סיכום השיעור 📋
סיכום שיעור: ספר המדע, הלכות יסודי התורה, פרק א׳
הקדמה: דער פסוק פון ספר המדע
דער רמב”ם’ס שיטה:
דער רמב”ם האט א מנהג אז יעדער ספר הייבט ער אן מיט א פסוק – אויסער די פסוקים פון די מצוות, ברענגט ער א פסוק פון תהלים אדער אן אגדה’דיגע פסוק.
דער פסוק פאר ספר המדע:
“מה רב טובך אשר צפנת ליראיך צדקתך לישרי לב” (תהלים)
חידוש אין פארשטיין דעם פסוק:
דער מגיד שיעור האט מסביר געווען דעם פסוק אויף צוויי וועגן:
1. “מה רב טובך אשר צפנת ליראיך” – דער רמב”ם זאגט אין אנדערע פלעצער אז פאר מענטשן וואס זענען יראי ה׳ האבן זיי השגחה פרטית, האבן זיי מער חסד ה׳. אין ספר המדע גייט ער אויסלערנען אידן צו ווערן יראי ה׳, דערפאר פאסט דער פסוק.
2. “צדקתך לישרי לב” – אין ספר המדע איז נישט נאר ידיעת ה׳, נאר אויך הלכות דעות וואס איז מידות טובות. דאס איז פארבונדן מיט דעם כלל “כל המרחם על הבריות מרחמין עליו מן השמים” – איינער וואס איז ישר צו אנדערע מענטשן, באקומט צוריק יושר.
—
הקדמה צו די ערשטע פיר פרקים
וויכטיגע הנחה:
חוץ פון דעם וואס עס איז “יסודי התורה”, איז עס אויך “סודות התורה”. דער רמב”ם אליין זאגט אין סוף פון צווייטן פרק און סוף פון פערטן פרק אז ער פארשטייט נישט אלעס פון דעם וואס שטייט.
מעטאדאלאגישער צוגאנג:
– מ׳קען פרובירן נישט צו זאגן קיין פאלשע זאכן
– מ׳קען פרובירן צו טייטשן די ווערטער וואס שטייט
– מ׳קען מער-ווייניגער פארשטיין די סטרוקטור – וואס דער רמב”ם טוט, וואס ער זאגט נישט, וואס ער מיינט צו טון
הערה וועגן מורה נבוכים:
מ׳קען אפשר זאגן אז מורה נבוכים איז די “גמרא” פון הלכות דעות – דאס הייסט, עס גיט די שקלא וטריא און פלפול הינטער די פסקים וואס שטייען אין משנה תורה.
—
הלכה א׳: יסוד היסודות – מציאות ה׳
דער רמב”ם’ס ווערטער:
> “יסוד היסודות ועמוד החכמות לידע שיש שם מצוי ראשון, והוא ממציא כל נמצא, וכל הנמצאים מן שמים וארץ ומה שביניהם לא נמצאו אלא מאמתת המצאו”
פשט:
“יסוד היסודות” – יעדע זאך האט א יסוד, אזוי ווי א בנין האט א יסוד וואס עס איז געבויט אויף. די וועלט האט אויך א יסוד. מ׳קען אויך טייטשן: עס איז דא אסאך לעוועלס פון יסודות, דאס איז דער יסוד פון אלע יסודות.
“עמוד החכמות” – דער בים, דער עמוד התווך וואס אלע ידיעות שטייען אויף.
“מצוי ראשון” – “ראשון” מיינט נישט ערשט אין צייט, נאר ערשט אין סדר הסיבה – ער איז דער קאוז וואס האט גורם געווען אלע אנדערע זאכן.
חידושים און הסברים:
א) די סטרוקטור פון דער הלכה – פארוואס הייבט זיך נישט אן מיט די מצוה
חידוש: דער רמב”ם האט צוויי וועגן וויאזוי ער ארגאנייזט זיינע הלכות לגבי מצוות:
1. איין וועג – ער הייבט אן מיט די מצוה: “ס׳איז דא א מצות עשה כך וכך”
2. צווייטער וועג – קודם דיסקרייבט ער די ריאליטי אדער דער נושא, און נאכדעם זאגט ער וויאזוי א מצוה
דא הייבט זיך אן מיט דער צווייטער וועג – ער הייבט זיך אן מיט דער פאקט, נאכדעם זאגט ער אז צו וויסן דעם פאקט איז א מצוה.
פארוואס פאסט דאס דא: דער פאקט עקזיסטירט פאר דער מצוה. ווען א מענטש טוט א מצוה האט ער א באפעל פון מלך. אבער דא, די מצוה איז צו וויסן די מציאות – סאו ער זאגט דיר דאך די מציאות, און נאכדעם זאגט ער דיר דאס צו וויסן.
נפקא מינה: עס איז מער וויכטיג צו פארשטיין די ריאליטי, נישט נאר די גדר המצוה.
ב) וויאזוי מ׳קען מקיים זיין די מצוה
שאלה: וויאזוי קען מען מקיים זיין די מצוה פון ידיעת ה׳?
ערשטע שיטה (פון מגיד שיעור): מ׳קען נאר טון די מצוה מיט׳ן זיך אינטערעסירן וויאזוי די וועלט ארבעט, און אנקומען צו די מסקנא אז דער אייבערשטער עקזיסטירט און פירט די וועלט. נאכדעם ווען מ׳האט אנגעקומען צו די מסקנא האט מען געטון די מצוה.
קשיא און אנדערע שיטה: דער רמב”ם זאגט נישט דאס בפירוש. אבער פריערדיגע ראשונים – רב סעדיה גאון, חובת הלבבות, און אנדערע – האבן געזאגט זייער קלאר אז ס׳איז דא צוויי לעוועלס:
1. בדיעבד (רוב מענטשן): מ׳איז יוצא מיט׳ן וויסן וואס שטייט – מ׳גלייבט וואס שטייט אין רמב”ם אז ס׳איז דא א גאט, מ׳גלייבט דעם רמב”ם, איז מען יוצא לכתחילה די מצוה פאר א פשוט׳ער איד.
2. לכתחילה (העכערע מדריגה): איינער וואס וויל אליינס פארשטיין, דארף ער אליינס חוקר זיין און טאקע פארשטיין.
וואס מיינט “גלייבן”: נישט נאר זיך אויפפירן אין א וועג ווי אז די הנחות זענען אמת, נאר כפשוטו – איינער האט טראסט אין א חכם (אמונת חכמים). ער שטעלט זיך פאר אז דער רמב”ם האט געוואוסט וואס ער רעדט, אזוי ווי אין אלע הלכות וואו ער זאגט נישט די שקלא וטריא, נאר די מסקנא.
ג) דער צאל י”ג ווערטער
חידוש: דער רמב”ם האט מכוון געווען אז “יסוד היסודות ועמוד החכמות לידע” איז י”ג ווערטער – כנגד די י”ג עיקרים. דער רמב”ם האט געוואוסט אז ער האט י”ג עיקרים, סאו עס איז שיין אז דער ערשטער שטיקל איז “לידע י”ג עיקרים” – דאס איז די מצוה.
הערה: דאס איז א רמז פאר שיינקייט, נישט דער עיקר פשט.
ד) וואס מיינט “ראשון” – דער יסוד פון מציאות ה׳
חידוש אין פארשטיין “מצוי ראשון”:
די ערשטע פיר שורות זענען זייער פשוט, אבער רוב מענטשן כאפן עס נישט.
שאלה: וואס מיינט עס אז ער איז דער “ערשטער”? נישט אז ער איז געווען פאר אלע זאכן (דאס איז גראדע אפשר אמת, אבער נישט דאס איז וואס עס מיינט).
תשובה: אויב מ׳זאל זאגן אויף אידיש:
– אויב ער וואלט נישט געווען, וואלט גארנישט געווען
– מה שאין כן, אלעס קען נישט זיין לולא ער
– אלע אנדערע זאכן קען יא אדער נישט זיין; דער אייבערשטער קען נישט נישט זיין
משל: א טיש עקזיסטירט ווייל ס׳איז דא אונטער דעם א פלאר וואס האלט אים – ס׳איז נישט די ערשטע זאך. אזוי אויך אלע זאכן אין דער וועלט האבן א ריזן, זיי זענען נישט די ערשטע זאך, זיי מאכן זיך נישט אליינס, זיי עקזיסטירן נישט וועגן זיך אליינס. חוץ פון דעם איז דא די ערשטע זאך וואס אלע זאכן קומען פון אים.
—
המשך הלכה א׳: “אם יעלה על הדעת”
דער רמב”ם’ס ווערטער:
> “ואם יעלה על הדעת שהוא אינו מצוי, אין דבר אחר יכול להמצאות. ואם יעלה על הדעת שאין כל הנמצאים מלבדו מצויים, הוא לבדו יהיה מצוי ולא יבטל הוא לבטולם, שכל הנמצאים צריכים לו והוא ברוך הוא אינו צריך להם ולא לאחד מהם”
פשט:
ערשטער צד: שטעל דיר פאר אז ער עקזיסטירט נישט – ס׳קען נישט עקזיסטירן גארנישט. פארוואס? ווייל מיר האבן געזאגט ער מאכט אז אלע אנדערע זאכן זאלן עקזיסטירן.
צווייטער צד: אויב אלעס אנדערש זאל נישט עקזיסטירן, טוישט זיך גארנישט אין אים – ער וועט נישט ווערן אויס ווייל זיי ווערן אויס, ווייל זיי דארפן אים און ער דארף זיי נישט.
מסקנא: “שכל הנמצאים צריכים לו והוא ברוך הוא אינו צריך להם ולא לאחד מהם” – ער דארף נישט קיינעם פון זיי, נישט די גאנצע פון זיי, נישט איינע פון די גאנצע.
חידושים און הסברים:
א) דער באגריף “מחויב המציאות”
חידוש: ס׳איז דא אן אנדערע וועג פון דאס זאגן די זעלבע זאך – “מחויב המציאות”. די לשון שטייט נישט דא, אבער דער רמב”ם זאגט עס אויף אן אנדערע, אביסל מער סימפל וועג.
הסבר: אלע אנדערע זאכן אויסער דער אייבערשטער – happens to be אז זיי עקזיסטן, אבער זיי מוזן נישט עקזיסטן. מה שאין כן דער אייבערשטער איז די most basic existence אליין, ער איז די existence, די מציאות אליין.
באוואונג: נישט חס ושלום אז ער איז די existence אליין אין זין אז ער איז אידענטיש מיט existence – נאר ער עקזיסט נישט וועגן עפעס אנדערש.
ב) וואס מאכט דעם אייבערשטער פאר דעם אייבערשטער
חידוש: אויב אזאך איז א מציאות, וואס מאכט דער אייבערשטער זאל זיין דער אייבערשטער? דאס וואס ער איז דער “מצוי ראשון” – נישט אלע אנדערע מיני תארים וואס מען קען זאגן, אדער מעשים וכו׳.
משל: א מענטש איז א וועקער (ער וועקט אויף), אבער דאס מאכט אים נישט פאר א מענטש. וואס מאכט אים פאר א מענטש איז דער שכל שבו. אזוי אויך ביי דער אייבערשטער – זיין עסענס איז דאס וואס ער איז דער מצוי ראשון.
הערה וועגן טעקסט-קריטיק:
עס איז דא א פראבלעם מיט די סיפא (סוף פון הלכה) – די אריגינעלע סיפא איז געווען אנדערש, און מען האט געדרוקט אריין ביי ווען עס איז אלעס געווארן אריינגעפאטשט אין די סיפא און די צוטיילן. דאס מאכט זייער שווער צו פארשטיין, בפרט אזעלכע שטיקלעך.
—
הלכה ג׳-ד׳: אמיתת מציאותו של הקב”ה לעומת שאר הנמצאים
דברי הרמב”ם:
> “ולפיכך אין אמתתו כאמתת שאר הנמצאים… הוא שאמר הנביא וה’ אלקים אמת, שהוא לבדו הוא האמת ואין לאחר אמת כאמיתתו… הוא שאמרה תורה אין עוד מלבדו”
פשט:
די אמת’דיגקייט פון דעם אייבערשטן איז נישט אזוי ווי אלע אנדערע זאכן. אלע זאכן עקזיסטירן אמת’דיג, אבער נישט אינגאנצן אמת’דיג. דער אייבערשטער איז די איינציגסטע זאך וואס עקזיסט אמת’דיג, ווייל אלע אנדערע זאכן דארפן אנקומען צו אים.
חידושים והסברים:
א) הגדרת “אמת’דיג עקזיסטירן”:
דער מגיד שיעור האט מסביר געווען וואס “אמת’דיג” מיינט אין דעם קאנטעקסט. “אמת’דיג עקזיסטירן” מיינט עקזיסטירן וועגן זיך אליינס – נישט באקומען די עקזיסטענץ פון עפעס אנדערש.
משל לחכם: אזוי ווי מ’קען זאגן אז אן “אמת’דיגער חכם” איז איינער וואס איז אליינס א חכם. אויב איינער דארף פרעגן גוגל יעדע זאך, האט ער אפשר א בחינה פון חכמה, אבער ער איז נישט אליינס א חכם – ער דארף פרעגן גוגל זיין חכמה. די זעלבע זאך איז בנוגע מציאות.
ב) “פעיק” מציאות – באגריף:
דער מגיד שיעור האט אריינגעברענגט דעם באגריף פון “פעיק” מציאות. אלע אנדערע זאכן אויסער דעם אייבערשטן זענען אין א געוויסן זין “פעיק” מציאות.
וויכטיגע קלארפיקאציע: “פעיק” מיינט נישט אז עס עקזיסט נישט עכט – עס עקזיסט עכט! אבער ער האט נישט אין זיך אליין די עקזיסטענץ. זיין מציאות איז געבארגט, באקומען פון דער אייבערשטער.
משל לגעלט: ווער האט אמת’דיג געלט? דער גביר, דער וואס האט די מקור פון די געלט. דער וואס האט באקומען זיין געלט האט אויך געלט אין זיין טאש, ער איז נישט קיין ארעמאן, ער האט געלט – אבער ער האט נישט עכט געלט. פארוואס? ווייל ער האט עס נישט אליינס געמאכט, ער דארף אנקומען צו יענעם פאר זיין געלט.
נאך א משל: מ’קען זאגן אז דער מענטש האט “במקרה” געלט, און דער אנדערער האט “במציאות” געלט. אלע אנדערע זאכן עקזיסטן במקרה, ווייל דער אייבערשטער האט געוואלט זיי זאלן עקזיסטן.
מקורות:
א) פסוק פון ירמיה:
“וה’ אלקים אמת” – דער רמב”ם טייטשט אז דער אייבערשטער איז אמת מיינט אז ער אליין איז אמת, און גארנישט אנדערש עקזיסט אזוי אמת’דיג ווי דער אייבערשטער.
חידוש אין טייטש דעם פסוק: מ’וואלט געקענט טייטשן אז “וה’ אלקים אמת” מיינט גארנישט אנדערש איז אויך די אמת, אדער אז דער אייבערשטער איז טאקע אמת. ניין – דער רמב”ם טייטשט אז דער אייבערשטער אליינס איז מער אמת’דיג ווי אלעס אנדערש, ווייל אלע אנדערע זאכן דארפן אנקומען צו אים.
ב) פסוק פון משה רבינו:
“אין עוד מלבדו” – דער רמב”ם טייטשט אז דאס מיינט נישט אז ס’איז נישט דא גארנישט אנדערש. ס’מיינט: “אין שום מציאות אמת מלבדו כמוהו” – ס’איז נישט דא גארנישט אזוי ווי אים. דער עיקר חילוק איז אז דער אייבערשטער איז די איינציגסטע זאך וואס עקזיסטירט מצד עצמו, אלע אנדערע זאכן עקזיסטירן וועגן אים.
הערה וועגן דעם רמב”ם’ס שטייגער:
א) פשוט’ע ווערטער פאר טיפע זאכן:
דער מגיד שיעור האט באמערקט אז דער רמב”ם האט דא זייער שטארק געארבעט צו זאגן די אלע גאר טיפע זאכן מיט פשוט’ע ווערטער וואס מ’קען זאגן אין חדר. די ווערטער ווי “מחויב המציאות” אדער “מציא מצד עצמו” זענען קירצערע ווערטער וואס מ’זאגט אין די גמרא, אבער ס’איז ווייניגער פשוט צו וויסן וואס ער זאגט. דא האט דער רמב”ם געטרייט צו זאגן עס אויף א פשוט’ן אופן: דער אייבערשטער דארף גארנישט, אלעס דארף דער אייבערשטער, דער אייבערשטער איז די איינציגסטע זאך וואס עקזיסט אמת’דיג. ס’איז זייער טיף, אבער מ’זאגט עס דא אויף זייער פשוט’ע ווערטער.
ב) דער רמב”ם’ס נוסח – “והוא ברוך הוא”:
א תלמיד האט באמערקט אז דער רמב”ם זאגט “והוא ברוך הוא” – וואס איז אינטערעסאנט ווייל “ברוך הוא” געווענליך זאגט מען אויף א שם. דער מגיד שיעור האט באמערקט אז דער רמב”ם איז זייער מקפיד, אין כתובים ווען ער דערמאנט דעם אייבערשטן זאגט ער אלעמאל “יתעלה” אדער “יתברך” – ער דערמאנט דעם אייבערשטן מיט עפעס א שבח.
[דיגרעסיע: מזכיר שם שמים]
אונז זאגן אויך אזוי – ווען א איד זאגט “השם יתברך” אדער “הקדוש ברוך הוא”, ליגט שוין אין דעם א ברכה, ס’איז נישט קיין שאלה פון “מזכיר שם שמים לבטלה”.
—
הלכה ה׳: דער אייבערשטער אלס מנהיג הגלגל
דברי הרמב”ם:
> “המצוי הזה הוא אלוה העולם אדון כל הארץ, והוא המנהיג הגלגל בכח שאין לו תכלית ואין לו הפסק, שהגלגל סובב תמיד, ואי אפשר שיסובב בלא מסבב, והוא ברוך הוא המסבב אותו בלא יד ולא גוף”
פשט:
דער אייבערשטער האט א “דזשאב” – ער איז דער גאט פון דער וועלט, דער האר פון די גאנצע וועלט. וויאזוי שטעלט זיך ארויס אז דער אייבערשטער איז דער אלוה העולם? ער פירט די גלגל מיט א כח וואס ענדיגט זיך נישט.
חידושים והסברים:
א) טייטש “אדון” און “אלוה”:
א תלמיד האט געפרעגט וואס טייטש “אדון” אדער “אלוה” – צי ס’מיינט נאר אז ער איז דער העכסטער?
דער מגיד שיעור האט מסביר געווען: די טייטש איז נישט נאר אז ער איז דער העכסטער, נאר אז ער פירט. אזוי ווי למשל, א צווייטער רבי אין מיין קהילה איז נישט דער “אדון” – ער איז א גרויסער אדון, אבער ער איז נישט “אדון כל הארץ”. “אדון כל הארץ” פשט איז אז ער האט עפעס א קאנעקשאן, ער טוט עפעס צו זיי – נישט נאר אז ער איז די גרעסטע זאך, ער האט עפעס א שייכות צו זיי.
ב) דער רמב”ם’ס פארשטאנד פון די וועלט:
דער רמב”ם האט פארשטאנען (און מ’זעט עס מפורש אין די דריטע פרק) אז די גאנצע וועלט איז איין גרויסע סירקל (ספער/באלי). מיר זענען אינדערמיטן, און ארום און ארום דרייט זיך אלעס. א גלגל איז דא מער ווי איין גלגל, אבער אין די ענד קומט אלעס אן צו איין ריזיגע סירקל. די גאנצע וועלט איז איין ריזיגע באלי, און די באלי דרייט זיך כסדר, און צווישן פון דעם דרייען זיך דרייט זיך די רעסט פון די וועלט.
ג) דאס דרייען מאכט ענערדזשי:
דאס דרייען מאכט אז ס’זאל זיין מאוומענטס, ס’מאכט אז אלעס אנדערש זאל זיך ריקן, און דאס איז אלעס אין די וועלט.
[הערה:] דער מגיד שיעור האט באמערקט אז “ענערדזשי” איז א ווארט וואס דער רמב”ם האט נישט געהערט פון, און היינטיגע סייענס לערנען נישט אזוי – סא דארף מען עס אפשר איבערטייטשן אדער נישט.
ד) ראיה פון “כח שאין לו קץ”:
דער רמב”ם’ס ראיה: מיר זעען אז דער גלגל דרייט זיך כסדר, ס’סטאפט קיינמאל נישט פון זיך צו דרייען. אויב ס’סטאפט קיינמאל נישט, איז פשט אז די כח וואס דרייט עס איז נישט סתם א קליינע כח, א לימיטעד כח.
משל: איך האב א לימיטעד כח – איך קען שטיפן, איך קען ריקן זאכן, איך קען לעבן. אבער איך לעב דאך נאר זיבעציג יאר, איך לעב דאך נישט אויף אייביג. ווארשיינליך דער גלגל דרייט זיך אויף אייביג – ווי לאנג מ’זעט אים, זעט מען אז ער דרייט זיך. ממילא איז דער וואס דרייט עס מוז עס דרייען מיט א כח וואס איז אין לו קץ.
ה) “ואי אפשר שיסובב בלא מסבב”:
א זאך קען זיך נישט דרייען אליין – דאס איז פשוט. ממילא, יעדע זאך וואס מיר זעען דא דרייט זיך, איז דא עפעס וואס דרייט עס, ביז מיר קומען אן צו דער ערשטער דרייער.
ו) “בלא יד ולא גוף” – צוויי טייטשן:
טייטש א: דער אייבערשטער דרייט עס איז נישט פשט אז דער אייבערשטער כביכול האט א גוף. ער איז נישט דער דרייער אזוי ווי איך דריי עפעס. ווען איך דריי עפעס, דריי איך זיך מיט – איך שטופ עס, איך שטופ מיין האנט, איך שטופ זיך מיט. דער אייבערשטער שטופט עס, און ער שטופט זיך נישט מיט. ער ווערט נישט נתפעל פון דאס וואס ער דרייט. סאמהאו האט דער אייבערשטער געמאכט אז ס’זאל זיך דרייען אויף אייביג.
טייטש ב: “ולא יד ולא גוף” זאגט אויך אז ס’איז א כח של אין לו קץ – ווייל א יד אדער א גוף האט א קץ (א לימיט).
ז) דער גלגל איז נישט דער נמצא ראשון:
א תלמיד האט געפרעגט: ווער זאגט אז דער גלגל איז נישט דער וויכטיגסטער נמצא?
דער מגיד שיעור האט געענטפערט: ווייל ער קען זיך נישט אליין דרייען. איינמאל מיר ווייסן אז דער אייבערשטער איז דער הויפט נמצא וואס גארנישט קען נישט עקזיסטירן אן אים (פון די פריערדיגע הנחות), און דער גלגל אליין האט דאך יא א סוף – אויב דער גלגל וואלט געווען דער מוצא ראשון, וואלט ער זיך געקענט אפשר אליין דרייען. אבער די מסקנא איז אז דער כח וואס איז מנהיג דעם גלגל האט נישט קיין סוף, עס דרייט זיך כסדר, מוז זיין אז ס’איז דא א כח פאר דעם, און דער כח מוז זיין נישט קיין גוף.
שאלה וואס איז געבליבן אפן:
א תלמיד האט געפרעגט: דאס אז דער גלגל דרייט זיך האט שוין אויך צוטון מיט דעם אז עס האט זיך אמאל אנגעהויבן? מ’דארף שוין דאך גלייבן אין בריאה כדי צו קענען דאס וויסן?
דער מגיד שיעור האט געענטפערט: “זיי זאגן נישט אויס די סוד, איך וויל נישט אויסזאגן די סוד, לאמיר עס לאזן אזוי.” ער האט נישט געוואלט אריינגיין אין דעם ענין.
[הערה וועגן קדמות העולם:] אין איין פלאץ האט דער רמב”ם געזאגט אז די דעה רוחנית גייט מיט די הנחה פון קדמות העולם – “ווער ס’ווייסט וואס דאס מיינט קען וויסן, איך גיי נישט גיין ווייטער.”
—
הלכה ה׳ (המשך): וידיעת דבר זה מצות עשה – די מצוה פון “אנכי ה’ אלקיך”
דברי הרמב”ם:
> “וידיעת דבר זה מצות עשה שנאמר אנכי ה’ אלקיך”
פשט:
צו וויסן די גאנצע זאך וואס דער רמב”ם האט ביז יעצט אויסגעפירט – אז ס’איז דא א מצוי ראשון וואס פירט די וועלט און איז אייביג דא – דאס איז א מצות עשה. דער פסוק “אנכי ה’ אלקיך” מיינט צו וויסן אז ס’איז דא א מצוי ראשון וואס פירט די וועלט.
חידושים און הסברים:
א) די מצוה איז ביים אנקומען צו די ריכטיגע מחשבה:
דער מגיד שיעור האט מסביר געווען אז א מענטש קען נישט זאגן “איך גיי יעצט מקיים זיין אנכי ה’ אלקיך”, ווייל מ’גייט אנהייבן טראכטן און אפשר קומט מען נישט אן צו די ריכטיגע מחשבה. נאר ווען מ’האט געטראכט און מ’איז אנגעקומען צו די ריכטיגע מחשבה, דעמאלט איז מען מצליח געווען און מ’איז אנגעקומען צו “אנכי ה’ אלקיך”.
ב) דער רמב”ם’ס לשון “אמת הדבר”:
דער רמב”ם מאכט נישט סתם, ער זאגט נישט “חקירה” דא, ער זאגט “אמת הדבר” – דאס ווייזט אז די מצוה איז דאס טראכטן, דאס גלייבן, דאס וויסן.
ג) סדר הלכות – קודם פאקט, נאכדעם מצוה:
דער מגיד שיעור האט באמערקט אז דער רמב”ם’ס סדר איז: קודם גייט ער זאגן די פאקט (הלכות א-ד), נאכדעם גייט ער זאגן די מצוה וועלכע מ’איז מקיים מיט וויסן דעם פאקט.
—
הלכה ו׳: לא תעשה – “לא יהיה לך אלהים אחרים”
דברי הרמב”ם:
> “וכל המעלה על דעתו שיש שם אלוה אחר חוץ מזה הרי זה עובר בלא תעשה שנאמר לא יהיה לך אלהים אחרים על פני, וכופר בעיקר שזהו העיקר הגדול שהכל תלוי בו”
פשט:
ווער ס’פאלט איין צו טראכטן אז ס’איז דא אן אנדערע גאט, איז ער עובר אויף א לא תעשה. חוץ פון דעם וואס ער איז עובר אויף א לאו, איז עס אסאך ערגער – ער איז כופר בעיקר.
חידושים און הסברים:
א) די עבירה איז נישט צו לייקענען גאט, נאר צו גלייבן אין אן אנדערע גאט:
דער רמב”ם זאגט נישט “ווער ס’טראכט אז ס’איז נישטא קיין גאט”, ער זאגט “ווער ס’טראכט אז ס’איז דא אן אנדערע גאט”. דאס הייסט, אז איינער טראכט אז עפעס אנדערש איז דער גאט – למשל ער זאגט אז דער גלגל איז א גאט – איז ער מעלה על דעתו שיש אלוה אחר. ער לייקענט נישט דעם ערשטן מצוי ראשון, נאר ער זאגט אז דער ערשטער גאט איז נישט דער גאט.
ב) “לא יהיה לך” איז די עקזעקט אפאזיט פון “אנכי”:
לויט ווי דער רמב”ם פארשטייט, איז “לא יהיה לך אלהים אחרים” די עקזעקט אפאזיט פון “אנכי ה’ אלקיך”.
ג) פארבינדונג צו “ואם יעלה על הדעת” פון פריער:
א תלמיד האט געפרעגט: דער “ואם יעלה על הדעת” פון פריער (הלכה ד) – איז דאס אויך עובר אויף “אנכי ה’ אלקיך”?
דער מגיד שיעור האט געענטפערט: ניין, פריער מיינט ער צו זאגן אן היפאטעטיקעל – “אויב ס’וואלט געקענט זיין”. דארט וויל ער נאר מסביר זיין די רעלאציע צווישן די וועלט און דער אייבערשטער.
ד) שאלה: איז די עבירה ביים מעלה על הדעת זיין אדער ביים מסקנא?
א תלמיד האט געוואלט זאגן אז דאס איז א ראיה אז די עבירה איז נישט ביים מעלה על הדעת זיין, נאר ביים מאכן די מסקנא פון דעם מעלה על הדעת.
דער מגיד שיעור האט געענטפערט: מיר האבן שוין גערעדט לעצטע מאל – ווען ס’שטייט דא “מעלה על הדעת”, מיינט ער צו זאגן אז מ’קען נישט עכט אזוי טראכטן, ס’איז נאר איינער וואס איז מעלה על הדעת (א פאנטאזיע, נישט א ריכטיגע מחשבה).
ה) כופר בעיקר – וואס הייסט עיקר:
דער רמב”ם זאגט “שזהו העיקר הגדול שהכל תלוי בו”. דער מגיד שיעור האט פארבונדן דאס מיט “יסוד היסודות” פון הלכה א – יסוד און עיקר איז די זעלבע זאך, דער שורש וואס אלעס איז תלוי אין דעם. דער עיקר איז די מציאות פון גאט און אז קיין שום אנדערע זאך איז נישט קיין גאט.
—
הלכה ז׳: אחדות השם – דער אייבערשטער איז איינס
דברי הרמב”ם:
> “אלוה זה אחד הוא ואינו שנים ולא יתר על שנים אלא אחד שאין כייחודו אחד מן האחדים המצויים בעולם. לא אחד כמין שהוא כולל אחדים הרבה, ולא אחד כגוף שנחלק לחלקיו ולקצותיו, אלא יחוד שאין יחוד אחר כמותו בעולם”
פשט:
דער גאט וואס מיר האבן גערעדט איז איינס – נישט צוויי און נישט מער. אבער זיין אחדות איז נישט אזוי ווי קיין אחדות וואס מיר קענען אין דער וועלט.
חידושים און הסברים:
א) צוויי סארטן אחדות וואס עקזיסטירן בעולם:
1. אחד כמין – א סארט זאך וואס כולל אסאך איינסעס. למשל, ס’איז דא איין קו אויף די וועלט – ס’איז דא אסאך קוען, אבער ס’איז דא איין סארט קו, איין דין א קו, וואס אלע קוען זענען איינס. אבער דער מין איז נישט פשוט – ער כולל אסאך ספעציפישע, אינדיווידועלע קוען.
2. אחד כגוף – איין שטיין, איין מענטש, איין האלץ. אבער יעדע גוף קען מען צעטיילן – ס’איז דא די רעכטע זייט דערפון און ס’איז דא די לינקע זייט דערפון. ווען מ’זאגט “איין מענטש”, האבן מיר מחליט געווען אז ס’איז אנצוקוקן ווי איינס, אבער מ’קען עס אנקוקן אז ס’איז דריי הונדערט אברים.
ב) פארוואס א גוף איז נישט טאקע איינס:
דער מגיד שיעור האט מסביר געווען: דער רמב”ם זאגט נישט אז מ’קען סתם רענדאם מחליט זיין. ס’איז אמת אז ס’איז א גוף אחד. אבער דער אחד איז נישט אן אבסאלוט אחד – מיר רעדן דערפון בתורת אחד ווייל ס’איז איינס אין איין וועג, אבער אין אן אנדערע וועג איז עס נישט איינס. ס’איז א סארט אחדות, אבער נישט די טאטאלע איינס.
ג) יעדע דבר גוף האט צוויי זייטן:
יעדע זאך וואס איז א גוף האט א רעכטע זייט און א לינקע זייט – אויב נישט, האט ער נישט קיין גוף. ס’איז שוין צוויי. ממילא, יעדע דבר גוף בעולם איז נישט באמת איינס.
ד) אחדות = פשטות:
דער אייבערשטער איז יחוד שאין יחוד אחר כמותו בעולם. אין די וועלט פון גופים איז נישט דא אזא סארט אחדות. דאס איז די טייטש אז אחדות איז פשטות – ער איז סימפל, ער איז נישט געמאכט פון צוויי זאכן. אפילו א שטיק האלץ איז איין האלץ וואס האט צוויי זייטן – דער אייבערשטער איז נישט געמאכט פון צוויי זייטן, ער איז א דבר פשוט, א סימפל זאך.
—
הלכה ז׳ (המשך): ראיה אויף אחדות השם
דברי הרמב”ם:
> “אילו היו אלוהות הרבה היו גופים וגויות, לפי שאין הנמנים השוים במציאותן נפרדין זה מזה אלא במקרים שיארעו בגופות ובגויות. ואילו היה היוצר גוף וגויה היה לו קץ ותכלית שאי אפשר להיות גוף שאין לו קץ. וכל שיש לו תכלית יש לו כח קצוב, ואלקינו ברוך שמו הואיל וכחו אין לו קץ ואין לו הפסק שהרי הגלגל סובב תמיד, אין כחו כח גוף”
פשט:
דער רמב”ם ברענגט א ראיה אויף אחדות: טאמער וואלטן געווען אסאך געטער, וואלטן זיי געמוזט האבן א גוף (כדי זיי זאלן זיין נפרדים). אבער א גוף מוז האבן א סוף, און א זאך מיט א סוף האט א כח קצוב. דער אייבערשטער’ס כח איז אבער אין סוף (ווי מ’זעט פון דעם וואס די גלגלים דרייען זיך תמיד), ממילא איז ער נישט קיין גוף, ממילא קען נישט זיין מער ווי איינס.
חידושים און הסברים:
א) פארוואס מערערע געטער דארפן א גוף:
טאמער וואלטן געווען צוויי געטער, וואלטן זיי געווען שווים במציאותן – זיי זענען ביידע די זעלבע סארט זאך (אזויווי צוויי קיה וואס זענען ביידע די זעלבע מציאות). וואס מאכט זיי צוויי? נאר ווייל זיי זענען צוויי גופים. זאכן וואס זענען גלייך זענען נישט נפרדים זה מזה אלא במקרים שיארעו בגופות – מקרים מיינט זאכן וואס געשעען: א גוף איז אויף איין פלאץ, א גוף איז אזוי גרויס, דער וואס איז נישט אזוי גרויס איז נישט דער זעלבער.
ב) א גוף קען נישט זיין אין סוף:
דער רמב”ם זאגט אז ס’איז נישט מעגליך צו זיין א גוף וואס איז אין סוף. די פראוו שטייט אין מורה נבוכים חלק ב’. דער מגיד שיעור האט געזאגט אז ס’איז גאנץ פשוט – דו קענסט זיך עס נישט פארשטעלן. ווען ער וואלט געווען א גוף און בלתי מוגבל, וואלט גארנישט געקענט עקזיסטירן – א גוף וואלט אלעס אויפגעגעסן. א דבר גוף איז א דבר מוגבל.
ג) משל הבעטערי – כח קצוב:
דער מגיד שיעור האט געברענגט א משל: א בעטערי וואס איז אזוי גרויס קען ארבעטן פאר צוויי שעה – אזוי פיל ענערדזשי, אזוי פיל יכולת צו ארבעטן. א זאך וואס האט אן ענד קען נישט טון עפעס אן א סוף.
ד) שאלה: “אין לו קץ” – אין צייט אדער אין פלאץ?
א תלמיד האט געפרעגט: “אין לו קץ” מיינט אין צייט אדער אין פלאץ? דער רמב”ם זאגט דאך “סובב תמיד” – מיינט אייביג אין צייט.
דער מגיד שיעור האט געענטפערט: ס’מיינט נישט אין צייט און נישט אין פלאץ – ס’מיינט די קאנצעפט. “סובב תמיד” מיינט יא אייביג אין צייט.
ה) פארוואס דארף מען “אין לו קץ” אין פלאץ אויב די ראיה איז פון צייט?
דער תלמיד האט ווייטער געפרעגט: פארוואס דארף מען צו דעם האבן “אין לו קץ” אין פלאץ?
דער מגיד שיעור האט געענטפערט מיט דעם משל פון בעטערי: א בעטערי וואס האט אן ענד (אין גרויס/פלאץ) קען נישט ארבעטן פאר אייביג (אין צייט). לאז זיין די בעטערי ווי גרויס דו ווילסט, אבער נישט אנלימיטעד – קען עס נישט פאוערן א מאשין פאר אייביג. ס’קען פאר צוויי יאר, פאר צען יאר, פאר טויזנט יאר, אבער נישט פאר עווער.
ו) די לאגישע קייט:
– די וועלט דרייט זיך אויף אייביג (הגלגל סובב תמיד)
– אויב ס’פירט זיך אויף אייביג, מוז זיין אז ס’איז געבויט אויף עפעס וואס איז א כח וואס האט נישט קיין סוף
– א כח וואס האט נישט קיין סוף פיט נישט אריין אין א גוף
– מוז עס זיין א כח וואס איז נישט פון א גוף
– אויב דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף, קען נישט זיין מער ווי איינס (ווייל נאר גופים קענען זיין נפרדים)
מקורות:
– מורה נבוכים חלק ב’ – דארט שטייט די פראוו אז א גוף קען נישט זיין אין סוף
—
הלכה ז׳ (המשך): דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף – ראיות פון פסוקים
דברי הרמב”ם:
> “הרי מפורש בתורה ובנביא שאין הקב”ה גוף וגויה, שנאמר כי ה’ הוא האלקים בשמים ממעל ועל הארץ מתחת, וגוף אינו יכול להיות בשני מקומות… ונאמר לא ראיתם כל תמונה… ונאמר אל מי תדמיוני ואשוה, ואילו היה גוף היה דומה לשאר גופים.”
פשט:
דער רמב”ם ברענגט דריי פסוקים צו באווייזן אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף:
1. “כי ה’ הוא האלקים בשמים ממעל ועל הארץ מתחת” – א גוף קען נישט זיין אין צוויי פלעצער אויף איינמאל
2. “לא ראיתם כל תמונה” – ביים מעמד הר סיני האט מען נישט געזען קיין געשטאלט
3. “אל מי תדמיוני ואשוה” – דער אייבערשטער איז נישט גלייך צו גארנישט
חידושים און הסברים:
א) די קשיא פון “אחד” און גוף:
דער מגיד שיעור האט אויפגעברענגט א קשיא וואס מענטשן פרעגן: עס שטייט דאך “ה’ אחד” – און “אחד” מיינט דאך איינער, וואס קען מיינען איין גוף. ווי קען דער רמב”ם זאגן אז
ווי קען דער רמב”ם זאגן אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף, ווען “אחד” קען טייטשן א גוף?
דער תירוץ איז פארקערט: “אחד” מיינט אז ער איז פשוט אן קיין חלקים, און א גוף איז דווקא נישט “אחד” ווייל א גוף האט חלקים. דער רמב”ם גייט באלד פארענטפערן די קשיות פון פסוקים וואס רעדן פון גוף.
ב) די ראיה פון “בשמים ממעל ועל הארץ מתחת”:
דער מגיד שיעור האט מסביר געווען אז די ראיה איז: אויב דער אייבערשטער וואלט געווען א גוף, וואלט ער נישט געקענט זיין אין שמים און אויף ארץ אויף איינמאל – אפילו א זייער גרויסער גוף איז נאר אין איין מקום.
קשיא אויף דער ראיה: איינער האט געפרעגט – אפשר מיינט דער פסוק נאר אז דער אייבערשטער איז דער גרעסטער כח, ער פירט אן אין הימל און אין ערד? נישט אז ער איז ממש דארטן?
תירוץ: דער פסוק זאגט “בשמים ממעל ועל הארץ מתחת” – דער זעלבער אלוקים זאל זיין אין צוויי פלעצער אין די זעלבע צייט, דאס קען נישט זיין א גוף. און דאס פאסט מיט “ה’ אחד” – אויב ער איז “אחד” (פשוט אן חלקים), איז ער נישט אין קיין פלאץ, נישט ביי שמים און נישט ביי ארץ. “בשמים ממעל” מיינט אז ער גיט עקזיסטענץ פאר שמים און פאר ארץ.
ג) “לא ראיתם כל תמונה”:
דער מגיד שיעור האט מסביר געווען אז “תמונה” מיינט נישט נאר א בילד (פיקטשער), נאר א פארעם – א זאך וואס האט א גרויס (סייז) און א געשטאלט (שעיפ). ביים מעמד הר סיני האט מען נישט געזען קיין שום געשטאלט.
ד) “אל מי תדמיוני ואשוה” – דער אייבערשטער איז נישט גלייך צו גארנישט:
דער רמב”ם’ס ראיה איז: יעדע זאך אין די וועלט איז גלייך צו אן אנדערע זאך – at least אין דעם וואס אלע זאכן זענען גופים. אויב דער אייבערשטער וואלט געווען א גוף, וואלט ער געווען גלייך צו אנדערע גופים – אפילו דער גרעסטער, שענסטער, לעכטיגסטער גוף איז נאך אלץ גלייך מיט אנדערע גופים אין דעם וואס ער איז א גוף.
קשיא: איינער האט געפרעגט – איז דען דער אייבערשטער נישט גלייך צו אונז אין דעם וואס ביידע exist-ן? ביידע האבן אן existence?
תירוץ: ס’איז נישט גלייך ווייל ס’איז אן אנדערע מין existence, א העכערדיגע existence. (דער מגיד שיעור האט באמערקט אז דאס שטייט אין ישעיה, אבער נישט דא אין רמב”ם – דא גייט עס מער פשוט אז ער איז נישט קיין גוף.)
—
הלכה ח׳: פארענטפערן די פסוקים וואס רעדן פון גוף – “דברה תורה כלשון בני אדם”
דברי הרמב”ם:
> “הרי כתוב בתורה תחת רגליו, כתובים באצבע אלקים, יד ה’, עיני ה’, אזני ה’… הכל לפי דעתן של בני אדם הוא שאינן מכירין אלא הגופות, ודברה תורה כלשון בני אדם, והכל כינויים הם…”
פשט:
דער רמב”ם פרעגט: עס שטייט דאך אין תורה “תחת רגליו” (פיס), “באצבע אלקים” (פינגערס), “יד ה'” (האנט), “עיני ה'” (אויגן), “אזני ה'” (אויערן) – דאס ווייזט דאך אז דער אייבערשטער האט א גוף?
דער רמב”ם ענטפערט: “הכל לפי דעתן של בני אדם” – די תורה רעדט אין די שפראך וואס מענטשן קענען פארשטיין.
חידושים און הסברים:
א) דער ערשטער פשט – “לפי דעתן של בני אדם”:
דער מגיד שיעור האט מסביר געווען דעם טיפערן פשט: ווען מ’זאגט פאר א מענטש אז דער אייבערשטער exist, וואס טראכט ער? א מענטש האט קיינמאל נישט געטראכט אז א זאך קען exist אן זיין א גוף. א פשוט’ער מענטש וואס פארשטייט נישט existence אן א גוף, און ער האט נאך נישט געלערנט קיין רמב”ם – דארף מען אים זאגן אז דער אייבערשטער exist אויף א וועג וואס ער קען פארשטיין, אז ער האט הענט און פיס, ווייל אנדערש וועט ער מיינען אז ער exist נישט.
מקור: דער מגיד שיעור האט באטאנט אז דאס שטייט בפירוש אין מורה נבוכים – ער האט נישט אויסגעטראכט דעם וועג.
ב) דער צווייטער פשט – כינויים:
ווען די תורה וויל מסביר זיין די ענינים, למשל אז דער אייבערשטער איז א מלך, דארף זי זאגן אז ער האט א כסא. דאס איז די וועג וויאזוי די תורה רעדט – בדרך כינוי.
ראיה פון “שנותי ברק חרבי”: דער רמב”ם ברענגט א ראיה פון דעם פסוק וואו דער אייבערשטער זאגט תוכחה – דארטן פארשטייט יעדער איינער, אפילו דער פשוט’סטער מענטש, אז דער אייבערשטער הרג’עט נישט ממש מיט א שווערד. “וכי יש לו חרב והורג?” – נאר ס’איז א משל צו פורעניות. אזוי אויך אלע אנדערע גופניות’דיגע לשונות זענען כינויים.
ג) דער פארשיד צווישן די צוויי פשטים:
איינער האט געפרעגט צי דער צווייטער פשט (כינויים) איז נאר א הרחבה אויף דעם ערשטן פשט (“לשון בני אדם”)?
דער מגיד שיעור האט געענטפערט: ס’איז א ליסט פון פארשידענע נקודות. ס’קען זיין מ’קען עס אריינשטופן אין איינעם, אבער ס’איז נאך א באזונדערע נקודה – נישט נאר אז מ’רעדט צו מענטשן אין זייער שפראך, נאר אז יעדער כינוי האט א טיפערע מינינג. למשל, “יד ה'” איז א רמז אויף די אייבערשטער’ס השגחה. דער אייבערשטער איז “מנהיג את הגלגל בלא יד ולא גוף” – ער פירט די וועלט אן אן אצבע, אבער די פירוש הדברים איז שווער צו מסביר זיין פאר א מענטש, דארום נוצט מען גופניות’דיגע שפראך.
—
הלכה ח׳ (המשך): דער דריטער פשט – “במראה הנבואה”
דברי הרמב”ם:
> “ראיה לדבר זה, שנביא אחד אומר שראה הקב”ה לבושיה כתלג חיור, ואחד ראהו חמוץ בגדים מבצרה… ומשה רבינו עצמו ראהו על הים כגבור עושה מלחמה ועל סיני כשליח ציבור עטוף… לומר שאין לו דמות וצורה אלא הכל במראה הנבואה.”
פשט:
דער רמב”ם ברענגט א ראיה אז די גופניות’דיגע באשרייבונגען זענען נאר משלים: דניאל האט געזען דעם אייבערשטן מיט ווייסע בגדים (“לבושיה כתלג חיור”), און ישעיה האט געזען דעם אייבערשטן מיט רויטע בגדים (“חמוץ בגדים מבצרה”). איז דען מעגליך אז דער אייבערשטער האט געטוישט זיין קלייד? אויך משה רבינו האט געזען דעם אייבערשטן ביים ים ווי א גיבור וואס מאכט מלחמה, און ביי סיני ווי א שליח ציבור וואס איז איינגעוויקלט אין טלית.
חידושים און הסברים:
א) דער דריטער פשט – מראה הנבואה:
דער מגיד שיעור האט מסביר געווען אז דאס איז א דריטער באזונדערער פשט: דער נביא האט זיך פאנטאזירט, ער האט געזען א דמיון, א מראה – ס’האט טאקע אויסגעזען אזוי פאר אים. אמאל האט ער געזען אזוי, אמאל האט ער געזען אנדערש. אבער דאס וואס ער האט געזען איז נאר “במראה הנבואה” – ס’איז נישט דער פשט אז דער אייבערשטער זעט טאקע אזוי אויס. דער אייבערשטער ווייזט פאר’ן נביא אזוי מאיזה סיבה, ס’האט א טיפערע מינינג, כדי אים אויסצולערנען עפעס.
ב) פארוואס איז דאס א באזונדערער פשט?
איינער האט געפרעגט צי דאס איז נישט נאר א הרחבה אויף “דיבר הכתוב כלשון בני אדם”?
דער מגיד שיעור האט געענטפערט: ס’איז א באזונדערע נקודה. ביי די ערשטע צוויי פשטים רעדט מען וועגן וויאזוי מ’לערנט אויס און מ’פארשטייט – די הגבלה איז אין פארשטיין. אבער דער דריטער פשט זאגט אז אפילו ביים זען אליין, ביי די נבואה גופא, איז דא א הגבלה. אפילו דער נביא וואס זעט דעם אייבערשטן, זעט ער נאר א מראה, א דמיון – נישט דעם אייבערשטן ווי ער איז באמת.
ג) די לאגיק פון פארקערטע משלים:
דער רמב”ם’ס ראיה איז: מיטן אנכאפן פארקערטע משלים (איינער זעט ווייס, איינער זעט רויט) ווייזט מען אז די משל איז נאר א משל. ווען עס וואלט אייביג געשטאנען נאר די זעלבע משל, וואלט מען געמיינט אז די משל איז דער עכט. אבער ווייל מען כאפט אן אמאל אזא משל, אמאל אזא משל, כאפט מען אז עס איז נאר א משל.
ד) הערה וועגן “סיני”:
דער מגיד שיעור האט באמערקט אז ווען דער רמב”ם זאגט אז משה האט געזען דעם אייבערשטן “על סיני כשליח ציבור עטוף” – מיינט ער נישט מעמד הר סיני, נאר ביי די ניקרת הצור (ווען משה האט געבעטן “הראני נא את כבודך”). דאס קומט פון מדרשים וואס זענען מדייק אין די פסוקים.
מקורות:
– דניאל – “לבושיה כתלג חיור”
– ישעיה – “חמוץ בגדים מבצרה”
– מדרשים וועגן משה רבינו ביים ים און ביי סיני
– “ה’ איש מלחמה” (רש”י)
– “ויקרא ה’ ה'” (שליח ציבור עטוף)
—
הלכה ח׳ (המשך): נבואה און די הגבלות פון זען דעם אייבערשטן
חידוש: די דאפלטע הגבלה – נישט נאר אין לערנען, נאר אויך אין זען:
ס’איז נישט נאר א הגבלה וויאזוי מ’פארשטייט ביים אויסלערנען דעם אייבערשטן, נאר ס’איז דא אויך פילע הגבלות אין זען עס. אפילו ווען א נביא דארף “זען”, דארף ער עפעס וואס איז א משל. פארוואס? ווייל מ’קען דאך נישט זען דעם אייבערשטן – ער האט נישט קיין גוף. אויגן קענען נאר זען זאכן וואס מ’קען זען. און אפילו אין די מוח, אפילו פאנטאזיע, קען מען נאר זען זאכן וואס מ’קען זען.
פארבינדונג צו “אמתות הדבר”:
דא קומט אריין די צווייטע דערווארט פון “אמתות הדבר” – וואס דער אייבערשטער איז אמת’דיג. איין דעת איז “לא ישיגוהו ולא יחקרוהו” – מ’קען נישט משיג זיין, ניטאמאל קען מען אים פארשן. ווי ס’שטייט אין פסוק (איוב יא:ז): “החקר אלוה תמצא אם עד תכלית שדי תמצא” – מ’קען נישט אנקומען צו פארשטיין דעם אייבערשטן.
—
הלכה ט׳-י׳: בקשת משה רבינו – “הראני נא את כבודך”
די קשיא:
אויב מ’קען נישט זען דעם אייבערשטן, האט מען א גרויסע קשיא: משה רבינו האט יא געוואלט זען! וואס האט משה רבינו געבעטן מיט “הראני נא את כבודך”?
די משל האט ער דאך שוין געזען. ער האלט שוין נאך קריעת ים סוף און נאך מתן תורה – ביידע זאכן. און ער בעט נאכאמאל “הראני נא את כבודך”! ער מוז זיך דאס בעטן ווייל ער ווייסט אז די ביידע זאכן וואס ער האט געזען איז געווען א משל. ער וויל זען מער ווי די משל – אבער מער ווי די משל קען מען דאך נישט!
דברי הרמב”ם:
> “ביקש משה רבינו לידע אמיתת מציאותו של הקב”ה עד שתהיה ידיעה בלבו כמו ידיעת אחד מן האנשים שראה פניו ונחקקה צורתו בלבו, ונמצא הוא נפרד בדעתו משאר האנשים… והשיבו הקב”ה שאין כח בדעת האדם החי שהוא מחובר מגוף ונפש להשיג אמיתת דבר זה על בוריו… והודיעו הקב”ה מה שלא ידע אדם לפניו ולא ידע לאחריו עד שהשיג מאמיתת מציאותו דבר שנפרד הקב”ה בדעתו משאר הנמצאים כמו שיפרד אחד מן האנשים שראה אחוריו והשיג כל גופו ומלבושו בדעתו משאר האנשים, ועל דבר זה רמז הכתוב ואמר וראית את אחורי ופני לא יראו.”
פשט:
משה רבינו האט געוואלט וויסן די אייבערשטנ’ס מציאות אזוי גוט – בדרך משל – אזויווי א מענטש זעט אן אנדערן מענטש בפניו. ווען מ’זעט איינעם אין די פראנט, ווייסט מען קלאר די חילוק פון דעם מענטש צו א צווייטן מענטש.
חידושים און הסברים:
א) דער רמב”ם’ס פירוש פון “פנים ואחור”:
דער רמב”ם איז מפרש די משל פון פנים ואחור אויף א טיפן אופן:
– פנים = ווען איך זע א מענטש פון די פנים, איז דאס די קלארסטע וועג צו וויסן די חילוק צווישן אים און א צווייטן מענטש. איך קען אים רעקאגנייזן, איך זע אים קלאר.
– אחור = ווען איך זע א מענטש פון די בעק, אפשר אמאל קען איך אים אביסל רעקאגנייזן, אבער ס’איז נישט אזוי קלאר. פון די בעק זעען אויס רוב מענטשן ענליך.
ב) וואס האט משה רבינו באמת געבעטן:
משה רבינו’ס בקשה איז געווען אז ער זאל “זען” דעם אייבערשטנ’ס “פנים” – דאס מיינט: ס’זאל אים קלאר זיין וויאזוי דער אייבערשטער איז אנדערש פון אלע אנדערע נמצאים, מיט די זעלבע סארט קלארקייט ווי א מענטש האט ווען ער זעט א מענטש פון די פראנט.
ער האט געוואלט פארשטיין די חילוק צווישן די מציאות הקב”ה און די מציאות פון אלע אנדערע – אז די מציאות פון דעם אייבערשטער איז די עצם עקזיסטענץ, די ערשטע מציאות.
ג) פארוואס קען א לעבעדיגער מענטש נישט משיג זיין:
דער אייבערשטער האט אים געזאגט אז א מענטש קען נישט אינגאנצן דאס פארשטיין ווי לאנג ער לעבט. וואס מיינט “ווי לאנג ער לעבט”? ווייל ער האט א גוף. ווייל זיין גוף געדענקט אז דער אייבערשטער איז נישט דומה לגופים, ממילא קען נישט א מענטש וואס איז אין א גוף פארשטיין דעם אייבערשטן וואס איז נישט דומה לשאר גופים.
אפילו א נביא, אפילו א גרויסער חכם אזויווי משה – אביסל האט ער נאך טראכטן אז דער אייבערשטער איז אזויווי א גוף אדער איז ענליך צו אלע אנדערע זאכן.
ד) אינטערעסאנטע השלכה – נאכ’ן טויט:
ס’זעט אויס אז ווען א מענטש וואלט נישט געהאט די חסרון פון לעבן – אפשר ווען א מענטש שטארבט, און דעמאלטס האט מען נישט די גוף – דעמאלטס וואלט מען יא געקענט משיג זיין עצם עקזיסטענץ אן א גוף.
ה) וואס האט משה רבינו יא באקומען:
דער אייבערשטער האט אים געוויזן גענוג – “בבחינת אחור”. וואס מיינט בבחינת אחור?
– אזויווי א מענטש וואס זעט איינעם פון די בעק, אדער א מענטש וואס גייט מיט געוויסע מלבושים וואס זענען אנדערש (א מלך גייט מיט א מלבוש – אפילו פון די בעק קען מען שוין גלייך זען אז ער איז א מלך).
– נאכ’ן פארשטיין בחינת “אחור”, האט משה יא פארשטאנען אז די אייבערשטנ’ס מציאות איז אנדערש ווי אלע מציאות.
– דער אייבערשטער האט אים מודיע געווען עפעס וואס א מענטש האט נישט געוואוסט פאר משה, און א מענטש האט נישט משיג געווען נאך משה – די מערסטע ידיעה וואס א מענטש האט אמאל באקומען.
ו) די משל איז נישט די זען – נאר די הבנות:
דער רמב”ם וויל מאכן אז די משל איז נישט די זען אליין, נאר די הבנות וואס מ’קומט פון זען.
ווען מ’זאגט “ונחקקה צורתו” – איינער וואס האט א מענטש קלאר געזען, האט ער אזוי ווי א קאפי פון אים ערגעץ ווי אין זיין מוח (כאטש ער האט נישט קיין קליינע קאפיס פון מענטשן). אבער ווען מ’ווייסט וועגן יענעם אן צו זען, האט מען נישט קיין קאפי פון יענעם’ס פיקטשער אין דיין קאפ.
דאס איז די מקיף פון די ראיה – ער וויל מאכן אז די ראיה איז א משל פאר עפעס: ווען דו זעסט איינעם’ס פנים, שפעטער האסטו אין דיין שכל א הבנה.
ז) לעוועלס אין השגה:
דער רמב”ם האט אין פרק נ”ט אין מורה נבוכים אז ס’איז דא לעוועלס אין דעם. לגבי די אמת’דיגע פארשטאנד, האט משה נישט געזען נאר “בבחינת” – אזוי גוט ווי איך ווייס די חילוק פון איין מענטש צו א צווייטע מענטש וואס איך האב געזען פון די בעק.
מקורות:
– פסוק “הראני נא את כבודך” (שמות לג:יח)
– פסוק “וראית את אחורי ופני לא יראו” (שמות לג:כג)
– פסוק “החקר אלוה תמצא” (איוב יא:ז)
– מורה נבוכים פרק נ”ט
—
הלכה י׳: מאורעות הגופים – זאכן וואס געשעען צו גופים
דברי הרמב”ם:
> “וכיון שנתברר שאינו גוף וגויה, יתברר שלא יארע לו אחד ממאורעות הגופות, לא חיבור ולא פירוד, לא מקום ולא מדה, לא עליה ולא ירידה, ולא ימין ולא שמאל, ולא פנים ולא אחור, ולא ישיבה ולא עמידה.”
פשט:
מיר האבן געלערנט אז דער אייבערשטער איז איינס, אז ער איז נישט קיין גוף, און ער האט פארענטפערט אלע פסוקים וואס עס סאונדט אז דער אייבערשטער איז א גוף. יעצט לייגט ער צו: ממילא געשעט נישט צו אים זאכן וואס געשעען צו גופים.
חידושים און הסברים:
א) די חילוק צווישן “גוף” און “מאורעות הגופים”:
ס’איז דא אלע מיני זאכן וואס מענטשן אסאך מאל דמיון’ען – אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף, אבער ער קען לאכן, ער קען זיין “העפי”. אבער “העפי” איז א זאך וואס איז שייך צו א גוף! אן א גוף איז נישט “העפי” – עס איז אפשר א זאך וואס איז א משל פון העפי, אבער נישט קיין גוף.
ממילא, אויב ער האט נישט קיין גוף, קומט אויס אז קיין שום פון די זאכן וואס געשעען צו א גוף געשעען נישט צו אים.
ב) טערמינאלאגיע – “מקרי הגופים”:
“מאורעות הגופים” מיינט צו זיין גרויס, צו זיין קליין, צו זיין אויף די זייטן. די אלע זאכן זענען נישט דאס וואס איז א גוף, נאר דאס וואס געשעט צו א גוף. דאס הייסט אויף די לשון פון די ראשונים “מקרי הגופים”, אדער “מאורעות הגופים” רופט עס דער רמב”ם דא.
למשל: “מיין טיש איז ווייס” – דאס איז עפעס וואס איז געשען צו דעם וואס דאס איז א גוף. עס איז נישט די זעלבע זאך ווי דער טיש אליין.
ג) די ליסטע פון מאורעות:
– לא חיבור ולא פירוד – ער קאנעקט זיך נישט צו אנדערע זאכן, דער אייבערשטער “טאטשט” נישט. ער איז אויך נישט ווייט – ווייל “ווייט” קען מען זיין ווען צוויי גופים זענען ווייט איינער פון די צווייטע. אבער ווען מען איז נישט קיין גוף, קען מען זיין נישט נאנט און נישט ווייט.
– לא מקום ולא מדה – “לא מקום” מיינט ער איז נישט בשום פלאץ, און “לא מדה” מיינט ער האט נישט קיין מידה – ער איז נישט צוואנציג אמות גרויס.
– לא עליה ולא ירידה – ער קען נישט ארויפגיין און נישט אראפגיין.
– לא ימין ולא שמאל – ער האט נישט קיין רעכטע זייט און קיין לינקע זייט.
– לא פנים ולא אחור – קיין פנים, קיין אחור.
– לא ישיבה ולא עמידה – קיין ישיבה, קיין עמידה.
ד) פארבינדונג צו די דריי מלאכים:
די אלע ווערטער זענען די ווערטער וואס שטייען אין די תורה אויף די דריי מלאכים (בראשית יח).
[דיגרעסיע – רבי דוד’ל לעלובער]:
ווערט דערמאנט א זאגונג פון רבי דוד’ל לעלובער: “אין די בעק פון די טיש, all the way…”
—
הלכה י׳ (המשך): דער אייבערשטער האט נישט קיין שינויים
דברי הרמב”ם:
> “ואין לו זמן עד שיהיה ראשית ואחרית ומנין שנים. ואינו משתנה שאין לו דבר הגורם שיגרום לו שינוי.”
חידוש: צייט און דער אייבערשטער
דער רמב”ם זאגט “ואין לו זמן עד שיהיה ראשית ואחרית ומנין שנים” – נאר א גוף האט א צייט. ממילא:
– דער אייבערשטער האט נישט קיין צייט
– ס’איז נישטא ביי אים קיין אנהייב און קיין ענדע
– ס’איז נישטא “אמאל” דער אייבערשטער
וויכטיגער חידוש: ווען מענטשן זאגן “היה הוה ויהיה”, מיינען זיי אז דער אייבערשטער איז זייער אלט. אבער דאס איז נישט ריכטיג – ער איז נישט זייער אלט, ער ווערט נישט אלט און ער ווערט נישט יונג. ער האט נישט קיין יארן בכלל – ער איז מחוץ לזמן. דער פסוק “שנותיך לא יתמו” מיינט נישט אז ער האט אסאך יארן וואס ענדיגן זיך נישט, נאר אז ער האט נישט קיין יארן בכלל.
חידוש: פארוואס קען דער אייבערשטער זיך נישט טוישן
דער רמב”ם זאגט “ואינו משתנה שאין לו דבר הגורם שיגרום לו שינוי”. דאס איז א מער קאמפליצירטע זאך:
– א גוף קען זיך טוישן דורך מאורעות – ער איז געווען הויך, איז ער געווארן נידעריגער; ער איז געווען אויף דעם פלאץ, איז ער געווארן אויף יענעם פלאץ
– אויב דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף, האסטו נישט וואס זאל זיך טוישן
– ממילא קען דער אייבערשטער זיך נישט טוישן
—
הלכה י׳ (המשך): חיים, חכמה, און אנדערע תארים
דברי הרמב”ם:
> “לא מות ולא חיים כחיי גוף החי, ולא סכלות ולא חכמה כחכמת איש החכם, לא שינה ולא הקיצה, לא כעס ולא שחוק, לא שמחה ולא עצבות, לא שתיקה ולא דיבור כדיבור אדם.”
חידוש חשוב: “חיים כחיי הגוף”
דער רמב”ם זאגט “לא חיים כחיי גוף החי” – דאס איז א זייער וויכטיגע לשון:
– דער רמב”ם זאגט יא אז דער אייבערשטער לעבט
– אבער ווען ער זאגט “חיים”, מיינט ער נישט “חיים כחיי הגוף”
– וואס מיינט אז א גוף לעבט? מיינט אז ער טוישט זיך, ער אטעמט, ער נעמט אריין און ער גייט ארויס
– די סארט חיים האט נישט דער אייבערשטער
– אבער וודאי האט דער אייבערשטער חיים אין דעם סענס פון עפעס א סארט עקזיסטענץ
– “חי” איז איינע פון די תארים פון דעם אייבערשטן – אבער נישט די סארט חיים וואס מיר האבן
הערה: מ’קען אויך זאגן אז ער האט מיתה איבער זיי (אז ער איז העכער פון מיתה), אבער מיתה איז נישט שלעכט אז מ’זאגט נישט – אויב עס איז א משל, קען מען שוין זאגן א משל פון מיתה אויך.
חידוש: פארוואס האט דער אייבערשטער נישט קיין חכמה
דער רמב”ם זאגט “ולא סכלות ולא חכמה” – פארוואס זאל איך זאגן אז ער האט נישט קיין חכמה?
– ווייל וועלכע נישט א חכמה זענען שינויים
– נעכטן בין איך נישט געווען קיין חכם, יעצט בין איך געווארן א חכם
– מיין חכמה איז א געוויסע שינוי וואס איז געשען צו מיין גוף, אדער דער חלק הגוף
– אבער דער אייבערשטער קען נישט ווערן קלוג – ער האט נישט די סארט חכמה
חידוש: פשט אין “שחוק”
דער רמב”ם זאגט “לא שחוק” – אינטערעסאנט אז שחוק מיינט דא לכאורה נישט שחוק לאכן, נאר מער זיין צופרידן.
חידוש: דיבור און שתיקה
דער רמב”ם זאגט “לא שתיקה ולא דיבור כדיבור אדם”:
– איינער קען פרעגן: אבער יא, דער אייבערשטער רעדט – “וידבר ה'”!
– איז דאס נישט כדיבור אדם
– אפשר קען שוין זיין שתיקה אויך (אז מ’קען זאגן אז דער אייבערשטער שווייגט)
– אבער דער אייבערשטער שווייגט נישט, ווייל שווייגן מיינט אז איך רעד נישט
– און רעדן רעד איך אויך – מער איז דאס א שינוי
– איך דארף א גוף, איך דארף די כלי הדיבור
– דער אייבערשטער רעדט נישט אזוי ווי א מענטש רעדט
מקור מחז”ל:
דער רמב”ם ברענגט: “כך אמרו חכמים: אין למעלה לא ישיבה ולא עמידה, לא עורף ולא עיפוי.”
– עורף מיינט א בעק (back)
– עיפוי – עס איז א לשון פון אויגן, אזוי ווי די פנים (די פנים האט אנדערע פנים)
– “למעלה” מיינט דעם אייבערשטן – אבער “למעלה” דא איז א משל פאר די אייבערשטער
—
הלכה י׳ (המשך): שינויים אין תורה ונביאים
דברי הרמב”ם:
> “כמו שנאמרו בתורה ובדברי נביאים, הכל משל ומליצה הם.”
חידוש חשוב: משל ומליצה
דער רמב”ם פרעגט א קשיא: אויסער דעם וואס מען זעט אז די אייבערשטער געבט מען אונז כינויים פון די גוף (וואס ער האט שוין פריער פארענטפערט), אויך זעט מען ביים אייבערשטן אז מ’געבט אויף אים זאכן וואס איז אן ענין פון שינוי.
אינטערעסאנטע הערה: דער לשון “משל ומליצה” האט שוין געשטאנען איינמאל פריער (ביי “השגת הנבואה”). דער מגיד טראכט אז אפשר איז דא א חילוק:
– עס איז דא זאכן וואס מען זאגט אז עס איז “דברי תורה כדי מליצה”
– און עס איז דא “משל מליצה” וואס שטייט במראה הנבואה
– דאס דארף מען נאך טראכטן ווייטער
ביישפילן פון שינויים אין פסוקים:
– “יושב בשמים” – דער אייבערשטער זיצט
– “ישחק” – דער אייבערשטער לאכט
– כעס – “כי הכעיסוני”
– “יעשיני באפעוליו” – אז הכעס הוא סוס השם
דו קענסט נישט פשט’ן באמת אז ס’מיינט אז ער איז אין כעס, ווייל כעס איז א שינוי. נו וואס דען? ס’איז א משל ומליצה.
חידוש: “דברי חכמים” vs. סתם געזאגט
אינטערעסאנטע הערה: פריער האט דער רמב”ם סתם אליין געזאגט “דברי תורה כלשון בני אדם”, און דא זאגט ער “על כל אלה הדברים אמרו חכמים דברי תורה כלשון בני אדם”.
פשט איז אזוי: ער דערמאנט אז חכמים האבן שוין דאס געזאגט. פריער האט ער סתם געזאגט ס’איז “דברי תורה כלשון בני אדם” (האט ער אליין געזאגט). ער זאגט אז ווען די תורה רעדט כלשון בני אדם, גייט עס ארויף אויף די אלע זאכן.
ראיות מפסוקים:
1. “האותי הם מכעיסים” (ירמיהו) – דער פסוק זאגט אז ביים אייבערשטן איז נישט שייך כעס. אויב אזוי, קענסטו פרעגן פון ירמיהו – ער זאגט דאך “כי הכעיסוני”! איז מוז מען זאגן אז יענץ איז א משל – ס’מיינט צו זאגן אז דער אייבערשטער איז ממש כאילו ירגיז בכעס וכדומה.
2. “אני ה’ לא שניתי” – ביים אייבערשטן איז נישט שייך קיין שינוי. ואילו היה פעם כועס ופעם שמח, הרי הוא משתנה – וואלט דאך געווען א שינוי אין אים.
דברי הרמב”ם:
> “וכל הדברים האלה אינם מצויים אלא לגופים השפלים, שוכני בתי חומר אשר בעפר יסודם. אבל הוא ברוך הוא יתעלה ויתרומם על כל זה.”
חידוש: “גופים השפלים” – וואס שליסט דאס אויס?
דער רמב”ם זאגט “גופים השפלים” – די טונקעלע נידריגע גופים, “שוכני בתי חומר אשר בעפר יסודם”.
אינטערעסאנטע שאלה: וואס איז יא דא לכאורה? נישט גופים, אפילו גופים נישט שפלים:
– די זון איז א גוף, ס’איז נישט קיין גוף עפר
– און דאך טוישט זיך נישט אין די זעלבע וועג
– ס’איז נישט ברוגז – די זון איז אמאל ברוגז? (נישט)
– אבער כל פנים, ס’איז א כדור חומר
תירוץ: די אלע זאכן (שינויים) זענען נישט נאר מצוי לגופים. שינויים איז נאר ביי די גאר שוואכע מצויים – נישט נאר גופים, נאר גופים אפלים ושפלים. “שפלים” מיינט ער אויף א נידריגע מדריגה.
חידוש: אפילו די גלגלים איז נישט דא קיין שינוי. כל שכן די אייבערשטער – “על כל זה” – אפילו אויף די גלגלים איז ער העכער.
“בתי חומר” – די וואס וואוינען אין ליימענע הייזער – דאס הייסט פון א גוף וואס איז געמאכט פון חומר, אדער פון עפר, “אשר בעפר יסודם”. דער רמב”ם גייט ברענגען שפעטער די פסוק און עס מסביר זיין.
—
סיכום הפרק
דער מגיד פאסט צוזאם:
– ער זאגט נישט אז מ’זאל גלייבן אז ס’איז א משל
– אבער דער עיקר איז צו גלייבן אז:
1. דער אייבערשטער איז איינס
2. ער האט נישט קיין גוף
3. ער האט נישט קיין מקרות הגוף
4. ער האט נישט קיין השתנות
הערה: דאס וואס מ’האט געזאגט “מקרות הגוף” איז דאך די זאך ווי השתנות – אבער איינס איז גורם פאר’ן צווייטן.
סיום:
דער מגיד זאגט אז מ’האט געענדיגט די ערשטע פרק. ס’איז א שווערע פרק, און מ’זאל עס לערנען איבער אפאר מאל. מ’קען איבערפרעגן אויף די רוב יום. אבער מ’גייט נישט ענטפערן אויף שאלות אויף די פרק – ווייל ס’איז סודות התורה. אבער מער ווייניגער וואס ער האט געזאגט איז אמת – דאס זאל מען וויסן.
תמלול מלא 📝
שיעור אין ספר המדע – הלכות יסודי התורה: פרק א׳
פתיחה: דער פסוק פון ספר המדע
מגיד שיעור:
מיר לערנען יעצט אנהייבן ספר המדע, יסודי התורה, פרק א’. קודם כל איז דא א פסוק. זאגט מען דעם פסוק? דער רמב”ם האט א מנהג אז יעדער ספר הייבט ער אן מיט א פסוק. אויסער דעם וואס ער הייבט אן מיט די פסוקים פון די מצוות, הייבט ער אן מיט אזא פסוק וואס איז מער אזא פסוק אין תהלים, אזא דברי אגדה’דיגע פסוק. זיי האבן אזא מסורה צו ספר המדע איז דער פסוק אין תהלים:
> ״מַה רַב טוּבְךָ אֲשֶׁר צָפַנְתָּ לִּירֵאֶיךָ צִדְקָתְךָ לִבְנֵי אָדָם״ (תהלים ל״א:כ׳) [How abundant is Your goodness that You have stored away for those who fear You, Your righteousness for the upright of heart].
און איך מיין אז פשט איז, אז דער רמב”ם זאגט אין אנדערע פלעצער אז פאר מענטשן וואס זענען יראי ה’ האבן זיי השגחה פרטית, האבן זיי מער חסד ה’. שטימט? דאס קען זיין? קען זיין. איז אזוי ווי דא אין ספר המדע גייט ער אויסלערנען אידן צו ווערן יראי ה’, איז “מַה רַב טוּבְךָ אֲשֶׁר צָפַנְתָּ לִּירֵאֶיךָ”.
און “צִדְקָתְךָ לִבְנֵי אָדָם” [אין די טראנסקריפט: “לישרי לב”] מיין איך איז אויך, ווייל אין ספר המדע איז נישט נאר ידיעת ה’, נאר אויך די “ישרי לב”, ס’איז דא הלכות דעות וואס איז מידות טובות. אז דער אייבערשטער געבט חסד פאר די יראי ה’, זיי באקומען השגחה פרטית, און “צִדְקָתְךָ לִבְנֵי אָדָם” איז אזוי ווי “כל המרחם על הבריות מרחמין עליו מן השמים”, אזוי איז אויך א זאך אז איינער וואס איז ישר צו אנדערע מענטשן, ער באקומט צוריק יושר. זייער גוט.
הקדמה צו הלכות יסודי התורה
ס’איז דא צען מצוות אין הלכות יסודי התורה, און מיר גייען סקיפן [skip] די נושא פון די מצוות ווייל מיר האבן שוין יוצא געווען מיט’ן לערנען די הקדמה וואו ער האט געטון די אלעס. דאס איז ממש קאפי-פעיסט, איך האב געקוקט אויף קליינע חילוקים יעדע מאל, און ס’איז כמעט נישט אריינגעגאנגען אין די קליינע חילוקים וואס זענען דא. סאו מיר דארפן אנהייבן פון די אנהייב.
און איר זאלט מיר מוחל זיין אויב איך פרוביר צו פארליינען די ערשטע פאר הלכות, ווייל מ’קען נישט אלעס… די הקדמה פאר די ערשטע פיר פרקים איז, אז חוץ פון דעם וואס ס’איז יסודי התורה, איז עס אויך “סודות התורה”. סאו ס’איז אלע זאכן וואס אזוי ווי דער רמב”ם אליין קען זאגן אין די סוף פון די צווייטע פרק און נאך די סוף פון די פערטע פרק: איך פארשטיי נישט קיין איין ביסל פון דעם וואס ס’שטייט. אבער לפחות אזוי פיל מיין איך אז מ’קען פרובירן נישט צו זאגן קיין פאלשע זאכן, נישט צו זאגן צו לערנען קיין שטותים, צו פרובירן צו טייטשן די ווערטער וואס ס’שטייט, און מ’קען מער ווייניגער פארשטיין די סטרוקטור וואס דער רמב”ם זאגט, וואס ער טוט, וואס ער זאגט נישט, וואס ער מיינט צו טון.
דערפאר האב איך דא מסדר געווען אביסל, ס’העלפט אביסל, איך האב געפרעגט די גליון זאכן וואס ער האט אריינגעלייגט, מ’קען אביסל פארשטיין. וואס איז דער סדר הדברים וואס ער זאגט, און שוין איז מסכים. יא. מ’האט נישט מסכים געווען? יא, שוין.
ער הייבט אן, די ערשטע איז אויף די מצוה פון “לידע שיש שם אלוקה”. ער האט געזאגט אז דאס איז די ערשטע מצות עשה, “אָנֹכִי ה’ אֱלֹקֶיךָ”. לאמיר פרובירן צו פארלערנען אביסל, און מ’וועט זען צו ס’וועט זען צו ס’שטימט. ניין, ס’וועט שטימען.
הלכה א׳: יסוד היסודות ומציאות ה׳
דער רמב”ם, יא, ס’איז געבויט אויף מצוות. אלע רמב”ם’ס איז געבויט אויף מצוות. אבער מיר האבן געלערנט שוין אפאר מאל, און מיר האבן געלערנט אינעווייניג, איך זאג, צוויי וועגן וויאזוי דער רמב”ם ארגאנייזט זיינע הלכות לגבי די מצוות:
1. איין וועג איז ער הייבט אן מיט די מצוה, “ס’איז דא א מצות עשה כך וכך”.
2. אסאך מאל גייט עס פארקערט, קודם דיסקרייבט ער די ריאליטי, אדער ער דיסקרייבט די נושא, און נאכדעם זאגט ער וויאזוי א מצוה.
דאס איז איינע פון די פלעצער וואס הייבט זיך אן פארקערט, ס’הייבט זיך נישט אן מיט די מצוה, ס’הייבט זיך אן מיט די פאקט, נאכדעם זאגט ער אז צו וויסן דעם פאקט איז א מצוה. סאו מסתמא איז דא א ריזן [reason] פארוואס אמאל טוט ער אזוי און אמאל טוט ער אזוי.
דא שטימט עס גראדע, ווייל דער פאקט עקזיסטירט פאר דער מצוה. ווען א מענטש טוט א מצוה האט ער א באפעל פון מלך. דא, די מצוה איז צו וויסן די מציאות. סאו ער זאגט דיר דאך די מציאות, און נאכדעם זאגט ער דיר דאס צו וויסן. פארשטייט זיך אז ס’איז דא א פראבלעם וויאזוי קען זיין א מצוה וכו’, אבער דער רמב”ם האט נישט קיין פראבלעם, סאו מיר גייען נישט אריין אין דעם. אבער ס’איז זיכער אז ס’איז מער וויכטיג צו פארשטיין, נישט די גדר המצוה וואס מיר ווילן פארשטיין, מיר ווילן פארשטיין די ריאליטי, נאכדעם זאגט דער רמב”ם אז צו וויסן די ריאליטי איז דא א מצוה.
אמונה און ידיעה
סאו דאס איז אויך די וועג וויאזוי מיר קענען טון די מצוה. יא, מיר קענען נאר טון די מצוה מיט’ן זיך אינטערעסירן וויאזוי די וועלט ארבעט, און אנקומען צו די מסקנא אז דער אייבערשטער עקזיסטירט, און אז דער אייבערשטער פירט די וועלט וכו’. נאכדעם ווען מ’האט אנגעקומען צו די מסקנא האט מען געטון די מצוה, יא?
איך בין נישט אינגאנצן מסכים, ווייל ס’איז זיכער… דער רמב”ם זאגט נישט בפירוש קיינמאל דאס, אבער די פריערדיגע ראשונים, ווי רב סעדיה גאון און אנדערע, האבן געזאגט זייער קלאר, און חובת הלבבות, אז מ’קען מקיים זיין… ס’איז דא צוויי לעוועלס פון מקיים זיין די אלע מצוות, דאס הייסט אלע מצוות פון די מין פון ידיעת ה’:
* איז בדיעבד, דאס הייסט רוב מענטשן זענען עס יוצא מיט’ן וויסן וואס ס’שטייט. מ’גלייבט וואס ס’שטייט אין רמב”ם, אז ס’איז דא א גאט, מ’גלייבט דעם רמב”ם, איז מען יוצא לכתחילה די מצוה פאר א פשוט’ער איד.
* איינער וואס וויל זיין א העכערע מדריגה, וואס וויל אליינס פארשטיין, דעמאלט דארף ער אליינס חוקר זיין און טאקע פארשטיין.
אבער ס’איז זיכער אז מ’איז יוצא כדי יוצא צו זיין די מצוה, נישט נאר יוצא זיין די מצוה, נאר וואס איז ראוי פאר רוב מענטשן איז צו פשוט גלייבן וואס מ’זאגט אים, און אפשר צו פארשטיין אביסל די ווערטער וואס מ’זאגט, אבער נישט קיין סאך מער.
ווען איך זאג גלייבן, מיין איך די מינדעסטע זאגן זיך אויפפירן אין א וועג ווי אז די הנחות זענען אמת. ניין, ווען איך זאג גלייבן, מיין איך נישט אזויפיל אריינטראכטן אין די זאכן, נאר פירט זיך אין א דארפיגן וועג. דאס מיין איך נישט צו זאגן, איך מיין עס כפשוטו, אז אויב איינער האט טראסט [trust], ער איז געבויט אויף א טראסט אין א חכם, אזוי ווי אמונת חכמים. ער שטעלט זיך פאר אז דער רמב”ם האט געוואוסט וואס ער רעדט, אזוי ווי אין אלע הלכות, ער זאגט נישט דער רמב”ם די שקלא וטריא, ער זאגט נישט ווער זאגט אים אז עס איז אזוי, ער זאגט נאר די מסקנא. סאו אויך דא שטייט נאר די מסקנא, עס שטייט נישט וויאזוי מ’קומט אן צו די מסקנא. אמת, אין אנדערע ספרים זיינע ברענגט ער יא די פלפול וויאזוי מ’קומט אן צו די מסקנא, אבער דא זאגט ער די הלכה פשוטה, פסקים.
מ’קען זאגן אזוי ווי מורה נבוכים איז די גמרא פון הלכות דעות אפשר. אביסל, אביסל, יא, מ’קען אפשר אזוי זאגן.
ביאור “מצוי ראשון” און “מחויב המציאות”
אקעי, סאו די פאקט איז אזוי, קודם הייבט ער זיך אן צו זאגן די יסוד:
> יְסוֹד הַיְסוֹדוֹת וְעַמּוּד הַחָכְמוֹת [The foundation of foundations and the pillar of wisdoms]
די תרגום איז פשוט, די יסוד פון אלעס. יעדע זאך האט א יסוד, אזוי ווי א בנין האט א יסוד וואס עס איז געבויט אויף, די וועלט האט אויך א יסוד וואס עס איז געבויט אויף. מ’קען אויך טייטשן די יסודות, עס איז דא אסאך לעוועלס פון יסודות, די יסוד פון אלע יסודות. די זעלבע זאך, אלע חכמות האבן א יסוד, “עמוד” מיינט אויך די זעלבע זאך, אזוי ווי א יסוד, דער בים [beam], דער עמוד התווך וואס אלץ שטייט אויף, חכמות, אלע ידיעות.
איז אזוי, צו וויסן, לִידַע, אבער די פאקט אז… דער רמב”ם האט מכוון געווען אז עס איז א י”ג עיקרים [13 Principles of Faith], זעט אויס אזוי. יא, ווייל ער האט מכוון געווען, נישט קיין שום ספק, ווייל ער האט מכוון געווען. אבער דאס איז שוין א רמז, דאס איז סתם פאר א שיינקייט. דער רמב”ם האט נישט געקענט קעגן די י”ג עיקרים, ווייל ער האט געוואוסט אז ער האט י”ג עיקרים. עס איז שיין, ווייל אזוי קומט אויס אז דער ערשטער שטיקל איז “לידע י”ג עיקרים”. יא, דאס איז די מצוה פון די… דאס איז די פארוואס ער האט עס געטייטשט אזוי.
אבער וואס דארף מען וויסן? וואס איז דער יסוד פון אלעס? איז אזוי:
> שֶׁיֵּשׁ שָׁם מָצוּי רִאשׁוֹן [that there is a First Being there]
דא אן ערשטע עקזיסטינג [existing] זאך. “ערשט” מיינען מיר נישט דא אין צייט, נאר מיר מיינען ערשט אין סדר הסיבה, דאס הייסט ער איז דער קאוז [cause] וואס האט גורם געווען אלע אנדערע זאכן, דאס איז דער מסביר. “ראשון”, דער טייטש פון דעם ווארט ראשון איז באמת דאס וואס שטייט דא:
> וְהוּא מַמְצִיא כָּל נִמְצָא [and He brings into existence every existing thing]
דאס הייסט “ממציא” איז דא א זאך וואס עקזיסט, וואס טאקע עקזיסט. די ערשטע זאך, דאס איז א צווייטע זאך אין פשט, איז נסמך, איז וועגן א צווייטע זאך. א טיש למשל עקזיסט, קען זיין דא ווייל ס’איז דא אונטער דעם א פלאר [floor] וואס האלט אים, ס’איז נישט די ערשטע זאך. אזוי אויך אלע זאכן אין דער וועלט האבן א ריזן [reason], זיי זענען נישט די ערשטע זאך, זיי מאכן זיך נישט אליינס, זיי עקזיסטן נישט וועגן זיך אליינס, און חוץ פון דעם איז דא די ערשטע זאך וואס אלע זאכן קומען פון אים, דערפאר איז ער דער ערשטער.
ממילא פירט ער ארויס:
> וְכָל הַנִּמְצָאִים מִן שָׁמַיִם… [and all existing things from heaven…]
[הערה: דא איז דא א שטיקל איבער די נוסחאות אין די סיפא פון די הלכה]
אז די סיפא איז דא די אריגינעלע סיפא, און מען האט געדרוקט אריין ביי ווען עס איז אלעס געווארן אריינגעפאטשט אין די סיפא און די צוטיילן, און עס מאכט זייער שווער צו פארשטיין, בפרט אזעלכע שטיקלעך.
איך מיין אז ווען מען זאגט “אמת’דיג”, מיינט עס אזוי ווי מען זאגט, אה… וואס איז די אמת’דיגע פשט פון א מענטש? א מענטש איז נישט… א מענטש איז א וועקער, און דאס מאכט אים נישט פאר א מענטש. וואס עס מאכט אים פאר א מענטש איז דער שכל שבו וכו’. אויב אזאך איז א מציאות, וואס מאכט דער אייבערשטער זאל זיין דער אייבערשטער איז דאס וואס ער איז דער מציא ראשון, נישט אלע אנדערע מיני תארים וואס מען קען זאגן, אדער מעשים וכו’.
יעצט, קומט אויס, וואס מיינט דאס? די ערשטע פיר שורות פון די סיפא איז זייער פשוט, אבער רוב מענטשן כאפן עס נישט. וואס מיינט עס אז ער איז דער ערשטער? וואס איז דער טייטש פון די ווארט “ערשטער”? נישט אז ער איז געווען פאר אלע זאכן, דאס איז גראדע אפשר אמת, אבער נישט דאס איז וואס עס מיינט.
וואס מיינט עס אז ער איז דער ערשטער? עס מיינט א פשוט’ע זאך. אויב מען זאל זאגן אויף אידיש, נעמט אוועק… אויב ס’וואלט גארנישט געווען… לאמיר דיר קיין פייט [fight] אויף די רמב”ם’ס ווערטער, סארי. אויב וואלט ער נישט געווען, וואלט גארנישט געווען. מה שאין כן, אלעס קען זיין אן ער זאל זיין… סארי, מה שאין כן, אלעס קען נישט זיין אויב אלעס קען נישט זיין לולא ער. ס’שטומט? אלע אנדערע זאכן קען יא אדער נישט זיין. דער אייבערשטער קען נישט נישט זיין. דאס איז די זאך. ווייל אויב דער אייבערשטער איז נישטא, איז גארנישט דא. זייער גוט.
ס’איז דא אן אנדערע וועג פון דעם זאגן די זעלבע זאך, וואס הייסט אויף לשון הקודש “מחויב המציאות”. ס’שטייט נישט דא די לשון. אבער דער רמב”ם זאגט עס אויף אן אנדערע, אביסל מער קאמפליצירטע וועג און אביסל מער סימפל וועג. ער זאגט, שטעל דיך פאר אז גארנישט עקזיסטירט נישט, עקזיסטירט נאך אלץ דער אייבערשטער. שטעל דיך פאר אז דער אייבערשטער עקזיסטירט נישט, עקזיסטירט נישט גארנישט. דאס איז דער טייטש “מציא ראשון וכל הנמצאים מאמתת המצאו נמצאו”. יא?
זאגט דער רמב”ם:
> וְאִם יַעֲלֶה עַל הַדַּעַת שֶׁהוּא אֵינוֹ מָצוּי, אֵין דָּבָר אַחֵר יָכוֹל לְהִמָּצְאוֹת [And if it should enter the mind that He does not exist, no other thing could exist].
ס’קען נישט עקזיסטירן גארנישט. פארוואס? ווייל מיר האבן געזאגט, ער מאכט אז אלע אנדערע זאכן זאלן עקזיסטירן. אויב ער עקזיסטירט נישט, עקזיסטירט נישט גארנישט.
און די זעלבע זאך אבער פארקערט:
> וְאִם יַעֲלֶה עַל הַדַּעַת שֶׁאֵין כָּל הַנִּמְצָאִים מִלְּבַדּוֹ מְצוּיִים [And if it should enter the mind that all existing things aside from Him do not exist]
אויב אלעס אנדערש זאל נישט עקזיסטירן, טוישט זיך גארנישט אין אים.
> הוּא לְבַדּוֹ יִהְיֶה מָצוּי, וְלֹא יִבָּטֵל הוּא לְבִטּוּלָם [He alone would exist, and He would not cease because of their cessation].
ער וועט נישט ווערן אויס ווייל זיי ווערן אויס, ווייל זיי דארפן אים, און ער דארף זיי נישט. ער פירט אויס:
> שֶׁכָּל הַנִּמְצָאִים צְרִיכִים לוֹ [For all existing things need Him]
למציאותם,
> וְהוּא בָּרוּךְ הוּא אֵינוֹ צָרִיךְ לָהֶם, וְלֹא לְאַחַד מֵהֶם [and He, blessed be He, does not need them, nor any one of them]
באופן פרטי. ער דארף נישט קיינעם פון זיי, נישט די גאנצע פון זיי, נישט איינע פון די גאנצע. אלע אנדערע זאכן, אויסער דער אייבערשטער, happens to be אז זיי עקזיסטן, אבער זיי מוזן נישט עקזיסטן. מה שאין כן דער אייבערשטער איז די most basic existence אליין, ער איז די existence, די מציאות אליין. נישט חס ושלום מיין איך די existence אליין, ער עקזיסט נישט וועגן עפעס אנדערש. וועגן דעם זאגט ער אזוי זייער פשוט, דאס וואס דו זאגסט איז א וועג פון דאס זאגן, אבער רוב מאל מענטשן פארשטייען נישט וואס דו מיינסט.
שיעור ספר המדע – הלכות יסודי התורה – פרק א׳ (המשך)
נושא השיעור: אמיתת מציאות הבורא והנהגת הגלגל
מקורות: רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק א׳, הלכות ג׳-ה׳
—
אמיתת מציאותו של הקב”ה (הלכות ג׳-ד׳)
מגיד שיעור:
כדי אז דער אייבערשטער זאל עקזיסטירן דארף ער נישט עפעס אנדערש. ער דארף נאר זיך אליינס צו עקזיסטירן, כביכול. וממילא קומט אויס, זאגט דער רמב”ם:
“ולפיכך אין אמתתו כאמתת שאר הנמצאים”
די אמת’דיגקייט פון דעם אייבערשטן איז נישט אזוי ווי אלע אנדערע זאכן. דאס הייסט, אלע זאכן עקזיסטן [exist] אמת’דיג, אבער נישט אינגאנצן אמת’דיג.
וואס “אמת’דיג” מיינט דא די ווארט? “אמת’דיג עקזיסטן” קענסטו טראכטן מיינט עקזיסטן וועגן זיך אליינס, עקזיסטירט זיך אליינס.
אזוי ווי איך קען זאגן למשל, איך ווייס, אן “אמת’דיגער חכם” איז איינער וואס איז אליינס א חכם. אויב איינער דארף פרעגן גוגל [Google] יעדע זאך – ער האט אפשר א בחינה פון חכמה, דו קענסט אים נישט אנרופן אזוי גלייכנדיג, אבער ער איז נישט אליינס א חכם, ער דארף פרעגן גוגל זיין חכמה.
די זעלבע זאך איז בנוגע מציאות. א זאך וואס עקזיסט אמת’דיג טייטשט אז זיי קענען אליינס עקזיסטירן. אויב עפעס בארגט זיין עקזיסטענץ, ער איז מקבל זיין עקזיסטענץ פון עפעס אנדערש, איז ער עקזיסט – נישט אז ער עקזיסט נישט – אבער נישט אזוי אמת’דיג ווי דער וואס עקזיסטירט פשוט וועגן זיך אליינס, מצד עצמו. שטומט?
ממילא, די אמת’דיגקייט פון דעם אייבערשטנ’ס עקזיסטענץ, קען מען זאגן אז דער אייבערשטער איז די איינציגסטע זאך וואס עקזיסט, ווייל אלע אנדערע זאכן, כביכול, זיי “אפירן” [appear] צו עקזיסטן. They appear, they really exist (זיי זעען אויס ווי זיי עקזיסטירן, זיי עקזיסטירן באמת). אבער דער אופן וויאזוי זיי עקזיסטן איז נאר ווייל עפעס עקזיסט וואס מאכט זיי עקזיסטן. זיי זענען מקבל.
איז דער אייבערשטער איז די אמת’דיגע עקזיסטענץ וואס קען נישט זיין אן דעם, און דער אייבערשטער דארף נישט מקבל זיין זיין מציאות פון א צווייטן. ממילא איז ער עכט מצוי.
אלע אנדערע זאכן זענען אין א געוויסן זין “פעיק” [fake] מציאות. “פעיק” מיינט נאר צו זאגן “מקבל”, דאס איז די ווארט “פעיק” מציאות. עס מיינט נישט אז עס עקזיסט נישט עכט, עס עקזיסט עכט, אבער ער האט נישט אין זיך אליין די עקזיסטענץ. זיין מציאות איז געבארגט, כביכול, עס איז באקומען פון דער אייבערשטער.
אויף דעם זאגט דער רמב”ם:
“הוא שאמר הנביא”
אויף דעם זאגט דער נביא ירמיה:
“וה’ אלקים אמת”
דער אייבערשטער איז אמת. דאס הייסט דער אייבערשטער איז אמת – “שהוא לבדו הוא האמת”. אז ער אליין איז אמת. “ואין לאחר אמת כאמיתתו”. ס’איז גארנישט אנדערש אזוי אמת’דיג. אין אנדערע ווערטער, גארנישט אנדערש עקזיסט אזוי אמת’דיג ווי דער אייבערשטער.
יא, מ’וואלט געקענט טייטשן “גארנישט אנדערש איז אויך די אמת”, אדער עפעס אזוינס, אז דער אייבערשטער איז טאקע אמת. ניין, דער רמב”ם טייטשט אז דער אייבערשטער אליינס איז *מער* אמת’דיג ווי אלעס אנדערש, ווייל אלע אנדערע זאכן דארפן אנקומען צו אים.
אזויווי איינער האט געלט, יא? ער זאגט “איך האב געלט”. ווער האט אמת’דיג געלט? דער גביר, דער וואס האט די מקור פון די געלט. דער וואס האט באקומען זיין געלט האט אויך געלט אין זיין טאש, ער איז נישט קיין ארעמאן, ער האט געלט, אבער ער האט נישט *עכט* געלט. פארוואס האט ער נישט עכט געלט? ווייל ער האט עס נישט אליינס געמאכט, ער דארף אנקומען צו יענעם פאר זיין געלט.
דאס איז די זאך לגבי מציאות, אז דער אייבערשטער איז דער איינציגסטער וואס איז אמת’דיג עקזיסט. דו קענסט זאגן אזויווי דער מענטש האט “במקרה” געלט, און דער אנדערער האט “במציאות” געלט, כביכול. איך קען עס רופן אזוי. אלע אנדערע זאכן עקזיסטן במקרה, ווייל דער אייבערשטער האט געוואלט זיי זאלן עקזיסטן, אדער ווייל ער האט זיי געמאכט. מ’קען עס זאגן אזוי, אבער דאס איז מער קאמפליצירט. איך טריי צו האלטן זיך צו די פשוט’ע וועג.
הערה: סגנון הרמב”ם – עומק בפשטות
מגיד שיעור:
דער רמב”ם האט דא זייער שטארק געארבעט. די אלע ווערטער וואס דו זאגסט זענען אמת’דיגע ווערטער וואס מ’זאגט אין די גמרא; ס’שטייט די ווארט “מחויב המציאות”, ס’שטייט די ווארט “מצוי מצד עצמו”. די אלע לשונות זענען קערצערע ווערטער, אבער ס’איז ווייניגער פשוט צו וויסן וואס ער זאגט.
דא האט דער רמב”ם געטרייט זייער שטארק צו זאגן די אלע גאר טיפע זאכן מיט פשוט’ע ווערטער וואס מ’קען עס זאגן אין חדר. די אלע זאכן וואס דו האסט געזאגט מיין איך אז מ’קען עס זאגן אין חדר, יעדער איינער פארשטייט: דער אייבערשטער דארף גארנישט, אלעס דארף דער אייבערשטער, דער אייבערשטער איז די איינציגסטע זאך וואס עקזיסט אמת’דיג. די אלע זאכן איז פשוט צו פארשטיין, מ’דארף נישט זיין צו טיף. ס’איז זייער טיף, אבער מ’זאגט עס דא אויף זייער פשוט’ע ווערטער וואס מ’קען זאגן.
זאגט דער רמב”ם, די זעלבע ווארט וואס שטייט “וה’ אלקים אמת”… אויך אז ס’שטייט אין די תורה, משה רבינו האט שוין געזאגט:
“אין עוד מלבדו”
וואס הייסט “אין עוד מלבדו”? נישט אז ס’איז נישט דא גארנישט אנדערש, ס’עקזיסטירט נישט. ס’מיינט נישט “אמת’דיג עקזיסטירט נישט גארנישט אנדערש”.
“כלומר, אין שום מציאות אמת מלבדו כמוהו”
ס’איז נישט דא גארנישט אזוי ווי אים. פארוואס? ווייל דער עיקר חילוק איז דא צווישן דעם אייבערשטן און אלע אנדערע זאכן: דער אייבערשטער איז די איינציגסטע זאך וואס עקזיסטירט מצד עצמו, אלע אנדערע זאכן עקזיסטירן וועגן אים.
שוין, איז דאס איז דער ערשטער פאקט וועגן די מציאות פון דעם אייבערשטן. דער רמב”ם זאגט נישט דאס ווארט “אייבערשטער”, ער זאגט “מצוי”. ער זאגט נישט אפילו קיין ווארט אויף אים. א זאך וואס עקזיסטירט, אבער ס’עקזיסטירט פאר אלע אנדערע זאכן. וואס אלע אנדערע זאכן עקזיסטירן וועגן אים, ער עקזיסטירט נישט וועגן זיי.
דיוק בלשון הרמב”ם: “והוא ברוך הוא”
תלמיד:
ווי פיל מאל [זאגט ער] “ברוך הוא”? יא, ער גיבט אים א ברכה. אבער ס’איז נישט קיין נאמען “ברוך הוא”. ער זאל געווענטשן ווערן. אינטערעסאנט טאקע. “ברוך הוא” געווענליך זאגט מען אויף א שם אדער עפעס אזוי. איך ווייס נישט, אפשר איז דאס שוין קליין, “והוא ברוך הוא”, ווי “יתברך”. יא, אינטערעסאנט.
מגיד שיעור:
יעצט, דער רמב”ם איז זייער מקפיד געווען אויף דעם נוסח גראדע. איך האב נישט באמערקט קיינמאל דעם “והוא ברוך הוא”, וואס דו האסט באמערקט. אבער דער רמב”ם איז זייער מקפיד, ער זאגט אין כתובים, ווען ער דערמאנט דעם אייבערשטן זאגט ער אלעמאל “יתעלה” אדער “יתברך”. ער דערמאנט דעם אייבערשטן, אבער ער זאגט אלעמאל עפעס א שבח. ס’איז אזויווי ער זאגט מיט א כינוי וכדומה.
אויף דעם אונז זאגן אויך אזוי. אונז זאגן “לכל השמות” אדער “על כל המצוות”. ווען אונז זאגן… ניין, א מענטש זאגט די גאנצע שאלה פון “מזכיר שם שמים לבטלה”, אבער אויב מען זאגט “ישתבח”, אבער ווען א איד זאגט “השם יתברך” אדער “הקדוש ברוך הוא”, קומט ליגט שוין אין דעם א ברכה, ס’איז נישט קיין… אקעי.
הקב”ה כמנהיג הגלגל (הלכה ה׳)
מגיד שיעור:
יעצט, דאס איז אלץ דער אייבערשטער אליינס. יעצט וואס טוט דער אייבערשטער? וואס טוט דער אייבערשטער? דו פרעגסט אן ענין, וואס טוט ער? איז אזוי:
“המצוי הזה”
דער מצוי, ער האט א דזשאב [job]. איך זאג דאס אויף דעם זייער פשוט’ן אופן. ער האט א דזשאב. וואס איז זיין דזשאב?
“הוא אלוה העולם”
ער איז דער גאט פון דער וועלט.
“אדון כל הארץ”
ער איז דער האר פון די גאנצע וועלט. דאס איז זיין דזשאב. און וויאזוי טוט ער די דזשאב? ווי שטעלט זיך ארויס אז דער אייבערשטער איז דער “אלוה העולם”?
“והוא המנהיג הגלגל”
ער דרייט, ער פירט די גלגל. גלגל די טייטש וואס דער רמב”ם האט פארשטאנען איז געווען…
תלמיד:
איך וויל דיר פרעגן, וואס טייטש דאס ווארט “אדון” אדער “אלוה”? איך מיין אז ס’איז דער העכסטער.
מגיד שיעור:
ניין, ניין, איך זאג דיר אז די טייטש איז די טייטש. איך זאג דיר, די טייטש איז דאס וואס שטייט יעצט. די טייטש איז וואס שטייט יעצט. “מנהיג” – דער וואס פירט. אבער וויאזוי פירט דער אייבערשטער? וואס מיינט עס אז ער פירט? ס’מיינט דאס וואס שטייט “והוא”. און “והוא” איז די טייטש פון דעם.
וואס איז די טייטש מיט דעם אז ער איז “אדון כל הארץ”? ס’איז זייער גוט אז ער איז דער האר. אבער וואס מיינט עס אז ער איז דער האר? ווארט, די טייטש איז די טייטש, אבער וואס מיינט עס? אפשר איז די טייטש פון “האר” מיינט אז ער איז דער העכסטער, אז ער איז דער העכסטער, ס’זשורע [is that sure]? ניין, ס’מיינט אז ער פירט, נישט נאר סתם אז ער איז דער העכסטער.
אזוי ווי למשל, א צווייטער רבי ביי מיר אין קהילה איז נישט דער אדון. ער איז א גרויסער אדון, אבער ער איז נישט “אדון כל הארץ”. “אדון כל הארץ” פשט איז אז ער האט עפעס א קאנעקשאן [connection], ער טוט עפעס צו זיי, רייט [right]? נישט נאר אז ער איז די גרעסטע זאך, ער איז אויך עפעס וואס טוט עפעס צו זיי, ער האט עפעס א שייכות צו זיי.
און וויאזוי פירט דער אייבערשטער די וועלט? וואס מיינט עס אז דער אייבערשטער איז “לאלקי עולם אדון כל הארץ”? ס’מיינט אזוי. דער רמב”ם האט פארשטאנען, און אזוי גייען מיר זען מפורש אין די דריטע פרק מיין איך, אז די גאנצע וועלט איז איין גרויסע סירקל [circle]. ס’איז זייער פשוט צו זען, אונז זענען אינדערמיטן, און ארום און ארום דרייט זיך אלעס. א גלגל איז דא מער ווי איין גלגל, אבער אין די ענד קומט אלעס אן צו איין ריזיגע סירקל, א ספער [sphere], א באלי. די גאנצע וועלט איז איין ריזיגע באלי, און די באלי דרייט זיך כסדר, און צווישן פון דעם דרייען זיך דרייט זיך די רעסט פון די וועלט. דאס איז די בעיסיק [basic] מעשה פון די וועלט וואס דער רמב”ם האט פארשטאנען.
און דאס דרייען מאכט אז ס’זאל זיין ענערדזשי [energy]. “ענערדזשי” איז א פאני [funny] ווארט וואס דער רמב”ם האט נישט געהערט פון, אבער ס’מאכט מאוומענטס [movements], ס’מאכט אז אלעס אנדערש זאל זיך ריקן, און דאס איז אלעס אין די וועלט. מיר זעען דאס אין די צווייטע פרק און אין אנדערע פלעצער, אבער דער רמב”ם זאגט עס אסאך מאל, דו ווייסט וואס דו מיינסט. היינטיגע סייענס לערנען נישט אזוי, סאו [so] דארף מען עס אפשר איבערטייטשן אדער נישט, אבער דאס איז לויט ווי דער רמב”ם האט געזאגט.
יעצט, דאס דרייט זיך כסדר. דו ווייסט, דו זעסט יעדן טאג די זון קומט ארויף, דאס איז ווייל די גלגל דרייט זיך. איז ווער דרייט עס? דער אייבערשטער איז דער מניע [Mover], ער איז דער וואס פירט די גלגל. וויאזוי פירט ער עס?
“בכח שאין לו תכלית, בכח שאין לו הפסק”
דאס הייסט, דער אייבערשטער האט א כח, אן איינסוף’דיגער כח וואס ענדיגט זיך… לאמיר נישט זאגן קיין ווערטער וואס שטייען נישט דא. א כח וואס ענדיגט זיך נישט, מיט דעם דרייט זיך עס.
אין אנדערע ווערטער, פארוואס? זאגט דער רמב”ם:
“שהגלגל סובב תמיד”
מיר זעען אז ס’דרייט זיך כסדר, ס’סטאפט קיינמאל נישט פון זיך צו דרייען. אויב ס’סטאפט קיינמאל נישט פון זיך צו דרייען, איז פשט אז די כח וואס דרייט עס איז נישט סתם א קליינע כח, א לימיטעד [limited] כח. אזוי איך האב א לימיטעד כח. יעדע זאך אין דער וועלט איז א כח. איך קען שטיפן, איך קען ריקן זאכן, איך קען לעבן. איך לעב דאך נאר זיבעציג יאר, איך לעב דאך נישט אויף אייביג. ווארשיינליך דער גלגל דרייט זיך אויף אייביג. ווי לאנג מ’זעט אים, זעט מען אז ער דרייט זיך. ממילא איז דער וואס דרייט עס, ער מוז עס דרייען מיט א כח וואס איז אין לו קץ, א כח וואס האט נישט קיין סוף, וואס ער דרייט זיך כסדר, כסדר, פשוט אן א סוף.
“ואי אפשר שיסובב בלא מסבב”
א זאך קען זיך נישט דרייען אליין. דאס איז פשוט לכאורה. ממילא, יעדע זאך וואס מיר זעען דא דרייט זיך, איז דא עפעס וואס דרייט עס, יא? ביז מיר קומען אן צו דער ערשטער דרייער, וואס דאס איז דער גלגל. ער דרייט זיך דאך נישט אליין. ווער דרייט עס?
“והוא ברוך הוא”
נאכאמאל, דער ברוך הוא דרייט עס.
“הוא המסבב”
ער דרייט עס.
“ולא יד ולא גוף”
זייער וויכטיג צו כאפן, דער אייבערשטער דרייט עס איז נישט פשט אז דער אייבערשטער כביכול האט א גוף, חס ושלום, ווייל מיר וועלן זען א מינוט, ער האט נישט קיין גוף. ער איז נישט דער דרייער, עס שטייט דארט ער דרייט, אין אנדערע ווערטער, ער איז נישט דער דרייער אזוי ווי איך דריי עפעס. ווען איך דריי עפעס, דריי איך זיך מיט, רייט? איך שטופ עס, איך שטופ מיין האנט, איך שטופ זיך מיט. דער אייבערשטער שטופט עס, און ער שטופט זיך נישט מיט. ער ווערט נישט נתפעל פון דאס וואס ער דרייט זיך. אבער סאמהאו [somehow], ווי אזוי ער זאגט דא נישט, מיר פארשטייען עס נישט, אבער סאמהאו האט דער אייבערשטער געמאכט אז ס’זאל זיך דרייען אויף אייביג.
“ולא יד ולא גוף” זאגט אויך אז ס’איז א כח של אין לו קץ, ווייל א יד אדער א גוף האט א קץ. רייט, דאס איז די ראיה. דאס וועלן מיר גיין זען באלד, מיין איך.
און אויך די צווייטע זאך, דער אייבערשטער איז מנהיג הגלגל בכח, איז היוצא אז דער גלגל איז דאך נישט דער ערשטער נמצא, דער וויכטיגסטער נמצא. ממילא מוז זיין אז דער וואס איז יא דער ערשטער נמצא איז דער וואס איז מגלגל בכח.
תלמיד:
ווער זאגט אז ס’איז נישט דער וויכטיגסטער? ווייל ס’קען זיך אליין דרייען.
מגיד שיעור:
ניין, איך זאג, איינמאל מיר ווייסן אז דער גלגל איז נישט דער נמצא ראשון… וויאזוי ווייסן מיר דאס? מיט די פריערדיגע הנחות וואס מיר האבן פריער געזאגט אז דער אייבערשטער איז דער הויפט נמצא וואס גארנישט קען נישט עקזיסטירן אן אים. דער רמב”ם האט נישט געברענגט דא די ראיה. איך זאג דיר וויאזוי מיר ווייסן, ווייל דער גלגל אליין האט דאך יא א סוף. אויב דער גלגל וואלט געווען דער מוצא ראשון, וואלט ער זיך געקענט אפשר אליין דרייען. אלטע טעאריע פון תנועה, ס’קען נישט באדארפן קיין סוף. אבער דער גלגל איז דא. דער רמב”ם איז דא מחדש אז דער גלגל האט א סוף, און דו קענסט זען אז ס’איז א סתירה. אבער די מסקנא איז אז דער כח, א מנהיג א… גלגל האט נישט קיין סוף, עס דרייט זיך כסדר, מוז זיין אז ס’איז דא א כח פאר דעם, און אזוי ווי דו זאגסט, דער כח מוז זיין נישט קיין גוף.
שאלות ותשובות: נצחיות העולם והבריאה
תלמיד:
סא דאס אז דער גלגל דרייט זיך האט שוין אויך צוטון מיט דעם אז עס האט זיך אמאל אנגעהויבן? מ’דארף שוין דאך גלייבן אין בריאה כדי צו קענען דאס וויסן?
מגיד שיעור:
זיי זאגן נישט אויס די סוד, איך וויל נישט אויסזאגן די סוד, לאמיר עס לאזן אזוי. אזוי שטייט דאס, עס דרייט זיך כסדר, עס דרייט זיך מער ווי אן א סוף, און ממילא מוז זיין א דרייער וואס דרייט עס.
שיעור ספר המדע: הלכות יסודי התורה – פרק א׳ (המשך)
נושא השיעור: מצוות ידיעת ה׳ ואחדותו, ושלילת הגשמות
מגיד שיעור:
אבער דער גלגל דרייט זיך נישט אפצוטון מיט דעם וואס ס’האט זיך אמאל אנגעהויבן, מ’דארף דאך גלייבן אין בריאה כדי צו קענען דאס וויסן. איך וויל נישט אויסזאגן דעם סוד, לאמיר עס לאזן אזוי. אזוי שטייט דאס, עס דרייט זיך כסדר, עס דרייט זיך מער ווי אן א סוף, און ממילא מוז זיין אז דער אייבערשטער דרייט עס, ווייל עס קען נישט זיין אז עס דרייט זיך אליינס.
און אויב דו ווילסט, איז דאס נישט פאר גרויסע פילאסאפן, אבער אין איין קאמפאונד האט דער רמב”ם געזאגט אז די דעה רוחנית גייט מיט די הנחה פון קדמות העולם [eternity of the universe]. ווער ס’ווייסט וואס דאס מיינט קען וויסן, איך גיי נישט גיין ווייטער.
הלכה ה׳: מצוות ידיעת ה׳ ואיסור עבודה זרה
מגיד שיעור:
יעצט, ביז אהער איז דער פאקט, ביז אהער ווייסט מען אז דער אייבערשטער איז, און אז דער אייבערשטער פירט די וועלט. פשוט, א נברא פירט דעם גלגל אין דעם רמב”ם’ס שפראך, אין דעם רמב”ם’ס סייענס.
יעצט פירט דער רמב”ם אויס, דא קומט מען אן צו דער מצוה: וידיעת דבר זה מצות עשה היא, צו וויסן די גאנצע זאך וואס דו האסט יעצט געזאגט, אז מצוי ראשון לכל עולם, היא מצות עשה, שנאמר “אנכי ה’ אלקיך” (שמות כ, ב). דאס איז דער טייטש “אנכי ה’ אלקיך”, צו וויסן אז ס’איז דא א מצוי ראשון וואס ער פירט די וועלט, ער איז אייביג דא.
יעצט, חוץ פון דעם, אזויווי ס’איז דא א מצות עשה צו וויסן, איז אויך דא א מצות לא תעשה נישט צו וויסן. זאגט דער רמב”ם: וכל המעלה על דעתו, ווער ס’פאלט איין צו טראכטן, שיש שם אלוה אחר חוץ מזה — ס’איז אינטערעסאנט, ער זאגט נישט ווער ס’טראכט אז ס’איז נישטא קיין גאט, ער זאגט ווער ס’טראכט אז ס’איז דא אן אנדערע גאט — הרי זה עובר בלא תעשה, איז ער עובר אויף א לא תעשה, שנאמר “לא יהיה לך אלהים אחרים על פני” (שמות כ, ב).
חוץ פון דעם וואס ער איז עובר אויף א לא תעשה, איז עס אסאך ערגער פון דעם, ווייל ס’איז דא אסאך לאוין אויף דער וועלט, אבער ער איז כופר בעיקר. וואס הייסט כופר בעיקר? שזהו העיקר הגדול שהכל תלוי בו. מ’האט געלערנט די “יסוד היסודות”, דער יסוד — יסוד און עיקר איז די זעלבע זאך — דער שורש, דער יסוד, דער עיקר וואס אלעס איז תלוי אין דעם, איז די מציאות פון גאט, און אז קיין שום אנדערע זאך איז נישט קיין גאט.
דאס הייסט, אז איינער טראכט אז עפעס אנדערש איז דער גאט, למשל ער זאגט אז דער גלגל איז א גאט, איז ער מעלה על דעתו שיש אלוה אחר, נישט אז ס’איז נישטא קיין גאט. דער ערשטער מצוי ראשון עקזיסטירט נישט [לשיטתו], דער ערשטער גאט איז נישט דער גאט. ממילא, איז “לא יהיה לך אלהים אחרים” איז די עקזעקט אפאזיט [exact opposite] פון “אנכי ה’ אלקיך”, לויט ווי דער רמב”ם פארשטייט. דאס איז אזוי ווי ער האט פריער געזאגט “ואם יעלה על הדעת”, און ער זאגט “חלילה וחס אם יעלה על הדעת”.
שאלות ותשובות: גדר “מעלה על הדעת”
תלמיד:
אה, גוט. סאו דער “ואם יעלה על הדעת” פון פריער איז אויך עובר אויף “אנכי ה’ אלקיך”?
מגיד שיעור:
ניין, פריער מיינט ער צו זאגן אויב איינער וועט מעלה על הדעת זיין, דאס איז אן היפאטעטיקעל [hypothetical]. דארט מיינט ער צו זאגן אויב ס’וואלט געקענט זיין, ער וויל נאר מסביר זיין די רעלאציע צווישן די וועלט און דער אייבערשטער.
תלמיד:
איך וויל זאגן אז דאס איז א שטיקל ראיה אז די עבירה איז נישט ביים מעלה על הדעת זיין, נאר ביים מאכן די מסקנא פון דעם מעלה על הדעת.
מגיד שיעור:
ניין, איך האב דיר געזאגט שוין, מיר האבן שוין גערעדט לעצטע מאל, אז ווען ס’שטייט דא “מעלה על הדעת”, מיינט ער צו זאגן אז מ’קען נישט עכט אזוי טראכטן, ס’איז נאר איינער וואס איז מעלה על הדעת.
הלכה ו׳: מצוות ייחוד ה׳
מגיד שיעור:
אקעי. שוין. עד כאן הלכות מציאת השם, מצות אנכי ודע כיוצא בו. יעצט גייען מיר לערנען סיי די פאקט און סיי די מצוה. קודם גייט זיין דער זעלבער סדר: קודם גייט ער זאגן די פאקט, נאכדעם גייט ער זאגן די מצוה, וועלכע מצוה מ’איז מקיים מיט וויסן דעם פאקט.
תלמיד:
ניין, באמת, ביז דא האבן מיר געלערנט ביז הלכה ה’, האט מען מקיים געווען די מצוה. דער רמב”ם האט געזאגט אז ס’איז דא. יעצט זאגט ער, דו ווייסט אז ביז יעצט האסטו עוסק געווען אין די מצוה פון ידיעת השם, פון “אנכי ה’ אלקיך”. דו האסט שוין מקיים געווען די מצוה פון “אנכי”. און יעצט גייען מיר לערנען די יחוד, די צווייטע מצוה, אז דער באשעפער איז נאר איינס.
מגיד שיעור:
בכלל, איך זאג נאר אז די סדר גייט אזוי ווי איך… יעצט האט ער געטון די מצוה.
תלמיד:
ווען האט מען געטון די מצוה? יעצט.
מגיד שיעור:
אקעי, יעצט גייען מיר לערנען די צווייטע זאך, וואס דאס איז אויך א מצוה.
ניין, ס’איז אינטערעסאנט. טאקע, א מענטש קען נישט זאגן “איך גיי יעצט מקיים זיין ‘אנכי ה’ אלקיך'”, ווייל מ’גייט אנהייבן טראכטן, און אפשר גייסטו נישט אנקומען צו די ריכטיגע מחשבה. נאר ווען מ’האט געטראכט און מ’איז אנגעקומען צו די ריכטיגע מחשבה, דעמאלט איז מען מצליח געווען און מ’איז אנגעקומען צו “אנכי ה’ אלקיך”. דער רמב”ם מאכט נישט אזוי סתם, ער זאגט נישט “חקירה” דא, ער זאגט “אמת הדבר”. אבער יעצט אז דו טראכסט דאס, איז די מצוה דאס טראכטן, אדער דאס גלייבן, דאס וויסן, whatever you want to call it.
יעצט, ס’איז אזוי, וויסן דארף מען אזוי: דע — ס’שטייט נישט דא “דע”, אבער דאס איז וואס ס’מיינט. דער גאט וואס מיר האבן יעצט גערעדט, אלוה זה אחד הוא. וואס שטייט אז ער איז איינס? ס’מיינט אזוי, ס’מיינט צוויי זאכן. ס’מיינט ער איז נישט צוויי און נישט מער, דאס הייסט ער איז נישט צוויי גופים, ווי דער רמב”ם זאגט. ס’איז נישט דא נאך א גאט.
ער זאגט אז דער גאט איז אינו לא שנים ולא יתר על שנים, אלא אחד, נאר איינס, שאין כייחודו אחד מן האחדים המצויים בעולם. אונז ווייסן אז אסאך זאכן זענען איינס. למשל, ס’איז דא איין מענטש, אדער ס’איז דא איין מין האדם, ס’איז דא איין מענטשהייט, ווייל אלע מענטשן זענען איינס אין א וועג, ווייל אלע זענען מענטשן. ס’איז דא איין מין האדם. דאס זענען די צוויי סארטן אחדות וואס אונז קענען. דער אייבערשטער אבער איז נישט איינס פון די וועגן. ער איז אחד שאין כייחודו אחד מן האחדים המצויים בעולם.
וועלכע סארט אחדים זענען דא בעולם? צוויי סארט אחדים, אזוי ווי ס’שטייט דא.
1. ס’איז דא אחד כמין, א סארט זאך, שהוא כולל אחדים הרבה. דאס הייסט א מין. למשל, ס’איז דא איין קו אויף די וועלט. ס’איז דא איין קו. ס’איז דא אסאך קוען, אבער ס’איז דא איין סארט קו, ס’איז דא איין דין א קו, וואס אלע קוען זענען איינס, יא? אבער דער מין איז נישט פשוט, ער איז אמת די כולל אסאך איינסעס, אסאך ספעציפישע קוען, אסאך אינדיווידועלע קוען.
2. אה, צו זאגן איין קו, איין מענטש, אדער איין שטיין. איין שטיין, איין מענטש, איין האלץ, איז דאך לכאורה יא איינס, אדער נישט? לא, אחד כגוף שנחלק לחלקיו ולקצותיו. יעדע גוף קען מען דאך צעטיילן. אין אנדערע ווערטער, ס’איז דא די רעכטע זייט דערפון, און ס’איז דא די לינקע זייט דערפון. ווען מ’זאגט איין מענטש, האבן אונז מחליט געווען אז ס’איז אנצוקוקן ווי איינס. מ’קען עס ווען מחליט געווען אנצוקוקן אז ס’איז דריי הונדערט אברים און נישט צאמגעשטעלט, און מ’קען עס צעטיילן. מ’האט נישט מחליט געווען אז ס’איז נישט יחיד, ס’איז אמת אז ס’איז איינס. מ’האט נישט מחליט געווען אז מ’קען מחליט זיין. ס’איז ריכטיג.
פארוואס זאגט דער רמב”ם? ער זאגט נישט דאס וואס דו זאגסט, אז מ’קען מאכן אז ס’איז סתם רענדאם. ס’איז אמת אז ס’איז א גוף אחד. ער זאגט אז דער אחד איז נישט אזא אבסאלוט אחד, ווייל אונז קוקן, אונז רעדן דערפון בתורת אחד, ווייל ס’איז איינס אין איין וועג, אבער אין אן אנדערע וועג איז עס נישט איינס. ס’איז אן אנדערע סארט איינס. ס’איז א סארט אחדות, ס’איז איינס, ס’איז איין מענטש, אבער ס’איז נישט די טאטאלע איינס.
די זאך וואס דו קוקסט פון די אברים, קענסט זאגן אז מ’צעטיילט זיך. יעדע זאך, יעדע דבר גוף האט צוויי זייטן, רייט [right]? ס’איז שוין צוויי, רייט? יעדע זאך וואס איז א גוף האט א רעכטע זייט און א לינקע זייט, און אויב נישט, האט ער דאך נישט קיין גוף. ס’איז שוין צוויי. ממילא, יעדע דבר גוף בעולם איז נישט איינס. אלא, דער אייבערשטער איז יחוד שאין יחוד אחר כמותו בעולם. אין די וועלט, אין די עולם הנברא, אדער אט ליעסט [at least] פון די גופים — אפשר זענען דא זאכן וואס זענען נישט גופים, אבער אין די וועלט פון גופים איז נישט דא אזא סארט אחדות אזויווי די אחדות פון די אייבערשטער. דאס איז די טייטש אז אחדות איז די טייטש פשוט, ער איז טאקע סימפל, ער איז נישט געמאכט פון צוויי זאכן. אפילו נישט, אפילו א גוף קען מען זאגן אז א שטיק האלץ איז נאר איין האלץ וואס האט צוויי זייטן. דער אייבערשטער איז נישט געמאכט פון צוויי זייטן, ער איז א זאך וואס איז איינס אין גאנצן, א דבר פשוט, א סימפל זאך.
הלכה ז׳: הוכחת האחדות ושלילת הגשמות
מגיד שיעור:
יעצט גייט דער רמב”ם זאגן אזויווי א פראוו [proof], ס’איז זייער אינטערעסאנט. ער האלט אז מען דארף וויסן, מען איז נישט מקיים די מצוה פון אחדות נאר אויב מען פארשטייט זיך צו מתבונן זיין אין דעם, קען מען לערנען אפאר יאר אדער מער ווי אפאר יאר, אבער ער פרובירט מסביר זיין וואס איז די שייכות, פון וואו קומט מען אן אז דער אייבערשטער איז איינס? וואס איז די זאך אז דער אייבערשטער איז איינס, אדער אז ס’איז דא נאר איינס?
זאגט דער רמב”ם אזוי: טאמער וואלטן געווען אסאך געטער, “אילו היו אלוהות הרבה”, די געטער וואלטן געווען אסאך, “היו גופים וגויות”. א זייער אינטערעסאנטע חידוש. טאמער וואלט געווען מער ווי איין גאט, וואלטן זיי געמוזט האבן א גוף. פארוואס? ווייל ס’וואלט געמוזט אפטיילן צווישן די מערערע. זייער גוט. “לפי שאין הנמנים השוים במציאותן נפרדין זה מזה אלא במקרים שיארעו בגופות ובגויות.”
ס’איז דאך דא זאכן וואס זענען צוויי, אבער זיי זענען די זעלבע. טראכט אריין, ס’וואלטן געווען צוויי געטער, וואלטן זיי געווען שווים במציאותן, זיי זענען ביידע די זעלבע זאך, רייט? אזויווי צוויי קיה, זיי זענען ביידע די זעלבע מציאות, די זעלבע סארט זאך. וואס מאכט זיי צוויי? ווייל זיי זענען צוויי. זיי זענען צוויי גופים, רייט? אויב וואלטן געווען צוויי געטער, וואלטן זיי געדארפט האבן א גוף, עפעס א גוף, ווייל די זאכן וואס זענען גלייך זענען נישט נפרדים זה מזה אלא במקרים שיארעו בגופות ובגויות. זאכן וואס געשעען, דאס מיינט מקרים. נאר מיט זיין… וואס הייסט א גוף? א גוף איז אויף איין פלאץ, א גוף איז אזוי גרויס, דער וואס איז נישט אזוי גרויס איז נישט דער זעלבער.
יעצט, געדענקסטו, מיר האבן פריער געזאגט אז דער אייבערשטער פירט די וועלט, ער האט א כח שאין לו קץ. “ואילו היה היוצר גוף וגויה”, טאמער וואלט געווען דער גאט… יא, גוט, דער גאט וואלט געווען א יוצר, א גוף — גויה מיינט די זעלבע זאך ווי א גוף, ס’איז א דאפלטע לשון — דעמאלטס “היה לו קץ ותכלית”, וואלט ער געהאט א סוף. פארוואס? “שאי אפשר להיות גוף שאין לו קץ”. א גוף מוז האבן א סוף, ס’איז נישט מעגליך צו זיין א גוף וואס איז אין סוף. די פראוו פאר דעם שטייט אין מורה נבוכים חלק ב’, אבער ס’איז גאנץ פשוט, דו קענסט זיך עס נישט פארשטעלן. ווייל יא וואלט ער אנגעפילט אלעס, וואלט נישט געקענט זיין…
ווען ער וואלט געווען א גוף און ער וואלט געווען א בלתי מוגבל, וואלט גארנישט געקענט עקזיסטירן. א גוף וואלט אלעס אויפגעגעסן.
אבער דאס איז וואס ער זאגט, ער זאגט אז א גוף קען נישט זיין אין סוף. א דבר גוף איז א דבר מוגבל, ס’קען נישט זיין. ס’איז דא א ריזען [reason] פארוואס ס’קען נישט זיין, אבער ס’קען נישט זיין. ס’איז נישט פשוט וואס וואלט געווען, ס’וואלט געווען איין סוף, ס’וואלט געווען איין סוף. ס’קען נישט זיין, נישט אפילו איינס קען נישט זיין, ס’איז נישט ריכטיג. ס’קען אפילו נישט זיין איינס. א גוף איז א זאך וואס האט א גבול, ס’איז א לימיטעד זאך, ס’קען נישט זיין א גוף וואס איז אן א סוף.
ממילא, דאך פשוט, וכל שיש לו תכלית יש לו כח קצוב. א זאך וואס איז אליין א זאך וואס האט אן ענד [end], קען נישט טון עפעס, קען נישט… כח מיינט סך הכל וואס ער קען טון, קען נישט ארבעטן אן א סוף, רייט? ווי א בעטערי, ס’איז אזוי גרויס די בעטערי, קען ער ארבעטן פאר צוויי שעה. נישט אז א בעטערי וואס איז אזוי גרויס קען ער ארבעטן אזוי פיל ענערדזשי, אזוי פיל יכולת צו ארבעטן וואס ער קען ארבעטן פאר אזוי פאך.
יעצט, געדענקסטו, פאר ואלהינו ברוך שמו, אונזער גאט, ספירט אויס, ספירט אויס, הפסק. הואיל וכחו אין לו קץ ואין לו הפסק. יא, דער אייבערשטער’ס כח איז ענדליך נישט. ווי דו ווייסט, אונז זענען שהרי הגלגל סובב תמיד, די וועלט דרייט זיך דאך כסדר. אין כוחו כוח גוף, מוז זיין אז דער אייבערשטער’ס כח איז נישט קיין כח וואס איז תלוי אין א גוף, נאר ס’איז א כח אין סוף.
שאלות ותשובות: כח אין סוף וגוף
תלמיד:
הואיל אין לו קץ מיינט אין צייט אדער אזוי ווי אין פלאץ?
מגיד שיעור:
ניין, ס’מיינט נישט אין צייט און נישט אין פלאץ. ס’מיינט די קאנצעפט. נישט צייט און נישט פלאץ.
תלמיד:
ניין, אבער ער זאגט דאך סובב תמיד, מיינט צו זאגן אייביג אין צייט.
מגיד שיעור:
מיינט צו זאגן אייביג אין צייט, יא.
תלמיד:
אבער פארוואס דארף מען צו דעם האבן אין לו קץ אזוי ווי אין פלאץ?
מגיד שיעור:
כ’האב דיר געזאגט דאך מיין משל גס, גס עב גס פון א בעטערי. אויב דו האסט דא א זאך וואס האט א בעטערי, לאז זיין די בעטערי ווי גרויס דו ווילסט, אבער נישט אנלימיטעד, קען עס נישט פאוערן א מאשין פאר אייביג. ס’קען פאר צוויי יאר, פאר צען יאר, פאר טויזנט יאר, אבער נישט פאר עווער.
תלמיד:
אין לו קץ מבחינת זמן, אבער…
מגיד שיעור:
רעד איך דאך נישט די שאלה. א בעטערי וואס האט אן ענד קען נישט ארבעטן פאר אייביג, אמת?
תלמיד:
אויב ס’איז א בעטערי וואס…
מגיד שיעור:
דארפסט האבן א כח פון אינדרויסן.
וויאזוי איז דאס געקומען? אז ס’קען זיך נישט ארבעטן אויף אייביג. אויב ס’פירט זיך, די וועלט דרייט זיך אויף אייביג, מוז זיין אז ס’איז געבויט אויף עפעס וואס איז א כח וואס האט נישט קיין סוף. אז די כח מיינט מיין יחידות. מיינט אז די כח האט נישט קיין סוף, מיינט אז ס’איז נאר איין. ממילא, אויב ס’איז א כח וואס האט נישט קיין סוף, פיט עס נישט אריין אין א גוף. מוז עס זיין א כח וואס איז נישט פון א גוף. ס’פיט נישט אריין אזא פאני וועגליך. וואס איז א ראיה אויף די כח פון די גלגלים?
ספר המדע – הלכות יסודי התורה
פרק א׳: מצוות מציאות האל וייחודו (המשך)
נושא השיעור: שלילת הגשמות וביאור הגשמת האל במקרא
—
ביאור המושג “אחד” ושלילת הגשמות
תלמיד: אבער איך האב געטראכט אז די תורה זאגט דאך אז דער אייבערשטער האט איין גוף. דער רמב”ם זאגט אז עס שטייט “אחד”, און א גוף איז נישט אחד. מענטשן פרעגן אלעמאל א קשיא: ווי שטייט עס? דער רמב”ם גייט דאך באלד זאגן פארקערט. אבער “אחד” שטייט דאך אוודאי אויף איין גוף, ווייל א גוף איז נישט אחד, און אחד איז איין גוף. דאס איז די מצוה וואס עס שטייט.
הרב: יעצט גייט דער רמב”ם פארענטפערן ווען דו שפרינגסט אים אונטער אז עס שטייט אין פסוקים אנדערש. ער גייט דאך פארענטפערן אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף.
איי, א מינוט, עס שטייט דאך “אחד”, און זיי האבן גע’טענה’ט אז “אחד” איז א גוף? האסטו דאך א טעות. איינער וועט מיינען אז עס איז… איי, איך בין איבערצייגט אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף. סאו, אקעי. סאו ער וויל קודם ברענגען א ראיה פון פסוקים. מען האט געברענגט “שמע ישראל”, אבער “שמע ישראל” שטייט נאך שיינע גוף [אפשר: שאינו גוף]. עס שטייט נאר איינס, וואס אמת, לויט’ן רמב”ם איז עס מוכרח שאינו גוף. אבער ער וויל ברענגען פסוקים אויך צו פארשטיין אז עס איז אן א גוף.
—
הלכה ט׳: ראיות מן הכתובים שאינו גוף
זאגט דער רמב”ם: הרי מפורש בתורה ובנביא שאינו יתעלה גוף וגויה.
שטייט אזוי, אין די תורה שטייט צוויי פסוקים פון די תורה און איין פסוק פון נביא גייט ער ברענגען.
[א. הראיה מנוכחותו בכל מקום]
שנאמר: “כי ה’ הוא האלקים בשמים ממעל ועל הארץ מתחת” [דברים ד׳:ל״ט].
אויב וואלט ער געווען א גוף, וואלט ער נישט געקענט זיין אויף שמים און אויף ארץ אויף איינמאל. א גוף איז דאך אין איין מקום. אפילו עס איז א זייער גרויסע גוף. ער זאגט דאך “ה’ הוא האלקים בשמים ממעל ועל הארץ מתחת”.
אויב איינער איז מסכים אז די דרשה זאל עס זאגן, איך פארשטיי אז עס איז גוט. אבער דער צווייטער… וואס קען ער זאגן? אז ער איז דער גרעסטער כח? ער איז זייער א גרויסע כח, ער פירט אן אין די הימל און אין די ערד. ער וויל עס זאל זיין אין די זעלבע צייט. ער איז מסכים. אין די זעלבע וועג, אין די זעלבע צייט, זאל ער זיין אין צוויי פלעצער – דאס קען נישט א גוף.
אויך די “אחד”, “ה’ אלקינו ה’ אחד”, דער זעלבער אלוקים, און ער זאל זיין אין צוויי פלעצער. דאס איז די צמצום וואס מיר האבן געזאגט פריער, אז ער איז סימפל [simple], ער האט נישט קיין פארטס [parts]. אדער צו זאגן, אויב ער איז איינס, איז ער נישט אין קיין פלאץ. ער איז נישט ביי שמים און נישט ביי ארץ, ווייל ער איז נישט אין קיין פלאץ. וואס מיינט זיין כח? “בשמים ממעל”, אז ער געבט עקזיסטענץ [existence] פאר שמים און פאר ארץ.
[ב. הראיה ממעמד הר סיני]
ונאמר: דאס איז א פשוט’ער פסוק. “כי לא ראיתם כל תמונה” [דברים ד׳:ט״ו], שטייט אין ואתחנן. ווען מיר זענען געווען ביים אייבערשטן האבן מיר נישט געזען קיין שום פיקטשער [picture].
סאו קומט אויס, “תמונה” מיינט לכאורה נישט נאר א פיקטשער, עס מיינט א פארעם, א זאך וואס האט א סייז [size], א שעיפ [shape].
[ג. הראיה מהעדר דמיון]
ונאמר: “ואל מי תדמיוני ואשוה” [ישעיהו מ׳:כ״ה]. יא, ישעיה הנביא זאגט אין די צווייטע הפטורה פון שבת נחמו, און דער אמת איז, צו וועמען קענסטו מיך פארגלייכן און איך וועל זיין גלייך?
יא, זאגט דער רמב”ם, ער זאגט אז דער אייבערשטער איז נישט גלייך. יעדע זאך איז גלייך, יעדע זאך אין די וועלט איז גלייך. קען מען מאכן עפעס א גלייכונג. יעדע זאך, at least [לכל הפחות] די most basic [מערסט יסודות’דיגע] וועג, אלע זאכן אין די וועלט זענען גלייך אז זיי זענען אלע גופים. ואילו היה גוף, אויב וואלט ער געווען א גוף, היה דומה לשאר גופים. וואלט ער געווען גלייך. קען זיין דער גרעסטער גוף, דער שענסטער, דער לעכטיגסטער, אבער ער איז גלייך מיט דעם אז ער איז א גוף.
און יעצט אז דער אייבערשטער איז דער ממציא כל נמצא, און ער איז נישט גלייך צו גארנישט, ווייל דו ביסט א מציאות און איך בין א מציאות, איז נישט דא קיין גלייכונג.
תלמיד: [איינער האט געפרעגט אז ס’איז גלייך אז ביידע זענען אן existence, ביידע exist-ן?]
הרב: אבער ס’איז נישט גלייך ווייל ס’איז אן אנדערע מין existence, א העכערדיגע existence. דאס שטייט אין פסוקים אין ישעיה, אבער דא שטייט עס נישט. דא גייט עס אביסל מער פשוט אז ער איז נישט קיין גוף.
—
הלכה י׳: ביאור הגשמת האל במקרא (“דברה תורה כלשון בני אדם”)
יעצט גייט דער רמב”ם אפפרעגן די שאלה: אם כן, מה הוא זה שנאמר בתורה… [ואם כן, מאי קא משמע לן?]
תלמיד: איך וויל אריינהאקן אביסל. איך וויל זאגן, “ואם כן, יא, נאר מיט א קשיא.” ניין, איך וויל, ווייל איך וועל נישט קענען זיין שטיל, איך וועל מוזן אריינרעדן. קודם וויל איך זאגן מיין פשט, אויב דו ביסט מסכים קענסטו זאגן. איך וויל פרובירן דא אויספירן.
הרב: הרי… שטייט דאך אין די תורה פארשידענע לשונות וואס ס’זעט אויס אז דער אייבערשטער האט א גוף:
* שטייט “ותחת רגליו” [שמות כ״ד:י׳] – ער האט דאך פיס.
* שטייט “כתובים באצבע אלקים” [שמות ל״א:י״ח] – ער האט דאך פינגערס [fingers].
* שטייט “יד ה'” [שמות ט׳:ג׳] – ער האט דאך א האנט.
* שטייט “עיני ה'” [בראשית ו׳:ח׳] – ער האט דאך אויגן.
* שטייט “אזני ה'” [במדבר י״א:א׳] – ער האט דאך אויערן.
* “וכיוצא בדברים הללו”.
זאגט דער רמב”ם אזוי: הכל לפי דעתן של בני אדם הוא, שאינן מכירין אלא הגופות, ודברה תורה כלשון בני אדם.
איך מיין די טייטש פון דעם איז: ווען מ’זאגט פאר א מענטש אז דער אייבערשטער exist, וואס טראכט ער? א מענטש האט דאך קיינמאל נישט געטראכט אז א זאך exist אן זיין א גוף. אדער ס’קען זיין נאך נישט שולל פון דעם, אבער קודם אפילו existence. מ’מיינט, מ’זאגט פאר א מענטש אז דער אייבערשטער exist – די וועג פון רעדן צו א מענטש, בלשון בני אדם, א פשוט’ער מענטש וואס פארשטייט נישט existence אן א גוף, און ער האט נאך נישט געלערנט קיין רמב”ם – דארף מען אים זאגן אז ער exist אז ער איז א מענטש, אז ער האט הענט און פיס, און נישט אז ער exist נישט.
דאס זאגט בפירוש דער רמב”ם אין מורה [נבוכים]. איך האב נישט אויסגעטראכט דעם וועג. איך זאג דאס ווייל איך האב געוואוסט אז דו גייסט זיך דינגען אויף מיר.
ווען ער זאגט אז ער exist אן א גוף, ווען ער וויל מסביר זיין די ענינים, ווען ער וויל זאגן למשל אז דער אייבערשטער איז א מלך, דארף ער זאגן אז ער האט א כסא. דאס איז די וועג וויאזוי די תורה רעדט.
תלמיד: איך וויל זאגן, איך ווייס אז איך האב געוואוסט אז דו גייסט דאס זאגן. אבער ס’איז נישט ריכטיג. ס’שטייט בפירוש אין מורה נבוכים, און דאס איז אמת. ס’שטייט בפירוש אין מורה נבוכים, און דאס איז אמת. אבער רוב מענטשן פארשטייען זיך נישט אז אחד מיינט איינער גופא. נאר ווער ס’איז פארבלענדט, דער פארשטייט עס.
הרב: איז קודם כל, צו רעדן צו מענטשן, א פשוט’ער מענטש, רעדט מען צו אים די שפראך פון גופא. ער ווייסט נישט וואס איז אן אנדערע שפראך. ממילא, דאס איז די איינציגסטע וועג וואס מען קען רעדן צו אים וועגן דער אייבערשטער.
חוץ דעם איז ער גערעכט, אז יעדע זאך מיינט עפעס. איינס, השם איז א רמז אויף די אייבערשטער’ס השגחה וכדומה. דאס איז אויך נישט בגוף. דער אייבערשטער איז דאך מנהיג את הגלגל בלא יד ולא גוף. ס’איז נישט אמת אז דער אייבערשטער האט אן אצבע וואס מיט דעם פירט ער די וועלט. ער פירט די וועלט אן אן אצבע. אבער די פירוש הדברים איז שווער. וויאזוי גייסטו מסביר זיין פאר א מענטש? א מענטש, דער אייבערשטער שטראפט – קלאר, א מענטש שטעלט זיך פאר, ער שטופט עס מיט א האנט. אקעי, ער שטופט עס מיט זיין האנט. אזוי רעדט מען די פירוש הדברים.
אבער אמת’דיג, אזוי ווי ער זאגט, “והכל כינויים הם” [בכל קנינים האלו], אזוי ווי ס’שטייט: “אם שנותי ברק חרבי” [דברים ל״ב:מ״א], דארטן ווען דער אייבערשטער זאגט תוכחה, איז דארטן דאך קלאר, אז דאס פארשטייט יעדער איינער, אפילו דער ליימען [layman], אז ס’איז נישט ווייל דער אייבערשטער גייט הארגענען מיט א שווערד. “וכי חרב יש לו ובחרב הוא הורג?”, אלא משל, ס’איז א משל צו פורעניות וואס דער אייבערשטער מאכט. וויאזוי ס’שפילט זיך אויס, איז דא פארשידענע וועגן. און נאר דארטן פארשטייט מען אז ס’איז א משל.
ס’איז אבער אזא הכלל משל איבעראל, וואו ער וויל מסביר זיין עפעס און ער נוצט א גופניות’דיגע שפראך, איז דאס א משל.
—
הלכה י״א: ביאור מראות הנבואה הסותרים
ראיה לדבר זה, א ראיה צו דעם, אז דאס וואס אלעס שטייט אין גוף מיינט נישט אמת גוף, נאר א משל אדער א כינוי.
ראיה לדבר זה, שנביא אחד אומר, איין נביא, דער נביא דניאל, זאגט, שראה הקדוש ברוך הוא, ער האט געזען דעם אייבערשטן, און ער האט געזען אז “לבושיה כתלג חיור” [דניאל ז׳:ט׳], ער איז אנגעטאן אזוי ווי ווייסע שניי.
ואחד [ואחר], אן אנדערע נביא, ישעיה, האט געזען דעם אייבערשטן, און ער איז “מדוע… חמוץ בגדים” [ישעיהו ס״ג:ב׳, א׳], ווי ער גייט מיט רויטע בגדים, ער קומט מיט רויטע בגדים, יא, בגדים וואס זענען אנגעשמירט מיט בלוט, “מבצרה”.
הכי פניו כך? [האם פניו כך?] איז דען מעגליך אז ער האט געטוישט זיין קלייד? אפשר האט ער זיך אויסגעטאן די בגדים אינצווישן? שטייט דאך אז ער האט אנגעהאט איין בגד. אקעי, ווייטער, לאמיר זען.
ומשה רבנו עצמו, אויך, שראהו על הים כגבור עושה מלחמה, ובסיני כשליח ציבור עטוף, ווי אזוי ס’שטייט אין די מדרשים. איבער די זאכן זענען מדרשים, לכאורה, אפשר זענען זיי מדייק אין די פסוקים? אקעי. “ה’ איש מלחמה” [שמות ט״ו:ג׳]. יא, אין רש”י שטייט… אה, די “ויעבור ה’ על פניו ויקרא” [שמות ל״ד:ו׳]. יא, דאס איז די שליח ציבור… סיני מיינט ער נישט הייסט, נישט מעמד הר סיני, ער מיינט ביי די ניקרת הצור. ניקרת הצור איז געווען אין סיני?
לומר שאין לו דמות וצורה [שאינו דומה לצורה], ווי אלע משלים, איז צו זאגן אז מיטן אנכאפן פארקערטע משלים ווייזט מען אז די משל איז נאר א משל. עס וואלט אייביג געשטאנען נאר די זעלבע משל, וואלט מען אונז געמיינט אז די משל איז דער עכט. אבער ווייל מען כאפט אן אמאל אזא משל, אמאל אזא משל, כאפט מען עס איז נאר א משל.
אלא הכל במראה הנבואה ובמחזה [וכל זה במראה הנבואה], דאס איז נאר די וועג וויאזוי מען איז מגשים מופשט’דיגע זאכן, כדי מען זאל עס זען במראה הנבואה. עס איז זייער קלאר, בקיצור, גוט.
—
סיכום: שלוש דרכים בהבנת הגשמה
פריער איז געשטאנען שוין די דריי הסברים פארוואס עס שטייט פארשידענע זאכן אז דער אייבערשטער האט כביכול א גוף:
1. קודם האט ער געזאגט שוין “לדעתם של בני אדם”, אז מען רעדט צו א מענטש די איינציגסטע שפראך וואס ער קען פארשטיין. אזוי ווי דו זאגסט פאר דיין בעיבי, אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף וועט ער נישט פארשטיין, מוז ער אים אימעדזשינען [imagine] עפעס.
2. נאכדעם זאגט ער נאך א זאך אז ס’איז כינויים, אזוי ווי ער ברענגט זיין ראיה פון “הרגעתי בחרבי” [אולי הכוונה ל”אשיב נקם לצרי” או “אריק חרבי”], אז ער מיינט אזוי ווי פעולותיו, יעדער איינער פארשטייט אז דער אייבערשטער האט נישט קיין שווערד, ס’מיינט נאר ער הרג’עט דיך אן א שווערד. ווען מ’זאגט נאר א שווערד, איז עס בדרך כינוי. דאס איז די צווייטע פשט.
3. און יעצט זאגט ער א דריטע פשט.
תלמיד: וועסטו נישט זאגן אז ס’איז א הרחבה אויף “דיבר הכתוב כלשון בני אדם”?
הרב: ניין, איך האב נישט מסביר געווען. אבער ס’איז א ליסט, ס’קען זיין ס’איז אן הרחבה, אבער ס’איז נאך א נקודה. ס’קען זיין דו קענסט עס אריינשטופן אין אלעס, אבער ס’איז נאך א זאך. אבער דא שטייט אפילו ביים זען, אפילו ביי די נביא אליין קען מען זען פארקערטע.
יעצט שטייט א דריטע זאך, “במראה הנבואה” מיינט אז דער נביא האט זיך פאנטאזירט, ער האט געזען א דמיון, א מראה, ס’האט טאקע אויסגעזען אזוי. אמאל האט ער געזען אזוי, אמאל האט ער געזען אזוי. אבער געזען איז נאר במראה הנבואה, ס’איז נישט דער פשט אז דער אייבערשטער זעט טאקע אזוי אויס. אזוי ווייזט דער אייבערשטער פאר’ן נביא מאיזה סיבה, ס’האט א טיפערע מינינג אין דעם, אבער דער אייבערשטער ווייזט פאר’ן נביא אזוי כדי אים אויסצולערנען עפעס, וכדומה. אבער ס’איז נישט… דאס איז א דריטע פשט. דו כאפסט? ס’איז א דריטע פשט.
תלמיד: אז דאס איז די זאך, ס’איז פשט אז די… ס’איז נישט נאר א הגבלה אין וויאזוי מ’פארשטייט ביים עס אויסלערנען, נאר ס’איז דא אפילו א הגבלה אין זען עס. אפילו דארטן דארף מען עס… אז אפילו ביים זען דארף מען עס…
שיעור ספר המדע – הלכות יסודי התורה – חלק ה
נושא: בקשת משה רבינו “הראני נא את כבודך” ושלילת מקרי הגוף
מגיד שיעור:
אמאל איז עס א משל, אמאל האט ער “געזען”. אבער “געזען” איז נאר במראה הנבואה, ס’איז נישט די פשט אז דער אייבערשטער זעט טאקע אזוי אויס. אזוי ווייזט דער אייבערשטער פאר די נביא, ווי מ’זעט אין אסאך סיבות. ס’איז אפילו א מין פראבלעם [צו זאגן אז ער זעט], אבער דער אייבערשטער ווייזט פאר די נביא המחשה כדי אים אויסצולערנען עפעס, וכדומה.
אבער ס’איז נישט די דריטע פשט, איך האף נישט די פשט אויף מהות ה’. ס’איז נישט נאר א הגבלה וויאזוי מ’פארשטייט ביים עס אויסלערנען, נאר ס’איז דא אויך פילע הגבלות אין זען עס. אפילו [ווען] דארף מען דאך זען, דארף מען עפעס [וואס] איז א משל. וואס גייט ער זען? מ’קען דאך נישט זען דעם אייבערשטער, ער האט נישט קיין זאך [גוף]. אויגן קענען נאר זען זאכן וואס מ’קען זען. אמת, [א מענטש] האט אפילו פאנטאזיע, אפילו אין די מוח קען מען נאר זען זאכן וואס מ’קען זען.
איך זאג, דא קומט די צווייטע דערווארט פון אמתות הדבר. אבער די אמתות הדבר, וואס דער אייבערשטער איז אמת’דיג – איין דעת איז לא ישיגוהו ולא יחקרוהו, מ’קען נישט משיג זיין, ניטאמאל קען מיר אים פארשן. ווי ס’שטייט אין פסוק (איוב יא:ז): “הַחֵקֶר אֱלוֹהַ תִּמְצָא אִם עַד תַּכְלִית שַׁדַּי תִּמְצָא”. מ’קען נישט אנקומען צו פארשטיין דעם אייבערשטער.
בקשת משה רבינו: “הראני נא את כבודך”
אויב אזוי… יעצט איז דא איין אינטרעסאנטע שטיקל, אויב אזוי… איך האב געזאגט אז ס’שטייט דא אין מיין פירוש. אויב זאגסטו מיר יעצט אז מ’קען נישט זען דעם אייבערשטער, האב איך א גרויסע קשיא, אז משה רבינו האט יא געוואלט זען. וואס האט משה רבינו געבעטן – “הַרְאֵנִי נָא אֶת כְּבֹדֶךָ” (שמות לג:יח)?
די שטיקל איז דאך לכאורה… מ’קען דיך נישט [זען], מ’קען דיך נאר דורך… מ’קען בכלל נישט. מ’קען נישט זען דעם אייבערשטער אליינס. סא וואס בעט משה רבינו? די משל האט ער דאך שוין געזען. על מה אמרנו רעדט ער אריין, “הַרְאֵנִי נָא אֶת כְּבֹדֶךָ”, וויל ער זען מער ווי די משל. מער ווי די משל קען מען דאך נישט.
אדער קענסטו אפילו ליינען אז ער האט נישט יענעם געוואוסט. ער פרעגט א קשיא, וואס טייטש? ער זאגט אז משה האט אים געזען צוויי מאל שוין. דא האלט ער שוין נאך ביידע זאכן. ער האלט שוין נאך קריעת ים סוף און נאך מתן תורה. בעט ער נאכאמאל “הַרְאֵנִי נָא אֶת כְּבֹדֶךָ”. ער מוז זיך דאס בעטן. ער ווייסט אז די ביידע זאכן וואס ער האט געזען איז געווען א משל.
וואס איז געווען בקשת משה? ביקש משה לידע אמתת המצאו של הקב”ה, די אמת’דיגע עקזיסטענץ פון דעם אייבערשטער, פארוואס האט ער עס געבעטן. ניין, לאמיך עס ליינען. לאמיך ליינען די שטיקל, ס’וועט עס גרינגער מאכן.
די קשיא איז פארשטייענדיג, יא? מ’קען טראכטן אז ס’איז מפרש געווען, מ’קען מפרש זיין אנדערש, אבער ס’איז זיכער א שאלה וואס מענטשן גלייך פרעגן. משה האט יא געזען דעם אייבערשטן, ס’איז דא א גאנצע משא ומתן. דער אייבערשטער זאגט “לֹא יִרְאַנִי [הָאָדָם וָחָי]”, מ’קען יא זען, מ’קען זען די בעק [back], מ’קען נישט זען די פראנט, עפעס קען מען זען.
משל הראיה: פנים ואחור
זאגט דער רמב”ם אזוי, איך וועל דיר מסביר זיין וואס גייט דא פאר. משה רבינו האט געוואלט וויסן די אייבערשטנ’ס מציאות אזוי גוט, בדרך משל, אזויווי א מענטש זעט אן אנדערן מענטש בפניו, ער זעט אים אין די פראנט, ווייסט ער קלאר די חילוק פון דעם מענטש צו א צווייטן מענטש. דאס איז די טייטש.
אין אנדערע ווערטער, דער רמב”ם איז דא מפרש די משל פון פנים ואחור. וואס מיינט פנים ואחור? ס’מיינט אזוי:
ווען איך זע א מענטש פון די בעק [אחור], זע איך נישט… איך קען זען, דער מענטש איז א הויכער, איך ווייס, איך קען מיט געוויסע סימנים וויסן מיט וואס דער מענטש איז אנדערש פון א צווייטן מענטש. יא, וואס מיינט וויסן א מענטש? וויסן א מענטש מיינט נישט וויסן אז דאס איז א מענטש – אלע מענטשן זענען מענטשן. ס’מיינט וויסן די חילוק צווישן אים און אן אנדערן מענטש. ריכטיג, וואס איז מיוחד פאר דעם מענטש? מיט וואס איז ער אנדערש פון אנדערע מענטשן?
איז, ווען איך זע א מענטש פון די פנים, דאס איז די קלארסטע וועג. איך קען זען ער האט אן אנדערע פנים פון א צווייטן, איך זע אים קלאר, איך ווייס קלאר די חילוק צווישן אים און א צווייטן מענטש, איך קען אים רעקאגנייזן [דערקענען]. איך זע א מענטש פון די בעק, אפשר אמאל קען איך אים אביסל רעקאגנייזן, אבער ס’איז נישט אזוי קלאר. איך טראכט אז פון די בעק זעען אויס רוב מענטשן ענליך.
זאגט דער רמב”ם, משה רבינו’ס בקשה איז געווען אז ער זאל זען דעם אייבערשטנ’ס פנים. וואס מיינט דעם אייבערשטנ’ס פנים? ס’זאל אים קלאר זיין וויאזוי דער אייבערשטער איז אנדערש פון אלע אנדערע נמצאים, אזוי די זעלבע סארט קלארקייט ווי א מענטש האט ווען ער זעט א מענטש פון די פראנט – וואס איז אנדערש ווי א מענטש זעט א מענטש פון די בעק.
האט אים דער אייבערשטער געזאגט אז א מענטש קען נישט אינגאנצן דאס פארשטיין ווי לאנג ער לעבט. וואס מיינט דאס אז ער לעבט? ווייל ער האט א גוף. ווייל זיין גוף געדענקט אז דער אייבערשטער איז נישט דומה לגופים, ממילא קען נישט א מענטש וואס איז אין א גוף פארשטיין דעם אייבערשטן וואס איז [נישט] דומה לשאר גופים. ער גייט נאך אלץ – אפילו א נביא, אפילו א גרויסער חכם אזויווי משה – אביסל האט ער טראכטן אז דער אייבערשטער איז אזויווי א גוף אדער איז ענליך צו אלע אנדערע זאכן.
אבער ער האט אים געוויזן גענוג, אזויווי א מענטש וואס זעט אים פון די בעק, אדער א מענטש וואס גייט מיט געוויסע מלבושים וואס זענען אנדערש – א מלך גייט מיט א מלבוש, אפילו פון די בעק קען מען שוין גלייך זען אז ער איז א מלך. אזוי אויך האט דער אייבערשטער אים געוויזן אזויפיל אז ער זאל פארשטיין בבחינת אחור.
וואס מיינט בבחינת אחור? נאכ’ן פארשטיין בחינת “אחור”, האט ער יא פארשטאנען אז די אייבערשטנ’ס מציאות איז אנדערש ווי אלע מציאות. דאס איז נישט אזוי גוט [ווי פנים], אונז זאגן עס אויך, אבער ס’זעט אויס אז ס’איז דא לעוועלס [levels] אין דעם. דער רמב”ם האט דאך אין פרק נ”ט אין מורה נבוכים, אז ס’איז דא לעוועלס אין דעם. לגבי די אמת’דיגע פארשטאנד פון דעם, האט ער נישט געזען נאר בבחינת אזוי ווי בדרך משל, אזוי גוט ווי איך ווייס די חילוק פון איין מענטש צו א צווייטע מענטש וואס איך האב געזען פון די בעק.
דאס איז די רמב”ם’ס פירוש. יעצט קענסטו עס ליינען, וועסטו זען ווי קלאר.
קריאת הרמב”ם (הלכה יב-יג)
זאגט ער אזוי: “ביקש משה רבינו לידע אמיתת מציאותו של הקב”ה”, משה האט געוואלט ליידע [to know] צו וויסן די אמת פון די אייבערשטנ’ס עקזיסטענץ, און ער האט געוואלט עס וויסן אין אזא אופן “עד שתהיה ידיעה בלבו כמו ידיעת אחד מן האנשים שראה פניו ונחקקה צורתו בלבו”.
א מענטש קען וויסן וועגן א צווייטע מענטש אין זיין קאפ, אבער נישט זיין בלב, נישט האבן א קלארע פיקטשער פון אים. “ונמצא הוא נפרד בדעתו משאר האנשים”. וואס דאס מיינט, האט ער געזאגט… ס’איז נישט נאר אז מ’ווייסט אז יענער מענטש עקזיסטירט, נאר אויך אז מ’ווייסט אים מבחין זיין צווישן אלע אנדערע מענטשן.
און לכאורה דאס איז וואס ער זאגט “ונחקקה צורתו”, ער וויל מאכן אז ס’איז נישט די זען. די משל איז נישט די זען, די משל איז די הבנות וואס מ’קומט פון זען. קענסטו אפשר זאגן אביסל אז איינער וואס האט א מענטש קלאר געזען, האט ער אזוי ווי א קאפי פון אים ערגעץ ווי אין זיין מוח, כאטש ער האט נישט קיין קליינע קאפיס פון מענטשן, מ’פילט עס אן. ווידער ווען מ’ווייסט וועגן יענעם, האט מען נישט קיין קאפי פון יענעם’ס פיקטשער אין דיין קאפ. דאס איז די מקיף פון די ראיה, ער וויל מאכן אז די ראיה איז א משל פאר עפעס וואס ווען דו זעסט איינעם’ס פנים, שפעטער האסטו אין דיין שכל א הבנה.
משה רבינו האט געוואלט פארשטיין אז די חילוק צווישן די מציאות הקב”ה און די מציאות פון אלע אנדערע, אז די מציאות פון דעם אייבערשטער איז די עצם עקזיסטענץ, די ערשטע מציאות, דאס האט ער געוואלט גוט פארשטיין.
האט דער אייבערשטער אים געזאגט אז ווי לאנג א מענטש לעבט… ס’איז זייער אינטערעסאנט, ס’זעט אויס אז ווען א מענטש וואלט ווען נישט געהאט די חסרון פון לעבן, אפשר ווען א מענטש שטארבט, אויב ער דארף וויסן, און דעמאלטס האט מען נישט די גוף, דעמאלטס וואלט מען יא געקענט משיג זיין עצם עקזיסטענץ אן א גוף. אבער ווי לאנג דו, משה רבינו, לעבסט נאך, האסטו נאך די חסרון, די הגבלה פון א גוף.
“כך ביקש משה רבינו” און ער האט געוואלט, ער האט געזוכט אז די מציאות פון הקב”ה זאל האבן אין זיין הארץ, אין זיין ידיעה, אין זיין הרגשה, די מציאות פון דעם אייבערשטער נפרד פון אלע אנדערע מציאות’ן אין די מציאות, ער זאל פארשטיין די חילוק צווישן אנדערע מציאות’ן און די אייבערשטער’ס מציאות.
און ער האט געוואלט וויסן די אמת’ע מציאות פון הקב”ה וויאזוי ער איז דאס צו וויסן, און וויאזוי ער איז דאס צו וויסן וויאזוי ער איז באמת דא. ער האט געוואלט דאס וויסן אן א משל. אן א משל. ווייל דורכדעם זעט ער א קאפ, זעט ער מיט אן א משל. ווען מ’זעט א ריקן זעט מען אן א משל [?]. ווען מ’זעט א פנים זעט מען נישט אן א משל. ער האט געוואלט זען א קאפ, זעט מען די חילוק פון דעם מענטש פון אנדערע מענטשן, זעט מען אבער זעט מען נאר די גלויערע חילוק פון אים מיט א צווייטן.
“והשיבו הקב”ה שאין כח בדעת האדם החי שהוא מחובר מגוף ונפש, להשיג אמיתת דבר זה על בוריו”, ביז די ענד, עפעס דערפון זעט מען נישט קיין מאל.
“והודיעו הקב”ה”, דער אייבערשטער האט אים יא מודיע געווען עפעס וואס א מענטש קען נישט, “מה שלא ידע אדם לפניו”, דער אייבערשטער האט אים מודיע געווען עפעס וואס א מענטש האט נישט געוואוסט פאר משה, און א מענטש האט נישט משיג געווען נאך משה. טאקע האט ער אים יא געגעבן די מערסטע ידיעה וואס “עני יומען” [any human] האט אמאל באקומען, “עד שהשיג אמיתת מציאותו”, ביז ער האט יא משיג געווען פון די אייבערשטער’ס מציאות, “דבר שנפרד הקב”ה בדעתו משאר הנמצאים”, ער האט יא פארשטאנען די אייבערשטער’ס עקזיסטענץ אנדערש ווי מ’פארשטייט אלע מענטשנ’ס עקזיסטענץ, אלע נמצאים’ס עקזיסטענץ.
“כמו שיפרד אחד מן האנשים שראה אחוריו והשיג כל גופו ומלבושו בדעתו משאר האנשים”, אזוי ווי ווען א מענטש זעט איינעם אחוריו איז ער זיך אסאך מער ווי ווען ער האט אים בכלל נישט געזען, ווייל ווען ער האט אים געזען אחוריו האט ער געזען אים אנדערש ווי אלע אנדערע. אויף די זעלבע וועג האט משה רבינו יא משיג געווען די אמיתת מציאותו של הקב”ה אנדערש ווי אלע אנדערע מענטשנ’ס מציאות, אבער נאך אלץ נישט די אופן וואס ער האט געבעטן צו קענען זען די פנים.
ווייל דאס איז דאך וואס די פסוק זאגט, “וְרָאִיתָ אֶת אֲחֹרָי”, דו קענסט משיג זיין מיין אמיתת המציאות באפן במשל צו אזוי ווי מ’זעט א מענטש’ס אחוריו, “וּפָנַי לֹא יֵרָאוּ”.
יעצט לכאורה די נעקסטע רעשט פון דעם פרק, איך ווייס נישט פונקטליך וואס ער איז מחדש, איך מיין אז ער זאגט איבער וואס ער האט געזאגט, ער איז מסביר יא. איך מיין אז ער רעדט פון די מקרי הגופים מער ווי דאס אז נישט, ער האט געזאגט אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף, יעצט זאגט ער אז ממילא געשעט נישט צום אייבערשטן די תכונות וואס גופים האבן. ער איז מסביר אין אנדערע פלעצער וואס משה רבינו האט געוואלט פארשטיין בעסער ווי אנדערע מענטשן, ווייל דאס אז דער אייבערשטער’ס מציאות איז אנדערש ווי אלעס אנדערש, דאס האט משה רבינו אויך פארשטאנען. ער האט געוואלט פארשטיין בעסער און ווייניגער, אבער דאס איז נישט אונזער נושא יעצט.
אזוי ווי רבי דוד’ל לעלובער האט געזאגט, “אין די בעק פון די טיש, all the way…” עניוועי, לאמיר אבער אויספירן דעם פרק.
שלילת מאורעות הגוף (הלכה יד)
“וכיוון שנתברר שאינו גוף וגויה”, לאמיר פרובירן צו זאגן וואס ער זאגט דא. יעצט זאגט ער אז ער לייגט צו נאך א וויכטיגע זאך. מיר האבן יעצט געלערנט אז דער אייבערשטער איז איינס, מיר האבן געלערנט אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף, און ער האט פארענטפערט אלע מיני פסוקים וואס עס סאונדט אז דער אייבערשטער איז א גוף. ער האט געקענט זאגן אז וויבאלד ער איז נישט קיין גוף, איז דאך פשוט, אבער ער לייגט עס צו.
ממילא געשעט נישט צו אים זאכן וואס געשעען צו גופים. עס איז דא אלע מיני זאכן, מענטשן אסאך מאל דמיון’ען אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף, אבער ער קען לאכן, ער קען זיין “העפי” [happy]. “העפי” איז א זאך וואס איז שייך צו א גוף. אן א גוף איז נישט העפי, עס איז אפשר א זאך וואס איז א משל פון העפי, איך ווייס נישט, אבער נישט קיין גוף.
איז ממילא, אויב ער האט נישט קיין גוף, קומט אויס, “נתברר”, ווערט קלאר, “שלא יארעו לו מאורעות הגופים”, קיין שום פון די זאכן וואס געשעען צו א גוף. מאורעות הגופים מיינט צו זיין גרויס, צו זיין קליין, צו זיין אויף די זייטן. די אלע זאכן זענען נישט דאס וואס איז א גוף, נאר דאס וואס געשעט צו א גוף. דאס הייסט אויף די לשון פון די ראשונים “מקרי הגופים”, אדער “מאורעות הגופים” רופט עס דער רמב”ם דא.
יא, דאס הייסט, איך פארשטיי אז ער זאגט אז מיין טיש איז ווייס – דאס איז עפעס וואס איז געשען צו דעם וואס דאס איז א גוף. עס איז נישט די זעלבע זאך. אבער ווייל דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף, ממילא געשעט נישט צו אים זאכן וואס געשעען צו גופים, און ממילא האט ער נישט א לאנגע ליסט פון זאכן.
* “לא חיבור ולא פירוד” – מיינט אז ער קאנעקט זיך נישט צו אנדערע זאכן, דער אייבערשטער טאטשט נישט. ער איז אויך נישט ווייט, ווייל ווייט קען מען זיין ווען צוויי גופים זענען ווייט איינער פון די צווייטע. אבער ווען מען איז נישט קיין גוף, קען מען זיין נישט נאנט און נישט ווייט.
* “ולא עליה ולא ירידה” – ער קען נישט ארויפגיין און אראפגיין.
* “ולא ימין ולא שמאל, ולא פנים ולא אחור, ולא ישיבה ולא עמידה”.
אה, סארי, סארי, סארי, האבן מיר געסקיפט. זאגט ער:
* “לא מקום ולא מידה” [במקור: ולא מקום ולא מידה]. “לא מקום” מיינט ער איז נישט נעשה בשום פלאץ, און “לא מידה” מיינט ער האט נישט קיין מידה, ער איז נישט צוואנציג אמות גרויס.
און ער קען נישט ארויפגיין און נישט אראפגיין, ער האט נישט קיין רעכטע זייט און קיין לינקע זייט, קיין פנים, קיין אחור, קיין ישיבה, קיין עמידה. די אלע ווערטער זענען די ווערטער וואס שטייען אין די תורה אויף די דריי מלאכים. יא, געדענקסט?
שיעור ו: שלילת הגשמות והשינוי (הלכות י״ד-י״ז)
ספר המדע: הלכות יסודי התורה – פרק א׳ (המשך)
מגיד שיעור:
[המשך ביאור שלילת הגשמות]
ולא עליה ולא ירידה, ער קען נישט ארויפגיין און אראפגיין. ולא ימין ולא שמאל, ולא פנים ולא אחור, ולא ישיבה ולא עמידה.
ס’איז דא נאך א שטיקל וואס מ’האט געסקיפט [skipped]. ס’איז דא “לא חבור ולא פירוד, לא מקום ולא מדה”.
“מקום” מיינט ער, אז ער האט נישט קיין שום פלאץ.
און “מדה” מיינט ער, אז ער האט נישט קיין שיעור, ער איז נישט צוואנציג אמות גרויס.
און ער קען נישט ארויפגיין און נישט אראפגיין, ער האט נישט קיין רעכטע זייט און נישט קיין לינקע זייט, קיין פנים, קיין אחור, קיין ישיבה, קיין עמידה. די אלע ווערטער זענען ווערטער וואס שטייען אין די תורה אויף דעם אייבערשטן [אבער זענען נישט כפשוטו].
שלילת הזמן והשינוי
“ואין לו זמן עד שיהיה ראשית ואחרית ומנין שנים”, ווייל נאר א גוף האט א צייט. ממילא, דער אייבערשטער האט נישט קיין צייט, ממילא איז נישטא ביי אים קיין אנהייב און קיין ענדע.
ס’איז נישטא “אמאל” דער אייבערשטער, ס’איז נישטא דער אייבערשטער “אמאל”. ס’איז נישטא אז דער אייבערשטער איז “היה הוה ויהיה”. ווען מענטשן מיינען דאס, מיינען זיי אז דער אייבערשטער איז זייער אלט. ער איז נישט זייער אלט; ער ווערט נישט אלט און ער ווערט נישט יונג. ממילא האט ער נישט קיין יארן. ס’איז נישטא “שנותיך לא יתמו” [תהלים ק״ב:כ״ח], ער האט נישט קיין יארן בכלל, ער איז מחוץ לזמן.
“ואינו משתנה”, ער טוישט זיך נישט, “שאין לו דבר הגורם שיגרום לו שינוי”.
דאס איז א ביסל א מער קאמפליצירטע זאך, אבער א גוף קען זיך טוישן. וואס האט ער קען זיך טוישן? ער קען פון איינע פון די מאורעות קען ער ווערן אנדערש. ער איז געווען הויך, איז ער געווארן נידעריגער. ער איז געווען אויף דעם פלאץ, איז ער געווארן אויף יענעם פלאץ. אויב איז ער נישט קיין גוף, האסטו דאך נישט וואס זאל זיך טוישן, ממילא קען דער אייבערשטער זיך נישט טוישן.
ממילא קומט אויס, נישט נאר האט ער נישט… און ער רעכנט דיר אויס יעצט שינויים, יא? “ואין לו” – ער האט נישט די אלע שינויים.
קען זיין, קען זיין דו ביסט גערעכט. ער האט נישט די שינויים. מיתה איז א שינוי, האט ער נישט מיתה.
אקעי, “ואין לו” – קען זיין, דו זאגסט א גוטע פשט, איך האב נישט געכאפט דאס. ממילא האט ער נישט דער אייבערשטער…
“לא מות ולא חיים כחיי גוף החי”.
דאס איז א זייער וויכטיגע לשון וואס דער רמב”ם זאגט דא, ווייל ער זאגט דיר יא אז דער אייבערשטער לעבט. אבער ווען ער זאגט “חיים”, מיינט ער נישט “חיים כחיי הגוף”. וואס מיינט אז א גוף לעבט? מיינט אז ער טוישט זיך, ער אטעמט, ער נעמט אריין און ער גייט ארויס, און כיוצא בזה. די סארט חיים האט נישט דער אייבערשטער.
אבער וודאי האט דער אייבערשטער חיים אין דעם סענס [sense] פון עפעס א סארט עקזיסטענץ. דער אייבערשטער האט יא, ווען מיר זאגן אז דער אייבערשטער לעבט, “חי” איז איינע פון די תארים פון דעם אייבערשטן. אבער נישט די סארט חיים וואס אונז האבן האט ער נישט. קענסט אויך זאגן אז ער האט מיתה איבער זיי, אבער מיתה איז נישט שלעכט אז מ’זאגט נישט. אויב איז עס א משל, קענסטו שוין זאגן א משל פון מיתה אויך.
“ולא סכלות”, נישט קיין נישט וויסן עפעס, נארישקייט, “ולא חכמה”.
אבער ווען עס האט חכמה, קען חכמה, איז ער א חכם. פארוואס זאל איך חכמה האבן? ווייל וועלכע נישט א חכמה זענען שינויים. דערווייל האב איך מיך געטוישט, נעכטן בין איך נישט געווען קיין חכם, יעצט בין איך געווארן א חכם, רייט [right]? איז מיין חכמה איז א געוויסע שינוי וואס איז געשען צו מיין גוף, אדער דער חלק הגוף. אבער דער אייבערשטער קען נישט ווערן קלוג, ער האט נישט די סארט חכמה.
ממילא זאל ער זיך “לא שינה”, ווייל ער קען נישט שלאפן, ער וועקט זיך נישט אויף [ולא הקיצה].
איז “לא כעס, לא שחוק”. אינטערעסאנט אז שחוק איז אפשר פשט שחוק, מיינט דא לכאורה נישט שחוק לאכן, נאר מער זיין צופרידן, רייט?
“לא שמחה, ולא עצבות”, ער איז נישט העפי [happy], נישט סעד [sad].
“לא שתיקה, ולא דיבור כדיבור אדם”.
נאך א זאך, אז דער אייבערשטער רעדט נישט. איינער זאגט דאך, אבער יא, דער אייבערשטער רעדט, “וידבר ה'”? איז דאס נישט כדיבור אדם. אפשר קען שוין זיין שתיקה אויך, אמת. אבער דער אייבערשטער שווייגט נישט, ווייל שווייגן מיינט אסאך אז איך רעד נישט. און רעדן רעד איך אויך, מער איז דאס א שינוי. איך דארף א גוף, איך דארף די כלי הדיבור. דער אייבערשטער רעדט נישט אזוי ווי א מענטש רעדט.
און ער ברענגט אזוי ווי איך האב דיר געזאגט: “כך אמרו חכמים, אין למעלה לא ישיבה, ולא עמידה, לא עורף, ולא עיפוי”.
נישט א “עורף” – מיינט א בעק [back].
און “עיפוי” – ווייס איך נישט וואס ער מיינט. דו ווייסט וואס ער מיינט? פנים, עס איז א לשון פון אויגן, אזוי ווי די פנים. די פנים האט עס אנדערע פנים.
אבער “למעלה” מיינט דעם אייבערשטער. אבער “למעלה” דא איז א משל פאר די אייבערשטער.
משל ומליצה: דברה תורה כלשון בני אדם
פרעגט ער נאכאמאל א קשיא: אויסער דעם וואס מען זעט אז די אייבערשטער געבט מען אונז כינויים פון די גוף, וואס ער האט שוין פריער פארענטפערט, אויך זעט מען ביים אייבערשטן אז מ’געבט אויף אים זאכן וואס איז אן ענין פון שינוי.
“כמו שנאמר בתורה”, וואס איז פשט פון די אלע דברים? “וכל הדברים הללו וכיוצא בהן שנאמרו בתורה ובדברי נביאים, הכל משל ומליצה הם”.
ס’זייער אינטערעסאנט. וואס שטייט יא, עס שטייט אז ביי אופן משל מליצה… כמען “משל מליצה” האט שוין געשטאנען, עס איז געשטאנען איינמאל, ביי השגת הנבואה [?]. איך טראכט, אז אפשר איז דא זאכן וואס זענען וואס מען זאגט אז עס איז דא דברי תורה כדי מליצה מליצה, און עס איז דא משל מליצה, שטאט דאס מחות הנביאה [?], אז עס טארפסט נאכאנסאד, משל מליצה. איך דארף טראכטן ענקן דעם.
“כמו שנאמר: יושב בשמים ישחק” [תהלים ב׳:ד׳] – דער אייבערשטער לאכט.
“כיעסוני בהבליהם” [דברים ל״ב:כ״א] – אז דער אייבערשטער איז כועס.
אז “הכעס הוא סוס השם” [?] וכיוצא באלו. דו קענסט נישט פשט’ן באמת אז ס’מיינט אז ער איז אין כעס, ווייל כעס איז א שינוי. נו וואס דען? ס’איז א משל ומליצה, אזויווי איך האב שוין פריער דערמאנט אז “על כל אלה הדברים אמרו חכמים דברי תורה כלשון בני אדם”, אז דער אייבערשטער וויל פשוט אז מענטשן זאלן פארשטיין.
פריער האט ער אויך געזאגט “דברי חכמים”? ניין. פריער האט ער סתם אליין געזאגט “דברי תורה כלשון בני אדם”, און דא זאגט ער “דברי חכמים” [אמרו חכמים]. אינטערעסאנט. עפעס גייט דא פאר, מ’דארף מיט די גוטע אויגן אריינקוקן דא.
פשט איז דאך אזוי? ער זאגט אז ער דערמאנט אז חכמים האבן שוין דאס געזאגט. פריער האט ער סתם געזאגט, ס’איז “דברי תורה כלשון בני אדם”, האט ער אליין געזאגט. ער זאגט אז ווען די תורה רעדט כלשון בני אדם, גייט עס ארויף אויף די אלע זאכן.
“וכן הוא אומר”, אזוי ברענגט ער א ראיה פון א פסוק, ווי דער פסוק זאגט אז דער אייבערשטער קען נישט זיין אין כעס: “האותי הם מכעיסים” [ירמיהו ז׳:י״ט]. ווייל ביים אייבערשטן איז נישט שייך כעס.
אויב אזוי, קענסטו פרעגן פון ירמיהו, ער זאגט דאך “האותי הם מכעיסים”, שטייט דאך “כי הכעיסוני”? אה, מוזט איר מיר דאך זאגן אז יענץ איז א משל, ס’מיינט צו זאגן אז דער אייבערשטער איז ממש כאילו ירגיז בכעס וכדומה.
גופים שפלים ושינוי
“הרי הוא אומר”, ער ברענגט נאך א ראיה, שטייט דאך אין פסוק “אני ה’ לא שניתי” [מלאכי ג׳:ו׳], ביים אייבערשטן איז נישט שייך קיין שינוי.
“ואילו היה פעם כועס ופעם שמח, הרי הוא משתנה”, וואלט דאך געווען א שינוי אין אים.
“וכל הדברים האלה”, די אלע זאכן פון שינוי, “אינם מצויים אלא לגופים השפלים” [האפלים], די טונקעלע נידריגע גופים, “שוכני בתי חומר”, וואס רוען אין חומר, אין א מאטעריאלע זאך, “אשר בעפר יסודם”. אבל הוא ברוך הוא יתעלה ויתרומם על כל זה, דער אייבערשטער איז העכער און העכער פון די אלע זאכן, און ס’איז נישט שייך ביי אים שינוי.
אינטערעסאנט, וואס איז יא דא לכאורה? נישט גופים, אפילו גופים נישט שפלים. דו ווייסט וועלכע גופים יא? די זון [sun] איז א גוף, ס’איז נישט קיין גוף עפר, און דאך טוישט זיך נישט אין די זעלבע וועג. ס’איז נישט ברוגז, די זון איז אמאל ברוגז? איך טראכט אז נישט. אפשר יא? איך טראכט אז נישט. אבער כל פנים, דאס איז זיכער, אה, ס’איז א כדור חומר, רייט? דו האסט גערעכט.
די אלע זאכן זענען נישט נאר מצוי לגופים. שינויים איז נאר ביי די גאר שוואכע מצויים. נישט נאר גופים, נאר גופים אפלים ושפלים. “שפלים” מיינט ער אויף א נידריגע מדריגה.
אפילו די גלגלים איז נישט דא קיין שינוי. כל שכן די אייבערשטער, ווי אלע וויסן, על כל זה, אפילו אויף די גלגלים איז ער העכער. דאס איז דאך נאר פאר א מענטש, “בתי חומר”, די וואס וואוינען אין ליימענע הייזער, יא, דאס הייסט פון א גוף וואס איז געמאכט פון חומר, אדער פון עפר, “אשר בעפר יסודם”. דער רמב”ם גייט ברענגען שפעטער די פסוק, ער גייט עס מסביר זיין.
סאו [so] ממילא, דער אייבערשטער איז אוודאי העכער פון דעם. ממילא, אז ס’שטייט די אלע זאכן, מוז עס זיין איבערגעטראגן. ס’איז אן אדם המשלים. וואס דו נעמסט נישט, ער זאגט נישט אז מ’זאל גלייבן אז ס’איז א משל, אבער דער עיקר איז צו גלייבן אז דער אייבערשטער איז איינס, ער האט נישט קיין גוף, ער האט נישט קיין מקרות הגוף, און ער האט נישט קיין השתנות. דאס וואס דו האסט דא געזאגט בעסער צו מקרות הגוף, דאס איז דאך די זאך ווי השתנות, אבער איינס איז גורם פאר’ן צווייטן.
סיום הפרק
געוואלדיג, האבן מיר געענדיגט די ערשטע פרק. ס’איז א שווערע פרק, און לערנט עס איבער אפאר מאל, און מ’קען איבערפרעגן אויף די… אויף די רוב יום קען מען איבערפרעגן. אבער אויך, מ’גייט נישט ענטפערן אויף שאלות אויף די פרק. ניין, ווייל ס’איז סודות התורה, אבער מער ווייניגער וואס איך האב געזאגט איז אמת. דאס זאל מען וויסן.
געוואלדיג, יישר כח.