].
די ערשטע צוויי מצוות זענען געווען וויסן אז ס׳איז דא א באשעפער, און די לאו שבאותו ענין [the prohibition related to that same topic], אז מ׳זאל נישט חלילה האבן קיין טעותים [errors], און מ׳זאל נישט מאכן קיין – “שלא יעלה במחשבה שיש שם אלוה אחר זולתי ה׳” [that one should not entertain the thought that there is another god besides God] – אן אנדערע גאט. און אויך די מצוה פון אחדות [unity of God]. האבן מיר ריעלי צוויי מצוות געלערנט. שטימט?
יעצט גייען מיר אונז לערנען די נעקסטע צוויי מצוות, וואס דאס איז אהבת ה׳ און יראת ה׳.
—
די מעשה מיט׳ן ישמח משה און דעם רמב”ם׳ס יראה
זאגט דער הייליגער רמב”ם אזוי. ס׳איז דאך באקאנט אז דער ישמח משה [R’ Moshe Teitelbaum, author of the work “Yismach Moshe”] האט געבעטן דעם אייבערשטן א תפילה [prayer] אז ער וויל האבן די יראת שמים [fear of Heaven] פון דעם רמב”ם. און ער האט אנגעהויבן אזוי פחד׳ן [to be terrified] און זיך ארומווארפן אויף דער ערד פון פחד, אזויווי מ׳פארציילט די מעשה, אזויווי איך האב געהערט אין די יונגע יארן. ער האט זיך ממש געווארפן אויף דער ערד פון פחד, ביז ער האט געבעטן אז מ׳זאל אים אוועקנעמען די פחד ווייל ער קען עס נישט דערהייבן [endure it].
איז דא גייען מיר אונז לערנען פון וואו איז די פחד פון דעם רמב”ם אנגעקומען. וואס איז געווען די תורה מאחורי הפחד [the Torah behind the fear]? יראת ה׳ און אהבת ה׳.
—
הלכה א׳ – “האל הנכבד והנורא הזה – מצוה לאהבו וליראה אותו”
דער רמב”ם׳ס טעקסט
זאגט דער הייליגער רמב”ם: “האל הנכבד והנורא הזה” – דער באשעפער וואס איז נכבד ונורא [honored and awesome], דער געוואלדיגער, מכובד׳דיגער און מורא׳דיגער באשעפער. “האל הנכבד והנורא הזה, מצוה לאהבו וליראה אותו.”
ביאור: “נכבד ונורא” – ווייטקייט פון דעם באשעפער
שטייט דא פון אונטן אין מיינע הערות [notes] אז “האל הנכבד והנורא הזה” איז א לשון הפסוק [language of the verse]. אבער דא אין רמב”ם לכאורה האט עס נאך א מיינונג, וואס ס׳מיינט דער גאט וואס ער האט דא מסביר געווען זיין מציאות [existence] און זיין אחדות [unity] אין די פריערדיגע פרק.
> [חידוש] אבער איך מיין אז “נכבד ונורא” מיינט ביידע אז ס׳איז עפעס ווייט פון אונז. אונז האבן כבוד, א יראת הכבוד [awe of honor], ווייל אונז קענען אים ווייניג באגרייפן. אזויווי דער רמב”ם האט געזאגט אז אונז קענען ווייניג באגרייפן – ווילאנג מ׳האט א גוף קען מען נישט באגרייפן מציאותו יתברך [His existence, blessed be He].
לאמיר זען. “נורא” מיינט פחד, די זאך וואס אונז האבן א פחד און א מורא פון. דער אייבערשטער איז זייער ווייט פון אונז, דער מהות הבורא [the essence of the Creator]. זיינע מעשים, ווי מיר גייען זען, זיינע מעשים זענען נענטער צו אונז, אבער דער מהות השם איז נכבד ונורא, איז זייער אפגעטיילט פון אונז.
די פסוקים פאר אהבה און יראה
מצוה – דער באשעפער איז “מצוה לאהבו וליראה ממנו” – צו ליב האבן און מורא האבן פון אים. “שנאמר” – ברענגט ער דער פסוק וואס אונז זאגן יעדן טאג ביי קריאת שמע [the Shema prayer] – “ואהבת את ה׳ אלקיך” (דברים ו:ה) [Deuteronomy 6:5: “And you shall love the Lord your God”], וואס ליב האבן דעם באשעפער. “ונאמר” – דאס איז די מצוה פון אהבה, און די מצוה פון יראה איז דער פסוק שנאמר “את ה׳ אלקיך תירא” (דברים י:כ) [Deuteronomy 10:20: “The Lord your God you shall fear”], וואס מורא האבן פון דעם באשעפער.
אהבה = קירבה, יראה = ריחוק – ביידע אויף איינמאל
> [חידוש] ס׳זעט אויס אביסל ווי… ס׳איז אביסל א קלייניגקייט נאר – ס׳זעט אויס ווי יראה איז עפעס אן ענין פון ריחוק [distancing], אזויווי איך האב מורא פון דעם, איז עס אן ענין פון ריחוק, און אהבה איז אן ענין פון קירבה [closeness]. איז דא אין דעם עפעס א… ביידע אויף איינמאל. דער רמב”ם גייט מסביר זיין וואס דאס מיינט.
—
הלכה ב׳ – “והיאך היא הדרך לאהבתו ויראתו?”
דער רמב”ם׳ס שאלה
“והיאך היא הדרך לאהבתו ויראתו?” – וויאזוי קען א מענטש אנקומען צו ליב האבן און מורא האבן פון דעם אייבערשטן? אונז ווייסן דאך אז אונז פארשטייען אים נישט, אונז ווייסן דאך אז דער אייבערשטער איז אזוי ווייט פון אונז, אונז פארשטייען נישט מציאותו. אבער וואס יא?
חידוש: “והיאך היא הדרך” – א דעפיניציע, נישט אן עצה
> [חידוש] “והיאך היא הדרך לאהבתו ויראתו” – איך מיין נישט אז עס מיינט אז ס׳איז דא א מצוה ליב האבן, און די שאלה איז “זוך א טריק.” איך מיין “והיאך היא הדרך” מיינט צו זאגן: פון וואס באשטייט די אהבה ויראה? וואס איז עס? ווייל איך זע נישט אז ס׳איז דא אן עצה. ס׳זעט מיר אויס מער די דעפינישן [definition].
>
> איך געדענק אז מיר האבן געלערנט נעכטן אז אמאל זאגט דער רמב”ם קודם וואס די מצוה איז, און נאכדעם אז ס׳איז דא א מצוה. דא איז איינע פון די פלעצער וואו ער זאגט קודם אז ס׳איז דא א מצוה, און נאכדעם איז ער מסביר וואס די מצוה איז. אזוי ווי דו קענסט זאגן: “די מצוה איז צו לייגן תפילין – והיאך היא הדרך לעשותה?” – און ער שטעלט אויף א בנין וואס דאס זאל זיין צען טפחים וכו׳. זעט מיר אויס אז די זעלבע וועג איז דא. “והיאך היא הדרך” מיינט נישט “זוך א טריק צו האבן יראה.” “והיאך היא הדרך” מיינט “וואס מיינט אהבה ויראה?”
—
אהבה: התבוננות אין דער בריאה ברענגט א תאוה צו וויסן מער
“בשעה שיתבונן האדם במעשיו וברואיו הנפלאים הגדולים” – ווען א מענטש איז זיך מתבונן [contemplates] אין די מעשים פון דעם אייבערשטן, די בריאה הנפלאים הגדולים וואס דער אייבערשטער האט אלעס באשאפן, די בריאה׳ם – “ויראה מהם חכמתו שאין לה ערך ולא קץ” – און ער זעט פון זיי זיין חכמה [wisdom] וואס האט נישט קיין געוועלד און וואס האט נישט קיין וועג עס אפצושאצן – “מיד” – ווען א מענטש איז זיך מתבונן אין דעם – “הוא אוהב” – האט ער ליב דעם אייבערשטן – “ומשבח ומפאר” – און ער הייבט אן דאנקען און לויבן דעם אייבערשטן – “ומתאוה תאוה גדולה לידע השם הגדול” – און דעמאלט כאפט אים אן א גרויסע תאוה צו וויסן מער וועגן דעם אייבערשטן.
“כמו שאמר דוד” – אזויווי דוד המלך האט געזאגט – “צמאה נפשי לאלקים לאל חי” (תהלים מב:ג) [Psalms 42:3: “My soul thirsts for God, for the living God”] – מיין נפש איז דורשטיג, אזויווי א מענטש איז דורשטיג צו וואסער, איז מיין נפש דורשטיג צו וויסן מער, צו קענען מער, צו ווערן מער נאנט – “לאלקים לאל חי” – צום לעבעדיגן באשעפער.
איז דאס איז לכאורה אהבה.
וויסן ברענגט מער וויסן – א שטייגענדער פראצעס
> [חידוש] כאטש די טייטש פון אהבה איז “וועלן וויסן דעם אייבערשטן” – וויאזוי גייסטו וועלן וויסן? אוודאי, דורך התבוננות אין זיינע מעשים. קענסט זאגן אז דאס איז וואס דו האסט געזאגט, אז מ׳קען נישט וויסן דעם אייבערשטן אליינס. איך בין מיר נישט זיכער אינגאנצן וועגן דעם.
נאך פאר מיר גייען ווייטער, ס׳איז פשוט אזוי: וויסן מער דעם אייבערשטן איז נאך אהבה, סאו מ׳דארף אנהייבן מיט וויסן אביסל, און ווען מ׳ווייסט אביסל, באקומט מען א נייגעריגקייט צו וועלן וויסן מער. סאו וויסן ברענגט נאך מער וויסן, יא? דאס איז התבוננות, און נאכדעם איז דא אהבה גדולה יתירה צו וויסן אסאך מער.
—
הלכה ג׳ – יראה: “וכשמחשב בדברים האלו עצמן – מיד הוא נרתע לאחוריו”
חידוש: “בדברים אלו עצמן” – די זעלבע התבוננות ברענגט סיי אהבה סיי יראה
און ער גייט ווייטער: “וכשמחשב בדברים האלו עצמן” – ווען ער טראכט אריין טיפער אין די זאכן… וואס איז די “עצמן”? דאס שטייט נישט טיפער. דער רמב”ם זאגט דאך “כשמחשב” – ער טראכט אריין, ער איז מתבונן, און נאכדעם “מתבונן.” אקעי, אדרבה, איך וואלט געוואלט הערן צו טייטשן.
> [חידוש] און דא שטייט דאך “והיאך היא הדרך לאהבתו ויראתו”. און נאכדעם, וואס איז יראה? טראכט אין די זעלבע זאכן. ס׳הייסט, ס׳איז נישט דא פונקט אנדערע זאכן וואס דו זאלסט זיך מתבונן זיין וואס קומט אים ארויס אהבה און יראה. די “דברים אלו עצמן”, די אנדערע ווערטער, די “מעשיו וברואיו הנפלאים” – איז אין די זעלבע מחשבה, און פון דעם קומט אויס אויך די יראה. דאס איז ליין איך וואס ער זאגט.
“נרתע לאחוריו” – דער מענטש פאלט צוריק
“וכשמחשב בדברים האלו עצמן, מיד הוא נרתע לאחוריו” – ער ווערט… ס׳כאפט אים אן א גרויסע פחד און ער פאלט צוריק, אזוי ווי א מענטש וואס האט א פחד רוקט ער זיך צוריק. אזוי ווי מיר האבן יעצט געלערנט אין די פרשה: “וירא העם וינועו ויעמדו מרחוק” (שמות כ:טו) [Exodus 20:15: “And the people saw and trembled and stood from afar”] – ווען די אידן האבן געזען דעם אייבערשטן האבן זיי זיך צוריקגעפאלן, צוריקגעפארן. יא, איך וואלט געזאגט backwards. “וירא העם וינועו” – “וירא” איז יראה.
> [חידוש] פחד מיינט נישט מורא. פחד מיינט די “נרתע לאחוריו.”
“בריה קטנה שפלה אפלה, עומדת בדעת קלה מעוטה”
“וידע” – און ער וועט וויסן… “וידע” – נישט ער וועט וויסן, און ער ווייסט. “וידע”? אקעי, די אנדערע גירסא איז “וידע”? איך האב געמיינט אז ס׳איז דא אנדערע גירסאות [variant readings].
“וידע שהוא בריה קטנה שפלה אפלה” – ער האט שוין גענוצט די לשון פריער – יא, ער וועט וויסן אז ער איז א קליינטשיגע, נידריגע, טונקעלע בריאה. “עומדת בדעת קלה מעוטה” – ער שטייט, וואס מאכט אים שטיין איז זיין דעת [mind/knowledge], אבער ער שטייט מיט א קליינע דעת, א קלה – א לייכטע און א קליינע, בכמות ובאיכות [both in quantity and quality] – סיי ווי ווייניג און סיי די וואס ער האט יא איז שוואך – “לפני תמים דעות” (איוב לז:טז) [Job 37:16: “the Perfect in knowledge”] – אקעגן דעם אייבערשטן וואס איז די שלימות פון דעות.
“כי אראה שמיך – מה אנוש כי תזכרנו”
“כמו שאמר דוד” – אזויווי דוד האט געזאגט – “כי אראה שמיך” (תהלים ח:ד-ה) [Psalms 8:4-5] – ווען איך באטראכט די שמים און די בריאה פון דעם אייבערשטן – דארטן שטייט ער ווערט excited, ער ווערט אנגעפילט מיט אהבה, אבער נאכדעם באקומט ער יראה און ער זעט ווי קליין ער איז, און ער זאגט ווייטער: “מה אנוש כי תזכרנו” – דעמאלטס זע איך ווי קליין א מענטש איז, compared צו די גרויסקייט פון דעם באשעפער און זיין בריאה, זע איך ווי קליין דער מענטש איז. “מה אנוש כי תזכרנו” [What is man that You are mindful of him?]. זייער גוט.
חידוש: דקדוק – “כי אראה שמיך” נישט “כי אראה השם”
> [חידוש] ס׳שטייט נישט “כי אראה השם” – דער מענטש קוקט אויף די הימל, ער זעט די מלאכים [angels], ער זעט וואסערע זאכן עקזיסטירן, כאפט ער אז ער איז גאנץ א שוואכע נייעס.
—
צוזאמענפאסונג: אהבה = וועלן וויסן מער; יראה = פארשטיין ווי קליין מ׳איז
דאס איז די טייטש פון אהבה ויראה. אהבה מיינט וועלן וויסן מער, און יראה מיינט פארשטיין ווי קליין איך בין, אז א מענטש איז נישט קיין גרויסע זאך. דאס קומט ארויס פון וויסן די בריאה. דו קענסט רופן דאס גדלות השם [the greatness of God], אבער אין א געוויסן זין איז דאס גדלות הבורא [the greatness of the Creator].
זיי האבן גערעדט נעכטן אז אונז זענען בריות שפלות קטנות ואפלות [lowly, small, and dark creatures], ס׳זענען אבער דא בריות מאירות ועליונות וגדולות [luminous, elevated, and great creatures], און דער אייבערשטער איז דאך די חכמה וואס האט געמאכט די אלע זאכן – שטעל דיר פאר וואס מיינט אים. איז ממילא, ווען א מענטש איז זיך מתבונן אויף די רעאליטי, זעט ער ווי קליין א מענטש איז. דאס איז “כי אראה שמיך” – ס׳שטייט נישט “כי אראה השם” – דער מענטש קוקט אויף די הימל, ער זעט די מלאכים, ער זעט וואסערע זאכן עקזיסטירן, כאפט ער אז ער איז גאנץ א שוואכע נייעס.
חידוש: צוויי שטופן פון קלייניגקייט – גוף און שכל
> [חידוש] ער האט אפשר געזאגט אזוי: ווען ער זעט די גרויסע בריאה, זעט ער ווי קליין ער איז, ווי קליין זיין גוף איז. אבער נאכדעם טראכט ער: “אבער איך האב דאך א דעת, איך האב דאך א שכל, האב איך דאך יא.” אבער דעמאלטס כאפט ער אז זיין שכל איז זייער קליין קעגן די גרויסע שכל, די תמים דעות.
>
> ס׳איז נישט קיין הוה אמינא [initial assumption] אז דער גוף איז גרויס – ס׳איז אפילו נישט קיין הוה אמינא מיינעך. אבער “בריה קטנה שפלה ואפלה” מיינט זיין עס איז א קליינע פיצי גוף. וויאזוי ווייסט ער די ידיעה? Compared צו די גרויסע בערג און צו די גרויסע באשעפענישן. ארויס ווייזט עס נישט די פוינט. וויאזוי ווייסט ער אז ער איז… ער האט זיך אן ידיעה. איך גלייב נישט אז יענץ איז אפילו א הוה אמינא. קען זיין, איך האב געטראכט אז ס׳איז נישט קיין הוה אמינא.
—
חידוש: יראה אן אהבה איז נישט קיין אמת׳ע יראה – דער דינאמישער פראצעס
זאגט דער רמב”ם, לאמיר אביסל פארליינען פון דא, ווייל דא גייט עס ווערן אביסל complicated, וועלן מיר זען וואס מיר קענען.
און דאס איז די מצוה פון אהבה ויראה. די מצוה פון אהבה ויראה איז צו מתבונן זיין אויף די בריאה, און מ׳זעט ווי… מ׳וויל וויסן מער, ווייל ס׳זעט אויס אזוי אינטערעסאנט, אזוי גרויס, האב איך אלעמאל א תאווה צו וויסן מער. זייער סימפל.
פאראלעל צו תורה-לערנען און חכמה
בסדר. דער חכם, יעדער איינער וואס האט אמאל געקוקט אין א ספר אדער אין א סייענס [science], אדער אין עני חכמה [any matter of wisdom], עני זאך פון די בריאה, האט אלעמאל די צוויי feelings. ער זעט אזוי געוואלדיג – איך וויל לערנען. איך קוק אפילו אויף די תורה קען מען זאגן די זעלבע זאך. יא, ס׳איז אזוי געוואלדיג. פלוצלינג קוק איך – איך ווייס קוים דריי פסוקים compared צו די טויזנטער מיליאנען וואס איז דא. ס׳פילט ער קליין, פילט ער “נרתע לאחוריו.” וואס איז ער? טיפה מן הים [a drop from the sea].
דער פראצעס: אהבה → יראה → חיזוק → נאכאמאל אהבה
> [חידוש] סאו וואס איז אינטערעסאנט: קודם דארף מען האבן די אהבה, יא, צו וועלן לערנען, און נאכדעם כאפט מען אן די פחד ווי קליין מ׳איז, און מ׳דארף זיך צוריק מחזק זיין און נאכאמאל מתבונן זיין, יא, צו לערנען.
>
> איך מיין אזוי, ווייל אויב מ׳וועט נישט וועלן, איז נישטא וואס… די יראה איז נאר א קלאפקייט וואס מ׳האט געוואלט. אויב איינער האט נישט קיין רצון לדעת את ה׳ [desire to know God], ער זאגט: “דו קענסט אבער נישט וויסן, דו ביסט אזוי קליין” – “איך האב נישט געוואלט, איך בין happy.” אויב איינער איז זיך מתייאש אינגאנצן, האט ער נישט קיין יראה. ער האט סתם א פחד פון מורא.
דער “סטראגל” – ייאוש און חיזוק
> [חידוש] דאס איז די סטראגל [struggle]. די סטראגל איז וויסן, און נאכ׳ן אנהייבן וויסן איז דא א ייאוש [despair] אז איך קען anyway קיינמאל גארנישט וויסן. אבער ער איז זיך מחזק, זאגט ער: “ס׳איז נישטא קיין אפציע נישט צו וויסן.” איז ער זיך נאכאמאל פושט צו וויסן מער און מער.
>
> און אזוי שטייט מער… דער רמב”ם זאגט נישט אז ס׳איז א סטראגל. ס׳איז מער מאדערנע מענטשן וואס האבן סטראגלס. ער האט עס אזוי געזאגט: “נרתע לאחוריו ויירא ויפחד” – ווייל ס׳איז אזוי ווייט, מ׳וויל וויסן אלעס. ווייל ס׳איז פארט פון די זעלבע זאך.
איינער וואס וויל בכלל נישט וויסן
ס׳איז זייער וויכטיג, די “בדברים הגדולים ממנו” [in matters greater than him]. איינער וואס ער פילט נישט אז די חכמה איז גרעסער פון אים, פארשטייט ער נישט די חכמה, ווייל ס׳איז טאקע גרעסער פון אים. אבער איינער וואס וויל בכלל נישט וויסן די חכמה איז סתם אן ערוואקסענער, ער ווייסט נישט גארנישט. ס׳איז נישט קיין סתירה [contradiction], ס׳איז נישט קיין פראבלעם. פארוואס זאל דאס זיין א פראבלעם? אבער די “נרתע לאחוריו” קען מאכן א מענטש זאל זאגן: “אקעי, איך וויל anyway נישט וויסן.”
דער רמב”ם איז נישט קיין חיזוק-ספר
און ער זאגט דא, קומט ער אן, אז מ׳ווייסט נאר אז ס׳איז א מצוה, גייט מען ווייטער, און איך דארף קיין יאר איינגיין אין די טעם? איך מיין אז ס׳איז נאריש. אזוי ווייט איך מיין אז ס׳איז נאריש. נעמען מיר געזאגט אנדערע – דער רמב”ם איז נישט קיין חיזוק-ספר [inspirational book], ער איז נישט באזארגט וועגן די נארישע מענטשן וואס האבן קאפ קליינע נארישע פראבלעמען. זיי ווילן זאגן וואס – די פאקט אז א פראבלעמ׳סטער גייט צו ר׳ נחמן מברסלב וועט ער דאך סייווי זיין א יאר. אקעי.
—
Anyway, זאגט דער רמב”ם, אז די פיוט בן אלי שטייט יעצט…
רמב”ם הלכות יסודי התורה פרק ב׳ (המשך) – כללים גדולים ממעשה רבון העולמים
“נפשו לא חפצה” – דער רמב”ם איז נישט קיין חיזוק ספר
דער רמב”ם האט נישט געזאגט אז ס׳איז א struggle — דאס איז מער מאדערנע מענטשן וואס האבן א struggle. אבער ער האט געזאגט “נפשו לא חפצה וירא ויירא”, ווייל ס׳איז אזוי ווייט פון וויסן אלעס.
וואס איז פארט פון די זעלבע זאך — ס׳איז זייער וויכטיג די “בזדון על עצמו.” איינער וואס ער פילט נישט אז די חכמה [khokhma: wisdom] איז גרעסער פון אים, פארשטייט ער נישט די חכמה, ווייל ס׳איז טאקע גרעסער פון אים. אבער איינער וואס וויל בכלל נישט וויסן די חכמה, ער ווייסט סתם אז ער ווייסט נישט גארנישט — ס׳איז נישט קיין סתירה [stira: contradiction], ס׳איז נישט קיין פראבלעם. איך זאג נישט אז ס׳איז א סתירה, אבער די “נפשו לא חפצה” קען מאכן א מענטש זאל וויסן: “אקעי, איך ווייס נישט, איך וועל anyway נישט וויסן.”
ס׳איז נישט קיין פלאן. מענטשן זאגן: “דו קענסט האבן א פראבלעם, אבער דו ווייסט אז ס׳איז א מצוה, גייט מען ווייטער.” מ׳דארף טאקע יא האבן א מצוה. איך מיין אז ס׳איז נאריש, אזוי ווי איינער האט געזאגט: “איך בין זיך מייאש פון נארישע מענטשן,” נאכדעם האט ער געזאגט “אנדערע דרכים.” דער רמב”ם איז נישט קיין חיזוק ספר [khizuk sefer: inspirational book], ער רעדט נישט וועגן נארישע מענטשן וואס האבן קאפ קליינע נארישע פראבלעמען. ער וויל זאגן וואס דער פאקט איז. אלס א פראבלעם — ס׳איז א פראבלעם, גיי צו ר׳ נחמן מברסלב, ער וועט דיר סאלוון דיין ייאוש [ye’ush: despair].
—
הלכה ד׳ – “ולפי הדברים האלו אני מבאר כללים גדולים”
“כללים גדולים ממעשה רבון העולמים” – צוויי טייטשן
אקעי, anyway, זאגט דער רמב”ם: “ולפי הדברים האלו” — שטייט יא, איך וועל אייך מער געזאגן. לויט דעם וואס איך האב יעצט געזאגט אז ס׳איז דער איינציגסטער וועג צו האבן אהבה ויראה [ahava v’yira: love and awe], זיך מתבונן זיין במעשה בורא נפלאים — “אני מודיעך כללים גדולים ממעשה רבון העולמים” [ani modi’akha klalim g’dolim mi’ma’aseh ribon ha’olamos: I will inform you of great general principles of the works of the Master of the worlds]. איך וועל מסביר זיין “באופן כלל” — די “כללים גדולים” מיינט צו זאגן: איך קען נישט מסביר זיין די אלע פרטים [pratim: details], ס׳וועט נעמען אויף אייביג אז איך וועל מסביר זיין פונקטליך אלעס.
אבער “כללים גדולים” — איך מיין אז מ׳קען עס טייטשן צוויי וועגן:
1. דאס זענען די גרויסע כללים — די וויכטיגסטע, הויפט-כללים.
2. ס׳זענען זייער גרויסע כללים — דאס הייסט ריזיגע זאכן, מ׳ברענגט די גאנצע וועלט אויף איינמאל. דו האסט א קליינע כלל וואס איז אן אפגערעדטע מאן שטייט אויף איינמאל — א גרויסע כלל איז די גאנצע וועלט אויף איינמאל.
[חידוש] אז דאס זענען גרויסע כללים — ביידע זענען אמת. גרויסע כללים פון מעשה רבון העולמים, די ספירות, די וועלטן.
“פתח למבין לאהוב את השם”
פארוואס טוט ער דאס? “כדי שיהיו פתח למבין” [k’dei she’yihyu petakh la’mevin: so that they will be an opening for the one who understands] — ס׳גייט נישט זיין די בחינה [b’khina: the level/test], ס׳איז נאכנישט די בחינה. די בחינה איז ווער ס׳לערנט אמת׳דיג. אבער די כללים וואס דער רמב”ם גייט יעצט זאגן זענען א “פתח למבין” — ווער ס׳גייט זיך פארשטיין, גייט עס זיין א פתח “לאהוב את השם” — ער גייט קענען מיט דעם ליב האבן דעם אייבערשטן, דאס מיינט ער “לאהוב את השם.”
און ער ברענגט א חז”ל [Chazal: the Sages]: “כמו שאמרו חכמים בענין אהבה” — אזוי ווי די חכמים האבן געזאגט אויף אהבה, ווי ס׳שטייט אין ספרי [Sifrei], וויאזוי קען מען האבן אהבה? האבן די חכמים געזאגט — אזוי ברענגט דער רמב”ם אין הלכות יסודי התורה — “שמתוך כך אתה מכיר את מי שאמר והיה העולם” [she’mitokh kakh ata makir es mi she’amar v’haya ha’olam: through this you come to know the One who spoke and the world came into being]. לערנען די וועלט וויאזוי דער אייבערשטער ארבעט, אז דו זאלסט קענען “מי שאמר והיה העולם.”
וואס מיינט “מי שאמר והיה העולם”? דו זאלסט פארשטיין די חכמת העולם [khokhmas ha’olam: the wisdom of the world], וואס דאס איז חכמת הקדוש ברוך הוא, אז דו זאלסט אים קענען.
דער סקאָופּ פון די נעקסטע דריי פרקים
ממילא, זאגט דער רמב”ם, גייט ער טאקע טון אין די נעקסטע דריי פרקים, מער ווייניגער — איז דער רמב”ם׳ס כללים גדולים, כללי המציאות [klalei ha’metzi’us: general principles of existence]. ער גייט מאפּן אלעס וואס עקזיסטירט, און דורך דעם קענען האבן אן אהבת השם.
[חידוש] ער זאגט ער גייט נישט פארציילן ענינים וועגן די בריאה [b’ri’a: creation], אבער ס׳זעט אויס ווי נאר מה שנוגע לענין וואס ברענגט אן אהבת השם. יא — אלעס ברענגט אן אהבת השם! וואס ברענגט נישט אן אהבת השם? ער גייט, ער קוקט דורך די גאנצע וויקיפעדיע וואס איז געווען ביז היינט, און ער מאכט א summary — די מערסטע high-level summary וואס מ׳קען מאכן פון די גאנצע וויקיפעדיע. אלעס אין די וועלט איז מביא לאהבת השם. איך זע נישט אז ס׳איז א צמצום פון געוויסע זאכן. ער מיינט נאר צו זאגן אז איך קען דיר נישט זאגן, איך קען דיך נישט אויסלערנען די גאנצע חכמה אויף איינמאל, ס׳איז אריכות. איך וויל אבער מאכן יא א שטיקל פתח למבין — ס׳איז א חשבון: איך זאג דיר דאך דעם אופן כללי, צו לערנען מער בדיוק בעומק וועסטו מוזן גיין לערנען אליינס. שוין.
—
הלכה ה׳ – “כל מה שברא הקב”ה בעולמו נחלק לשלושה חלקים”
סאו, יא, בסדר, דו ביסט נישט מסכים. און דער רמב”ם הייבט אן און ער מאכט די כלל, ער זאגט די כלל. די כלל גייט אזוי: “כל מה שברא הקדוש ברוך הוא בעולמו נחלק לשלושה חלקים” [kol ma she’bara ha’Kadosh Barukh Hu b’olamo nekhlak li’shlosha khalakim: everything that God created in His world is divided into three parts]. אלעס דרייפט זיך — דאס הייסט אלעס וואס איז דא — ס׳איז דא דריי סארט זאכן אויף די וועלט. אזוי.
חלק א׳ – עולם השפל: גולם וצורה, הוות ונפסדות
די ערשטע חלק איז — יא, ס׳שטימט מיינע נאמבערס — די ערשטע חלק איז: “בריות שהן מחוברות מגולם וצורה, והן הוות ונפסדות תמיד, כמו גופות האדם והבהמה והצמחים והמתכות” [b’riyos she’hen m’khubros mi’golem v’tzura, v’hen hovos v’nifsados tamid: creatures that are composed of matter and form, and they are constantly coming into being and passing away, like the bodies of humans, animals, plants, and metals].
דאס איז די ערשטע סארט זאכן, דאס איז זאכן וואס אונז קענען. זיי זענען זאכן וואס זענען באשאפן פון צוויי זאכן, וואס הייסט, דער רמב”ם רופט א גולם וצורה [golem v’tzura: matter and form].
גולם [golem] איז דער רמב”ם׳ס לשון אויף לשון הקודש, וואס אין אנדערע מאל רופט מען עס חומר [khomer: material/matter]. חומר איז טייטש די זאך וואס ס׳איז געמאכט פון, באופן פשוט.
למשל: א טיש איז געמאכט פון האלץ — און ס׳האט אויך א צורה [tzura: form], ס׳זעט אויס ווי א טיש. ס׳איז א טיש, ס׳איז נישט נאר האלץ. אז דו זאגסט “וואס איז א טיש?” — א טיש איז נישט האלץ. א טיש איז דאס וואס ס׳איז געמאכט פון און וואס ס׳איז. דאס איז א חומר וצורה אדער גולם וצורה, ווי ס׳שטייט אין רמב”ם. און נישט נאר א טיש איז אזוי, נאר אלע זאכן — א מענטש, א בהמה, אלעס. א מענטש איז געמאכט פון עפר מן האדמה [afar min ha’adama: dust from the earth], וואטעווער — וועלן מיר זען באלד — און ס׳האט א צורה, ער איז א מענטש און נישט סתם זאמד וכו׳.
און צווייטנס — דאס איז איין זאך. צווייטנס, האבן די אלע זאכן וואס אונז קענען, וואס מיר רופן בעולם השפל [b’olam ha’shafel: in the lower world] אין די וועלט, אויך אז זיי זענען הוות ונפסדים [hovos v’nifsadim: coming into being and passing away] — זיי ווערן און זיי ווערן אויס. יא, א מענטש ווערט געבוירן און ער שטארבט. אפילו א שטיין — וועלן מיר זען באלד — ס׳בלייבט נישט אלעמאל א שטיין, ס׳טוישט זיך כסדר.
סאו אלעס — דאס איז די ערשטע קאטעגאריע, די ערשטע סארט זאך וואס איז דא — איז סיי ס׳איז די חיבור פון גולם וצורה, און סיי ס׳איז הוות ונפסדים, ס׳האלט אין איין ווערן און ווערן אויס, ס׳בלייבט נישט, אפילו ס׳בלייבט נישט.
חלק ב׳ – עולם האמצעי: די גלגלים
נאכדעם איז דא א צווייטע סארט. די צווייטע סארט בריאה: “ברואים שהם מחוברים מגולם וצורה” — ס׳איז אויך געמאכט פון עפעס, קען מען זאגן ס׳האט א גוף — יא, גולם איז basically וואס מאכט א גוף. ס׳איז געמאכט פון עפעס און ס׳איז עפעס, דאס איז גולם וצורה.
“אבל אינם משתנים מגוף לגוף ומצורה לצורה כמו הראשונים” — אבער ס׳איז אנדערש. זיי טוישן זיך נישט כסדר פון איין גוף. יא, א מענטש איז געמאכט פון עפר, מארגן שטארבט ער, גייט זיין עפר אריין אין די זאמד, און ס׳ווערט פון דעם רימה ותולעה [rima v’tole’a: worms and maggots], וואטעווער. דער גוף טוישט זיך צו א צווייטע גוף, ער באקומט אן אנדערע צורה. דאס איז די ערשטע סארט זאך.
נאכדעם איז דא א צווייטע סארט זאך, וואס זיי טוישן זיך נישט. “אלא צורתם קבועה בגולמם לעולם ואינם משתנים כמו אלו” — זייער צורה איז קבוע אין זייער גולם, אין זייער חומר, אויף אייביג. ס׳איז א גופניות׳דיגע זאך, אבער ס׳בלייבט אויף אייביג — at least ווי לאנג די וועלט איז.
“ואיזה דברים הם אלו? הגלגלים” [ha’galgalim: the spheres] — די ספערס, די זאכן וואס אויף זיי ליגן די שטערנס און די פלאנעטן. דאס האבן מיר נעכטן געלערנט אז דער כח וואס אויף דעם שטייען אלע שטערנס, וואס דאס איז דער אייבערשטער מנהיג [manhig: directing] א גאנצע צייט… נישט דער כח, ס׳איז א זאך, א גוף. ס׳איז נישט נאר א כח, ס׳איז literally א sphere, א באלי, וואס אויף דעם ליגן די שטערן. די שטערן זענען נישט אין די לופט.
ס׳איז א גוף, אבער “ואין גולמם כשאר גולמים ולא צורתם כשאר צורות” [v’ein golmam ki’sh’ar golamim v’lo tzurasam ki’sh’ar tzuros: their matter is not like other matter and their form is not like other forms]. ס׳איז נישט אזא סארט חומר ווי דיר, ס׳האט נישט אזא סארט צורה ווי דיר. וואס איז די חילוק? ער בלייבט נישט — ער שטארבט. ער לעבט אויף אייביג.
[חידוש] סאו אין סאם וועג מוז זיין אז ער איז געמאכט פון עפעס אנדערש. דאס איז דאך אפשר א ריזן פארוואס א מענטש קען נישט לעבן אויף אייביג — ווייל מיר וועלן זען אז ער איז געמאכט פון די ד׳ יסודות [daled yesodos: four elements] וואס ווערן צוגיין. מה שאין כן דאס איז געמאכט פון עפעס אנדערש, א סארט יסוד, ער איז מער שטארק, ער בלייבט אויף אייביג.
דער סוד פון חומר וצורה ביי די גלגלים
[חידוש] דער רמב”ם זאגט אז דאס איז א גרויסע סוד [sod: secret], ווייל געווענליך ווייסן מיר אז א זאך איז צוזאמגעשטעלט פון חומר וצורה טאקע פון זען אז ס׳הייבט זיך אמאל אן און ס׳ענדיגט זיך. טראכטן מיר אז — אה, ס׳איז געווען מאלעקולס, איך ווייס נישט וואס, פארטיקלס, וואטעווער, אויף אדם אזויווי דו זאגסט — און ס׳ווערט אנגעטאן א צורת אדם דורך די נשמה, די צורה. אבער עפעס וואס איז אייביג וואלטן מיר נישט… דארף מען האבן א חכמת הרמב”ם אונז מחדש צו זיין אז ס׳איז אויך צוזאמגעשטעלט פון חומר וצורה.
יא, אמת, ס׳איז א פרדס [pardes: esoteric knowledge], צו פארשטיין וואס דאס גרייכט — דאס איז א שטיקל פרדס, וואס מיינט עס אז ס׳איז מחובר מחומר וצורה. די גאנצע איידיע פון חומר וצורה איז דאך געווען צו מסביר זיין, אזויווי דו זאגסט, אז א מענטש — וואס ער איז געמאכט — קען זיין עפעס אנדערש.
אקעי, דאס איז איינע פון די זאכן וואס זענען נישט פון די פשט [pshat: plain meaning]. At some point אויב מ׳וועט לערנען בעיון [b’iyun: in depth] און פארשטיין די תורה, וויאזוי מ׳פארשטייט דאס, ביז מ׳ווייסט עס — אמת. אבער ס׳איז נישט קיין תורה [אין דעם זין אז ס׳ליגט נישט אויפ׳ן טיש], דער רמב”ם זאגט אז דאס איז א סוד. דער רמב”ם זאגט די מסקנא [maskana: conclusion] פון אסאך חקירות [khakiros: investigations].
—
הלכה ו׳ – חלק ג׳: עולם העליון – די מלאכים
דאכט זיך מיר אין די דריטע חלק: “ומהם ברואים צורה בלא גולם כלל, והם המלאכים, שהמלאכים אינם גוף וגויה, אלא צורות נפרדות זו מזו” [u’mehem b’ru’im tzura b’lo golem klal, v’hem ha’malakhim: and among them are creatures of form without any matter at all, and they are the angels].
ס׳איז דא זאכן וואס ער איז נאר א זאך, ער איז עפעס, אבער ער איז נישט געמאכט פון גארנישט — נישט געמאכט פון א חומר. “והם המלאכים” — דאס זענען די מלאכים [malakhim: angels]. “שהמלאכים אינם גוף וגויה, אלא צורות נפרדות זו מזו” — א מלאך איז א צורה, עקסטער איינער פון די צווייטע.
ס׳איז דא מער ווי איין מלאך. באלד גייען מיר זען וויאזוי ס׳קען זיין מער ווי איין מלאך, ווייל געווענליך צוויי זאכן — דאס האבן מיר שוין געלערנט נעכטן, רייט? — וואס צוטיילט זיי איז די גוף. און אויב איז נישטא קיין גוף, מיט וואס ווערן זיי צוטיילט? מיר וועלן באלד זען. דאס האבן מיר שוין געזען נעכטן — אזוי ווי אלע טישן זענען נאר אנדערע טישן ווייל זיי האבן אן אנדערע שטיקל האלץ, אויב נישט איז אלעס איין טיש. טיש איז דאך די צורה — אז ס׳האט א טאפּ מיט פיר פיס.
וואס מיינט “צורה בלא גולם”?
[חידוש] וואס דו האסט געזאגט אז ס׳איז נאר דא איין מלאך — אבער ניין, ס׳איז דא אסאך מלאכים. זיי האבן נישט קיין מאטעריאל, זיי האבן נאר א צורה. די צורה מיינט ער איז עפעס. דאס איז אויך פשוט׳ס פשט, וויפיל איך קען טרייען צו זאגן — ס׳איז עפעס. ס׳איז נישט נאר שכל [sekhel: intellect], די איידיע פון עפעס. ס׳איז א זאך. ס׳איז א שכל וואס איז געווארן actualized. ס׳איז די actual זאך.
ער זאגט ס׳איז נישט א שכל. ווען אונז טראכטן פון שכל, טראכטן מיר פון עפעס — אן איידיע אין מיין קאפ. ניין. ער רעדט פון די איידיע אליינס. ס׳איז א זאך. ווען מ׳זאגט אז די צורה איז די “איסנעס” [essence] דערפון — ער איז, אבער ער איז נישט געמאכט פון עפעס. דאס איז דער מלאך.
אמת, ס׳איז שווער דאס צו פארשטיין. דער רמב”ם ווייסט אז ס׳איז נישט גרינג צו פארשטיין. ער זאגט עס נאר בדרך כללות [b’derekh klalus: in a general way].
—
די דריי עולמות – דער כלל הכי כללי
אבער דאס איז יעצט — אקעי, עד כאן איז די כלל הבריאה [klal ha’b’ri’a: the general principle of creation]. דאס איז די ערשטע כלל, די כלל הכי כללי [the most general principle]. די גאנצע וועלט איז דא דריי חלקים. דאס לערנט מען אין די ראשונים [Rishonim: early medieval authorities]. אסאך מאל זעט מען אז ס׳איז דא דריי עולמות [olamos: worlds].
אין קבלה [Kabbala] שטייט אז ס׳איז דא פיר עולמות — דאס דארף מען פארשטיין. אבער אסאך מאל — דער אבן עזרא [Ibn Ezra] און אנדערע ראשונים, טרעפט מען זייער אסאך מאל, אפילו אין זוהר [Zohar] sometimes, אין רמב”ן [Ramban] — אז ס׳איז דא דריי עולמות. דאס זענען די דריי עולמות:
1. עולם העליון [olam ha’elyon: the upper world] — איז די מלאכים, וואס זיי זענען צורה ולא גולם, נאר א שכל.
2. עולם האמצעי [olam ha’emtza’i: the middle world] — רופט מען עס אסאך מאל אין די ראשונים — איז די כוכבים [kokhavim: stars]. זיי זענען גולם וצורה, אבער זיי טוישן זיך נישט. “חק נתן ולא יעבור” [khok nasan v’lo ya’avor: He set a law that shall not be transgressed] (תהילים קמ״ח:ו׳) — זאגט מען אויף די שטערנס, ווי ס׳שטייט אין תהילים, שטייט אויף די שמים. אויך “חק וזמן נתן להם שלא ישנו את תפקידם” [khok u’zman nasan lahem she’lo y’shanu es tafkidam: He gave them a law and a time that they should not change their function] — זאגט מען אין קידוש לבנה [Kiddush Levana: the blessing of the new moon]. ער פארט אויף איין זאך, ער שטארבט נישט. ער לעבט אויף אייביג. די זון און די לבנה, זייט ששת ימי בראשית [sheshes y’mei b’reishis: the six days of creation] גייט אן די זעלבע זאך. דאס איז די עולם האמצעי.
3. עולם התחתון, עולם השפל והאפל [olam ha’takhton, olam ha’shafel v’ha’afel: the lower world, the lowly and dark world] — ער איז סיי גולם וצורה, און סיי ער שטארבט די גאנצע צייט, ער האלט זיך אין איין טוישן.
דאס זענען די דריי עולמות. דאס איז די כלל הכי כללי. אלעס וואס מיר גייען לערנען איז יעצט פרטים פון דעם כלל.
—
דער מענטש׳ס פלאץ – דער שוואכסטער קאטעגאריע
[חידוש] האבן מיר זיך שוין דא א סיבה פארוואס א מענטש זאל ווערן “נרתע לאחוריו” [nirta l’akhorav: recoils backward] — ווייל ער פארשטייט אז ער איז די שוואכסטע קאטעגאריע פון די דריי קאטעגאריעס. ער איז א חומר וצורה — וואס דאס איז שוואכער ווי א צורה אליין — און נאך דערצו איז ער נאך הווה ונפסד תמיד [hoveh v’nifsad tamid: constantly coming into being and passing away].
אבער ערגעץ וועלן מיר זען אז דער חומר וצורה, דער שוואכסטער, איז גאר דער וואס קען אנקומען ווייטער אן צו דעם אייבערשטן און ליב האבן דעם אייבערשטן. ער איז זייער גוט, אבער ער איז דאך דער שוואכסטער. באלד וועלן מיר זען אז דער מענטש האט א נשמה [n’shama: soul], וואס דאס איז אויך מער קאמפליצירט.
דער רמב”ם האלט נישט אז א מענטש איז העכער פון מלאכים
אבער יא, ענדליך — [חידוש] דער רמב”ם האלט נישט אז א מענטש איז העכער פון די מלאכים, למשל. די קוואטש פון דאס וואס ער זאגט “קירבת השם” [kirvas Hashem: closeness to God] איז אזוי ווי דו זאגסט — אז א מענטש איז מכירו ומקומו [makiro u’mkomo: knows himself and his place], ער ווייסט אז ער איז נישט אזוי גרויס. וויפיל ער איז קליין, קען ער טון גרויסע זאכן. ווי? לפי גדלו [l’fi godlo: according to his level], נישט גרעסער ווי וואס ער קען.
דאס איז חסידיש גערעדט. אבער דער רמב”ם זאגט דאך קלאר. שוין, איך וועל נישט אריינגיין אין די פאליטיק. ס׳איז דאך דא א גרעסערע פאליטיק [referring to the broader debate about whether humans are higher than angels].
רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ב׳ (המשך) – מלאכים: צורה בלא גוף, משלים פון פסוקים, און די הייערארכיע פון מלאכים
—
צי א מענטש איז העכער פון מלאכים – א קורצע באמערקונג
דאס איז זייער גוט, אבער איך האלט אז ס׳איז שוואך. ווייל איינמאל דו האסט געזען אז א מענטש האט א נשמה [neshama: soul], איז עס אויך נישט קיין מער קאמפליקירט. אבער יא, אמת. דער רמב”ם [Rambam: Maimonides] האלט נישט אז א מענטש איז העכער פון די מלאכים [malakhim: angels], למשל [l’mashal: for example]. א חלק פון דאס וואס ער זאגט יראת השם [yiras Hashem: fear/awe of God] איז אזוי ווי דו זאגסט — אז א מענטש איז מוגבל [limited], און ער ווייסט אז ער איז נישט גארנישט. ווייל ער איז קליין, קען ער טון גרויסע זאכן ווי לפי גדלו [l’fi godlo: according to his capacity], נישט גרעסער ווי וואס ער קען.
דאס איז חסידות׳דיג גערעדט, אבער דער רמב”ם זאגט דאס נישט בכלל. שוין, איך וועל נישט אריינגיין אין די פאליטיק, אבער ס׳איז דא א גרויסע פאליטיק וועגן דעם.
—
דער מהר”ל וועגן לערנען רמב”ם
יעצט, ווען מ׳לערנט אבער רמב”ם — דער מהר”ל [Maharal: Rabbi Yehuda Loew of Prague] זאגט אז מ׳טאר נישט לערנען רמב”ם, אפשר וועגן דעם. ווייל קודם לערנט מען וואס דער רמב”ם זאגט.
—
הלכה ז׳ – מלאכים זענען נישט קיין גוף: די קשיא פון פסוקים
די קשיא: נביאים האבן געזען מלאכים מיט גוף-תכונות
יעצט איז אבער זייער אינטערעסאנט. געדענקסט אז נעכטן האבן מיר געהאט א שמועס אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף, און ס׳איז געווען קשיות [kushyos: difficulties] אז ס׳איז דא אסאך פסוקים [pesukim: verses] וואס זאגן אז דער אייבערשטער איז א גוף — וואס טוט מען מיט זיי? לכאורה דא איז די זעלבע קשיא.
דער רמב”ם, קענסטו זען, ער זאגט אז די מלאכים זענען נישט קיין גוף. דער רמב”ם זאגט אז די מלאכים זענען צורה בלבד אן א גוף [tzura bilvad: form alone, without a body]. פרעגט ער אויף זיך אליין א קשיא: מהו זה שהנביאים אומרים שראו המלאך אש ובעל כנפים? [What is this that the prophets say they saw the angel as fire and with wings?] — וואס דאס זענען תכונות [tekhunos: characteristics] פון א גוף.
דער תירוץ: הכל במראה הנבואה ודרך חידה
זאגט דער רמב”ם די זעלבע תירוץ [terutz: answer] וואס ער האט געזאגט נעכטן לגבי [regarding] די פריערדיגע קשיא. זאגט ער אז הכל — די אלע פסוקים וואו מ׳זעט ווי ס׳זעט אויס מלאכים פון אש [esh: fire] און בעל כנפים [ba’al kenafayim: with wings] — איז במראה הנבואה [b’mar’eh ha’nevuah: in a prophetic vision]. דאס איז וואס זיי האבן געזען. ס׳איז די וויזואליזעישאן, די רעפרעזענטעישאן פון די מלאכים. דאס הייסט, זיי האבן נישט געזען דעם מלאך אליין, נאר זיי האבן געזען עפעס וואס איז מדמה [medameh: represents/resembles] א מלאך, עפעס וואס העלפט זיי פארשטיין א מלאך. און ס׳איז דרך חידה [derekh khida: by way of a riddle/allegory].
צוויי זאכן: מראה הנבואה און דרך חידה.
—
חידוש: “מראה הנבואה” און “דרך חידה” זענען צוויי באזונדערע ענינים
לכאורה איז מראה הנבואה און דרך חידה צוויי זאכן. מראה הנבואה איז א חידה — לאמיר זאגן אז ס׳איז א פאקט [the fact of the vision]. פארוואס האבן זיי געזען א פייער? פארוואס פונקט פייער? פארוואס איז פייער א גוטע משל [mashal: parable/metaphor]?
—
פארוואס פונקט אש (פייער) אלס משל פאר מלאכים
אש — א “טיילווייזער גוף”
ווייל פייער איז א גוטע משל. פייער איז אויך אן אייגענע גוף. מיט וואס איז פייער אן אייגענע גוף? ווייל ער האט אן אייגענע קביעות [kevi’us: permanence/fixedness]. א גוף וואס האט א קביעות, אבער ס׳האט נישט קיין וואג [weight], ס׳איז זייער אנדערש ווי געווענליכע גופים.
דאס הייסט, די נבואה איז צו מאכן עפעס וואס איז עצם יא — ס׳האט פארשידענע תכונות מיט וואס ס׳איז יא א גוף, אבער ס׳איז נישט ממש די גוף וואס אונז ווייסן — איז אש. ווייל מ׳וויל דאס זאל זיין: ס׳איז נישט די רעגולערע גוף וואס דו ווייסט.
א מענטש קען נישט פארשטיין “טאטאל נישט גוף”
אבער מ׳קען דאך נישט ווייזן פאר א human being — וואס איז, אזוי ווי דו האסט נעכטן געלערנט, א גוף מיט א נשמה וואס האט אבער אויך א גוף — קען מען נישט ווייזן עפעס וואס איז טאטאלי נישט גוף. ברענגט מען אים אש, וואס איז דאס מערסטע נאנט צו “נישט קיין גוף.”
א מלאך איז נישט קיין גוף בכלל, אבער אש איז א סארט גוף. א סארט גוף וואס איז נישט כבד [kaved: heavy]. ס׳פעלט איין זאך וואס רוב גופים האבן — וואס עס פאלט אראפ, ס׳איז שווער. ס׳איז נישט שווער, ס׳גייט ארויף. ממילא, דאס איז אזוי ווי א משל. ס׳איז נישט א גאנצע תורת המקום [toras ha’makom: a complete theory of physicality], קענסט עס אדורכוואקן [walk through it] אזוי ווי…
דער עיקר פון דער משל: א שלילה (נעגאציע)
דאס מיינט נישט גוף. גוף מיינט נישט אז מ׳קען נישט אדורכוואקן. אן אש איז א גוף, טיילווייז א גוף. ס׳איז נאר א לייכטע גוף. ס׳איז א לייכטע גוף — ווי איינער וואס האט נישט קיין גוף איז א כבד.
כמשל נאר — ברענגט ער א פלאץ וואו מ׳זעט אז אויך דער אייבערשטער, וואס אונז ווייסן אז דער אייבערשטער האט זיכער נישט קיין גוף, און דער אייבערשטער ווערט נאכגעמאכט פון די זעלבע סיבה צו א פייער. ווי ס׳שטייט “כי ה׳ אלקיך אש אוכלה הוא” [Devarim 4:24 — “For the Lord your God is a consuming fire”]. ווייל מ׳וויל אויך דאס ארויסברענגען אז ער איז נישט קיין גוף. אזוי נישט קיין גוף — זאגן אונז אז עס איז די ווייטסטע פון א גוף וואס מענטשן קענען פארשטיין.
דער לאגישער גאנג: פון גוף צו הפשטה
אפשר האב איך אנגעזאגט אזוי. א גוף — וואס מיינט גוף? לאמיר זאגן, א גוף מיינט אסאך זאכן. גוף איז heavy, גוף איז אזוי אז דו קענסט נישט אדורכגיין, גוף האט פארשידענע תכונות.
יעצט, אמת׳דיג — א גוף מיינט עפעס נישט די אלע תכונות. ס׳איז דא א הגדרה [hagdara: definition] וואס הייסט גוף, וואס דאס איז כולל פאר אלע עולמות [olamos: worlds], אז אפילו די זון איז א גוף.
אבער ווען מ׳וויל זאגן אז עפעס איז נישט קיין גוף — דו ביסט א מענטש, איך גיי דיר זאגן גלייך די הפשטה גמורה [hafshata gemura: complete abstraction] — “האט נישט קיין גוף” — וועסטו עס נישט פארשטיין. סאו דו נעמסט איינע פון די תכונות פון א גוף, און דו זאגסט אז ער האט נישט דאס.
אש איז א גוף, אבער אן אנדערע תכונה פון גוף האט עס נישט — ס׳איז נישט heavy. סאו דער עצם איז מער די שלילה [shlila: negation]. ווען דו זאגסט אש, מיינסטו צו זאגן “נישט heavy.” גראדע אויך נישט… אייער אויך נישט. אבער אש מיינט נישט heavy, ס׳איז הויך.
ממילא איז עס א משל. ס׳איז א חידוש פאר א “איינגעגופ׳טן” [eingeguft’n: an embodied being]. פאר איינער וואס קען זיכער נישט פארשטיין אין גאנצן — איינגעגופ׳ט קען ער נישט פארשטיין — אש איז יא עפעס וואס ער פארשטייט, אז ס׳איז דא אזא זאך וואס איז נישט ממש א גוף אזוי ווי ער קען, און מ׳נעמט עס פאר א משל.
—
ראיות פון פסוקים אז מלאכים-באשרייבונגען זענען משלים
ראיה א׳: “ואש אחד ממשרתי ה׳”
זאגט ער אז ער ברענגט א ראיה [ra’aya: proof] אז ס׳איז א משל. ער זאגט “ואש אחד ממשרתי ה׳” — איינער פון די מלאכים. א מלאך איז נישט אש, אלא משל.
ראיה ב׳: “עושה מלאכיו רוחות”
זאגט ער אזוי, ער ברענגט נאך א ראיה. פון אן אנדערע פלאץ זאגט מען “עושה מלאכיו רוחות” [Tehillim 104:4 — “He makes His angels winds”] — מלאכים זענען אזוי ווי רוחות [rukhos: winds/spirits], אזוי ווי ווינטן.
פארוואס ווינטן? ווייל ווינטן איז אויך א זאך וואס איז אן ענין פון א גוף, אבער ס׳איז נישט כבד, ס׳האט נישט קיין weight.
דער לאגישער באווייז: צוויי סותר׳דיגע פסוקים
זעט מען אז ער וויל בסך הכל ברענגען א געוויסע משל — צו ברענגען די גופים וואס זענען אנדערש ווי געווענליכע גופים, כדי צו פארשטיין אז א מלאך איז נאך ווייטער פון א געווענליכע גוף.
—
פאראלעל צו נעכטיגער שיעור: “רחום וחנון”
ס׳קען אויך זיין אזוי ווי מיר האבן געלערנט נעכטן — איך טראכט יעצט. נעכטן, געדענקסטו, אז דער תלמוד [Talmud] ברענגט א משל אז “רחום וחנון” [rakhum v’khanun: merciful and gracious] איז נאר א משל, ווייל אמאל שטייט פארקערט “חנון ורחום” [khanun v’rakhum], אמאל שטייט אז דער אייבערשטער איז א רחמן [rakhman: merciful one] אמאל.
ס׳איז די זעלבע זאך — א מלאך. איינער זאגט אז א מלאך איז אן אש, ס׳איז דאך א פסוק. יא, אבער וואס טוט מען מיט דעם פסוק “עושה מלאכיו רוחות”? על כרחך [al korkhakh: necessarily] מיינט עס א משל.
ס׳איז נישט דאס איז די ראיה. ס׳שטייט נישט קלאר, קען מען נעמען…
—
דיגרעסיע: צי רוח/לופט איז א גוף?
און דאך — איז דען רוחות יא א גוף? רוחות איז בסך הכל… א גוף מיינט מען צו זאגן: א גוף מיינט א body, א זאך, עפעס, א זאך. א זאך וואס איז א גוף.
בסך הכל איז רוח [ruakh: wind/spirit] — איז לופט וואס גייט שנעלער. לופט איז א גוף, ס׳איז א גוף וואס האט א געוויסע צורה [tzura: form]. יעדע גוף האט א געוויסע צורה, אבער ס׳איז א גוף — איז דען נישט?
—
הלכה ח׳ – וויאזוי קענען זיין פארשידענע מלאכים אויב זיי זענען אלע צורה בלא גוף?
איבערבליק פון דער נושא
ס׳איז לאנג. יעצט גייען מיר לערנען… מ׳האט געשמועסט אז מלאכים זענען צורה אן א חומר [khomer: matter]. ס׳איז דא צוויי קשיות כולי [in total].
דער רמב”ם קומט דאך ארויס א גרויסע חידוש [khidush: novel insight]. די נושא פון מלאכים איז געווארן “stuck” אביסל, ווייל מענטשן האבן אסאך ideas וועגן מלאכים.
די דריי כללים פון דער וועלט: מענטשן, שטערנס, און מלאכים
מ׳האט גערעדט די דריי כללים [klalim: categories] פון דער וועלט: מענטשן, שטערנס, און מלאכים. אופס — נישט קיין פשוט׳ע זאך, רייט? מענטשן, שטערנס, און מלאכים.
יעצט, מענטשן ווייסט מען — ס׳איז נישט קיין חידוש, יעדער איינער ווייסט אז מענטשן זענען וואס זיי זענען. שטערנס אויך, מער ווייניגער קען מען זען. מלאכים איז א חידוש. נישט נאר ס׳איז א חידוש — ס׳האט פארשידענע קשיות.
צוויי סארטן קשיות אויף מלאכים
ס׳איז דא קשיות פון דער תורה — לכאורה שטייט אין דער תורה אז מלאכים זענען יא גוף.
ס׳איז דא אויך די למדנ׳ישע [lamdanishe: analytical/scholarly] קשיות. אז דו האסט געזאגט אז ס׳איז א צורה, ווערט שווער גלייך די קשיא:
די למדנ׳ישע קשיא: וויאזוי קענען זיין מערערע צורות אן א גוף?
מילא דער אייבערשטער איז נישט קיין פראבלעם — דער אייבערשטער איז נישט ממש א צורה, אבער דער אייבערשטער איז א דבר [davar: entity] וואס איז אינו גוף [eino guf: is not a body], און ס׳איז דאך טאקע נאר דא איינס. אזוי ווי מיר האבן געלערנט נעכטן — אויב ס׳זאל געווען צוויי, וואלט ער געווען א גוף [because two things of the same kind require a body to differentiate them].
אבער מלאכים — זאגסטו אז ס׳איז דא אסאך פון זיי! ער זאגט דאך אז ער איז נישט קיין גוף, און דאך מוז מען זאגן אז ס׳איז דא מער ווי איינס. אלס רחמנות [as a difficulty] — דאס איז דער חילוק [khiluk: distinction] פון מלאך און דער אייבערשטער, איין גרויסע חילוק, יא? אייבערשטער איז דא נאר איינס, אבער מלאכים — איז דאך שווער: במאי פרידא צורות אלו זו מזו בר אחד גופא? [By what are these forms separated from one another, if not by a body?] — וואס טיילט זיי איינער פון דעם צווייטן, זיי האבן נישט קיין גופים?
—
דער רמב”ם׳ס תירוץ: הייערארכיע פון מציאות
יעדער מלאך עקזיסטירט פון דער כח פון דעם העכערן
זאגט דער רמב”ם אין דער תורה [i.e., in his Mishneh Torah] אזוי: לפי שאינן שוין במציאתן [because they are not equal in their existence] — זיי האבן נישט די זעלבע סארט עקזיסטענס, זיי זענען אנדערע צורות.
וואס איז דער חילוק? וואס הייסט אנדערע צורות? אלע זענען צורות!
זאגט ער אזוי: שכל אחד מהן למטה ממעלת חבירו [that each one of them is below the level of its fellow] — יעדער איינס איז נידריגער פון דעם אנדערן פריערדיגן מלאך. מיר גייען אין א מינוט גיין וואס דאס מיינט “נידריגער.”
והוא נמצא מכחו [and it exists from its (the higher one’s) power] — ער עקזיסטירט פון דער כח פון דעם אנדערן. שעל מעלה מזו, והכל נמצאים מכחו של הקב”ה וטובו [the one above this level, and all exist from the power and goodness of the Holy One, blessed be He] — סך הכל, דער טאפ פון דער לייטער, כביכול, איז דער אייבערשטער.
חידוש: דער חילוק צווישן מלאכים איז א חילוק אין מציאות, נישט אין “מדריגה”
וואס דער רמב”ם זאגט איז א פשוט׳ע זאך. ווען איך זאג אז איין מלאך איז אנדערש ווי דער צווייטער, מיינען מיר סך הכל צו זאגן אז דער מלאך איז געווארן פון דעם צווייטן מלאך.
למשל, דער ערשטער מלאך — ער מאכט דעם צווייטן מלאך. נישט אינגאנצן אליין, אזוי ווי ער זאגט דאך הכל נמצאים מכחו של הקב”ה — ווייל עקזיסטענס האט נאר דער אייבערשטער, און ער גיט עקזיסטענס פאר יעדער איינער. אבער דער אייבערשטער האט קודם געגעבן די עקזיסטענס פאר דעם ערשטן מלאך. דער ערשטער מלאך, ער מאכט כביכול — נישט ער מאכט אינגאנצן אזוי ווי דער אייבערשטער מאכט — אבער ער מאכט דעם נעקסטן מלאך.
ממילא איז דא א חילוק, ווייל דער ערשטער מלאך האט א דירעקטע עקזיסטענס פון דעם אייבערשטן, לאמיר זאגן. משא”כ [in contrast] דער צווייטער מלאך האט שוין אן עקזיסטענס וואס עס דארף אנקומען צו דעם ערשטן מלאך.
חידוש: די תלות-סטרוקטור — פאראלעל צום אייבערשטן
מ׳קען זאגן די זעלבע זאך וואס מ׳זאגט ביים אייבערשטן — אז ווען נישט דער אייבערשטער, איז נישט דא גארנישט, אבער ווען ס׳איז דא גארנישט, בלייבט נישט אויס דער אייבערשטער.
די זעלבע זאך איז לגבי דעם צווייטן מלאך. דער צווייטער מלאך — ווען ער ווערט אויס, ווערט נישט דער ערשטער מלאך אויס. אבער ווען דער ערשטער מלאך וואלט געווארן אויס, וואלט דער צווייטער מלאך יא געווארן אויס.
קומט אויס אז ס׳איז תלוי זה בזה [talui zeh b’zeh: dependent on one another]. סאו די נידריגערע מלאכים זענען תלוי אין זייער אסאך לעוועלס פון פריערדיגע, און מ׳מאכט שוין גארנישט דעם ערשטן מלאך. און דאס מאכט א חילוק צווישן איין מלאך און דעם צווייטן מלאך.
חידוש: ביי מלאכים איז נישטא קיין “האריזאנטאלע” פארשידנקייט — נאר “ווערטיקאלע”
ס׳איז נישטא — מ׳קען זאגן אז ס׳איז נישטא קיין האריזאנטאלע אנדערע מלאכים אזוי ווי מענטשן. איך און דו זענען, לאמיר זאגן, equal. אבער וואס מאכט א חילוק אין אונזערע גופים?
יא, ס׳שטייט אין תניא [Tanya: foundational work of Chabad Chasidus] אז די נשמה פון יעדעם איז אלעס נאר איין נשמה, אבער די גופים מאכן אונז אנדערש. דאס איז… אבער מיר זענען ביידע די זעלבע מציאות [metzi’us: existence/reality].
א מלאך איז נישט דאס. נאר דארט איז אזוי ווי טאטעס און זין. ס׳איז נישט דא צו זיין צוויי מלאכים, סיידן אז איינער איז כביכול א טאטע און איינער איז אזוי ווי א זון. ווייל אויב ס׳איז נישטא קיין וועג וויאזוי צו זיין אנדערש, קענסטו זאגן ער איז א — ווייסט וואס — א מלאך? א מלאך. דאס איז דער רמב”ם, וואס דער רמב”ם זאגט.
—
אפענע שאלה: צי מלאכים באשאפן אנדערע מלאכים אינטענציאנעל?
ס׳איז נישט אזוי קלאר צי די מלאכים זענען ממציא [mamtzi: bring into existence] אנדערע מלאכים intentionally, אדער כאילו אלע האט דער אייבערשטער באשאפן, אדער ער האט געמאכט באופן טבעי [b’oifen tiv’i: in a natural manner] אז ביז…
אקעי, מ׳דארף נישט אריינגיין אין די אלע ווערטער וואס ער זאגט נישט — ס׳גייט זיין פראבלעמען. וואס מיינט intentionally? טיפע זאכן.
מיר זאגן נאר וואס מיר האבן געהערט פשוט וואס ס׳שטייט.
—
באמערקונג וועגן דעם רמב”ם׳ס שרייב-סטיל
דער רמב”ם איז געווען א גרויסער מומחה [mumkhe: expert] אויף זאגן פשוט׳ע זאכן. מ׳קען פארשטיין אלע ווערטער אין די פרקים. אויב ס׳איז דא ווערטער וואס מ׳קען נישט, דארף מען זאגן טייטש [taitsh: translation/meaning]. אבער מ׳קען פארשטיין אלע ווערטער אין די פרקים, און די אלע קשיות זענען גוטע קשיות, זענען טיפע ענינים, אבער די basics דערפון קען מען נאכזאגן.
אבער די ווערטער — דער רמב”ם איז געווען זייער גוט אויף אריינלייגן זאכן אין ווערטער וואס מ׳קען אלעס זאגן. ס׳שטימט די sentence, דו ווייסט וואס ס׳שטייט.
—
דער פסוק “כי גבוה מעל גבוה שומר” — שלמה המלך׳ס רמז
דער רמב”ם׳ס ראיה פון קהלת
איז זאגט דער רמב”ם: וזהו שרמז שלמה בחכמתו [And this is what Solomon hinted at in his wisdom]. דאס איז וואס שלמה המלך [Shlomo HaMelekh: King Solomon] האט מרמז געווען. ווען ער רעדט וועגן מלאכים, האט ער אונז געוואלט פארענטפערן די קשיא: וויאזוי קענען זיין פארשידענע צורות אויב זענען זיי אלע נאר א צורה?
זאגט ער, דאס איז ווייל “כי גבוה מעל גבוה שומר” [Koheles 5:7 — “For one higher than the high watches”] — אז מלאכים זענען אין א לעוועל פון גבוה מעל גבוה [gavo’ah me’al gavo’ah: one higher above the other], זיי זענען אין א הייערארכיע, זיי זענען איינער העכער פונעם צווייטן.
וואס מיינט “שומר”?
“שומר” [shomer: guardian/watcher] — איז א נאמען פאר מלאכים? איך ווייס נישט. וויאזוי האט דער רמב”ם מלאכים מיט שמירה [shmira: guarding]?
ניין — אפשר מיינט ער צו זאגן אז דער העכערע היט אפ דעם נידריגערן, ווייל ער גיט אים זיין מציאות.
באמערקונג: דער פשוט׳ער פשט אין דעם פסוק
פשוט׳ע פשט [pashut pshat: the plain meaning] אין דעם פסוק רעדט נישט פון מלאכים — ס׳איז א משל. מ׳דארף דאך וויסן ווי דער רמב”ם האט גענומען דעם פשט אין דעם פסוק, אבער ס׳איז א גוטע פסוק וואס גיט ארויס די נושא פון א הייערארכיע — גבוה מעל גבוה.
“גבוה מעל גבוה” מיינט נישט וואס מיר נוצן היינט צו טאגס — “הויך הויך.” ניין, ס׳מיינט טאקע איין זאך העכער פונעם צווייטן.
—
לעוועלס פון מלאכים אין דאווענען
ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל ווען מיר רעדן וועגן מלאכים, געווענליך דערמאנען מיר טאקע לעוועלס. למשל, ביים דאווענען [davening: prayer] זאגט מען “שרפים ואופנים וחיות הקודש” [Seraphim, Ophanim, and Holy Chayos]. האט מען דערמאנט דריי לעוועלס פון מלאכים.
אמת, אבער די איידיע פון לעוועלס פון מלאכים קומט פונעם רמב”ם. דער רמב”ם האט דאס אריינגעברענגט. איך מיין, די קלארסטע וואו ס׳שטייט אז איין מלאך איז העכער…
—
הלכה ט׳ – “למטה ממעלתו”: וואס מיינט “מעלה” ביי מלאכים?
“לעוועלס” מיינט קדימה אין מציאות
יעצט גייט דער רמב”ם זאגן וואס מיינט די לעוועלס אבער. זייער א ריכטיגע זאך. לעוועלס מיינט נישט אז איינער איז א גרעסערע מדריגה [madreiga: level/rank]. ס׳איז א גרעסערע מדריגה, אבער וואס “גרעסערע מדריגה” מיינט, איז אז ער איז קודם אין די מציאות [kodem ba’metzi’us: prior in existence]. ער איז קודם אין מציאות? יא.
זאגט דער רמב”ם — יא, קענסט מיר זאגן? דאס איז וואס דער רמב”ם גייט זאגן.
דיסקוסיע: “למטה ממעלת מקום” — מיינט דאס א פיזישער פלאץ?
Speaker 2: יא, דער רמב”ם זאגט “למטה ממעלתו” [below its level]. ס׳מיינט נישט אז מען לייגט זיי אויף אנדערע פלעצער?
Speaker 1: ס׳מיינט נישט אז אדם הראשון [Adam HaRishon: the first man] איז געזעצן למעלה מחבריו [above his fellows]?
Speaker 2: ער דארף שטיין העכער אין שטאק [floor/story of a building]?
Speaker 1: ס׳איז נישטא קיין שטאק. ס׳איז דאך אלץ בצורות [b’tzuros: in forms]. ס׳איז דאך אלץ צורה. אזוי ווי דו זאגסט — צורה איז נישט תופס מקום [tofes makom: does not occupy space] לכאורה.
רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ב׳ (המשך) – “למעלה ולמטה” ביי מלאכים: מעלה, נישט מקום
—
הלכה ט׳ – “למעלה ולמטה” מיינט נישט מקום
דאס איז די ריכטיגע זאך. “לעוועלס” מיינט נישט דא אז איינער איז א גרעסערע מדריגה – אבער וואס “גרעסערע מדריגה” מיינט, איז אז ער איז קודם אין די מציאות, ער גייט פאר אין די מציאות. יא, אזוי זאגט דער רמב”ם. יא, קענסטו מיר זאגן:
“וזה שאמרנו למטה ממעלתו, אינו מעלת מקום” – עס מיינט נישט אז זיי לייגן זיך אויף אנדערע פלעצער. “כמו אדם שיושב למעלה מחבירו” – אז ער שטייט העכער. ס׳איז נישטא קיין שטאק, ס׳איז דאך אלעס בצורות [b’tzuros: in forms]. ס׳איז דאך אלעס צורות, אזוי ווי דו זאגסט – צורות איז נישט תופס מקום [tofes makom: occupying space], לכאורה. ער האט עס נאך נישט דא געזאגט, אבער יא, אזוי דארף מען צו פארשטיין. מקום איז נאר פון חומר [chomer: matter/physical substance].
—
משל א׳: צוויי חכמים – “למעלה” מיינט א העכערע מדרגה
סאו וואס דען מיינט “למעלה” און “למטה”? ס׳איז נישטא למעלה און למטה אויב ס׳איז נישטא קיין מקום. אלא – נאר וואס דען? “כמו שאומרין בשני חכמים שאחד גדול מחבירו בחכמה, שהוא למעלה ממעלתו של זה” – אזוי ווי מ׳זאגט אויף צוויי חכמים וואס איינער פון זיי איז גרעסער פונעם צווייטן בחכמה, זאגט מען “שהוא למעלה ממעלתו של זה.”
אוודאי מיינט מען נישט צו זאגן אז ער וואוינט אויף א העכערע שטאק אדער אז ער איז העכער. נאר אז “ער איז העכער” מיינט צו זאגן אז ער האט עפעס א געוויסע מעלה, ער האט עפעס קוואליטיס וואס דער אנדערער האט נישט, אדער זיין חכמה איז גרעסער.
—
משל ב׳: עילה ועלול – “העכער” מיינט דער וואס האט געמאכט געשען
אדער נאך א דוגמא: “וכמו שאומרין בעילה שהיא למעלה מן העלול” – אזוי ווי מ׳זאגט אויף עפעס וואס ווערט נגרם פון אן אנדערע זאך. ווען ס׳איז דא אן עילה [ilah: cause] מיט אן עלול [alul: effect] – וואס הייסט עילה? עפעס וואס איז געשען, דורכדעם זאגט מען אז ס׳איז נידריגער פון דער וואס האט עס געמאכט געשען.
אבער ער זאגט דאך ארויס די טייטש – נישט יעדער איינער ווייסט וואס טייטשט דאס ווארט עילה. איך ווייס אויך נישט. עילה מיינט א סיבה [sibah: reason/cause], just another word for סיבה. עילה טייטשט א cause. אזוי ווי מ׳זאגט: עילה איז דער וואס האט געמאכט, און עלול איז דער וואס איז געווארן געמאכט. ממילא איז עס נידריגער אין די מעלה פון דער וואס האט עס געטון.
סאו, ווייטער איז דאס נישט… דער עילה און דער עלול זענען ביידע אויף די זעלבע האריזאנטל, אזוי ווי דו האסט געזאגט, אז זיי זענען ביידע אויף די זעלבע שטאק – נאר ס׳איז שוואכער במעלה, ס׳איז ווייניגער. ער איז גע-caused-ט געווארן.
—
חידוש: פארוואס צוויי משלים? – צוויי סטעידזשעס פון “מעלה”
ממילא, אונז רופן עס “העכער.” ער וויל נאר זאגן אז ס׳איז נישטא קיין נאמען אויף דער אייבערשטער – יא, איז די ווארט פון זאגן “דער אייבערשטער” איז “דער אויבערשטער,” יא, “דער אייבערשטער” איז “דער העכערער.” אזוי ווי ס׳שטייט “משה ואהרן שקולים כאחד” [Moshe and Aharon are equal to one another] – יא, איז געווען אזא דזשאוק אז מ׳דארף זיין אזא האר וואס זאל זיין זייער גראד, ווייל זיי וועגן די זעלבע. ניין, זיי וועגן נישט די זעלבע – ס׳מיינט אז זיי האבן די זעלבע מדריגה אין רוחניות.
ס׳איז דאך ווייל די צוויי משלים וואס דער רמב”ם כאפט אן – די זאך פארוואס ער כאפט עס אן איז ווייל צו זאגן אז “מעלה” מיינט נישט אין פלאץ. אבער ביידע איז די ענין אז איינס ווערט נשפע [nishpa: influenced/emanated] פון די אנדערע. דאס הייסט, דער וואס איז קלענער אין חכמה איז מקבל חכמה פון דער וואס איז גרעסער פון אים אין חכמה. און דאס איז דאך לכאורה אויך די ענין פון די מלאכים, אז דער גרעסערער מלאך גיבט פאר די קלענערע מלאכים.
איך וואלט געזאגט אזוי, יא – אזוי ווי ס׳שטייט “נותנים באהבה רשות זה לזה” [they lovingly give permission to one another] – כאילו דער גרעסערער מלאך איז משפיע אויף די קלענערע מלאכים. איך וואלט געזאגט אז די ביידע דוגמאות זענען דוגמאות ווי כאילו די עילה איז די יוצר [yotzer: creator/former] פון די עלול, און די קליינע חכם איז א תלמיד, ער איז נשפע פון די גרויסע חכם.
איך וואלט געזאגט אז ביי די חכם מוז עס נישט זיין – ער קען נאך זיין א תלמיד פון א צווייטן. אבער ער ברענגט נאר ארויס צוויי זאכן. איך וואלט געזאגט אז ס׳איז צוויי סטעידזשעס:
– ביי די חכם ברענגט ער ארויס אז ווען מ׳זאגט “למעלה מכולם,” “למעלה” איז “העכער פון אים” – מיינט מען נישט ער שטייט אויף זיין קאפ, מ׳מיינט נישט אז ער איז זעקס פיס און ער איז אכט פיס. יא, ס׳מיינט נאר אז ער איז א העכערע לעוועל. “לעוועל” מיינט –
– און ביי עילה זעט מען די צווייטע נקודה, אז “העכער” מיינט צו זאגן אז ער – אזוי ווי א טאטע איז העכער פון א זון. די זאל פון דעם אלע מאל זיין “למעלה מכולם.” א טאטע איז העכער פון א זון – קען זיין אז די זון איז גרעסער, ס׳מיינט נישט דאס. ס׳מיינט אז ער איז די סיבה, די עילה פון די זון וואס איז די עלול.
—
הלכה י׳ – צען נעמען פון מלאכים: “שינוי שמות המלאכים על שם מעלותם”
עד כאן האט דער רמב”ם מסביר געווען וואס איז די מושג פון א מלאך און וואס איז די מושג פון לעוועלס פון מלאכים. יעצט וועסטו פארשטיין, זאגט דער רמב”ם:
איך האב נאר געוואלט זאגן – דו ווילסט אפשר מאכן א הפסקה? יא, שוין.
—
פארוואס פארשידענע נעמען?
זאגט דער רמב”ם: יעצט אז איך האב דיר מסביר געווען אז ס׳איז דא צען סארטן מלאכים, יעדע איינס האט אן אנדערע לעוועל – יעצט פארשטייסטו אויך פארוואס זענען דא פארשידענע נעמען פאר מלאכים. דאס הייסט, אונז ווייסן איין נאמען: מלאך. “מלאך” איז אפשר א נאמען כללי פאר אלע אויך. אבער ווען מ׳קוקט אריין אין די חומש זעט מען אז ס׳איז דא פארשידענע סארטן נעמען.
זאגט דער רמב”ם: איך האב געזוכט אין די חומש און איך האב געטראפן פונקט צען נעמען פון מלאכים. אזוי זאגט דער רמב”ם. ממילא זאגט דער רמב”ם: ס׳איז דא צען לעוועלס – ס׳איז פון דער אייבערשטער ביז אונז, ביז דער מענטש – און אינצווישן איז דא צען לעוועלס, צען מלאכים, און זיי האבן אלע א נאמען. יעדן איינעם פון די נעמען קען מען טרעפן אין די תנ”ך, אין די נביאים.
—
חידוש: דער נאמען איז אויף די מעלה, נישט אויף דעם מלאך
ממילא זאגט ער אזוי: “שינוי שמות המלאכים על שם מעלותם” – פארוואס האבן זיי אנדערע נעמען? על שם מעלתם. א נאמען איז סתם ביי צוויי מענטשן – א נאמען איז סתם ווייל זיין טאטע האט אים געגעבן א נאמען. אבער ביי די תורה שטייט א נאמען, פשט אז ס׳ווייזט אויף עפעס. פארוואס שטייט צוויי נעמען פון מלאכים? פשט אז ס׳איז צוויי לעוועלס מלאכים.
דאס איז שוין אפילו צו זאגן אז ס׳איז צוויי אנדערע מענטשן, ווייל זיי זענען אנדערע נעמען. מלאכים זענען דאך נישט אנגעטיילט בצורה – ס׳איז דאך נישטא קיין שינוי. אלא מאי, דער שינוי נאר על שם המעלה. איז אויך, יעדער מלאך האט אן אנדערע נאמען וועגן די מעלה – האבן זיי אנדערע נעמען.
ס׳איז דאך – קענסט זאגן אן אנדערע ווארט: אז דער נאמען איז נישט אויף די מלאכים, נאר דער נאמען איז אויף די מעלה. דאס איז וואס ס׳טיילט די מלאכים – נישט אויף זיין גוף, אזוי ווי א מענטש וואס דער נאמען איז אויך אויף זיין גוף.
—
די ליסט פון צען נעמען
פארוואס הייסן זיי… אקעי, ס׳איז דאך – קען מען זאגן די קשיא. פארוואס ווערן זיי גערופן אזוי?
1. חיות הקודש – זאגט דער רמב”ם: “והם למעלה מן הכל” – זיי זענען די העכסטע לעוועל. ער טייטשט נישט די ווארט – וואס טייטשט “חיות הקודש”? אז זייער חיות קומט פון קדושה, אדער… אקעי.
ס׳איז דאך דא א שטיקל קשיא: וואס שטייט “חיות”? לויט׳ן רמב”ם קען דאך נאר זיין איין חיה [אויב יעדע מדרגה איז איין צורה]. אבער שטייט “חיות הקודש” – די לעבעדיגע חיות. אזוי ווי די חסידים טייטשן אלעמאל אז “חיות פון קדושה” – אזוי ווי זייער חיות איז קדושה. ס׳איז דאך לכאורה א בעסערע קשיא.
2. אופנים
3. אראלים
4. חשמלים
5. שרפים
6. מלאכים – ס׳איז אינטערעסאנט: די שם הכולל [general name] איז “מלאכים,” אבער ס׳איז אויך א שם פרטי [specific name for one level].
7. אלהים – אויך א נאמען פון א מלאך.
8. בני אלהים – ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל יא, “אלהים” איז אזוי ווי די טאטע פון די “בני אלהים.” יא, אבער מ׳האט געשמועסט אז יעדער לעוועל נידריגער איז מושפע פון די לעוועל העכער.
9. כרובים
10. אישים – און די צענטע מדרגה פון מלאכים, די שוואכערע מדרגה פון מלאכים, ווערט גערופן אישים.
—
קשיא: לשון רבים ביי נעמען פון מלאכים
ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל איך וואלט אייביג געמיינט אז זיי האבן לשונות פון רבים – זיי ווערן גערופן א לשון רבים ווייל זיי זענען מערערע. רייט? זעט דא אויס ווי ס׳איז א קאטעגאריע פון א מלאך. ס׳איז א קשיא – איך האב נישט קיין תירוץ צו די קשיא. ס׳איז – לאמיר עס אריינלייגן אין די ליסט פון קשיות.
—
הלכה י”א – חיות הקודש: “תחת הכסא” / אישים: “קרובה ממעלת דעת האדם”
דער מהר”ל אויף צען מעלות
יעצט איז דער מהר”ל [Maharal] דא מסביר צוויי נקודות וועגן די מעלות וואס מ׳האט יעצט געלערנט:
“וכל אלו עשרה שמות שנקראו בהם המלאכים, על שם עשר מעלות שלהם הם” – פארוואס זענען דא די צען עקסטערע נעמען? על שם די עשר מעלות, וואס דאס מאכט זיי דברים נפרדים [separate entities], וואס מאכט זיי עקסטער.
אה, דא לייגט ער צו… איך האב געפרעגט וואס לייגט דער תפארת ישראל [Tiferes Yisrael, the Maharal’s work] צו. לכאורה, דא לייגט ער צו אז ס׳איז טאקע דא צען מעלות פון די מלאכים, וועגן דעם איז דא צען – פונקט צען. נישט אז דו מיינסט אז ס׳איז סתם א רענדאם נאמבער. ניין, דער רמב”ם זאגט דא פונקטליך צען. דער רמב”ם האט עס גענומען פון די זוהר [Zohar], און אלע ספרים כמעט וואס איך האב געזען זענען אלע מסכים צו גיין מיט די ליסט פון די רמב”ם, אז ס׳איז דא צען לעוועלס מלאכים. די זוהר זאגט אז ס׳איז דא צען ספירות [sefiros: divine emanations] וכדומה, אבער מ׳גייט מיט דעם סדר און די נעמען.
—
חיות הקודש – “תחת הכסא”
און ממילא זאגט דער רמב”ם, יעצט קענסטו פארשטיין צוויי זאכן וואס מ׳האט געזען אין די פריערדיגע ליסט. מ׳האט געזען אז די ערשטע הייסט חיות הקודש, און די לעצטע הייסט אישים. קענסט פארשטיין פארוואס.
זאגט ער אזוי, הער וואס ער זאגט: “ומעלה שאין למעלה ממנה אלא מעלת האל ברוך שמו, היא מעלת הצורות שנקראת חיות” – דאס איז לשון הרמב”ם: “מעלת הצורות שנקראת חיות.” “שנקראת” – נישט “שנקראות.” דאס הייסט, די מעלה, די לעוועל, ווערט גערופן “חיות.”
“לפיכך נאמר בנבואה שהם תחת הכיסא” – וואס מיינט “תחת הכסא”? זיי זענען דאך נישט תופס מקום – דאס האבן מיר געזאגט פריער. זיי זענען נישט תופס מקום. אבער וואס ער מיינט צו זאגן איז אז זיי זענען איין מדרגה אונטער כביכול די אייבערשטער אליין. דאס הייסט, אז זייער מציאות איז נישט מושפע, נישט תלוי אין קיין אנדערע נאר אין די אייבערשטער אליין – ממילא זענען זיי דירעקט “תחת הכסא.”
חידוש: “כסא” אלס כינוי פאר׳ן אייבערשטן
און די אייבערשטער אליין איז דאך הייסט “כסא” [kisei: throne]. אינטערעסאנט – אז דו קענסט זאגן אז “כסא” איז נאך עפעס א מלאך? ניין, “כסא” איז א כינוי [kinui: appellation] פאר׳ן אייבערשטן. אבער ער זעט דאס.
אויף די אנדערע מלאכים קען מען זאגן אז זיי זענען אויך “תחת הכסא,” אבער זיי זענען לעוועלס אונטער די כסא, ווייל זיי זענען אויך אונטער די אנדערע מעלה.
—
אישים – “שמעלתם קרובה ממעלת דעת האדם”
“ומעלה עשירית” – די שוואכערע – “היא המעלה העשירית שנקראת” – דא זאגט ער יא “עשירית” מיט א לשון יחיד – “שנקראת אישים.” “והם המלאכים” – ווייטער לשון רבים – “והם המלאכים שמדברים עם הנביאים” – דאס זענען די מלאכים וואס זענען אין טאטש מיט מענטשן, די העכסטע מדרגה פון מענטשן – די מענטשן וואס זענען נביאים, מענטשן וואס זענען זוכה צו רעדן מיט צורות.
“ונראים להם במראה הנבואה” – די “אישים” זענען די וואס אנטפלעקן זיך במראה הנבואה [b’mar’eh ha’nevuah: in the prophetic vision].
“ולפיכך נקראו אישים” – וועגן דעם ווערן זיי גערופן “אישים,” ווייל זיי האבן די מערסטע שייכות מיט “איש” [ish: man/person] – “שמעלתם קרובה” – זייער מעלה איז די נאנטסטע, איין לעוועל העכער – “ממעלת דעת האדם.”
—
דיון: לשון רבים ביי אישים – ווי קען איין צורה האבן אסאך רעפרעזענטעישנס?
ס׳קען זיין, פארוואס דער רמב”ם זאגט דא לשון רבים און לשון יחיד – און איך האב דיר געפרעגט די קשיא, און אנדערע ברענגען אז ס׳איז דא זייער אסאך מלאכים – איז אז “אסאך” איז אויך דער ענין פון צורות נפרדות. אבער אויב ס׳איז נאר איין צורה, קענען זיי דאך זיין אויף זייער אסאך פלעצער אויפאיינמאל, ווייל זיי זענען נישט תחת מקום [tachas makom: subject to spatial location].
ס׳איז ווייטער באופן משל, ווייל איך קען מיר זאגן אזוי ווי אז דער מלאך וואס הייסט חשמלים איז אין מיליאנען פלעצער אויפאיינמאל, אדער ער טוט מיליאנען פעולות אויפאיינמאל. סאו, פון די אויגן פון א פשוט׳ן מענטש וועלן זיין טויזנטער מלאכים וואס ווערן אנגערופן חשמלים, אבער בעצם – ווייל זיי זענען נאר א צורה – זענען זיי נאר איין צורה, ווייל זיי זענען נאר איין מעלה, נאר איין מדרגה. ס׳קען זיין.
איך בין נאך אלץ אין די אפיניען אז די קשיות זענען בעסער ווי די תירוצים. ס׳איז נישטא קיין צייט צו אריינגיין אין דעם.
אבער דאס וואס דו זאגסט ביי די צענטע מלאך מאכט סענס, ווייל מושכל קען דאך זיין אסאך נביאים וואס באקומען נבואה אויפאיינמאל. טראכט: אסאך נביאים האבן געהאט נבואות, און יעדער איינער האט געזען אן אנדערע צורה – אבער ער האט דאך זיכער געזאגט אז זיי רעדן מיט אנדערע מלאכים. אבער ער זאגט דאך אין רמב”ם: ניין, זיי רעדן מיט איין דרגא פון מלאכים. נאר וואס דען? אזוי ווי זיי זענען נישט קיין חומר, איז זיכער אז דאס וואס ער ווייסט פונעם מלאך איז נאר געוויסע מושכל וואס ער ווייסט.
ס׳קען דאך זיין אז אייביג ווען מ׳רעדט וועגן מערערע מלאכים, מיינט מען צו זאגן דעם מלאך וואס איז איין צורה, און ס׳האט אסאך רעפרעזענטעישנס אדער אסאך וועגן וויאזוי א מענטש קען עס מדמה זיין. ס׳איז אזוי ווי ס׳שטייט “מלאך אחד אינו עושה שתי שליחויות” [one angel does not perform two missions] – מיינט איין לעוועל מלאך.
לאמיר נישט אריינגיין. יא, איך זאג דיר, ס׳איז אסאך בעסער צו גלייבן און צו נישט גלייבן.
—
אנערקענונג פון שוועריגקייטן
צו וויסן די ווערטער וואס דער רמב”ם זאגט דא – ווייל די אלע קשיות זענען גוטע זאכן, אבער מ׳דארף ענדערש פארשטיין. אבער דער רמב”ם איז געווען א גרויסער מומחה. וואס ער זאגט איז ריכטיג, אויסגעארבעט, אדער טאקע צו פארשטיין פונקטליך.
—
“מלאך” – שם הכולל: א שליח
איז אין רש”י למשל, און אנדערע פלעצער, זעסטו אז א מלאך הייסט א מלאך ווייל ער איז א שליח [shaliach: emissary/messenger]. דאס איז די שם הכולל פון מלאכים – ס׳הייסט, קען מען אוועקנעמען הייסן אלע מלאכים “מלאך” ווייל זיי זענען אלע שליחים פון אייבערשטן. רייט, קען דאך אלעס זיין.
—
אקעי, יעצט גייט ער אריין אין א זייער אינטערעסאנטע נושא.
צורה, שכל, און ידיעה: די הייערארכיע פון וויסן ביי מלאכים און ביים אייבערשטן
רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ב׳ (המשך)
—
דער באגריף “צורה” = “שכל” = “מלאך”
יא, איך זאג דיר, אונז איז בעסער צו גלייבן צו נישט גלייבן, אבער צו וויסן די ווערטער וואס דער רמב”ם זאגט דא. ווייל די אלע קשיות זענען גוטע זאכן, אבער מען דארף עמטליך פארשטיין. אבער דער רמב”ם האט געווען א גרויסער מומחה — וואס ער זאגט איז ריכטיג, לויט אויסגעארבעט, נאר דארף טאקע צו פארשטיין פונקטליך.
נאך א קלייניגקייט איז: אין “ראש עולם” וואס איז אן אנדערע וועלט, דאס הייסט אז עס הייסט א מלאך [malach: angel], ווייל עס איז א שליח [shaliach: messenger/emissary]. יא, קען נאך אלץ זיין. און דאס איז דער שם הכולל [shem hakolel: the general/inclusive name] פון מלאכים. סאו עס קען אויבערדעם הייסן אלע מלאכים, ווייל מען רופט זיי מלאכים, ווייל זיי זענען אלע שלוחים [shluchim: emissaries] פון דער אייבערשטער.
—
הקדמה צום נושא פון ידיעת הצורות
אקעי, יעצט גייען מיר אריין אין א זייער אינטערעסאנטע נושא. ס’איז א צוויי-level — די נושא איז זייער שווער, איך ווייס נישט אז מען גייט עס קענען אפילו קלאר זאגן אליינס. אבער וואס ער רעדט וועגן יעצט, און די נעקסטע ביז די ענד פון דער פרק, איז דער נושא פון די ידיעה פון די צורות [tzuros: forms].
צורה = שכל
נאר דו דארפסט דיר געדענקען אז ווען מיר זאגן “די צורות,” דער רמב”ם שטייט נישט אויף לשון, און ער זאגט נאר דער לשון צורה [tzura: form] אדער מלאכים [malachim: angels]. נאך א לשון וואס אונז ווייסן וואס דער רמב”ם ניצט אין אנדערע פלעצער, איז דער לשון שכל [seichel: intellect]. דאס הייסט אז דו ווילסט פארשטיין וואס איז דאס א מלאך, וואס מיר זאגן צורה בלא חומר [tzura b’lo chomer: form without matter] — דאס איז א שכל.
שכל איז נישט א brain
שכל מיינען אונז נישט א brain — א brain איז א חומר [chomer: matter/material] וואס אין דעם ליגט שכל. שכל איז — קען זאגן — די אידיע [the idea]. די אידיע איז נישט די אידיע וואס אונז טראכטן, אדער דער וואס אונז קענען טראכטן פאר’ן א אידיע, נאר די אידיע אליין.
ידיעה: דער סובדזשעקט און אבדזשעקט זענען איינס
סאו, וואס מיינט א ידיעה [yedia: knowledge]? אז ער ווייסט עפעס, רייט? ממילא, אויב מען וויל אמת, אויב מען וויל רעדן וועגן דער… ידיעה מיינט אז ער ווייסט עפעס, אבער דער ידיעה איז די וויסנשאפט. ס’איז א מוח [moach: brain] איז דער וואס ווייסט, אבער ער ווייסט דורך הלכה. אבער זאלסט א זאך וואס מיך מיין ווייסט.
אבער די point איז — נישט קענען יעצט מסביר זיין — אבער קענסט זאגן ס’איז א subject און אן object צוזאמען. אבער איך מיין ווי דער איז פארשטיין בעסער, טיפער האבן מיר נישט דא צו עס מסביר זיין. אבער אין אנדערע שיעורים און אנדערע פלעצער קען מען פרובירן אריינצופארשטיין די זאך. אבער די point איז: קענסטו עס רופן אזוי ווי די זאך וואס ווייסט און ווערט געוויסן.
—
“חיים” ביי מלאכים — נישט גוף-לעבן נאר דעת-לעבן
יעצט איז דא נאך א זאך וואס הייסט חיים [chaim: life]. און זיי האבן גערעדט לעצט נעכטן אז דער אייבערשטער לעבט נישט בחיים של חי בגוף [b’chaim shel chai b’guf: with the life of a living body]. לעבן פון א גוף מיינט עס וואס דער גוף האלט זיך לעבעדיג — חיים versus הויה ונפסד [havaya v’nefsad: coming into being and passing away]. דאס שטייט — תקופה, ווען מ’לעבט, עס איז דער חיים. רייט? עס איז דער חיים פון א גוף.
א שכל לעבט אויך — אבער אנדערש
אבער ווען עס ווענדט פון א שכל, רופט מען עס אויך לעבעדיג. ווייל א חיים טוט — ער אויך עפעס. ער ווייסט כסדר. דאס איז וואס ער טוט. חיים מיינט עס אקטיוו טון עפעס. א שכל טוט אפילו מער פון א גוף.
אבער דאס איז נאכאמאל א זאך וואס צו פארשטיין איז זייער שווער. דער רמב”ם זאגט קיינמאל פולמים אז פארשטיין שכל איז זייער א שווערע זאך — וואס אונז רופן א שכל איז נישט שכל. אבער כ’פריים ער לעבט — עוודאי לעבט ער. אבער נישט דער סארט לעבן וואס אונז רופן לעבן, נאר צו אמת’דיג וואס הייסט לעבן.
—
הלכה י”ב — כל הצורות חיים ומכירים את הבורא
ממילא זאגט דער רמב”ם: מכל הצורות — אלע מלאכים — חיים — זיי אלע לעבן. סאו זיי לעבן — עס זיי אטעמען? ניין. אטעמען איז נאר אויף די וועג ווי דער גוף — עס איז א גאנצע שוואכערע סארט לעבן. זיי לעבן אזוי ווי דער אייבערשטער לעבט — עס איז ווי א דעת-לעבן.
**וכל הצורות האלו חיים ומכירים את הבורא ויודעין אותו דעה גדולה עד למאד**
זיי ווייסן דעם בורא [Bore: Creator]. דעת — זיי ווייסן, זיי פארשטייען דעם אייבערשטער. ויודעין אותו דעה גדולה עצומה — א גאר גוטע, א גרויסע הבנה [havana: understanding].
**כל צורה וצורה לפי מעלתה**
יעדער איינער ווייסט עס לויט זיין מעלה [maala: level], לויט זיין level.
חידוש: “לפי גדלו” — נישט לפי גדלו של השם
לא כפי גדלו — קיינער פון זיי ווייסט נישט לויט דער אייבערשטער’ס גרויסקייט. יודע כפי גדלו — נישט לויט דער אייבערשטער אליינס. קיינער ווייסט נישט דעם אייבערשטן אזוי ווי ער ווייסט זיך אליינס. ווייל צו וויסן דעם אייבערשטן אזוי ווי ער ווייסט זיך אליינס וואלט געווען צו זיין דער אייבערשטער. דו קענסט וויסן דעם אייבערשטן בתור דער וואס האט דיך געמאכט — ווייל דאס איז דיין קשר [kesher: connection].
—
די הייערארכיע פון ידיעה ביי מלאכים
און יעדער מלאך, לויט ווי גרויס ער איז, אזוי פארשטייט ער דעם אייבערשטן. ער ווייסט אים מער אפגערוקט.
אפילו מעלה ראשונה פארשטייט נישט דעם אייבערשטן
אבער ממילא, אפילו מעלה ראשונה, אפילו דער מלאך חיות הקודש, אינו יכול להשיג אמיתת הבורא כמו שהוא [eino yachol l’hasig amitas haBore k’mo she’hu: cannot grasp the truth of the Creator as He is]. ער קען נאר וויסן דעם בורא אזוי ווי ער פארשטייט אים — ער מקבל [m’kabel: receives] זיין מציאות [m’tzius: existence]. אבער דער אייבערשטער אליינס איז דאך דער גורם [gorem: cause] פון אים, ממילא דער אייבערשטער אליינס ווייסט זיך אליינס כביכול בעסער ווי וואס אפילו דער ערשטער מלאך ווייסט נישט דעם אייבערשטן אליינס. ער ווייסט דאס וואס ער איז א נברא [nivra: creation] פון דעם אייבערשטן.
**אלא דעתו כצורת עצמו**
יא, זיין דעת, און אזוי ווי זיין מציאות איז קלענער פון דעם אייבערשטנ’ס מציאות, איז זיין דעת קלענער פון דעם אייבערשטנ’ס מציאות.
הלכה י”ג — יעדע מעלה ווייסט מער פון די נידריגערע
אבל מה שכן, הוא משיג בדעתו יותר ממה שמשיג בדעתו מי שלמטה ממנו — און ער ווייסט מער פון די פריערדיגע. וכן כל מעלה ומעלה — יעדע מעלה ווייסט מער פון די פריערדיגע און ווייניגער פון די העכערע.
מעלה עשירית — דער שכל הפועל
עד מעלה עשירית — ביז די צענטע מעלה — גם היא יודעת את הבורא דעה שאין כח בני האדם [she’ein koach bnei ha’adam: that human beings don’t have the capacity]. אה, ווייל א מענטש איז דאך געמאכט פון גולם וצורה [golem v’tzura: matter and form], און ער איז א צורה בלי גולם [tzura b’li golem: form without matter], און דאס איז א בעסערע סארט דעת. ממילא קיין איין מענטש קען נישט וויסן אזוי ווי דער צענטער מלאך.
יא, און דער מלאך הייסט אויף אן אנדער פלאץ דער שכל הפועל [seichel hapo’el: the Active Intellect].
והכל אינם יודעים את הבורא כמו שהוא יודע את עצמו — קיינער פון זיי ווייסט נישט דעם אייבערשטן אזוי ווי ער ווייסט זיך אליינס.
—
חידוש: דער קשר צוריק צו “מחשבות בורא מעלה” — הלכה ב’-ג’
און דאס גייט צוריק צו וואס ער האט פריער געזאגט: אז ווען א מענטש כאפט וואסערע גרויסע בריות [brios: creations] ס’זענען דא אבאווען אים, און ער כאפט ווי קליין ער איז, דעמאלטס כאפט ער ווי קליין זיין דעת איז. ממילא — דעת תמים דעים [daas tamim de’im: the knowledge of the Perfect in Knowledge (Iyov 37:16)].
דעת איז די רעזולטאט פון מציאות
ווייל די דעת איז בעצם די רעזולטאט פון מציאות. דעת — מ’קען עס פארשטיין — ס’איז זייער א קשיא. איך זאג אז פשוט פארשטייט מען דעת איז א זאך, איך ווייס וואס, פערציג טעג אדער עפעס. אבער דעת איז דאך צו וויסן די סיבה [siba: cause] פון עפעס.
וואס מיינט דאס? א חכמה [chochma: wisdom], ווען מ’ווייסט פון וואו עפעס קומט. סאו ווי ווייט דו ביסט פון די סיבה, אזוי ווייט איז טאקע דיין דעת. אויב איז א מענטש קוים אזא זאך — ער לעבט פאר א פאר וואכן — איז זיין דעת בערך לויט א פאר וואכן, אויב מ’קען זיך אזוי מצייר זיין.
פארוואס ברענגט דער רמב”ם דאס דא?
איך ווייס נישט פארוואס פונקטליך דער רמב”ם זאגט די גאנצע תורה וועגן דעת. איך מיין, ס’זעט אויס ווי ס’איז זייער basic, אבער ס’איז זייער שווער צו פארשטיין, און ווער ס’וועט אנקומען ווייס איך נישט קלאר.
דער קשר צו “מחשבות בורא מעלה”
קען זיין אז ס’קומט צוריק צו די מחשבות בורא מעלה [machshavos Bore maala: thoughts about the Creator above]. עקזעקטלי — דאס איז די זאך מיט וואס מ’טראכט און מ’כאפט אן א פחד [pachad: fear/awe]. ס’איז די טראכטן — ווען מ’ווייסט דאס, דאס איז די מחשבה וואס מאכט א מענטש פחד.
א מענטש קען טראכטן — דארפסט אביסל ארויסהאלטן — איך ווייס נישט צו לערנען דעם פרק קען מען עס גרינג ארויסהאלטן — אבער א מענטש קען טראכטן: אפילו דער ערשטער מלאך פארשטייט נישט דעם אייבערשטן — ווער בין איך? דאס איז אפשר די נקודה [nekuda: the point].
חידוש: נישט נאר “ווער בין איך?” — נאר ווייטער טראכטן
אבער יעצט קומט ער אן צו דער אייבערשטער אליין — דאס איז אפשר נאך א נקודה. יא, ער דארף נישט נאר זאגן “ווער בין איך?”, נאר ער דארף ווייטער טראכטן מיט’ן אייבערשטן. ווייל אויב נישט — ביסטו ממש גארנישט.
אזוי, כאטש ביסטו א מיליאן מדריגות שוואכער ווי דער מלאך, אבער דו ביסט נאך אלץ אין דער וועלט פון ידיעה — אין דער וועלט פון וויסן און וועלן וויסן. איינער וואס איז גארנישט אין דער וועלט פון ידיעה איז טאקע נאר א גוף — ער איז עפר מן האדמה [afar min ha’adama: dust from the earth]. אויב ער נוצט זיין שכל, איז ער א שטיקל מלאך. אונז גייען רעדן וועגן דעם שפעטער.
—
הלכה י”ד — דער אייבערשטער ווייסט אלעס דורך וויסן זיך אליינס
די הייערארכיע פון ידיעה — דער אייבערשטער אויבנאן
יעצט זאגט דער רמב”ם אבער נאך א וויכטיגע זאך. יעצט אז דו פארשטייסט אז ס’איז דא א הייערארכיע [hierarchy], אזוי ווי ס’איז דא א הייערארכיע פון מציאות וואס די טאפ איז דער אייבערשטער, אזוי איז דא א הייערארכיע פון ידיעה.
יעצט קען מען שוין רעדן א משהו פון די ידיעת השם עצמו [yedias Hashem atzmo: God’s own knowledge]. דאס איז זייער וויכטיג לכאורה, ווייל איינע פון די עיקרים [ikkarim: principles of faith] איז צו וויסן אז דער אייבערשטער ווייסט אלעס — הכל מעשה ידיו [hakol ma’aseh yadav: everything is His handiwork], ווי ס’שטייט אין די י”ג עיקרים [13 Principles of Faith]. סאו איך מיין אז דאס איז אפשר א ריזן [reason] פארוואס ס’קומט דא אן זייער וויכטיג.
יעדע זאך ווייסט לויט זיין level אין מציאות
ממילא זאגט דער רמב”ם: דו פארשטייסט אז יעדע זאך ווייסט לויט זיין level אין מציאות. יא, איך ווייס מיין כוס [kos: cup], און איך ווייס אפשר אויך וואס איך בין גורם. יא, ער קען אויך זאגן אז די העכערע מדריגות ווייסן די נידריגערע מדריגות, ווייל זיי מאכן זיי זאלן זיין.
**כל הנמצאים חוץ מן הבורא, מצורה הראשונה עד יתוש קטן שיהיה בטבור הארץ**
ממילא זאגט דער רמב”ם: אלעס חוץ פון דער אייבערשטער — יא, דער אייבערשטער איז א גאנץ אנדערע קאטעגאריע פון אלעס — אלעס חוץ פון דער אייבערשטער, מצורה הראשונה עד יתוש קטן שיהיה בטבור הארץ [mi’tzura harishona ad yatush katan she’yihyeh b’tabur ha’aretz: from the first form to a tiny gnat at the center of the earth] — פון דער ערשטער מלאך, דער ערשטער חיה [chaya: the highest angel], ביז א קליינע יתוש [yatush: gnat] וואס איז אין די טיפענישן פון דער ערד — דער קלענסטער באג ערגעץ אינמיטן אין דער וועלט, כביכול, די ווייטסטע פון דער אייבערשטער —
**הכל מכח אמיתת המצאו**
אלעס איז געמאכט געווארן פון אים, און ערגעץ דארט הייבט זיך אלעס אן.
חידוש: “מתוך שיודע עצמו — יודע הכל”
אלא לפי שהוא יודע עצמו — דער אייבערשטער ווייסט זיך אליינס.
וואס מיינט אז דער אייבערשטער ווייסט זיך אליינס? גייען מיר זען אין א סעקונד. ס’מיינט נישט אז דער אייבערשטער טראכט און ווייסט זיך אליינס אזוי ווי אונז טראכטן. אבער דאס — אז ער איז א סארט ידיעה כביכול —
וממילא משיג גדלו ותפארתו האמיתית — ער קען זיך אליינס, ער ווייסט אז דער אייבערשטער… נאר דער אייבערשטער ווייסט ווי גרויס דער אייבערשטער איז.
וממילא הוא יודע הכל — וויבאלד דער אייבערשטער ווייסט זיך אליינס, און וואס איז דער אייבערשטער זיך אליינס? דאס איז וואס איז גורם אלעס. איז צו וויסן דעם אייבערשטן איז אויך צו וויסן אז אלעס איז ארויסגעקומען פון אים.
דער ביאור: צו וויסן עפעס איז צו וויסן וואס ער איז
ס’איז cool — ער זאגט זייער א פשוט’ע זאך. ער זאגט אז ס’איז זייער טיף, אבער די basic language איז זייער פשוט. צו וויסן עפעס איז צו וויסן וואס ער איז. וואס איז דער אייבערשטער? וואס ער איז פאר זיך ווייס איך נישט, אבער וואס טוט ער כביכול? ער איז די cause פון אלעס — אלעס. סאו דער אייבערשטער, וואס ער ווייסט זיך אליינס — מיט דעם וואס ער ווייסט זיך אליינס ווייסט ער שוין אלעס.
די זעלבע זאך — כביכול אויב א מענטש וואלט געקענט וויסן דעם אייבערשטן אזוי ווי ער ווייסט זיך אליינס, וואלט ער אויך געוואוסט אלעס. אבער ס’איז נישט מעגליך — א מענטש איז א מורכב [murkav: composite] גולם וצורה וכו’.
משל: צו וויסן א טאטע איז שוין צו וויסן זיין זון
אזוי ווי איך קען זאגן: צו וויסן א טאטע איז שוין צו וויסן זיין זון — ווייל א טאטע איז א זאך וואס מאכט א זון. און דער אייבערשטער איז א זאך וואס מאכט אלעס.
דער חיות הקודש ווייסט אלע מלאכים, און מענטשן. לאמיר זאגן דער ערשטער מענטש — אדם הראשון ווייסט… אדם הראשון איז נישט עכט די cause פון אלע מענטשן. אבער דער אייבערשטער איז — היות ער איז די cause פון אלעס, ווייסט ער אלעס.
מסקנא
סאו — מתוך ידיעת עצמו איז מוכרח ידיעת הכל [mitoch yedias atzmo iz muchrach yedias hakol: from knowledge of Himself, knowledge of everything necessarily follows].
—
הלכה ט”ו — דער חילוק צווישן דעם אייבערשטנ’ס ידיעה און אונזער ידיעה
אונזער ידיעה איז א שינוי — דעם אייבערשטנ’ס ידיעה נישט
אבער וויסן פון דעם אייבערשטן מיינט נישט אזוי ווי אונז וויסן — אז מ’איז געוואויר געווארן. אונזער ידיעה איז: פארדעם איז געווען א חוסר ידיעה [choser yedia: lack of knowledge], און נאכדעם איז מען געוואויר געווארן — ס’איז א שינוי [shinui: change]. דער אייבערשטער איז אן אנדער מין ידיעה. דאס גייט ער ווייטער מסביר זיין.
**הקדוש ברוך הוא מכיר אמיתו ויודע אותה כמות שהיא**
ער זאגט דער רמב”ם — דא איז דער חילוק [chiluk: distinction], יא, דער חילוק פון דעם אייבערשטנ’ס ידיעה און אונזער ידיעה. זאלסט נישט מאכן א טעות אז דער אייבערשטער ווייסט די זעלבע וועג ווי אונז ווייסן. ניין.
הקדוש ברוך הוא מכיר אמיתו ויודע אותה כמות שהיא — ער ווייסט עס אזוי ווי ס’איז, נישט אזוי ווי אונז ווייסן — אפילו נישט אזוי ווי דער גרעסטער משיג [masig: one who grasps/comprehends] אין אייבערשטן. ער איז נישט אונזער קאלעקטיוו — ער איז נישט אליינס.
**ואינו יודע בדעה שהיא חוץ ממנו, כמו שאנו יודעים**
אבער נאך א זאך: ואינו יודע בדעה שהיא חוץ ממנו [v’eino yodea b’deya she’hi chutz mimenu: He does not know with a knowledge that is external to Him]. דער אייבערשטער ווייסט נישט מיט א וויסנשאפט וואס איז חוץ פון אים — כמו שאנו יודעים [k’mo she’anu yod’im: as we know]. אזוי האט ער גוט ארויסגעברענגט.
הלכה ט”ו–י”ז: ידיעת ה’ – הוא היודע והוא הידוע והוא הדעת
דער אייבערשטער’ס וויסן איז נישט ווי אונזער וויסן
מ’זאל נישט מאכן א טעות אז דער אייבערשטער ווייסט די זעלבע וועג ווי אונז ווייסן. ניין. הקדוש ברוך הוא מכיר אמיתתו – ער ווייסט זיין אמת’דיגקייט – ויודע אותה כמו שהיא – ער ווייסט עס אזוי ווי ס’איז, נישט אזוי ווי אונז ווייסן. אפילו דער גרעסטער – ווייסט דער אייבערשטער אזוי ווי ער איז דער אייבערשטער, יא, אזוי ווי ער איז. אונזער קאפ אבער – ער איז נישט אליין, זעסט.
אבער נאך א זאך: ואינו יודע בדעה שהיא חוץ ממנו – דער אייבערשטער ווייסט נישט מיט א וויסן וואס איז חוץ פון אים – כמו שאנו יודעים – אזוי ווי אונז ווייסן.
ער האט זייער גוט ארויסגעברענגט: כמו שאנו יודעים – אונז ווייסן. ווען אונז ווייסן, איז אונז און די ידיעה נישט די זעלבע זאך. פארוואס? ווייל נעכטן האב איך נישט געוואוסט – מוז דאך זיין אז ס’איז דא א “מיך” חוץ פון די וויסן. און אפילו נאכדעם וואס איך ווייס, איז די ידיעה נאך אלץ נישט אינגאנצן מיך, ווייל דו זעסט דאך אז נעכטן איז עס נישט געווען.
איז ממילא: שאין אנו ודעתנו אחד – אונז, יצחק, און יצחק’ס ידיעה – צוויי זאכן. ס’איז קאנעקטעד [connected] מיט מיר, ס’איז מיינס אין סאם וועי [in some way], אבער ס’איז נישט א חלק פון מיר – ס’איז אן אנדערע זאך.
—
הוא ודעתו וחייו אחד – דער יסוד פון אחדות ה’
אבל הבורא יתברך, הוא ודעתו וחייו – וואס מיר האבן גערעדט, “חייו” מיינט אויך די דעת – אחד מכל צד ומכל פינה – פון יעדע זייט וואס דו קוקסט, כביכול. ס’איז נישט קיין צד, איך זאג עס נאר א משל’דיג, אבער פון יעדע זייט און וועג וואס דו זאלסט קוקן אויף דעם, איז צו וויסן אז דאס איז איינס.
אין אנדערע ווערטער, סימפּל [simple]: ס’איז נאר דא דעת, אדער עצמות. אן אנדערע וועג פון דעם צו זאגן וואלט געווען: צו זאגן אז דער אייבערשטער איז א יודע, אדער צו זאגן אז דער אייבערשטער איז א חי, אדער צו זאגן אז ער עקזיסטירט [exists] – איז דאס די זעלבע זאך, ס’איז נאר אנדערע ווערטער פאר די זעלבע זאך. און דאס שטייט אין “אחד.” יא.
—
שאילו היה חי בחיים – וואלט געווען אלוהות הרבה
שאילו היה חי בחיים – זאגט דער רמב”ם [Rambam: Maimonides], ווען ער וואלט געלעבט מיט א לעבן אזוי ווי מיר – איך קען דאך זיין טויט, כביכול, מיין גוף קען זיין טויט, יעצט לעב איך – איז דאס צוויי זאכן. ויודע בדעה – היו שם אלוהות הרבה – וואלט דא געווען אסאך געטער, וואלט גאט געווען מער ווי איין זאך. הוא וחייו ודעתו וואלט געווען דריי געטער – אזוי ווי ס’איז דא מענטשן וואס זאגן. פאר איינער וואס איז עובד עבודה זרה [idol worshipper], אבער נישט אמת. אלא אחד מכל צד ומכל פינה ובכל דרך ייחוד – פון יעדע זייט, יעדע ווינקל, יעדע וועג וואס מ’קען מייחד זיין, איז דער אייבערשטער איינס.
—
הוא היודע והוא הידוע והוא הדעת עצמה – ביאור פון די דריי לשונות
אבער יעצט גייט דער רמב”ם זאגן: אויב האבן מיר נישט פארשטאנען דאס ביז יעצט, וועט ער אונז געבן א משל [mashal: analogy] פון אונז, און ער וועט אונז מסביר זיין אז ס’איז פשוט – אבער ס’איז נישט אזוי. און ער זאגט: צו פארשטיין דאס איז א טיפע זאך. דער רמב”ם גייט דאך מסביר זיין.
און ער זאגט אזוי: אילו היה אפשר להבין דבר זה – ווען ס’איז מעגליך צו פארשטיין דאס – הוא היודע – ער איז דער וואס ווייסט – והוא הידוע – ער איז די זאך וואס ער ווייסט.
ווייל מיר האבן דאך געזאגט: דער אייבערשטער – וואס ווייסט דער אייבערשטער? ער ווייסט דעם אייבערשטן. ווייל הוא ודעתו אחד – ער ווייסט דעם אייבערשטן. אונז ווייסן – דאס איז אן אנדערע וועג פון זאגן דעם אייבערשטן.
דער משל פון א מענטש – דריי באזונדערע זאכן
ווייל וואס דו דענקסט, ווען דו זאגסט אז איך און מיין דעת זענען צוויי זאכן – וואס ווייס איך? דעת איז די זאך וואס מ’ווייסט, רייט [right]? די ידיעה, דאס איז די זאך וואס מ’ווייסט. יא, לאמיר נישט זאגן גרויסע ווערטער, ווייל אין כלל נישט דא וואס צו מאכן קאמפּליצירט [complicated].
ווען איך ווייס – דער רמב”ם נוצט דעם משל אין א פלאץ – איך ווייס א בוים, יא? וואס ווייס איך? דעם בוים. דער בוים איז מיך? ניין, איך בין נישט דער בוים. סאו [so] “מיך” איז די זאך וואס איך ווייס – זענען צוויי זאכן.
ס’איז דא דער “איך,” ס’איז דא די זאך וואס איך ווייס, די ידיעה איז מיך, די ידיעה איז די זאך וואס איך ווייס, און די knowledge, די דעת – דאס איז אז איך ווייס עס. ביי מיר זענען דריי זאכן.
ביים אייבערשטן – אלעס איז איינס
דער אייבערשטער אבער – וואס ווייסט ער? ער ווייסט אלעס. אבער פארוואס ווייסט ער אלעס? ניין – ער ווייסט זיך אליין. ובידיעת עצמו יודע את הכל [and through knowing Himself He knows everything].
דער אייבערשטער ווייסט נישט גארנישט וואס איז נישט אים, ווייל ער איז דאך די מקור [makor: source] פון אלעס. מיר קענען זאגן אז ער איז אלעס, אויב מיר ווילן, אין די לענגווידזש [language] – און דאס איז טאקע א חסיד’ישע שפראך, און ער זאגט דאס. די חסידים באנוצן זיך אסאך מיט דעם: דורכ’ן וויסן זיך אליין ווייסט ער אלעס.
אבער ווען איך ווייס עפעס אנדערש, איז עס נפרד [nifrad: separate] פון מיר, ווייל ס’איז נאך א זאך. אבער דער אייבערשטער – אלעס וואס ער ווייסט איז כלול [kalul: included] אין ידיעת עצמו.
סאו: הוא היודע – ער איז דער וואס ווייסט. והוא הידוע – ער ווייסט אויך זיך אליין. והוא הדעת – ווערט דאך א שטיקל חכמה וואס איז נישט דא עקסטער [extra] פון די אלע זאכן. די knowledge איז אז ער איז דער אייבערשטער. וואס ווייסט דער אייבערשטער? אז ער איז דער אייבערשטער, אמת? סאו די דעת איז אויך דער אייבערשטער.
דער אייבערשטער איז הוא היודע והוא הידוע והוא הדעת עצמה, הכל אחד. און דאס איז א טיפע זאך וואס דער רמב”ם איז מסביר אין אנדערע פלעצער מער באריכות, אבער דאס איז די פשט פון די דריי לשונות.
—
“אין כח בפה לאמרו” – פארוואס מ’קען דאס נישט אויסזאגן
פארוואס איז נישט שייך צו פארשטיין דאס? פארוואס זאגט ער “אין כח בפה לאמרו”? קענסט נישט זאגן מיין פשוט’ע זאך?
ווייל איך זאג דריי ווערטער: הוא היודע, והוא הדעת, והוא הידוע. וואס איז שוין דריי ווערטער? האסט שוין געזאגט דריי זאכן. אבער איך וויל דיר פארשטיין אז ס’איז איין זאך, רייט?
איז ממילא: “אין כח בפה לאמרו ולא באוזן לשמעו” – רייט? אזוי ווי ער זאגט “זכר ונקבה בראם” [Bereishis 1:27] – יא, איין כח. אבער א מענטש קען נישט הערן איין זאך אויפאמאל.
“ולא בלב האדם להכירו על בוריו.”
דיוק: דריי גוף’ישע זאכן – פה, אוזן, לב
איך האב דא דריי גוף’ישע זאכן, ווייל ער וויל זאגן אז די סיבה פארוואס אונז קענען עס נישט פארשטיין איז ווייל אונז זענען א גוף.
– פה – דארף איך מיינען אז “פה לאמרו” איז פשוט: א פה זאגט א ווארט, איך קען נישט זאגן איין ווארט. דער רמב”ם זאגט אין א פלאץ: אויב אונז וואלטן געהאט איין ווארט וואס מיינט די אלע זאכן אויפאמאל, וואלטן אונז געקענט זאגן. אבער אונז זענען דאך מענטשן – אונז פארשטייען א ווארט אויפאמאל.
– אוזן – די זעלבע זאך.
– לב – איך מיין אז ס’שטייט נישט אין רמב”ם “אין כח בלב האדם לדעת” – דארף איך נאכקוקן.
חידוש: “להכירו על בוריו” – נישט “להכיר בכלל”
ווייל א דעת קען א חלק נישט פארשטיין צוויי זאכן אויף איינמאל. א מענטש קען פארשטיין א זאך וואס בשעת מען מיינט די זעלבע זאך, זאגט מען אן אנדערע ווארט, און די שכל קענסט עס פארשטיין. פארשטייט זיך, דער אייבערשטער פארשטייט – די שכל איז גאר א טיפע זאך. אבער להכיר על בוריו – קלאר, אזוי ווי דער אייבערשטער פארשטייט, אזוי קען מען נישט פארשטיין. דער אייבערשטער איז נישט אזוי צו פארשטיין אמת’דיג מיט די זעלבע זאך.
אבער ס’איז נישט “לבב אדם להכיר בכלל” – יא? באמערקט?
דאס איז א וויכטיגע דיוק לדעתי: מ’קען עס א ביסל אפשר קענען משיג זיין. זאגן קען מען עס קיינמאל נישט, ווייל ווערטער זענען מצומצם – ווערטער זאגן איין זאך אויף אמאל. פארשטיין קען מען עס אפשר, אבער נישט על בוריו – זיכער נישט אזוי ווי דער אייבערשטער, און אפילו נישט אזוי ווי די מלאכים אפילו.
—
הלכה ט”ז: ראיה פון “חי ה'” לעומת “חי פרעה” – דער חילוק אין ניקוד
דא ברענגט דער רמב”ם א ראיה פאר דעם. ס’איז דא גאר לאנגע זאכן – ס’איז יעדע זאך דא ברענגט דער רמב”ם א ראיה פון א פסוק [pasuk: verse] אדער פון חז”ל [Chazal: the Sages].
זאגט דער רמב”ם: איך האב א ראיה פאר דיר. “לפיכך אומרים” – פארדעם זאגט מען, ווען מ’רעדט פון דער אייבערשטער, זאגט מען אנדערש ווי מ’רעדט פון דער אייבערשטער’ס לעבן – וואס דאס איז עצמותו – רעדט מען אנדערש ווי מ’רעדט פון א מענטש’ס לעבן.
“חֵי פרעה” מיט א צירה – דאס לעבן פון פרעה
ווען מ’זאגט “חֵי פרעה” [Bereishis 42:15], זאגט מען עס מיט א צירה. “חֵי” – אזוי ווי אין לשון הקודש [lashon hakodesh: the Holy Tongue/Hebrew] איז דא א צירה. “חֵי פרעה” טייטש: די לעבן פון פרעה. דאס איז נישט פרעה – און זיין לעבן איז נישט איינס. ס’איז א קיצור פון “חיי פרעה” – יא, מ’איז דאס מסביר, ס’איז נסמך [nismakh: construct state], מ’רופט דאס “חֵי.” אבער “חֵי פרעה” איז “די לעבן פון פרעה” – די לעבן פון פרעה איז געווען אזוי. אדער אפילו אז מ’זאגט “חֵי נפשך” [Shmuel I 1:26] – דיין לעבן. דיין לעבן. יא?
“חַי ה'” מיט א פתח – אזוי ווי דער אייבערשטער לעבט
ווען מ’רעדט פון דער אייבערשטער, זאגט מען קיינמאל נישט – ווי דער רמב”ם זאגט – מ’זאגט נישט קיינמאל “חֵי השם” מיט א צירה. נאר ווייל ס’שטייט “חַי השם” [Shoftim 8:19]. אבער מ’זאגט נישט “חֵי השם” מיט א צירה – אלא “חַי ה'” מיט א פתח.
“חַי ה'” טייטש: אזוי ווי דער אייבערשטער לעבט. אז דער אייבערשטער לעבט – דאס קען מען זאגן. אבער נישט אז דער אייבערשטער “האט” א לעבן.
דאס איז דער חילוק – ס’איז א ביסל אן אנדערע חילוק: ס’איז נישט אז ס’איז דא דער אייבערשטער און ס’קומט צו צו אים לעבן, נאר ס’איז דער שיעור [shi’ur: the measure/meaning] אז זיין לעבן איז ער.
וואס מיט א מלאך?
איינמאל א ווארט: “חֵי נפשך,” “חֵי אחיך,” “חֵי המלך” – אפילו דער מלאך. ווייל דו קענסט זיך טראכטן: דער מלאך – וואס איז מיט “חי” דער אייבערשטער? דאס איז די מציאות [metzi’us: existence] פון דער אייבערשטער, רייט? דער אייבערשטער קען נישט “נישט זיין”? ניין – ס’איז נישט דא אים און ער “האט” דאס.
אבער דער מלאך – דער מלאך קען נישט זיין, דער אייבערשטער האט אים באשאפן. יא? איז דער אייבערשטער… א לעבן מיט אים איז די זעלבע זאך. פון דעם רעדט מען.
מ’זאגט “חַי ה'” – אזוי ווי מ’שוואוערט בשם ה’ – “חַי ה'” – אזוי ווי דער אייבערשטער לעבט, אזוי ווי דער אייבערשטער איז. אז דער אייבערשטער איז, קען איך זאגן… מ’קען נישט זאגן “דאס לעבן פון דער אייבערשטער.” ס’איז נישטא “דאס לעבן פון דער אייבערשטער.” דאס לעבן פון דער אייבערשטער איז נישטא. א מענטש האט א לעבן פון – ער האט נישט געלעבט, יעצט לעבט ער. אבער דער אייבערשטער איז א לעבן. ער האט נישט לעבן – ער איז א לעבן.
דאס איז דער יסוד פון אחדות ה’.
—
הלכה י”ז: ידיעת ה’ את הנבראים – מחמת עצמו, נישט מחמת הבריאה
לפיכך – ממילא, לכאורה זאגט ער דא איבער, מ’דארף עס פארשטיין בעסער.
יעצט איז ער מסביר די ידיעת ה’: וויבאלד אז דער אייבערשטער איז הוא היודע והוא הידוע והוא הדעה עצמה – אלעס איז איינס – איז נישט דומה די ידיעה פון די יודעים מחמת הברואים כמו שהן יודעים. אונז, ווען מ’ווייסט א זאך, ווייסט מען עס ווייל ס’איז א נברא [nivra: created being], מצד די בריאה [bri’ah: creation].
אבער דער אייבערשטער – מחמת עצמו ידעם. דער אייבערשטער ווייסט די בריאה נישט מצד די בריאה, נאר מצד דער בורא [Bore: Creator]. מפני שהוא יודע עצמו, לפיכך יודע הכל, שהכל נסמך בהווייתו לו – אלעס אין די וועלט איז געוואנדן אין זיין מציאות אויף דער אייבערשטער.
סאו: ווען דער אייבערשטער ווייסט פון וויסן זיך אליינס, ווייסט ער אלעס וואס איז תלוי [talui: dependent] אין אים, אלעס וואס איז נסמך במציאותו. אז דער אייבערשטער ווייסט נישט נאר דער אייבערשטער – נאר וועגן דעם ווייסט ער אלעס.
דער חילוק צווישן ידיעת ה’ און ידיעת הנבראים
אונז ווייסן דער אייבערשטער וועגן די בריאה – אונז קענען דער אייבערשטער מתוך הנבראים [mi’tokh ha’nivra’im: from within the created beings]. מ’קען נישט קיין מציאות מתוך עצמו. סאו ווי גוט מ’זאל נאר קענען דער אייבערשטער – אפילו דער גרעסטער נברא קען עס נאר אלץ מצד א נברא, קען נישט זיין א ידיעה אזוי גוט ווי דער אייבערשטער’ס ידיעה.
דער אייבערשטער’ס ידיעה פון אן אנדערע נברא – איז נאר ווייל דאס איז א נברא, דאס איז ער עקזיסטירט. נאכדעם וואס ער עקזיסטירט, ווייסט ער אז ער עקזיסטירט. אבער דער אייבערשטער ווייסט אלעס פאר עס עקזיסטירט, ווייל ער ווייסט אלעס וואס קומט פון אים.
חידוש: דער אייבערשטער ווייסט אלעס – און ס’בלייבט נאך איינס
דאס איז דער חילוק. עד כאן איז דער ביאור פון ידיעת ה’.
ממילא, דער אייבערשטער ווייסט אלעס. אבער אזוי ווי מענטשן האבן געפרעגט די קשיא: אז דער אייבערשטער ווייסט אלעס, קומט אויס אז דער אייבערשטער האט עפעס אין זיין קאפ – וואס איז ער און צוויי זאכן?
זאגט דער רמב”ם: ניין. דער אייבערשטער ווייסט אלעס, און ס’בלייבט נאך איין ידיעה, ס’בלייבט נאך גאט. ווייל ער ווייסט זיך אליינס, און מתוך וויסן זיך אליינס ווייסט ער. ווייל דער אייבערשטער – סיי זיך אליינס, סיי אלעס אנדערש – ווייסט דער אייבערשטער בעסער ווי עניטינג עלס [anything else].
דאס איז א גרויסע חידוש פון דער רמב”ם – איך מיין, אפשר שטייט עס פארדעם וכו’, אבער זייער א טיפע זאך.
אזוי זאגט דער הייליגער רמב”ם. האסט נישט פארשטאנען קיין ווארט וואס איך האב יעצט געזאגט? זייער גוט. דו דארפסט טאקע נישט פארשטיין.
—
הלכה י”ח: “טיפה מן הים” – מעשה מרכבה
אזוי זאגט דער רמב”ם: “שני פרקים אלו” – און זיי האבן יעצט געלערנט די צוויי פרקים – “כמו טיפה מן הים.”
“כמו טיפה מן הים, ממה שצריך לבאר בענין זה” – איך האב דיר נאר געגעבן אזוי ווי א טראפ פון דער ים פון וואס מען דארף מבאר זיין אין דעם ענין.
“וביאור כל העיקרים אשר בשני פרקים אלו הוא הנקרא מעשה מרכבה” – מבאר זיין די אלע עיקרים פון די צוויי פרקים – דאס איז וואס ווערט גערופן “מעשה מרכבה” [ma’aseh merkavah: the Work of the Chariot].
וואס טייטשט “מעשה מרכבה”?
יעצט, וואס טייטשט די ווארט “מעשה מרכבה”? איז “מרכבה” על שם מרכבת יחזקאל [merkeves Yechezkel: Ezekiel’s Chariot vision], אדער דער רמב”ם זאגט אז ס’מיינט די עצם הבנת השם [etzem havanas Hashem: the essential understanding of God] טייטשט “מעשה מרכבה”?
אמת, אמת. ס’איז א שטיקל סתירה [stira: contradiction] – מען דארף דאס צולייגן. ווייל דער אייבערשטער איז נישט מורכב [murkav: composite], איז נישט… “מרכבה” מיינט נישט “מורכב” – “מרכבה” מיינט א ראדוואגן [chariot], יא.
ס’מיינט: דער רמב”ם’ס טייטש איז – ס’איז א משל, לכאורה. ווייל… דו ווילסט וויסן, איך שטייג נישט אויף טייטשן וואס איך זאג, אבער דער רמב”ם אין מורה נבוכים [Moreh Nevukhim: Guide for the Perplexed] פרק א’, חלק א’, איז ער מסביר אז “מרכבה” איז א משל: אזוי ווי דער ראטער [rider] פירט די פערד וואס ער פירט, אזוי דער אייבערשטער פירט די גאנצע וועלט. דער אייבערשטער איז “רוכב שמים” [rokhev shamayim: He who rides the heavens] – ווייל ער פירט די וועלט, הייסט עס כביכול אז די וועלט איז א מרכבה.
אקעי [okay], דאס איז דער פשוט’סטער פשט – אז יחזקאל’ס נבואה ברענגט ארויס די מערסטע משלים, די מערסטע וויזשואלייזעישן [visualization] פון כביכול, ממילא רופט מען עס אזוי. אבער דער רמב”ם האט פארשטאנען אביסל אנדערש.
—
הלכה י”ט: דער איסור צו לערנען מעשה מרכבה ברבים
“ציוו חכמים הראשונים” – די חכמים אין דער גמרא [Gemara], די ערשטע חכמים, די בעלי המשנה [ba’alei ha’Mishnah] שוין, די בעלי המשנה.
זיי האבן געזאגט: “שלא לדרוש בדברים אלו” – מ’זאל נישט אריינגיין טיף אין די דברים אלו – “אלא לאיש אחד בלבד” – נאר צו איין מענטש.
ניין, מ’זאל נישט בכלל רעדן. ס’מיינט נישט אז דער רמב”ם מיינט אז מ’טאר נישט פארלערנען א שיעור אין רמב”ם. קודם כל, לאמיר זען וואס ס’שטייט דאך – צו פרעגן קשיות.
“שלא לדרוש בדברים אלו אלא לאיש אחד בלבד” – מ’זאל נישט רעדן וועגן די זאכן נאר צו איין מענטש.
די תנאים אין דעם תלמיד
והוא – נאך א זאך. נאך א תנאי, רייט? איין תנאי: נאר איין מענטש. דו טארסט נישט לערנען דעם רמב”ם ברבים [b’rabim: in public]. קען דיר נישט העלפן. אזוי שטייט דא.
והוא – נאך א תנאי: דער מענטש דארף זיין שוין חכם ומבין מדעתו [khakham u’mevin mi’da’ato: wise and understanding on his own]. בעצם, דער מענטש דארף מען שוין האבן די יראה, ווייל ער פארשטייט עס שוין אליין.
הלכה י”ט–כ’: דינים פון מסירת מעשה מרכבה – ווי אזוי מ’טאר לערנען
דריי תנאים אין מסירת מעשה מרכבה
קודם כל, לאמיר ליינען וואס עס שטייט, נאכדעם וועלן מיר פרעגן א קשיא.
“שלא לדרוש בדברים אלו אלא לאיש אחד בלבד” — מען זאל נישט רעדן וועגן די זאכן נאר צו איין מענטש.
תנאי א’: נאר פאר איין מענטש
נאך א זאך, איך דארף מאכן דא א קליינע הקדמה אז דו זאלסט פארשטיין. איין תנאי — נאר איין מענטש. מ’טאר נישט לערנען דעם רמב”ם [Rambam: Maimonides] ברבים [b’rabim: publicly, to a group]. קען איך נישט העלפן, אזוי שטייט.
תנאי ב’: חכם ומבין מדעתו
“והוא” — נאך א תנאי. דער מענטש דארף זיין “חכם ומבין מדעתו” [chacham u’meivin mi’da’ato: wise and understanding on his own]. בעצם, דער מענטש דארף האבן די ישיבה ווייל ער פארשטייט שוין אליין? ניין. “מבין מדעתו” מיינט אז ער איז א זאכליכער איד, וואס ווען ער לערנט פארשטייט ער, די קורצע פארשטייט ער. אזוי זאגט דער רמב”ם, לייען וואס עס שטייט.
תנאי ג’: נאר ראשי פרקים
“ואחר כך מוסרין לו ראשי הפרקים” [roshei perakim: chapter headings, general outlines]. נאך א תנאי — נאכדעם וואס מ’זעט אז דער מענטש איז א חכם ומבין מדעתו, אפילו פאר יענעם מענטש איז מען נישט מפרש [mefaresh: explaining in detail] געהעריג. “ואין מפרשין לו אלא ראשי הפרקים, ומודיעין אותו שמץ מן הדבר” — מ’איז אים מודיע אביסל פון די זאך.
“ראשי פרקים” — דאס איז א לשון וואס שטייט אין די גמרא [Gemara: Talmud], “מוסרין לו ראשי פרקים”. דער רמב”ם טייטשט, וואס מיינט ראשי פרקים? “ומודיעין אותו שמץ מן הדבר, ומרמזין לו רמז” — אזוי ווי דער רמב”ם זאגט, “טיפה מן הים” [tipa min ha’yam: a drop from the sea]. און נאכדעם — “והוא מבין מדעתו ויודע סוף הדבר ועמקו” — ער איז א חכם, ער וועט קומען צו דער סוף אליינס.
—
א גרויסע קשיא אויפ’ן רמב”ם: פארוואס האט ער עס געשריבן?
סאו, לויט וואס דער רמב”ם פסק’נט דא — מעשה בראשית [ma’aseh bereishis: the account of Creation] און מעשה מרכבה [ma’aseh merkavah: the account of the Divine Chariot] טאר מען נישט זאגן אפילו פאר איינעם, אפילו נישט די ראשי פרקים. ווייל דו קענסט ליינען צוויי וועגן אין די גמרא, עס איז דא א מחלוקת ראשונים [machlokes rishonim: a dispute among early authorities]. אבער דער רמב”ם זאגט דא: אפילו די ראשי פרקים טאר מען נאר זאגן פאר איין מענטש, און נאך א תנאי — יענער מענטש דארף זיין א מבין מדעתו, און ממילא וועט ער משלים זיין [mashlim: complete] פון די ראשי פרקים ביז די סוף הדבר. אבער אפילו די ראשי פרקים טאר מען נישט זאגן נאר פאר איין מענטש.
ממילא איז דאך אן גאר א גרויסע קשיא [kushya: difficulty, question] אויף די הלכות פון רמב”ם — פארוואס ער האט עס געשריבן, ווייל ס’איז נישט נאר פאר איין מענטש!
[חידוש] איך פארענטפער נישט די קשיא, איך האב נישט קיין תירוץ [teirutz: answer]. די קשיא איז בעסער פון די תירוץ. איך מיין אז ס’איז דא א תירוץ, אבער דאס איז וואס עס שטייט.
דיון: קען מען אנדערש טייטשן דעם רמב”ם?
Speaker 2: ביסט מסכים? איך מיין אז דאס איז וואס ער זאגט. ס’איז נישט דא קיין אנדערע פשט [pshat: plain meaning].
Speaker 1: דו ווייסט, אפשר לערנט דער רמב”ם אז “שלא לדרוש בדברים אלו” מיינט די טיפערע לעוועל [level].
Speaker 2: אבער קען נישט זיין, ווייל ער זאגט דאך אז ס’איז דא א חילוק [chiluk: distinction] פון ראשי פרקים — וואס דאס איז די “שמץ מן הדבר” — און די טיפערע לעוועל זאגט ער נישט אפילו פאר די חכם ומבין מדעתו. אפילו פאר די חכם ומבין מדעתו זאגט מען נישט די טיפערע לעוועל. אזוי שטייט דא מפורש אין רמב”ם.
Speaker 1: דער רמב”ם האט דאך אויך געזאגט אז דאס אליין איז א מצוה [mitzvah: commandment] צו וויסן.
Speaker 2: און דו פרעגסט א קשיא אז דאס איז די basics — אביסל פון די זאכן וואס מען זאגט נישט אויס.
דיון: קען מען דרש’נען אין די זאכן?
Speaker 1: נאך א גוטע קשיא — סאו עס קען זיין לדרוש בדברים אלו [lidrosh b’dvarim eilu: to expound on these matters], מען מעג מרמז זיין אין די זאכן? דארשענען [darshenen: to expound]?
Speaker 2: סאו ווי אריין? סאו ווי קען נישט זיין! ער האט יעצט געזאגט — עס שטייט דא אז מ’טאר נישט אפילו ראשי פרקים זאגן נאר פאר איין מענטש. ס’קען נישט זיין אז עס איז דא ווייניגערע פרקים וואס מ’טאר פאר יעדן.
צוויי קשיות אויפ’ן רמב”ם
Speaker 1: דער רמב”ם האט דאך געזאגט אז וויסן דער זאך איז אן זיך א מצוה.
Speaker 2: איך האב דיר געפרעגט — עס איז צוויי גוטע קשיות:
קשיא א’: ווי קען זיין א מצוה צו וויסן זאכן וואס מ’טאר נישט אויסזאגן? דאס איז נישט א זייער גרויסע קשיא, ווייל דער תירוץ איז — עס איז דא לעוועלס. ער וויל אז אויפ’ן פשוט’ן לעוועל איז א מצוה צו וויסן, און ווייל עס האט געלערנט נעכטן אז מען קען פון “מנה פשוטה” [maneh peshutah: a simple portion — referring to basic observable creation] — אז פון דער פשוט’ער בריאה האט מען אויסגעפונען די אמת’דיגע פשט.
קשיא ב’: דאס איז אביסל א גרעסערע קשיא — אויב דער רמב”ם האט געזאגט אלע די זאכן, אויב ער אליינס זאגט אז מ’טאר נישט — דאס איז א געוואלדיגע קשיא! מען קען אפילו זאגן אז עס איז נאר ראשי פרקים וואס ער שרייבט, עס איז נאך אלץ נישט קיין גוטער תירוץ. ער זאגט אליינס — אפילו ראשי פרקים טאר מען נאר אויסזאגן פאר איין מענטש.
דער תירוץ פון מורה נבוכים
און איך מיין אז דער תירוץ איז דער זעלבער תירוץ וואס דער רמב”ם אליין זאגט אין אנהייב פון מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed] — דער זעלבער תירוץ פונקט: ס’איז דא א צורך הדור [tzorech ha’dor: a need of the generation], מ’זאל יא זאגן ראשי פרקים פאר יעדן איינעם. אבער ס’איז נאך דא איין לעוועל וואס מ’טאר נישט זאגן, און דער רמב”ם פארשטייט אז עס איז א צורך. עס איז נישט אזוי שווער — דאס איז בערך דער תירוץ וואס מ’קען זאגן, נישט אנדערש וואס מ’קען זאגן, און דער רמב”ם אליין זאגט יענעם תירוץ.
—
הלכה כ’: פסוקים און מאמרי חז”ל וועגן דעם סוד פון חכמה
“כבשים ללבושך” — טיפע זאכן זאלן בלייבן פנימי
אקעי, און יעצט נאך א זאך. כיצד [keitzad: how so] — דער רמב”ם זאגט וואס מ’טאר נישט לערנען, נאר וויסן אויכעט:
“ודברים אלו דברים עמוקים הם עד למאד, ואין כל דעת ודעת ראויה לסבלן” — עס זענען זייער טיפע זאכן, און נישט יעדער דעת [da’as: mind, intellect] קען דאס סובל זיין [sovel: bear, absorb] און פארנעמען. נישט יעדער קען עס פארשטיין.
“ועליהן אמר שלמה בחכמתו דרך משל: כבשים ללבושך” [k’vasim l’lvushecha: lambs for your clothing] (משלי כ”ז:כ”ו) — אויף דער זאכן האט שלמה [Shlomo: King Solomon] געזאגט דרך משל [derech mashal: by way of parable]…
און וואס איז דער פירוש? “כך אמרו חכמים בפירוש משל זה” — וואס האבן די חכמים [chachamim: the Sages] געזאגט? זאגן די חכמים: “דברים שהם כבשונו של עולם יהיו ללבושך” [kivshoino shel olam: the hidden secrets of the world] — זאכן וואס זענען כבושים ונעלמים [k’vushim v’ne’elamim: hidden and concealed].
“כבוש” מיינט טיפע זאכן, זייער פנימי’סדיגע [p’nimi’sdige: inner, internal] זאכן. אונז רופן עס “פנימי” [p’nimi: inner]. פנימי מיינט ווען ס’איז ארומגענומען — ס’איז די אינעווייניגסטע layer פון א באנטש layers. אנצוקומען דערצו דארפסטו עפענען אסאך אסאך layers.
דאס איז “דברים שהם כבשונו של עולם יהיו ללבושך” — כלומר, “יהיו לבושך” — זאל זיין נאר דיין אייגענע מלבוש [malbush: garment], “לך לבדך” — זאל זיין פאר דיר, “ואל תדרוש אותן ברבים” — זאלסט עס נישט דרש’נען ברבים.
“יהיו לך לבדך ואין לזרים אתך”
“ועליהם אמר” — און אויף דעם זאגט דער פסוק [pasuk: verse]: “יהיו לך לבדך ואין לזרים אתך” (משלי ה’:י”ז) — אז די חכמה זאל זיין צו דיר אליין, זאלסט נישט אריינברענגען קיין זרים [zarim: strangers] מיט דעם.
“דבש וחלב תחת לשונך”
“ועליהן אמר” — און אויף דעם איז דא נאך א פלאץ וואו מ’זעט די זעלבע געדאנק: “דבש וחלב תחת לשונך” (שיר השירים ד’:י”א). “כך פירשו חכמים הראשונים” — אויף דעם זאגט די גמרא: “דברים שהם כדבש וחלב יהיו תחת לשונך” — זאכן וואס זענען אזוי ווי דבש וחלב [d’vash v’chalav: honey and milk], זאלסטו האלטן אונטער דיין צונג — זאלסט עס האלטן בסוד [b’sod: in secret].
חלב איז זייער זיס, ס’איז זייער געשמאקע זאכן, אבער מ’דארף עס נישט געבן פאר קיינעם.
—
דער זוהר הקדוש: “נודע בשערים בעלה” — השגת אלוקות איז א פערזענליכער סוד
מ’זאל זיין happy, און מ’ווייסט אז יעדער איד האט עפעס א געוויסע השגת אלוקות [hasagas Elokus: perception/apprehension of the Divine]. ער האט א געוויסע… דער זוהר הקדוש [Zohar HaKadosh: the holy Zohar] אויף דעם פסוק “נודע בשערים בעלה” [noda ba’she’arim ba’alah: her husband is known in the gates] (משלי ל”א:כ”ג) זאגט, אז די ידיעה [yedi’ah: knowledge] וואס א מענטש איז משיג [masig: grasps] דעם אייבערשטן איז א סוד [sod: secret], ס’איז א סיקרעט, א רז [raz: mystery] וואס ער דארף האלטן פאר זיך. ס’איז א געוויסע הרגשה [hargasha: feeling, sensation] — אזוי ווי א מענטש האט א זייער טיפע אהבה [ahavah: love], ס’איז נישט עפעס וואס ער רעדט פון ברבים.
אקעי, דאס איז אן אנדערע לעוועל.
—
פארוואס דער רמב”ם האט עס דאך געשריבן — א תירוץ
אבער יעצט קומט אויס אזוי, אז דער רמב”ם זאגט אז די הבנה [havanah: understanding] — ווען א מענטש הייבט אן פארשטיין וואס מיינט די יצירה [yetzirah: creation/formation], וואס מיינט די שכל [seichel: intellect], וואס מיינט די שכל היודע את עצמו [ha’seichel ha’yodei’a es atzmo: the intellect that knows itself] — דאס זענען טיפע זאכן, און ממילא איז שווער צו רעדן וועגן דעם מיט אנדערע מענטשן.
אבער דער רמב”ם האט אונז עס יא פארציילט, ווייל דאס איז דאך די מצוה — מ’זאל עס יא וויסן.
איך פיר נאר אויס מיט דעם, אז איין זאך וואס דער רמב”ם מיינט — אז ס’איז אסור צו זאגן פאר א צווייטן, ווייל ער גייט עס נישט פארשטיין, ער גייט עס misunderstand’ן, און אזוי ווייטער.
—
א מוסר’דיגער ענין: פארוואס מ’זאל נישט שערן
לעוועל א’: יענער גייט עס פארדרייען
און איך מיין אויך אז דאס איז אן ענין פון אזוי ווי מוסר [mussar: ethical teaching] — אז געווענליך די טבע [teva: nature] פון א מענטש איז, אז וואס ער ווייסט וויל ער share’ן. זייער א שטארקע דחף [d’chifah: drive, urge] פון א מענטש. און אסאך מאל ווען ער share’ט — נישט אלעס קען מען share’ן — ווען ער share’ט עס, גייט יענער עס פארדרייען און גייט עס נישט פארשטיין.
ממילא זאגט דער פסוק: ס’איז טאקע דבש וחלב — זיי happy אז דו ווייסט עס, זאג שתיקה [shtikah: silence] און גיי ווייטער, זאג נישט פאר קיינעם.
לעוועל ב’: שווייגן איז א כלי פאר טיפערע השגה
[חידוש] איך מיין אפשר נאך א לעוועל: אז ווען א מענטש ווייסט עפעס און ער האט עס שוין פארציילט — איז עס שוין געענדיגט. ער האט עס שוין “געזיגלט” [sealed], ער האט שוין געטראפן די ווערטער עס איבערצוגעבן, ער גייט שוין נישט טיפער אריינטראכטן דערין.
אבער ווען ס’איז נאך אן אפענע חכמה [chochmah: wisdom] וואס ער האט נאך נישט געשערט, ער האט עס נאך נישט דווקא אריינגעלייגט אין ווערטער און אין משלים [meshalim: parables] — האט ער נאך א chance צו dig’ן deeper אין אים.
סאו דאס איז אויך א לעוועל. דאס איז אלץ מער שיינע תורות, ס’איז אויך אמת’ע זאכן.
—
סיום: מ’האט געענדיגט מעשה מרכבה
שוין, ברוך השם, האבן מיר געענדיגט מעשה מרכבה — גאנץ מעשה מרכבה.
יעצט, אויב איינער וויל — מיר האבן געזאגט אז מ’גייט לערנען כל התורה כולה [kol ha’Torah kulah: the entire Torah]. די כל התורה כולה האט דאך included אויך מעשה בראשית און מעשה מרכבה.
ס’איז גוט אז איר זאלט וויסן אז דער וויזשניצער רבי [the Vizhnitzer Rebbe] האט אונז געלערנט היינט גאנץ מעשה מרכבה — היינט און נעכטן. אוודאי האבן מיר געלערנט נאר די ראשי פרקים, אבער די גאנצע רמב”ם איז נאר ראשי פרקים — ס’איז נישט אנדערש.
סאו מ’קען זיך האלטן — ווער ס’לערנט רמב”ם איז אויך יוצא [yotzei: fulfills] די מצוה.
ס’שטייט אין מדרש משלי [Midrash Mishlei: Midrash on Proverbs] — א זייער famous מדרש משלי — אז מ’קומט אין הימל פרעגט מען א מענטש פארוואס ער האט נישט געלערנט מעשה מרכבה.
ברוך השם, זאלן מיר זוכה געווען צו לערנען מעשה מרכבה.
די נעקסטע שיעורים גייען זיין אויף מעשה בראשית.
זייער גוט. געוואלדיג.