סיכום השיעור 📋
סיכום פון דעם שיעור – הלכות יסודי התורה, פרק ז’
—
הקדמה: ר”ח אדר און שמחה
דער שיעור האט אנגעהויבן מיט א באמערקונג אז היינט איז ר”ח אדר – „משנכנס אדר מרבין בשמחה.” דאס איז פאסיג ווייל דער רמב”ם זאגט (שפעטער אין פרק) אז איינע פון די תנאים פון נבואה איז שמחה. דאס איז א קאונטער-אינטואיטיוו פוינט: מענטשן מיינען אז אנצוקומען צו גרויסע מדריגות פאדערט התבודדות און ערנסטקייט, אבער פארקערט – שמחה ברענגט גרויסע זאכן.
—
הלכה א’: „מיסודי הדת לידע שהא-ל מנבא את בני אדם”
דער רמב”ם’ס ווערטער
„מיסודי הדת לידע שהא-ל מנבא את בני אדם.”
פשט
עס איז א יסוד פון דער אידישער דת צו וויסן אז דער אייבערשטער גיט נבואה צו מענטשן.
חידושים און הסברות
א) „מיסודי הדת” – סטרוקטור פון ספר המדע
דער רמב”ם פאלגט דעם זעלבן סטרוקטור ווי אין אנהייב הלכות יסודי התורה: קודם שטעלט ער אוועק דעם יסוד (דאס וויסן אז עס איז דא אזא זאך ווי נבואה), און דערנאך קומט די מצוה (צו פאלגן דעם נביא). דאס איז פאראלעל צו „יסוד היסודות וגו’ לידע שיש שם מצוי ראשון” – ערשט דער יסוד, דערנאך די מצוות וואס בויען זיך אויף דעם.
נפקא מינה: א יסוד איז וויכטיגער ווי א מצוה. א מענטש וואס פאלט דורך מיט א מצוה (למשל לשון הרע) האט נאך אלע אנדערע מצוות. אבער א מענטש וואס פעלט אים א יסוד – ווי נישט גלייבן אין נבואה אדער אין „אנכי ה’ אלקיך” – ביי אים האבן אלע אנדערע מצוות נישט אויף וואס זיך אנצוליינען. (מקור: יגל מקרא אין פרשת משנה)
ב) „לידע” – נישט „להאמין”
דער רמב”ם ניצט דעם לשון „לידע” – צו וויסן, נישט „להאמין” – צו גלייבן. דאס איז קאנסיסטענט מיט דעם אנהייב פון ספר המדע: „יסוד היסודות… לידע שיש שם מצוי ראשון.” נבואה איז א פאקט, א ידיעה, נישט בלויז אן אמונה.
ג) „דת” – באדייטונג פון דעם ווארט
דער רמב”ם ניצט „דת” אין דעם זין פון געזעץ/חוק – אזוי ווי עס שטייט אין מגילת אסתר „דת כל מדינה.” אויך אין חומש: „מימינו אשדת למו” – „אשדת” מיינט די תורה. „יסודי הדת” מיינט אלזא: יסודות פון דעם געזעצליכן סיסטעם / רעליגיע.
ד) „מנבא את בני אדם” – נישט „בני ישראל”
א וויכטיגער חידוש: דער רמב”ם שרייבט „בני אדם” – מענטשן בכלל – נישט „בני ישראל.” דער רמב”ם זאגט אין אגרת תימן אז די סיבה פארוואס מיר גלייבן נישט אין גוי’אישע נביאים איז נישט ווייל זיי זענען נישט אידן – א גוי קען אויך האבן מעלת הנבואה אויב ער איז זוכה און טוט אלע הכנות – נאר ווייל די נביאים אין וועם גוים גלייבן זענען סותר תורת משה רבינו, וואס דאס אליין איז די גרעסטע ראיה אז ער איז א נביא שקר.
שייכות צו דער מחלוקת רמב”ם–כוזרי: דער כוזרי האלט אז נבואה איז ספעציפיש פאר כלל ישראל, א ירושה פון „הענין האלקי.” דער רמב”ם האלט אז נבואה איז א מענטשליכע שלימות וואס יעדער human being קען טעאָרעטיש דערגרייכן. דער לשון „בני אדם” שפיגלט אפ דעם רמב”ם’ס שיטה.
ה) „אל מנבא” – דריי שיטות אין נבואה (מורה נבוכים)
דער רמב”ם ברענגט אין מורה נבוכים (אנהייב פון פרקי הנבואה) דריי שיטות וועגן נבואה:
1. שיטה א’: נבואה ליגט אינגאנצן אין די הענט פון דעם מענטש – אויב ער טוט די הכנות, ווערט ער אויטאמאטיש א נביא.
2. שיטה ב’: נבואה ליגט אינגאנצן אין די הענט פון דער אייבערשטער – דער אייבערשטער קען נעמען א טיפש און פלוצלינג מאכן אים א נביא.
3. שיטת הרמב”ם (שיטה ג’): א מענטש דארף זיך אנשטרענגען און אנגרייטן מיט אלע מדריגות, אבער דער אייבערשטער האלט רעזערווירט די רעכט צו וועם ער וויל עס געבן אדער נישט.
מדויק’ערע פארשטאנד פון שיטה ג’ (קארעקציע אין דער חברותא): די נבואה קומט על ידי די הכנה – עס איז א שלימות פון דעם מענטש צו זיין א נביא. אבער דער אייבערשטער קען מאנע’ן (פארמיידן) אז א מענטש זאל נישט קומען צו נבואה, אפילו ער האט אלע הכנות. דער אייבערשטער קען מער זאגן ניין ווי ער קען זאגן יא. מ’קען נישט „טרייען” צו ווערן א נביא – דער אייבערשטער האלט די פינאלע באשלוס.
ו) „אל מנבא” – נבואה אלס קאמיוניקאציע
דאס וואס דער רמב”ם שרייבט „אל מנבא” מיינט נישט דווקא אז עס איז א סופערנאטורעלע מתנה שלא על ידי דרך הטבע. נבואה איז א קאמיוניקאציע – „מדה שמגיעה מן הבורא אל האדם” (לשון הרמב”ם אין אן אנדער פלאץ) – א שפע פון knowledge וואס קומט פון דער אייבערשטער צום מענטש. „דיבור” מיינט נישט דווקא א קול, נאר א knowledge. די דירעקציע איז פון דער אייבערשטער צום מענטש – דאס איז א רילעישאנשיפ, נישט בלויז אז א מענטש טעפט אריין אין א וועלט פון חכמה.
חילוק צווישן נבואה און שכל’דיגע השגה: ווען א מענטש פארשטייט עפעס מיט זיין שכל, איז דאס נישט דווקא אז א מלאך האט אים געגעבן דעת – ער האט פארשטאנען א זאך וואס עקזיסטירט. אבער נבואה איז אנדערש: „אל מנבא בני אדם” – דער אייבערשטער האט אקטיוו קאמיוניקירט מיט דעם מענטש, דער אייבערשטער גיט אים עפעס.
[הערה: עס איז אנגעמערקט אז אפשר שטייט נישט אלעמאל אין מורה נבוכים די זעלבע זאך ווי אין משנה תורה, און מ’דארף זיין מדייק אין יעדן פלאץ באזונדער.]
מקורות
– גמרא (שבת/נדרים) – „אין הנבואה שורה אלא על חכם גיבור ועשיר”
– מורה נבוכים – פרקי הנבואה (דריי שיטות)
– אגרת תימן – א גוי קען אויך האבן נבואה
– ספר הכוזרי – קאנטראסט, נבואה ספעציפיש פאר ישראל
– יגל מקרא (פרשת משנה) – יסוד וויכטיגער ווי מצוה
– חומש „מימינו אשדת למו” – באדייטונג פון „דת”
– מגילת אסתר „דת כל מדינה” – באדייטונג פון „דת”
—
הלכה א’ (המשך): תנאי הנבואה – „ואין הנבואה חלה אלא על חכם גדול בחכמה, גיבור במדותיו…”
דער רמב”ם’ס ווערטער
„ואין הנבואה חלה אלא על חכם גדול בחכמה, גיבור במדותיו… ולא יתאוה לדבר בעולם… אלא הוא מתגבר בדעתו על יצרו תמיד, בעל דעה רחבה נכונה עד מאד.”
פשט
נבואה רוהט נאר אויף איינעם וואס איז א גרויסער חכם, שטארק אין זיינע מדות, האט קיין תאוות נישט, זיין שכל איז שטענדיג שטערקער פון זיין יצר, און ער האט א ברייטע און ריכטיגע דעה.
חידושים און הסברות
א) געבויט אויף דער גמרא – „אין הנבואה שורה אלא על חכם גיבור ועשיר”
דער רמב”ם’ס לשון איז געבויט אויף דער גמרא (שבת צב. / נדרים לח.): „אין הנבואה שורה אלא על חכם גיבור ועשיר.” דער רמב”ם טייטשט אבער יעדע מדה:
– חכם – כפשוטו: א גרויסער חכם אין חכמה (נישט דווקא תורה, נאר חכמה בכלל).
– גיבור – שלא כפשוטו: דער רמב”ם בויעט אויף דער משנה (אבות ד:א) „איזהו גיבור – הכובש את יצרו.”
ב) „גיבור במדותיו” – ער האט שוין כובש געווען
דער רמב”ם שרייבט „ולא יתאוה לדבר בעולם” – ער האט קיין תאוה מער צו קיין זאך אין דער וועלט. דאס מיינט נישט אז ער איז אינמיטן כובש זיין יצר (אז ער האט א סטראגל), נאר ער האט שוין כובש געווען – ער איז א „גיבור” אין דעם זין אז ער האט שוין געוואונען דעם קאמף. דאס שטימט מיט דעם וואס דער רמב”ם זאגט אין אנדערע פלעצער אז ס’איז דא א מדריגה וואו א מענטש דארף זיך בכלל נישט אנשטרענגען מער. דאס איז א חילוק: די משנה רעדט פון דעם פראצעס, דער רמב”ם רעדט פון דעם רעזולטאט.
[פארגעלייגט און אפגעווארפן: „גיבור במדותיו” קען גיין אויף מדותיו של הקב”ה – אז ער גייט בדרכיו של הקב”ה. אבער דאס איז א דרש, נישט דער פשט.]
ג) „דעה רחבה נכונה” – כמות און איכות פון חכמה, אדער מידות
„רחבה” (ברייט) און „נכונה” (ריכטיג/אמת’דיג) רעפרעזענטירן צוויי דימענסיעס: כמות (ברייטקייט – ער ווייסט זייער אסאך) און איכות (אמת’קייט – ער ווייסט דעם אמת לאמיתו). ס’איז דא מענטשן וואס ווייסן אסאך אבער ווייסן נישט דעם אמת; דער נביא דארף ביידע.
אלטערנאטיווע פארשטאנד: „דעה רחבה” קען גיין אויף מדות (אזוי ווי הלכות דעות), נישט אויף חכמה – ווייל דער רמב”ם’ס אייגענע „הלכות דעות” וואו „דעות” באדייט מידות און כאראקטער-אייגנשאפטן.
ד) „עשיר” – פארוואס האט דער רמב”ם עס „געסקיפט”?
די גמרא זאגט דריי תנאים: חכם, גיבור, ועשיר. דער רמב”ם דערמאנט נישט עשיר בפירוש.
תירוץ: דער רמב”ם טייטשט „עשיר” דורך דעם באגריף „דעה רחבה” – א מענטש וואס האט א „ברייטע דעה” מיינט אז ער האט נישט קיין גשמיות’דיגע דאגות וואס שלעפן אים אראפ. דאס איז פארבונדן מיט דער משנה אבות „איזהו עשיר? השמח בחלקו” – ער איז צופרידן מיט וואס ער האט, און דערפאר איז זיין דעת ברייט און פריי. איינער וואס דאגה’ט פאר קלייניגקייטן – עס מצמצם זיין דעת.
כללי’דיגער פשט אין דער גמרא: חכם, גיבור, עשיר, בעל קומה – אלע מיינען אז ער האט נישט קיין שום זאך וואס שלעפט אים אראפ פון זיין חכמה. די עיקר איז די חכמה – אלע אנדערע תנאים זענען נאר כדי צו באפרייען דעם מענטש פאר דער חכמה.
מקורות
– גמרא שבת צב. / נדרים לח. – „אין הנבואה שורה אלא על חכם גיבור ועשיר”
– משנה אבות ד:א – „איזהו גיבור הכובש את יצרו”, „איזהו עשיר השמח בחלקו”
—
הלכה ב’: „שלם בגופו” און „כשיכנס לפרדס”
דער רמב”ם’ס ווערטער
„אדם שהוא ממולא בכל המידות האלו והוא שלם בגופו, כשיכנס לפרדס וימשוך באותם הענינים הגדולים הרחוקים, ותהיה לו דעה נכונה להבין ולהשיג…”
חידושים
א) „שלם בגופו” – פארוואס דארף א נביא זיין געזונט?
דאס איז פארבונדן מיט וואס דער רמב”ם זאגט אין הלכות דעות אז א יסוד פון עבודת השם איז אז א מענטש זאל זיין געזונט: ער וועט נישט דארפן דאגה’ן וועגן זיין געזונט, ער פילט זיך גוט און קען זיך קאנצענטרירן, נבואה איז א „העווי עקספיריענס” אויף דעם גוף – ווי מ’זעט שפעטער אז נבואה איז פיזיש שווער, און קליינע פיזישע שוואכקייטן ווערן פארגרעסערט.
ב) „כשיכנס לפרדס” – דירעקטער קאנעקשאן צום פריערדיגן פרק
דער „פרדס” דא איז דער זעלבער פרדס וואס דער רמב”ם האט באשריבן סוף פריערדיגן פרק. די צוויי פרקים זענען ממש פארבונדן – פרק ו’ ענדיגט מיט פרדס, פרק ז’ הייבט אן מיט וואס פאסירט ווען מ’גייט אריין אין פרדס.
ג) „וימשוך” – לשון משך זמן
דאס ווארט „וימשוך” איז לשון משך זמן – ער וועט א לאנגע צייט עוסק זיין אין די ענינים הגדולים הרחוקים. ער וועט שווימען אין זיין דעת אין ווייטע גרויסע וועלטן – ער וועט טראכטן וועגן דער עולם המלאכים א.א.וו.
ד) „דעה נכונה להבין ולהשיג” – צוויי זאכן
(א) ער וועט אסאך צייט עוסק זיין אין דעם, (ב) ער וועט טאקע אנקומען צו די ריכטיגע הבנות – ער קען מתפוס זיין אלעס וואס גייט פאר. פאר דעם דארף ער זיין א חכם.
—
הלכה ב’ (המשך): „והוא מתקדש והולך ופורש מדרכי כלל העם”
דער רמב”ם’ס ווערטער
„והוא מתקדש והולך ופורש מדרכי כלל העם ההולכים במחשכי הזמן, והולך ומזרז עצמו ומלמד נפשו שלא תהיה לו מחשבה כלל בדברים בטלים ולא מהבלי הזמן ותחבולותיו, אלא מכוון דעתו תמיד פנויה למעלה, קשורה תחת הכסא…”
חידושים
א) „מחשכי הזמן”
דאס האט א שייכות צו וואס דער רמב”ם זאגט אז א תלמיד חכם דרייט זיך נישט מיט א „מרעים.” די „מרעים” זענען די וואס גייען במחשכי הזמן – זיי זענען די פינסטערניש. אזוי ווי משלי רופט אזעלכע זאכן „מלין” (פינסטער) – נישט די אמת’דיגע אור השם, נישט די אור הדעת.
ב) „והולך ומזרז עצמו” – זריזות אפילו נאך שלמות המידות
פארוואס דארף מען נאך זריזות? אפילו ער איז שוין גובר מידותיו, דארף מען נאך אלץ די גאנצע צייט זריזות. דער חילוק: די גובר מידותיו איז א דין פון שלמות המידות – דאס איז שוין פארטיג. אבער יעצט רעדט דער רמב”ם פון א נייע מדרגה: די עבודה השכלית, די התבוננות. דאס איז עקסטער מער אויף זיין פייט.
וואס מיינט די זריזות דא? עס מיינט נישט זריזות אז ער זאל נישט זיין אן עצלן. עס מיינט אז ער פושט זיך – ער איז נישט צופרידן, ער האלט נישט אז ער האט שוין אלעס געכאפט, נאר ער וויל א גאנצע צייט מער און מער. „ומלמד נפשו” – ער לערנט זיך אליין אויס. דאס איז א זייער טיפע לימוד.
מקור – סוף מורה נבוכים: ווען דער רמב”ם גייט אריין אין די עבודה, איז ער מסביר אז אפילו נאכ’ן וויסן איז דא די נייע עבודה פון פאוקוסן אויף וואס מ’ווייסט – פון זיין קאנצענטרירט אויף דעם.
ג) „הבלי הזמן ותחבולותיו” – א דבר והיפוכו
דער לשון זעט אויס ווי א סתירה:
– „הבלי הזמן” = די אויבנאויף נארישע זאכן
– „תחבולותיו” = די טיפערע זאכן – ווי פאליטיק, גרעסערע עובדות, טיפערע אנאליזן פון וועלטלעכע ענינים
אבער דער רמב”ם’ס נקודה: אפילו די „תחבולות” – די טיפערע סטאדי פון וועלטלעכע זאכן – איז ווייטער טיפשות. עס איז א „קאלער שיפט” – עס זעט אויס ווי עפעס טיפערס, אבער עס איז נאך גרעסערע טיפשות. [באמערקונג: דאס איז פאר א נביא – פאר פשוט’ע מענטשן טאר מען נישט אזוי זאגן.]
ד) „דעתו תמיד פנויה למעלה” – דאפלטע באדייטונג פון „פנוי”
1. פנוי מלשון „פונה” = זיין דעת איז מופנה למעלה – עס איז אוועילעבל צו קענען משיג זיין נייע זאכן. אפילו ער האט שוין אלעס משיג געווען, דארף זיין דעת זיין ליידיג און פריי צו משיג זיין נאך.
2. פנוי מיינט אז ער האט נישט גארנישט אנדערש וואס פארנעמט אים – קיין אנדערע מחשבות, נאר ער איז פאוקעסט למעלה.
דער רמב”ם’ס יסוד: וואס א מענטש טראכט, דארט איז ער. „וויסן” מיינט נישט „איך געדענק” – וויסן מיינט „איך ווייס עס יעצט.” דו האסט געוואוסט נעכטן, יעצט ווייסטו עס נישט – דאס איז נישט וויסן. דערפאר דארף דער נביא זיך מרגיל זיין קיינמאל נישט צו טראכטן פון דעם עולם הזה, נאר פון די למעלה.
ה) „קשורה תחת הכסא” – טייטש
מקור: דאס איז א רעפערענץ צו חז”ל וועגן נשמות של צדיקים וואס זענען „תחת כסא הכבוד” (פארבונדן מיט „והיתה נפש אדוני צרורה בצרור החיים”).
דער „כסא” מיינט דער אייבערשטער אליינס (ווי געלערנט אין פריערדיגע פרקים). די חיות הקודש זענען „תחת הכסא” – אונטער דעם אייבערשטן. „קשורה תחת הכסא” מיינט אז זיין דעת איז צווישן די העכסטע מלאכים.
דער רמב”ם’ס פילאזאפישע טייטש: ווי קענען נשמות זיין „תחת כסא הכבוד”? זיי זענען דאך נישט קיין גוף! דאס מיינט וואס די דעת טוט ווען ס’איז נישט קיין גוף – די דעת איז תחת הכסא. ער קען מתבונן זיין אין די אוצרות הקדושה פון די תורה.
ו) „צורות הקדושות והטהורות” – צוויי קאטעגאריעס
באזירט אויף פריערדיגן פרק:
– קדושות = די גלגלים (ספערעס)
– טהורות = די צורות שאין להם חומר בכלל (ריינע אינטעלעקטן/מלאכים)
ז) „משתכל בחכמתו של הקב”ה כולה מן הצורה הראשונה עד טבור הארץ”
ער קוקט נישט נאר אויף די צורות הקדושות (מלאכים), נאר אויף די גאנצע חכמה של הקב”ה – ער פארגעסט אויך נישט פון די וועלט. „מן הצורה הראשונה” = די העכסטע מלאך. „עד טבור הארץ” = ביז דער צענטער פון די וועלט – פון דעם העכסטן ביז דעם נידריגסטן.
—
הלכה ב’ (סוף): „מיד רוח הקודש שורה עליו”
דער רמב”ם’ס ווערטער
„מיד רוח הקודש שורה עליו”
חידושים
א) צי רוח הקודש דא איז נבואה
שיטה א’: „רוח הקודש” דא איז נאכנישט נבואה – עס איז די זאך וואס איז די נאנטסטע צו נבואה, איין שטאפל פאר נבואה.
שיטה ב’ (ווערט שטארק פארטיידיגט): „רוח הקודש” דא מיינט נבואה ממש. דער רמב”ם מאכט דא לכאורה סתירות מיט אנדערע פלעצער (וואו ער חילוקט צווישן רוח הקודש און נבואה), אבער דא שטייט בפירוש „מיד.”
ב) „מיד” – וואס מיינט דאס ווארט?
קשיא: דער רמב”ם האט דאך פריער געזאגט אז מ’דארף דער אייבערשטער זאל אים געבן נאך א סטעפ – דער מענטש קען נישט אליין אנקומען צו נבואה. אבער דא שטייט „מיד” – גלייך!
תירוץ א’: „מיד” מיינט נישט תיכף ומיד אין דער ממש’דיגער רגע. ראיה: דער רמב”ם שרייבט אין אן אנדער פלאץ אז איינער וואס האט רוב עונות – „מיד מיתתו בראשו”, און דארט מיינט נישט אז ער שטארבט יענע רגע. „מיד” קען מיינען אז ער האט שוין געטון אלעס וואס ער דארף טון – עס קען נאך דויערן א טאג ביז ער באקומט עס. אזוי ווי די גמרא’ס באגריף פון „מחוסר זמן לאו דווקא מחוסר מעשה.”
דער אנדערער צד: ער האלט אז דא שטייט קלאר „מיד” און עס מיינט גלייך, און דער פראבלעם פון דעם אנדער פלאץ (וואו דער רמב”ם זאגט מ’דארף נאך א סטעפ) איז א באזונדערע קשיא וואס געהערט צו יענעם אנדער פלאץ.
א שווערע נקודה: דער שפרינג פון „ער איז משתדל” צו „רוח הקודש שורה עליו” איז שווער צו פינפוינטן אפילו למעשה, ווייל דער פראצעס פון „מתקדש והולך” איז א לאנגע עבודה, און מען ווייסט נישט וועלכע מאמענט ער האט שוין „געענדיגט” זיין השתדלות.
צי רוח הקודש איז א באזונדערע סטעידזש: עס ווערט געפרעגט צי רוח הקודש איז א באזונדערע מדריגה נאך חכמה, אדער צי די ידיעה אליין איז שוין רוח הקודש. איין צד זאגט: „ס’קען זיין אז די ידיעה פון אלעס איז אליינס רוח הקודש.” דער אנדערער צד האלט אז יא, עס איז דא א קלארע הבדלה – דער מענטש „גרעדזשועיטעד” פון חכמה און איז אריינגעגאנגען אין רוח הקודש, און ער ווייסט עס.
—
הלכה ג’: „והריח לו ביראת ה'” און „ונערבה נפשו במעלת המלאכים הנקראים אישים”
דער רמב”ם’ס ווערטער
„והריח לו ביראת ה’… ונערבה נפשו במעלת המלאכים הנקראים אישים… ויהפך לאיש אחר, ויודע בדעתו שאינו כמקודם, אלא שנתעלה על מעלת שאר בני אדם החכמים, כמו שנאמר בשאול: והתנבית עמם ונהפכת לאיש אחר.”
חידושים
א) „והריח” – אן אינטערעסאנטע לשון
„והריח” מיינט אז דער מענטש שפירט א געוויסע „ריח,” א געוויסע אור החכמה, אור השכל, וואס קומט אויף אים. דאס איז א „תשורה” – ער איז זוכה געווען צו א מתנה/תשורה.
ב) „ונערבה נפשו במעלת המלאכים הנקראים אישים”
פארוואס דווקא „אישים”: אישים איז די נידריגסטע מדריגה פון מלאכים, און זיי הייסן „אישים” ווייל זיי זענען קרוב למעלת בני אדם. דער חידוש דא איז אז דער נביא איז נישט בלויז „קרוב” צו דער מדריגה – ער איז ממש מעורב, ער האט די זעלבע לעוועל ווי דער מלאך.
דער טיפערער טעם – חומר וצורה: דער מענטש קען נישט געוויינטלעך זיין ווי א מלאך ווייל ער איז א קאמבינאציע פון חומר וצורה (גוף און שכל). אבער דער נביא האט מבטל געווען זיין חומר אין אזויפיל מיני וועגן, און מחזק געווען זיין צורה אין אזויפיל מיני וועגן, אז ער איז אנגעקומען צו די מדריגה פון אישים – וואס זענען אינגאנצן צורה אן חומר.
ג) „ויהפך לאיש אחר” – ער ווערט א נייער מענטש
שייכות צו פרק ד’ – צוויי בחינות מענטש: ווי געלערנט אין פרק ד’, איז דא צוויי בחינות פון „מענטש”: (1) מענטש פון „עפר מן האדמה” וואס שטארבט, (2) א נייע סארט מענטש וואס האט א נשמה, דעת, און איז דומה למלאך. דער נביא איז ליטעראלי געווארן דער צווייטער סארט „איש” – דער „איש” אויף וועם עס שטייט „צורת אלוקים.” ער איז דער „איש אחר” – דער מענטש מיט צורת אלוקים.
„מיד” – ראיה אז עס איז דא א ספעציפישער מאמענט: דער לשון „ויהפך לאיש אחר” ווייזט אז עס איז דא א געוויסע מאמענט פון טשעינדזש – נישט בלויז א גראדועלע פראצעס. דער מענטש ווייסט ווען עס איז געשען דער שיפט. דאס שטיצט דעם צד אז „מיד” מיינט טאקע א קלארע הבדלה צווישן חכמה און רוח הקודש.
דיוק – „שאר בני אדם החכמים”: דער רמב”ם זאגט אז ער איז „נתעלה על מעלת שאר בני אדם החכמים” – ער איז העכער אפילו פון אלע חכמים. דאס ווייזט אז נבואה איז א קוואליטאטיווער שפרונג איבער חכמה, נישט בלויז א קוואנטיטאטיווער אונטערשייד.
שייכות צו הלכות תשובה: אזוי ווי דער רמב”ם זאגט אין הלכות תשובה אז א בעל תשובה ווערט אן „איש אחר”, אזוי אויך דער נביא ווערט אן „איש אחר.”
פראגע – צי מען קען פארלירן נבואה: ווען דער מענטש פאלט פון זיין מדריגה, איז ער אויך „ידוע בדעתו” אז ער איז שוין מער נישט אין דעם מדריגה?
פראגע – „בעל קומה” און עלטער ווערן: ווען דער נביא ווערט אלט, פארלירט ער עס? אדער מיינט עס בלויז אז ער דארף קודם זיין שטארק ווען ער באקומט עס?
שייכות צו „אישים” און דער פסוק: דער פסוק „ונהפכת לאיש אחר” ווערט אינטערעסאנט געטייטשט: פון א „איש” (מענטש) ווערסטו אן אנדערע „איש” (מלאך-מדריגה). ביידע הייסן „איש” – א מענטש הייסט איש און א מלאך הייסט אויך איש (אישים).
מקורות
– שמואל א’ י:ו – „והתנבית עמם ונהפכת לאיש אחר”
– רמב”ם הלכות תשובה – דער מענטש ווערט אן „איש אחר”
– רמב”ם פרק ד’ – צוויי בחינות מענטש
– קרבן תודה – „איש ואיש” קען מיינען מרדכי אדער המן
—
הלכה ד’: „הנביאים מעלות מעלות הן”
דער רמב”ם’ס ווערטער
„הנביאים מעלות מעלות הן. כמו שיש בחכמה חכם גדול מחבירו, כך בנבואה נביא גדול מנביא.”
פשט
נביאים האבן פארשידענע מדריגות, פונקט ווי ביי חכמה איז דא א חכם גדול מחבירו, אזוי אויך ביי נבואה איז דא א נביא גדול מנביא.
חידושים
א) „מעלות מעלות” – נישט טרעפ
ווי שוין געלערנט ביי מלאכים, „מעלות מעלות” מיינט נישט אז מ’שטייט אויף דיסקרעטע טרעפ, נאר עס זענען דא מדרגות – א ספעקטרום פון מדריגות.
ב) דער משל פון חכמה – א שטארקע פארמולירונג
דער משל ארבעט נאר אויב מען פארשטייט אז נבואה איז (כמינימום טיילווייז) א שלימות פון דעם מענטש אליין. אויב נבואה וואלט געמיינט בלויז אז דער אייבערשטער רעדט צו אים, וואלט נישט געווען קיין מעלות – דער אייבערשטער רעדט אדער ער רעדט נישט, עס איז איינס פון צוויי. דאס אז עס זענען דא מדריגות ווייזט אז נבואה האט צו טון מיט דעם מענטש’ס אייגענע מדריגה.
ג) וואס איז דער חילוק צווישן נביאים?
– דער חילוק איז נישט אין פון וואו ער באקומט (אלע באקומען פון גאט) – נאר אין דעם עצם מענטש, זיין מדריגה.
– דער גרעסערער נביא קען וויסן מער מדוקדק וועגן די וועלט, מער חלקים פון רעאליטעט.
– עס קען זיין א חילוק אין ווי קלאר ער באקומט עס.
– עס קען זיין א חילוק אין ווי גוט ער געט עס איבער – ווייל ער באקומט אין א חזון/משלים (ווי דער מורה נבוכים פרק ל’ רעדט), און דער חילוק איז ווי גוט ער פארשטייט און איבערגעט די משלים.
ד) דער עיקר ציל פון דער הלכה
איינע פון די עיקר סיבות וואס דער רמב”ם וויל אוועקשטעלן אז נביאים האבן מעלות מעלות, איז צו מאכן דעם יסוד פאר דעם חילוק צווישן נבואת משה און די אנדערע נביאים – וואס קומט שפעטער אין דעם פרק.
מקורות
– חז”ל וועגן שמואל אלס גרעסטער נביא
– מורה נבוכים פרק ל’ – נבואה דורך משלים
—
הלכה ה’: אופן פון נבואה ביי אנדערע נביאים – חלום, מראה, ציטערן, משלים
דער רמב”ם’ס ווערטער
„כל הנביאים כשמתנבאים… בחלום או במראה… אבריהם מזדעזעין, וכח הגוף כושל, וחושיהם מסתרפים… שתהא הדעת פנויה להבין מה שתראה… הדברים שמודיעים לנביא במראה הנבואה, דרך משל מודיעין לו, ומיד יחקק בלבו פתרון המשל במראה הנבואה, וידע מה הוא.”
חידושים
א) „מראה” = בייטאג, „חלום” = ביינאכט
„מראה” מיינט א מראה בייטאג, און „חלום” מיינט ביינאכט. בייטאג זעט מען מיט די אויגן, ביינאכט זעט מען מיט דעם כח הדמיון. דער באגריף „חזון הלילה” איז אן אינטערעסאנטער לשון – ביינאכט זעט מען נישט מיט די פיזישע אויגן, נאר מיט דעם דמיון.
מקור: דער פסוק „אם יהיה נביאכם ה’, במראה אליו אתוודע, בחלום אדבר בו” (במדבר יב:ו).
ב) „אבריהם מזדעזעין, וכח הגוף כושל, וחושיהם מסתרפים” – דריי אויסדרוקן פאר דער זעלבער זאך
דער גוף ברעכט זיך צוזאם בשעת נבואה.
ג) „דעת פנויה” – פנויה פון, נישט פנויה צו
„שתהא הדעת פנויה להבין מה שתראה” – „פנויה” מיינט דא נישט „פנויה צו” (פריי צו עפעס טון), נאר „פנויה פון” (באפרייט פון עפעס). געווענליך גייט א חלק פון א מענטש’ס דעת אויף קאנטראלירן זיין גוף – האלטן קאפ פון וואס דער גוף טוט. ווען דער גוף ברעכט זיך צוזאם בשעת נבואה, איז דער דעת באפרייט פון דער אויפגאבע צו קאנטראלירן דעם גוף, און קען זיך פולשטענדיג אפגעבן צו פארשטיין די מראה הנבואה.
פארגלייך מיט שלאף: ווען א מענטש שלאפט, ארבעט דער חלק פון דעם מוח וואס קאנטראלירט דעם גוף נישט (דאס איז פארוואס ווען מען חלומ’ט אז מען רוקט זיך, רוקט זיך נישט די האנט אין דער אמת’ער וועלט). אזוי אויך ביי נבואה – דער גוף „שאט זיך אפ” און דער דעת ווערט פריי.
חילוק פון חלום סתם: געווענליך האט א מענטש חלומות פון זאכן פון זיין גוף, experiences פון דעם גוף – ווייל זיין דעת איז ביזי מיט’ן גוף. ביי נבואה, וואו דער גוף פאלט אוועק, איז דער דעת פריי צו זען אמת’ע זאכן, נישט בלויז רעפלעקשאנס פון גשמיות’דיגע עקספיריענסעס.
ד) שייכות צו פרק ב’ – „נרתע לאחוריו ונפחד”
אין פרק ב’ האט דער רמב”ם געזאגט אז ווען א מענטש הייבט אן משיג זיין די גדלות פון דעם אייבערשטן, איז ער אויך „נרתע לאחוריו ונפחד”. אבער דער חילוק: אין פרק ב’ איז דער טעם פון דעם ציטערן א רעאקציע אויף דער גדלות פון דעם אייבערשטן. דא ביי נבואה איז דער טעם אן אנדערער – עס איז ווייל דער חומר (גוף) איז מונע צו נבואה, און בשעת חלות הנבואה ברעכט זיך דער גוף צוזאם, כדי דער דעת זאל זיין פנויה.
ה) ראיות פון פסוקים – אברהם און דניאל
ביי אברהם – „והנה אימה חשכה גדולה נופלת עליו” (בראשית טו:יב) – ער איז געפאלן אין א גרויסן פינסטערניש, גשמיות’דיג האט ער גארנישט געזען – דער גוף האט זיך אפגעשלאסן.
ביי דניאל – „והודי נהפך עלי למשחית ולא עצרתי כח” (דניאל י:ח) – זיין גוף איז כאילו צוגאנגען.
ראיה צו דער פריערדיגער דיסקוסיע: אויב עס געשעט אזויפיל פיזישע סענסאציעס (ציטערן, אראפפאלן, פינסטערניש), איז אוודאי ווייסט ער אז עפעס געשעט מיט אים.
אבער דער אנדערער צד חולק: דאס איז נישט דער סימן פון וואס ער ווייסט אז עס איז נבואה. מענטשן פאלן אראפ און האבן סתם אן אטאקע – דאס אליין באווייזט נישט אז עס איז נבואה. דער ווייסן אז עס איז נבואה איז א זייער אינערליכע ידיעה, א שכל’דיגע זאך, נישט באזירט אויף פיזישע סימנים. „ער ווייסט פון דעם וואס ער ווייסט” – נישט פון דעם וואס זיינע אברים זענען אראפגעפאלן.
דער ערשטער צד ענטפערט: פון דא זעט מען אז נבואה איז נישט נאך א לעוועל פון וויסן, נאר עס איז א געשעעניש – עפעס ספעציפישעס וואס געשעט מיט’ן מענטש.
ו) נבואה ווס. וויזשאנס סתם – וואס מאכט נבואה אמת?
וויזשאנס אליין באווייזן גארנישט. „איך קען אסאך מענטשן וואס פאלן אראפ און זעען חזיונות, און זיי זענען נאכנישט קיין נביאים.” מ’קען אפילו נעמען דראגס און זען וויזשאנס.
דער תוכן פון די נבואה אדער דער מקור פון די נבואה – דאס איז וואס מאכט א נביא א נביא אמת. אלע אויסערליכע סימנים (ציטערן, אראפפאלן, וויזשאנס) זענען „צדדים חיצוניים” – זיי זענען נאר דער מעכאניזם דורך וועלכן עס קומט, ווייל רוב מענטשן זענען פאקוסד אויף זייער גוף, און דער איינציגסטער וועג ווי ער קען זען אמת איז ווען זיין גוף פאלט אוועק. אבער דאס אליין מאכט עס נאכנישט פאר נבואה.
דער חילוק פון א נביא און א טיפש וואס זעט וויזשאנס: א נביא קען נעמען א וויזשאן און זען די מעסעדזש דערין – „להבין מה שתראה.” דער זעלבער וויזשאן ביי אן אנדערן מענטש וואס איז נישט קיין נביא, איז נישט קיין נבואה, ווייל ער האט נישט די חכמה צו פארשטיין.
„עיקר פנים הנבואה איז אין די לבובן”: דער עיקר פון נבואה איז אין דעם אינערליכן אינהאלט (לבובן = תוכן), נישט אין די אויסערליכע מראות.
ז) „דרך משל מודיעין לו” – נבואה קומט דורך משלים
א נביא וואס ווייסט נישט דעם פתרון – איז נישט קיין נביא. דער רמב”ם שטעלט אוועק אז א נביא מוז וויסן דעם פתרון פון זיין אייגענע נבואה.
גרויסע מחלוקת: ווי באקומט דער נביא דעם פתרון?
צד א’ (ר’ יצחק): דער נביא באקומט דעם משל און דעם נמשל אויף איין מאל, אין איין פאקעט. דאס ווערט פארגליכן צו א דייאגראם: ווען איינער זעט א דייאגראם, פארשטייט ער דעם אינהאלט דורך דעם דייאגראם, אבער דער אמת’ער פארשטאנד איז נישט דער דייאגראם אליין – עס איז די „הבנה פנימית.” דער נביא זעט דעם משל, און דער משל אליין טראגט שוין מיט זיך דעם נמשל. עס איז נישט צ
וויי באזונדערע שריט (ערשט א חלום, דערנאך זוכן א פותר חלומות), נאר איין אינטעגרירטע ידיעה.
קשיא אויף ר’ יצחק’ס שיטה: אויב דער נביא באקומט דעם משל מיט דעם נמשל צוזאמען, פארוואס באקומט ער נישט דעם נמשל אליין? וואס איז דער צוועק פון דעם משל?
תשובה פון ר’ יצחק: רוב מענטשן – אינקלודינג דער נביא – פארשטייען נישט א זאך אן א משל. דער משל איז דער כלי דורך וועלכן דער נביא פארשטייט דעם נמשל. עס איז נישט צוויי עקסטערנע באזונדערע זאכן; דער משל איז דער מיטל פון פארשטאנד.
צד ב’: דער נביא זעט נאר דעם משל (דעם חזון/וויזשאן), און ווען ער וועקט זיך אויף, ניצט ער זיין „כח החכמה” – זיין געוואלדיגע חכמה – צו פארשטיין דעם נמשל. דאס איז דער גרונט פארוואס דער רמב”ם פאדערט אז א נביא זאל זיין א גרויסער חכם: א פשוט’ער מענטש וואלט אפשר אויך געקענט זען דעם משל, אבער ער וואלט קיינמאל נישט געקענט צושטעלן דעם ריכטיגן פתרון/נמשל.
אן אינטערעסאנטע איראניע אין דער מחלוקת: דער צווייטער לומד, וואס די גאנצע צייט האלט אז נבואה איז א שליחות פון דעם אייבערשטן (נישט א שלימות פון דעם מענטש), קומט דווקא ביים משל-נמשל ענין אויף דעם צד אז דער נביא’ס אייגענע חכמה שפילט דעם הויפט ראלע – דער אייבערשטער שיקט נאר א „פיקטשער” (משל), און דער נביא בחכמתו דערגייט דעם נמשל. דאס איז אייגנטלעך נענטער צום ערשטן לומד’ס כללות’דיגע שיטה אז נבואה איז א שלימות פון דעם מענטש.
„מודיעים לנביא” – ווער מודיע? דאס אימפליצירט אז עמיצער טיילט מיט דעם נביא – א פערזענליכע קאמוניקאציע פון דעם אייבערשטן צום נביא, נישט בלויז אז ער דערגרייכט א חכמה. איין צד זאגט: „מודיעים” ווייזט אז עס איז דירעקט פון דעם אייבערשטן. דער אנדערער צד ענטפערט: חכמה איז אויך פון דעם אייבערשטן, און חכמה איז אפשר נאך מער דירעקט ווי נבואה.
ח) דוגמאות פון משלים אין נבואה
סולם יעקב (בראשית כ”ח): יעקב האט געזען א סולם מיט מלאכים עולים ויורדים. דער רמב”ם זאגט: „והוא המשל למלכיות ושעבודם” – דאס איז דער מדרש אז ער האט געזען פיר מלכיות (בבל, פרס, יון, רומי) גייען ארויף און אראפ.
קשיא: אין אנדערע פלעצער (מורה נבוכים?) זאגט דער רמב”ם אז דער סולם איז א משל פאר מלאכים (נישט מלכיות). תירוץ: מלאכים און מלכיות האבן א שייכות – יעדע מלכות האט א „מלאך הממונה.”
קשיא אויף יעקב’ס נבואה: יעקב’ס נבואה איז געקומען בשעת ער איז אנטלאפן פון עשו – ער איז געווען אינמיטן צרות, נישט אין מנוחה. ווי שטימט דאס מיט דעם כלל אז א נביא דארף זיין רואיג און שמח? תירוץ: יעקב אבינו איז געווען אויף אזא מדריגה אז ער איז געווען „שלם” אפילו אינמיטן צרות.
חיות יחזקאל: דער רמב”ם האט שוין פריער (פרק ב’) געזאגט אז די „חיות” זענען דער ערשטער סוג מלאכים.
סיר נפוח און מקל שקד (ירמיהו): ירמיה האט געזען א הייסע טאפ (סיר נפוח) און א מקל שקד, און גלייך נאכדעם האט דער מנבא אים געזאגט דעם פתרון: „מקל שקד כי שקד אני.”
מגילה עפה (יחזקאל) און איפה (זכריה).
ט) דריי קאטעגאריעס ווי נביאים געבן איבער זייער נבואה
1. משל ופתרונו – ווי ירמיה מיט דעם סיר נפוח, וואו ס’שטייט קלאר דער משל און דער נמשל.
2. פתרון בלבד – נביאים וואס זאגן נאר „כה אמר ה'” – די פראקטישע מוסר/בשורה, אן דעם משל.
3. משל בלבד בלא פתרון – „וזה רוב דברי יחזקאל וזכריה” – זיי שרייבן נאר דעם משל אן דעם נמשל.
באמערקונג: אפילו א נביא וואס שרייבט נאר דעם משל (אן פתרון), זאל מען נישט מיינען אז ער האט נישט געוואוסט דעם נמשל. ער האט עס נאר נישט אראפגעשריבן.
כלל: „וכולם במשל ודרך חידה הם מתנבאים” – אלע נביאים (חוץ משה) זעען דורך משל ודרך חידה.
מקורות
– בראשית טו:יב – „והנה אימה חשכה גדולה נופלת עליו”
– דניאל י:ח – „והודי נהפך עלי למשחית ולא עצרתי כח”
– במדבר יב:ו – „אם יהיה נביאכם ה’, במראה אליו אתוודע, בחלום אדבר בו”
– בראשית כ”ח – סולם יעקב
– ירמיהו א’ – מקל שקד, סיר נפוח
– יחזקאל א’ – חיות הקודש; יחזקאל ב’ – מגילה עפה
– זכריה ה’ – איפה
– מורה נבוכים פרק ל’ – נבואה דורך משלים
—
הלכה ה’ (המשך): „כל הנביאים אין מתנבאים בכל עת שירצו” – תנאי השמחה וההתבודדות
דער רמב”ם’ס ווערטער
„כל הנביאים אין מתנבאים בכל עת שירצו… מכוונים דעתם… יושבים שמחים וטובי לב… מתבודדים… שאין הנבואה שורה לא מתוך עצבות ולא מתוך עצלות, אלא מתוך שמחה.”
חידושים
א) שמחה אלס תנאי
שמחה איז א ממש’ער תנאי פאר נבואה. עצבות שלעפט דעם מענטש אראפ, עצלות אויך. נאר שמחה ערמעגלעכט נבואה.
ב) דער פסוק פון בני הנביאים
דער רמב”ם ברענגט דעם פסוק (שמואל א’ י:ה): „בני הנביאים לפניהם נבל ותוף וחליל וכינור והמה מתנבאים.” אין פראנט פון זיי שטייען מענטשן מיט מוזיק-אינסטרומענטן (נישט אז זיי אליין שפילן), און זיי זענען „מתנבאים.”
באמערקונג: דער רמב”ם ברענגט נישט דעם פסוק וואס די גמרא ברענגט אין שבת (ל:): „ויהי כנגן המנגן ותהי עליו יד ה'” (מלכים ב’ ג:טו, וועגן אלישע). ער ברענגט דווקא דעם פסוק פון שמואל.
ג) „והמה מתנבאים” – טייטש
דער רמב”ם טייטשט „מתנבאים” נישט אז זיי האבן שוין נבואה, נאר אז זיי גרייטן זיך צו נבואה – „מהלכים בדרך הנביאים עד שיהיו נביאים.”
דער משקל „התפעל” – דריי באדייטונגען:
1. ער מאכט זיך (פעיקערס) – אזוי ווי “מתחסדים” מיינט אמאל מענטשן וואס מאכן זיך פרום.
2. ער טוט עפעס צו זיך אליין – א רעפלעקסיווע אקציע.
3. ער גייט ווערן – א פראצעס, אזוי ווי “מתגדל” מיינט ער גייט towards גדולה.
דער רמב”ם מיינט דא די דריטע באדייטונג: “מתנבאים” הייסט זיי גייען towards נבואה.
ד) „בני הנביאים” – נאך נישט נביאים
דער רמב”ם זאגט זייער קלאר: זיי ווערן אנגערופן “בני הנביאים” – נישט “נביאים” – ווייל אף על פי שמכוונים דעתם, “אפשר שתשרה עליהם שכינה ואפשר שלא תשרה”. דער סטאטוס איז אונגעוויס.
ה) דער לשון “שכינה” vs. “רוח הקודש” vs. “נבואה”
דא ניצט דער רמב”ם דאס ערשטע מאל דעם לשון “שכינה” (אנשטאט “רוח הקודש” אדער “נבואה”). דער מסקנא איז אז בפשטות מיינען אלע דריי ווערטער די זעלבע זאך, הגם אז אויף פי קבלה קען זיין אנדערע חילוקים. ראיה: אין הלכות חובל ומזיק ניצט דער רמב”ם אמאל “רוח הקודש” און אמאל “שכינה” אויף דער זעלבער זאך.
ו) התבודדות – וואס מיינט עס?
קשיא: אויב זיי דארפן זיין מתבודד (אפגעזונדערט), וויאזוי שטייט אז אין פראנט פון זיי שטייען מענטשן מיט מוזיק?
תירוץ 1 (רעיון פון קאצקער): התבודדות מיינט נישט פיזיש אליין זיין אין א וואלד. מען קען מאכן התבודדות צווישן מענטשן – „מתבודד בדעתם” – ער איז אין זיין אייגענע וועלט, אפילו ווען אנדערע זענען דא.
תירוץ 2 (כפשוטו): התבודדות מיינט אז זיי גייען ארויס פון שטאט – אבער צוזאמען מיט חברים. התבודדות מיינט אוועק פון דער וועלט, אבער א חבורה פון גלייכגעזינטע נביאים איז נאכאלץ התבודדות.
מקורות
– שמואל א’ י:ה – בני הנביאים מיט נבל ותוף וחליל וכינור
– מלכים ב’ ג:טו – „ויהי כנגן המנגן ותהי עליו יד ה'” (דערמאנט אז דער רמב”ם ברענגט עס נישט)
– רעיון פון קאצקער – התבודדות צווישן מענטשן
—
הלכה ו’: נבואת משה – „חוץ ממשה רבנו רבן של כל הנביאים”
דער רמב”ם’ס ווערטער
„כל הדברים שאמרנו הן דרך הנבואה לכל הנביאים הראשונים והאחרונים, חוץ ממשה רבנו רבן של כל הנביאים.”
פשט
אלעס וואס ער האט ביז יעצט געזאגט גילט פאר אלע נביאים – ראשונים און אחרונים – חוץ פון משה רבינו.
חידושים
א) משה רבינו – אן אנדערע קאטעגאריע לגמרי
משה רבינו’ס נבואה איז נישט בלויז א העכערע מדריגה אינערהאלב דער זעלבער קאטעגאריע ווי אנדערע נביאים, נאר עס איז אינגאנצן אן אנדערע קאטעגאריע. דער רמב”ם זאגט ערגעץ אז משה רבינו ווערט גערופן א „נביא” בשם משותף (הומאנימיש) – דאס הייסט, דאס ווארט „נביא” האט נישט די זעלבע באדייטונג ווען מען זאגט עס אויף משה ווי ווען מען זאגט עס אויף אנדערע נביאים.
ב) „ראשונים ואחרונים”
„הנביאים הראשונים והאחרונים” מיינט אפשר פשוט: אלע נביאים וואס זענען אמאל געווען און אלע וואס וועלן נאך זיין.
ג) „רבנו” – צוויי באדייטונגען
„משה רבנו רבן של כל הנביאים”: „רבנו” – דער רבי פון אלע אידן (ווייל ער האט אונז געגעבן די תורה), און „רבן של הנביאים” – דער רבי פון אלע נביאים (ווייל ער איז העכער אין מדריגת הנבואה).
—
הלכה ו’ (המשך): ערשטער חילוק – חלום/מראה vs. ער ועומד
דער רמב”ם’ס ווערטער
„שכל הנביאים בחלום או במראה, ומשה רבנו נתנבא והוא ער ועומד.”
חידושים
א) דער מקור – „בבוא משה אל אהל מועד… וישמע את הקול”
דער רמב”ם ברענגט דעם פסוק (במדבר ז:פט) אלס ראיה:
– „וישמע את הקול” – עס שטייט “וישמע” (ער האט געהערט), נישט “וירא את המראה” (ער האט געזען א וויזשאן). דאס איז משמע אז עס איז געווען א ריאלע שמיעה, נישט א חלום-ארטיגע ערפארונג. דאס איז דער עיקר ראיה.
– „בבוא משה” – גלייך ווען ער קומט אריין אין אוהל מועד האט ער געהערט די קול – ער האט נישט געדארפט קיין הכנה.
[Digression: „אין ישיבה בעזרה אלא למלכי בית דוד” – משה רבינו שטייט אין אוהל מועד, ער זיצט נישט, ער ליגט נישט. דאס אונטערשטרייכט דעם „ער ועומד”.]
—
הלכה ו’ (המשך): צווייטער חילוק – על ידי מלאך vs. דירעקט פון הקב”ה
דער רמב”ם’ס ווערטער
„כל הנביאים על ידי מלאך, לפיכך רואים מה שהם רואים במשל וחידה. ומשה רבנו לא על ידי מלאך, שנאמר ‘פה אל פה אדבר בו’, ונאמר ‘ודיבר ה’ אל משה פנים אל פנים’, ונאמר ‘ותמונת ה’ יביט’ – כלומר שאין שם משל, אלא רואה הדבר על בוריו בלא חידה ובלא משל.”
חידושים – דער הויפט חידוש
א) דער רמב”ם קאנעקטעד מלאך מיט משל וחידה
דאס איז א גרויסער חידוש: ווייל אלע נביאים באקומען נבואה דורך א מלאך, דעריבער זעען זיי עס במשל וחידה. דער מלאך איז דער סיבה פארוואס עס קומט אין משל-פארם. דאס איז א קאוזאלע פארבינדונג: מלאך = משל/חידה. ממילא, ווייל משה באקומט נבואה נישט דורך א מלאך, זעט ער עס אן משל, קלאר און דירעקט.
ב) די מראה אליין איז א מלאך
דער רמב”ם אין ערשטן פרק זאגט אז ווען נביאים זעען א “מראה” (וויזשאן), זעען זיי אייגנטליך א מלאך. די מראה גופא איז דער מלאך. זיי זעען נישט דעם אייבערשטן דירעקט – זיי זעען א מלאך, און דער מלאך איז דער “פילטער” וואס מאכט אז אלעס קומט אין משל-פארם.
ג) פסוקים אלס ראיות
– “פה אל פה אדבר בו” – פון מויל צו מויל, דירעקט, אן קיין שליח/מלאך.
– “ודיבר ה’ אל משה פנים אל פנים” – דירעקטנעס.
– “ותמונת ה’ יביט” – דער רמב”ם טייטשט: “כלומר שאין שם משל” – “תמונת ה'” מיינט נישט א פיזישע געשטאלט (ווייל „לא ראיתם כל תמונה”), נאר אז ער זעט דעם דבר על בוריו, אן משל, אן חידה.
ד) „רואה הדבר על בוריו” – וואס מיינט „הדבר”?
“הדבר” מיינט נישט דעם אייבערשטן אליין (ווייל אפילו משה האט נישט געקענט זען דעם אייבערשטן על בוריו). אפשר מיינט “הדבר” דעם אינהאלט/נושא פון זיין נבואה – דאס האט ער געזען קלאר.
ה) „מראה” ביי משה – אספקלריא המאירה
שיינבארע סתירה: פריער האט דער רמב”ם געזאגט אז אלע נביאים זענען “במראה או בחלום”, און יעצט ביי משה שטייט אויך “במראה ולא בחידות” – אלזא אויך משה האט א “מראה”!
תירוץ: ביי אנדערע נביאים איז די מראה א חידה-מראה (דורך א מלאך). ביי משה איז די מראה א קלארע מראה – אספקלריא המאירה (א קלארער שפיגל). חז”ל זאגן: “כל הנביאים נסתכלו באספקלריא שאינה מאירה, משה רבינו נסתכל באספקלריא המאירה.”
דער רמב”ם טייטשט “אספקלריא” ווי א שפיגל – ס’איז אלעמאל א מחיצה (קיין נביא זעט דעם אייבערשטן דירעקט), נאר משה האט געהאט א קלארע מחיצה. „על בוריו” מיינט מיט בירור, מיט קלארקייט.
—
הלכה ו’ (המשך): דריטער חילוק – יראים ונבהלים vs. כאשר ידבר איש אל רעהו
דער רמב”ם’ס ווערטער
„כל הנביאים יראים ונבהלים ומזדעזעים, ומשה רבנו אינו כן, שנאמר ‘כאשר ידבר איש אל רעהו’ – כח בדעתו של משה רבנו להבין דברי הנבואה והוא עומד על עומדו שלם.”
חידושים
א) „כאשר ידבר איש אל רעהו”
דער רמב”ם טייטשט: אז ער איז רואיג. א מענטש ביי זיין חבר איז נישט דערשראקן, ער איז קאמפארטאבל. אזוי אויך משה – „לא נבהל לשמוע.”
ב) „כח בדעתו להבין” – דער שליסל ווארט
דער רמב”ם ניצט דעם ווארט “להבין” – ער האט געהאט כח אין זיין דעת צו פארשטיין דברי הנבואה. דאס איז קאנסיסטענט מיט דעם רמב”ם’ס גאנצן אפּרואטש: נבואה איז א שכל’דיגע דערגרייכונג. ער זאגט קיינמאל נישט “לשמוע” אדער “לראות” אלס דער עיקר – אלעס איז “להבין.”
ג) „עומד על עומדו שלם”
משה בלייבט שטיין אויף זיין פלאץ, שלם – גאנץ, אנגעטאן, נישט צעבראכן פון דער ערפארונג.
—
הלכה ו’ (המשך): פערטער חילוק – אין מתנבאים בכל עת שירצו vs. כל זמן שיחפוץ
דער רמב”ם’ס ווערטער
„כל הנביאים אין מתנבאים בכל עת שירצו. משה רבנו אינו כן, אלא כל זמן שיחפוץ רוח הקודש לובשתו ונבואה שורה עליו, ואינו צריך לכוין דעתו ולהזדמן לה, שהרי הוא מכוון ומזומן ועומד כמלאכי השרת. לפיכך מתנבא בכל עת.”
חידושים
א) נייע לשונות ביי משה רבינו
(1) “רוח הקודש לובשתו” – ער ווערט אנגעקליידערט מיט רוח הקודש, א נייער מושג; (2) “נבואה שורה עליו” – פריער איז געניצט געווארן “שכינה שורה עליו”, יעצט ווערט עס אנגעווענדט אויף נבואה גופא.
ב) „אינו צריך לכוין דעתו” – ער איז שוין כולו מוכן
ס’איז נישט פשוט אז משה דארף נישט קיין הכנה. דער אמת’ער פשט: משה רבינו איז שוין אייביג מוכן ומזומן, עס פעלט נישט קיין הכנה ווייל ער איז כסדר אין דעם מצב. „שהרי הוא מכוון ומזומן ועומד.”
ג) ראיה פון בנות צלפחד – „עמדו ואשמעה מה יצוה ה’ לכם”
ווען בנות צלפחד פרעגן א שאלה, זאגט משה „שטעלט אייך אוועק, איך וועל הערן וואס ה’ וועט באפעלן פאר אייך.” אויב משה וואלט געווען א נביא ווי אלישע, וואלט ער געדארפט זאגן „מ’דארף טרייען, איך גיי מיך מתבודד זיין, אפשר וועט עס געלינגען.” אבער משה זאגט „שטעלט אייך אוועק, צוויי מינוט, איך קום צוריק” – ער ווייסט מיט זיכערהייט אז ער וועט באקומען ענטפער. (רש”י ברענגט חז”ל אז דאס איז די גרויסע כח פון א בשר ודם.)
ד) „לך אמור להם שובו לכם לאהליכם ואתה פה עמוד עמדי”
נאך מתן תורה האבן אלע אידן געהאט א שטיקל מדרגה פון נבואה. ווען עס האט זיך געענדיגט, זאגט דער אייבערשטער: “שובו לכם לאהליכם” – אלע אידן גייען צוריק. אבער “ואתה פה עמוד עמדי” – משה בלייבט, די נבואה בלייבט ביי אים.
ה) „לאהלם” – בתורת משל, צורכי הגוף
דער רמב”ם טייטשט “לאהלם” נישט דוקא ווי א פיזישע אוהל, נאר בדרך משל – “לצורכי הגוף כולם.” א דירה רעפרעזענטירט אלע צורכי הגוף.
ו) פרישות פון אשה – דער לאגישער המשך
ווייל אנדערע נביאים “חוזרים לאהלם” – צוריק צו צורכי הגוף – זענען זיי נישט פרוש פון זייערע ווייבער. אבער “משה רבינו לא חזר לאהלו הראשון” – ער איז קיינמאל נישט צוריקגעגאנגען. “לפיכך פירש מן האשה לעולם ומכל הדומה לה.”
ז) „ונקשרה דעתו בצור העולמים”
דער רמב”ם האט א פרק אין מורה נבוכים וואו ער טייטשט “צור” – עס מיינט מקור, ווי א פעלז פון וואו שטיינער קומען (נישט וואס אלעס שטייט דערויף, נאר פון וואו עס קומט). “צור העולמים” מיינט אז דער אייבערשטער איז די מקור, די סיבה ראשונה פון אלעס.
ח) „ולא נסתלק ההוד מעליו לעולם”
דער פסוק איז “וקרן עור פניו.” דער רמב”ם’ס “הוד” מיינט די רוח הקודש / שכינה / נבואה זעלבסט, נישט נאר דער אויסערליכער גלאנץ. ביי אן אנדערע נביא קען זיין אז זיין פנים לייכט בשעת נבואה, אבער דאס איז זעלטן. משה רבינו האט אייביג געלייכט ווייל ער איז אלעמאל געווען בבחינת נביא.
סיכום פון אלע פיר חילוקים
1. חלום – אנדערע נביאים באקומען נבואה אין חלום/חזיון; משה – ער’ט.
2. משל/מלאך – אנדערע באקומען דורך משל אדער מלאך; משה – פנים אל פנים.
3. נבהל – אנדערע ווערן דערשראקן; משה – נישט.
4. בכל עת – אנדערע קענען נישט מתנבא זיין ווען זיי ווילן; משה – יא.
[Digression: משה רבינו זאגט נישט „כה אמר ה'” – פארגלייך צום רמב”ם’ס משנה תורה]
ס’ווערט געברענגט (אפשר פון ר’ חיים בריסקער) אז משה רבינו ווען ער זאגט זיינע מצוות, זאגט ער נישט אייביג “כה אמר ה’.” דער טעם: ווייל משה האט אייביג די נבואה מיט זיך, ווען ער רעדט סתם, רעדט ער דעם דבר ה’. ווען משה רבינו וויל עפעס זאגן וואס איז נישט פונעם אייבערשטן, דארף ער זאגן “אזוי זאגט משה.”
פארגלייך צום רמב”ם: דער רמב”ם אין משנה תורה פירט זיך אויף א ענליכע אופן: ווען ער רעדט סתם, “רעדט די תורה” – דער default איז אז דאס איז דבר התורה. ווען ער וויל זאגן זיין אייגענע מיינונג, שרייבט ער “יראה לי.”
מקורות
– במדבר ז:פט – „בבוא משה אל אהל מועד… וישמע את הקול”
– במדבר יב:ח – „פה אל פה אדבר בו”, „ותמונת ה’ יביט”
– שמות לג:יא – „ודיבר ה’ אל משה פנים אל פנים”, „כאשר ידבר איש אל רעהו”
– דברים ד:טו – „לא ראיתם כל תמונה”
– שמות לד:כט – „וקרן עור פניו”
– במדבר כז:ה – „עמדו ואשמעה מה יצוה ה’ לכם”
– דברים ה:כז-כח – „שובו לכם לאהליכם ואתה פה עמוד עמדי”
– חז”ל – אספקלריא המאירה / שאינה מאירה
– גמרא ברכות – אז ביים מעמד הר סיני האבן אלע אידן געהאט א שטיקל נבואה
– מורה נבוכים – פרק וואו דער רמב”ם טייטשט „צור” = מקור
—
הלכה ז’: צוויי סארטן נבואה – נבואה לעצמו און נבואה כשליחות
דער רמב”ם’ס ווערטער
דער רמב”ם רעדט וועגן ווען דער אייבערשטער שיקט א נביא: „או לכל אנשי עיר או ממלכה… להורות להם מה יעשו או למנוע אותם ממעשים הרעים שבידיהם.”
חידושים
א) נבואה לעצמו
אסאך מאל איז דער נביא נאר פאר זיך – דער אייבערשטער רעדט צו אים זאכן וואס זענען נוגע פאר אים אליין: „להרחיב דעתו ולהוסיף דעתו בדברים הגדולים” – ער זאל וויסן זאכן פון „דברים גדולים” ווי מעשי מרכבה. באמערקונג: ס’שטייט נישט אז דער אייבערשטער זאגט אים הלכות, ווייל אויף הלכה קען מען נישט זאגן אפילו „לעצמו” – דאס ווערט באהאנדלט אין דעם נעקסטן פרק.
ב) נבואה כשליחות – יוניווערסאלע פארמולירונג
דער רמב”ם לייגט עס אראפ אין א יוניווערסאלע וועג – „אנשי עיר או ממלכה” – נישט ספעציפיש אידן. ביישפילן: יונה איז געשיקט צו נינוה, אליהו צו מדין.
ג) „להורות” vs. „למנוע” – צוויי פונקציעס
– „להורות להם מה יעשו” – זיי זאלן וויסן וואס צו טון.
– „למנוע אותם ממעשים הרעים שבידיהם” – צו אפשטעלן זיי פון וואס זיי טוען שוין. דיוק: ער זאגט נישט “להודיע מה לא יעשו” (צו זאגן וואס נישט צו טון), נאר “למנוע” – צו אפשטעלן פון מעשים וואס זיי טוען שוין.
ד) עס איז געווען אסאך מער נבואות ווי וואס מיר זעען
נביאים האבן נאר אנגעשריבן נבואות וואס זענען נוגע לדורות – אבער אסאך נבואות זענען געווען „לעצמו” און נישט אנגעשריבן געווארן.
ה) נבואה אין גלות
דער רמב”ם זאגט אז היינט אין גלות האט מען נישט די שמחה וואס עס פעלט אויס צו קענען באקומען נבואה.
—
הלכה ז’ (סוף) – הלכה ח’ (אנהייב): אות ומופת
דער רמב”ם’ס ווערטער
„וכשמשלחו הקב”ה לנביא נותן לו אות ומופת כדי שידעו העם שהאל שלחו באמת.”
חידושים
א) דער מופת איז נישט פאר’ן נביא – נאר פאר’ן פאלק
דער נביא אליין ווייסט שוין אז ער איז א נביא. דער מופת איז נאר „כדי שידעו העם.”
ב) „תשמעון” מיינט „תקבלון” – פאלגן, נישט בלויז הערן
דער תרגום אויף “אליו תשמעון” איז “תקבלון” – גלייבן און פאלגן. ביידע באדייטונגען זענען אריינגערעכנט.
ג) דין הנהגה vs. דין בירור – א פונדאמענטאלער חילוק
„לשמוע ממנו” איז מעגליך א דין הנהגה (מ’מוז פאלגן דעם נביא), נישט א דין בירור (מ’ווייסט זיכער אז ער איז א נביא). דער נביא אליין ווייסט אז ער איז א נביא, אבער מיר ווייסן עס נישט מיט גמור’ע זיכערקייט. מיר האבן בלויז די עווידענס פון אותות ומופתים, און די תורה זאגט אונז צו פאלגן.
ד) ראוי לנבואה איז א תנאי קודם – אן דעם העלפט קיין מופת נישט
א מענטש קען מאכן אלע מופתים שבעולם, אבער אויב מיר זעען נישט אז ער איז ראוי לנבואה (חכם, גדול, פרום), העלפט עס גארנישט.
ה) היסטארישע אנווענדונג – אגרת תימן
דער רמב”ם אליין האט פראקטיש גענוצט דעם כלל ווען געוויסע מענטשן האבן געטענה’ט אז זיי זענען נביאים. אין דער אגרת תימן לייגט דער רמב”ם אראפ: „גלייבן” קען מען נאר הייסן גלייבן א זאך וואס איז מעגליך. א זאך וואס איז אוממעגליך (ווי איינער וואס איז א פרוץ זאל זיין א נביא) – עס איז בכלל נישט שייך א מצוה צו גלייבן.
ו) דער רמב”ם’ס קשיא אויף זיך אליין – מופת אן נבואה
דער רמב”ם שטעלט א קשיא: „אפשר שיש עושה מופת” – א מענטש קען יא מאכן אותות ומופתים אפילו ער איז נישט קיין נביא („יש לדברים בגו” – א טריק, כישוף, וכדומה). איי, אויב אזוי, פארוואס גלייבט מען אים?
ז) דער משל פון שני עדים כשרים – א מפתח-הבנה
דער רמב”ם’ס תירוץ: הואיל ער האט שוין א חזקה אז ער איז אן אדם גדול וחכם וראוי לנבואה, און ער מאכט א מופת – איז דא א מצוה אים צו גלייבן. דאס איז נישט א ראיה מוכרחת, נאר א דין הנהגה.
דער משל: „כמו שנצטווינו לחתוך את הדין על פי שני עדים כשרים” – אף על פי אז מ’ווייסט אז עס עקזיסטירן עדי שקר אויף דער וועלט, פסק’נט מען אויף זייער עדות. „מצווה להטות אחרי אותן המופתים, ואף על פי שאין סומכין על זה סמיכה ודאית.”
א מענטש קען טראכטן טויזנט מאל אז די עדים זענען שקרנים – אבער ער טוט לויט זייער עדות נישט ווייל ער ווייסט אז ס’איז אמת, נאר ווייל די תורה האט געזאגט אז מ’זאל אזוי טון. „על פי הנגלה.”
ח) פארוואס גענוגט נישט חזקת כשרות אליין?
אן אותות ומופתים ווייסט מען נישט צי ער איז סתם א חכם אדער טאקע א נביא, און אפילו אויב ער איז א נביא – ווייסט מען נישט צי ער האט א שליחות צו אנדערע. דער מופת באווייזט ספעציפיש אז ער איז א שליח מיט א באפעל פאר אנדערע. דאס איז פונקט ווי ביי עדים: אן עד אחד האט אויך א חזקת כשרות, אבער ער האט נישט קיין דין עדות – די תורה פאדערט שני עדים.
—
סיום הפרק: „הנסתרות לה’ אלוקינו והנגלות לנו ולבנינו”
דער רמב”ם’ס ווערטער
„דברים האלו וכיוצא בהם – הנסתרות לה’ אלוקינו, והנגלות לנו ולבנינו עד עולם, וה’ יראה ללבב.”
חידושים
א) „הנגלות” – מיר גייען על פי הנגלה
מיר זענען נישט אין טשארדזש פון וואס ליגט אין יענעם’ס הארץ. אונזער חוב איז צו גיין על פי הנגלה – אויב ער האט די קוואליפיקעישאנס פון א נביא און ער ברענגט אן אות ומופת, דארפן מיר אים גלייבן. אויב ער איז אינעווייניג א שקרן – דאס איז צווישן אים און דעם אייבערשטן. (פונקט ווי רש”י’ס פשט אויפ’ן פסוק.)
ב) סיום אויף גאנץ הלכות נביאים
דער פסוק „הנסתרות לה’ אלוקינו” איז נישט בלויז א סיום אויף דער לעצטער הלכה (וועגן אותות ומופתים), נאר א סיום אויף גאנץ הלכות נביאים. דער גאנצער ענין פון נבואה איז אן ענין פון „דברים נסתרים” – הייליגע, טיפע זאכן. אונזער תפקיד איז בלויז צו גיין לויט „הנגלות לנו ולבנינו.”
מקורות
– דברים כ”ט – „הנסתרות לה’ אלוקינו והנגלות לנו ולבנינו”
– רש”י אויף „הנסתרות” – איך בין נישט מעניש אויף נסתרות
– אגרת תימן – גלייבן איז נאר שייך ביי א מעגליכע זאך
– דין שני עדים כשרים – משל פון רמב”ם
– „אליו תשמעון” (דברים) – מקור פאר די מצוה צו פאלגן דעם נביא
– תרגום אונקלוס – „תשמעון” = „תקבלון”
תמלול מלא 📝
הלכות יסודי התורה, פרק ז׳ – יסודי הנבואה
פתיחה: ראש חודש אדר און שמחה
חברותא א׳: א גוטן. מיר גייען היינט לערנען הלכות יסודי התורה, ספר המדע, פרק ז׳. דער פרק רעדט וועגן די ענין פון נבואה.
ס׳איז זייער פאסיג אז היינט איז ראש חודש אדר, ומרבין בשמחה. דער רמב”ם גייט דא זאגן אז איינע פון די תנאים פון א נביא איז ער דארף זיין בשמחה. נישט אזוי ווי מענטשן מיינען אז אנצוקומען צו די גרויסע מדריגה העלפט אים התבודדות, און מען איז עפעס, וועט מען זיין נישט בשמחה. פארקערט — שמחה ברענגט גרויסע זאכן.
—
מיסודי הדת לידע שהא-ל מנבא את בני האדם
נבואה אלס יסוד הדת — נישט בלויז א מצוה
מיר האלטן נאך דא אין יסודי הדעת, יסודי התורה. נבואה איז איינע פון די יסודי התורה, ווייל משה רבינו האט די גאנצע תורה געגעבן געווארן מיט נבואה. און אויסער די תורה, נביאים וכתובים — מיר האבן געהאט א וועלט מיט נביאים, און ס׳איז א יסוד הדעת.
דאס הייסט, אויסער וואס ס׳איז א מצוה — איינע פון די מצוות אין הלכות יסודי התורה האט דער רמב”ם אויסגערעכנט צען מצוות, און די לעצטע צוויי פון די צען — מיר האבן שוין געלערנט אכט פון די צען — די לעצטע צוויי איז:
– פאלגן א נביא — א מצות עשה לשמוע מן הנביא
– און די מצות לא תעשה, אינטערעסאנט, איז נישט „נישט פאלגן,” נאר שלא לנסותו — מ׳זאל אים נישט צופיל צומבלען, מ׳זאל אים נישט צופיל אויסטעסטן.
יעצט גייט דער רמב”ם, שפעטער גייט ער זאגן די מצוה, אבער מיסודי הדעת — ער הייבט אן: ס׳איז דא א מצות עשה פון פאלגן, אבער נאך פאר פאלגן איז דא די יסוד הדעת צו וויסן אז ס׳איז דא אזא זאך ווי נבואה, גלייבן אז ס׳איז דא אזא זאך ווי נבואה. מיסודי הדעת, פון די יסודי הדעת.
חידוש: דער סטרוקטור פון ספר המדע — יסוד קומט פאר מצוה
דאס איז זייער ענליך צו די סטרוקטור פון די ערשטע פרקים, כאפ איך. ווייל מיסודי היסודות איז לידע שיש שם מצוי ראשון — נישט יסוד היסודות, דער צווייטער יסוד, יסוד הדעת.
דאס הייסט אז די יסוד איז נאך וויכטיגער ווי די מצוה. לאמיר זאגן, א מענטש ווערט נישט גע׳הרג׳עט מיט א מצוה — ער פאלט אמאל אויך דורך מיט א לשון הרע. אבער אויב פאלט ער דורך מיט א יסוד פון נישט וויסן אנכי ה׳ אלקיך, אדער נישט גלייבן אין נבואה, פעלט אים א יסוד, און אלע אנדערע מצוות האבן נישט אויף וואס זיך אנצוליינען. אזוי שטייט אין די ענד פון די יגל מקרא אין פרשת משנה.
אבער אויך דא זעסטו אז די סטרוקטור גייט די זעלבע ווי די סטרוקטור פון די אלע הלכות — חוץ פון די צוויי פרקים וואס מיר האבן געהאט ביז יעצט — אבער גייט די זעלבע זאך: קודם זאגט ער די יסוד, אז ס׳איז דא א ידיעת דבר זה, אדער דא גייט עס זיין אביסל מער צו פאלגן. די נבואה איז א מצות עשה וואס איז געבויט אויף די יסוד, אויף די ריאליטי, בעיסיקלי.
„לידע” — נישט „להאמין”
מיסודי הדת, פון די יסודי הדת. און יסודות פון די אידישע דת.
חברותא ב׳: אינטערעסאנט, די ווארט דת — פאר׳ן רמב”ם זעט מען נישט די ווארט דת?
חברותא א׳: אין די מגילת אסתר.
חברותא ב׳: אה, למעשה, דת פון כל מדינות.
חברותא א׳: אהא, דאס מיינט…
חברותא ב׳: וואס מיינט דת? א חוק, א געזעץ.
חברותא א׳: אהא. דער רמב”ם ניצט עס… אונז קוקן אן דת׳ן מער ווי געזעצן.
חברותא ב׳: יא, יסוד פון אלע געזעצן. די יסודות פון די ביהיינד געזעצן. דער רמב”ם זאגט דת אזוי ווי אונז זאגן דת׳ן — יסודות פון די רעליגיע.
חברותא א׳: יא. אבער דארט מיינט עס אויף יסודות געזעץ. און דער געזעץ פון פרת איבדא.
חברותא ב׳: יא. דאס איז פרת אימדא. עס איז דא איינמאל וואס עס שטייט יא. און אין די חומש שטייט דאך מימינו אשדת למו — אשדת מיינט דער תורה.
חברותא א׳: געוואלדיג.
פון די יסודות הדת איז לידע — צו וויסן. ער ניצט נישט דער ווארט להאמין. אזוי ווי אויך אין אנפאנג ספר המדע איז לידע שיש — אז דא א באשעפער האבן דער וועלט. לידע מיינט אז עס איז פאקט.
לידע — צו וויסן — שהא-ל מנבא את בני האדם, אז דער באשעפער איז מנבא צו מענטשן. ער רעדט צו בני אדם. דער אייבערשטער קאמיוניקעיט מיט די בני אדם.
—
דיון: „אל מנבא” — דריי שיטות אין נבואה
דער אייבערשטער׳ס ראלע אין נבואה
א פאר זאכן וויל איך מיך דא אפשטעלן. איינס — איך מיין אז דאס איז א וויכטיגע זאך, ווייל שפעטער זענען עטעס אביסל מער מכרוב זיין.
חברותא ב׳: אבער איך געדענק, דו זאלסט זאגן בעסער, ווייל דו ביסט א גרעסערע בוקה אין תורת הרמב”ם — אז דער רמב”ם ברענגט אין אים דריי שיטות.
חברותא א׳: סאו דא וואס זאגן…
חברותא ב׳: וואס? אבער וואס זאגסט נישט א גרעסערע נביא?
חברותא א׳: עווענטשולי — מיר ביסט נאר ביי מיינע, איינע וואס קומט אן, עס איז אויפן וועג.
די דריי שיטות אין מורה נבוכים
דער רמב”ם זאגט אין אנדערע פלעצער אז עס איז דא דריי שיטות:
1. מענטשן וואס מיינען אז נבואה ליגט אינגאנצן אין די הענט פון דער מענטש — אז אויב ער טוט די מדריגות, ווערט ער א נביא.
2. א צווייטע שיטה אז עס ליגט אינגאנצן אין די הענט פון דער אייבערשטער — אז דער אייבערשטער קען נעמען א מענטש וואס איז א טיפש און פלוצלינג ווערט ער א נביא.
3. דער רמב”ם זאגט זיי זענען ביידע נישט גערעכט, נאר די אמת איז אז א מענטש דארף זיך אנשטרענגען און זיך אנגרייטן און האלטן ביי מדריגות, און נאכדעם, אויב איז ער זוכה, איז עס שוין א מתנה פון דער אייבערשטער — אז דער אייבערשטער גייט מנבא זיין צו אים.
אקעי, איך גיי דיר זאגן מער מדויק: אל מנבא — דער אייבערשטער געט אים די כח הנבואה.
חידוש: קארעקציע אין דער פארשטאנד פון שיטה ג׳
חברותא ב׳: איך קען דיר אביסל קארעקטן, מחילה, נישט א קליינע ביסל. אוודאי, די דריי שיטות שטייט אין די אנהייב פון ברכת הנביא אין מורה, איך געדענק נישט וואו. אבער דער רמב”ם לייגט אראפ די דריטע שיטה אביסל אנדערש לויט ווי איך פארשטיי, אביסל אנדערש ווי דו האסט אראפגעלייגט.
און אפשר דאס איז א סוד, אפשר דאס איז זאכן וואס דא דארף מען זיין מדייק אזוי ווי ס׳שטייט דא, אפשר נישט אלעמאל שטייט אין מורה די זעלבע זאך וואס ס׳שטייט דא. אפשר דאס איז א סוד — דו גייסט דאס זאגן פאר טויזנטער, טויזנטער, טויזנטער, אלפי רבבות ישראל.
חברותא א׳: יא. סאו איך זאל זאגן וויאזוי דער רמב”ם זאגט איז דארט מער קלאר?
חברותא ב׳: אזוי דער רמב”ם זאגט, אזוי ווי ס׳שטייט אויך דא, דרך אגב — ס׳שטייט וואס מען מערקט, ס׳שטייט נישט „שזה יסוד הדת שאל מנבא את בני ישראל” למשל.
חברותא א׳: אקעי, מיר רעדן וועגן די מורה. די דריי שיטות האבן מיר אויך גערעדט, יא.
חברותא ב׳: ס׳איז דא א מענטשליכע זאך. אין אנדערע ווערטער, ס׳איז יא א שלימות פון מענטשן. וואס דער רמב”ם זאגט איז, אז אוודאי ס׳איז נישט פשט — נישט עקזעקטלי, אפשר קען מען מדייק זיין וואס ער האט געמיינט — נישט פשט אז ווען א מענטש האט די הכנה, קומט אים א מתנה. די מתנה קומט, די נבואה קומט על ידי הכנה. ס׳איז יא א שלימות פון דעם מענטש צו זיין א נביא.
אבער דער אייבערשטער האלט רעזערווד די רעכטן, כביכול געזאגט, צו וועם ער וויל עס יא אדער נישט געבן. מען קען נישט טרייען צו זיין א נביא. דער אייבערשטער קען מער זאגן ניין ווי ער קען זאגן יא — אז דער אייבערשטער קען מאכן אז א מענטש זאל נישט קומען צו נבואה.
חברותא א׳: אבער נאך די קוואליפיקאציעס ווערן נישט.
חברותא ב׳: נישט ווער יא. אבער מער לאמדיש קען מען זאגן אז די הכנה מאכט די נבואה, נאר ס׳איז נישט אויטאמאטיש אינגאנצן, ווייל דער אייבערשטער האט די זכות — ער קען עס צונעמען פון וועמען ער וויל.
סאו דאס וואס שטייט דא אל מנבא איז נישט מוכרח אז ס׳גייט אויף לויט יענע הכרה, נאר ס׳קען זיין אז מ׳דארף געדענקען אז אלעס מאכט דער אייבערשטער, עניוועיס.
דיון: וואס מיינט „אל מנבא” — סופערנאטורעל אדער נאטירליך?
חברותא א׳: דאס צו זאגן אז דער אייבערשטער טוט עפעס — מיר מיינען נישט אז דער אייבערשטער טוט עס שלא על ידי דרך הטבע, שלא על ידי עפעס א שלימות וואס א מענטש גרייט זיך צו. דער אייבערשטער טוט עס, נאר ווייל די נבואה איז זיך מייחד דירעקט צו דער אייבערשטער.
און נבואה איז א טייטש אז דו זאגסט קאמיוניקעישאן — סאמהאו אז ס׳קומט, איך געדענק די לשון הרמב”ם אין די אנדערע פלאץ, אז מדה שמגיעה מן הבורא אל האדם — קומט עפעס א… דאס איז די שפע וואס קומט פון דער אייבערשטער צו מענטשן. דאס קומט פון דער אייבערשטער צו מענטשן — knowledge, רייט? עפעס א knowledge, עפעס א וואס מ׳רופט א דיבור. דיבור מיינט נישט דווקא אז מ׳זאל מאכן נויז, דיבור מיינט א knowledge.
סאו דאס איז זיכער אז ס׳קומט פון דער אייבערשטער צו מענטשן. די דירעקשאן איז זיכער אזוי. צו ווי אזוי עס ארבעט — אויב איך פארשטיי, אין די פרק איז מער דער רמב”ם מסביר די סדר הכנה לנבואה, ער פארציילט נישט ווי אזוי דער אייבערשטער טוט עס.
מ׳דארף נאך טראכטן וואס איז די חילוק צווישן אז דער אייבערשטער געט יא אדער אז דער אייבערשטער האלט אפ פון געוויסע נישט. אבער די פוינט איז: נישט סתם אז א מענטש איז אזוי ווי ס׳איז דא א וועלט פון knowledge, א וועלט פון חכמה אדער פון נבואה, און אז דער מענטש קען דארט אריינטעפן. ניין — דער אייבערשטער דארף עס אים געבן, ס׳איז א קאמיוניקעישאן, ס׳איז א רילעישאנשיפ כביכול.
חילוק צווישן נבואה און שכל׳דיגע השגה
חברותא ב׳: די גאנצע וועלט איז אזוי.
חברותא א׳: אמת, אבער אין וואס מ׳קען טראכטן — אזוי ווי ווען א מענטש איז משיג עפעס מיט זיין דעת, איז דאך נישט דווקא אז יעצט האט עפעס א מלאך אים געגעבן דעת. אקעי, דאס איז שוין א העכערע מדריגה, מ׳דארף רעדן וועגן דעם אויך. אבער אונז קענען נישט זאגן אז אויב איך האב יעצט עפעס פארשטאנען — א זאך וואס עקזיסטירט האב איך יעצט פארשטאנען. אבער דאס איז אל מנבא בני אדם — דער אייבערשטער האט געקאמיוניקעיט מיט דעם, דער אייבערשטער געט אים עפעס.
—
„בני אדם” — נישט „בני ישראל”
חברותא ב׳: אקעי, אל מנבא בני אדם איז די גערעכנטע, מ׳דארף רעדן וועגן דעם אויך. ווייל דער רמב”ם זאגט אין אגרת תימן, זאגט דער רמב”ם אז די סיבה פארוואס אונז גלייבן נישט אין די גוי׳אישע נביאים איז נישט וועגן זיי זענען נישט אידן, נאר א גוי קען אויך האבן מעלת הנבואה אויב ער איז זוכה און ער טוט אלע הכנות.
נאר די סיבה איז ווייל די נביאים אין וועם גוים גלייבן זענען טרייען סותר צו זיין תורת משה רבינו, וואס דאס איז א גרויסע ראיה ווי דער רמב”ם זאגט אין די נעקסטע פרק — אז אויב איינער טאטשט אן תורת משה רבינו איז דאס שוין אליין די גרעסטע ראיה אז ער איז א נביא שקר.
סאו על כל פנים, מ׳שטימט מיט דעם אז ער זאגט נישט די לשון אל מנבא בני ישראל, אזוי ווי אין די סביבה הכוזרי האט איינער אנגעצייכנט. ער זאגט די לשון אל מנבא בני אדם.
חידוש: מחלוקת רמב”ם–כוזרי
דאס האט א שייכות מיט די כלליות׳דיגע מחלוקת צווישן די רמב”ם און די כוזרי. דער רמב”ם האלט אז ס׳איז א מענטשליכע מדריגה וואס א מענטש, א human being, קען אנקומען. ס׳איז טאקע פון א גוי פאדערט מען דאך נישט די זעלבע זאך וואס מ׳פאדערט פון א איד, אבער אויב א גוי קומט אן צו זיין שלימות, טעקניקלי וואלט ער געקענט האבן נבואה אויב ער איז נישט סותר תורת משה. על כל פנים, דאס טייטשט בני אדם.
—
תנאי הנבואה: חכם, גיבור, בעל דעה רחבה
„ואין הנבואה חלה אלא על חכם גדול בחכמה”
זאגט דער רמב”ם ווייטער — און דאס איז אויך מיסודי הדת. די המשך: ואין הנבואה חלה — די נבואה רוהט נישט, די נבואה גייט נישט אראפ — אלא על חכם גדול בחכמה. ס׳האט שוין געקענט זיין אזוי — קודם זאגט ער ווען דער אייבערשטער געבט, אבער ער זאגט פארדעם דארף דער מענטש… דא רעדט מען שוין מיט דעם מענטש און זיין הכנה.
חברותא ב׳: דו האסט דא אנגעלייגט א ביסל, האסט א ביסל געוואלט מחדש זיין אז דער אייבערשטער געבט, יא — אבער דאס איז אז דער רמב”ם גלייך גייט ער צו צו דער מענטשליכער הכנה. ער זאגט נישט אז „אין א-ל מונע רצונו” — ס׳איז פשוט אז דער אייבערשטער מאכט וואס ער וויל.
חברותא א׳: ער זאגט אז די נבואה איז דייקא אויף איינער וואס איז… אויף איינער וואס איז א חכם גדול בחכמה — איינער וואס איז א גרויסער חכם אין חכמה.
חברותא ב׳: חכם שטייט נישט בתורה, יא.
חברותא א׳: חכם גדול בחכמה, יא, אמת.
„גיבור במדותיו” — ער האט שוין כובש געווען
גיבור במדותיו — ער איז א גיבור מיט זיינע מדותיו.
חברותא ב׳: איך טראכט גראדע אז מדותיו גייט אויף הואיל — מדותיו של הקדוש ברוך הוא, אז ער גייט בדרכיו של הקדוש ברוך הוא.
חברותא א׳: אבער ס׳איז א דרש. אויפ׳ן פשט אז ער זאגט וכו׳.
אבער איך מיין, אויך גיבור במדותיו שטימט מיט דעם וואס דער רמב”ם אין אנדערע פלעצער זאגט אז ס׳איז דא דער וואס דארף זיך בכלל נישט אנשטרענגען. דאס הייסט גיבור במדותיו — נישט אז ער האלט זיך אין איין מתגבר זיין, נאר ער איז א גיבור.
„ולא יתאוה לדבר בעולם”
אקעי, לאמיר דירעקט זען די שטיקל: ולא יתאוה לדבר בעולם — ער האט קיין סטראגל מער, ס׳איז דאך נישט אוועקגעגעבן עקסטרע ענערדזשי פאר די סטראגל וואס געווענליכע מענטשן האבן.
אלא הוא מתגבר בדעתו על יצרו תמיד — זיין שכל איז אייביג שטערקער פון זיינע חושים און פון זיינע תאוות.
„בעל דעה רחבה נכונה עד מאד” — כמות און איכות
בעל דעה רחבה נכונה עד מאד — א ברייטע דעה און אן אמת׳דיגע דעה עד מאד.
איך מיין, רחבה נכונה איז זייער א שיינע זאך. ס׳איז אביסל אזוי ווי — ס׳איז דא מענטשן וואס ווייסן זייער אסאך, אבער וויסן דעם אמת, דעם אמת לאמיתו איז… ס׳איז דאך א חכמה אין כמות און א חכמה אין איכות.
חברותא ב׳: איך וואלט געטראכט אז דעה רחבה מיינט מדות, אזוי ווי מ׳זעט שפעטער דעות — וועלכע איז דעות. חכם, דו זאגסט חכם, גיבור.
חברותא א׳: ס׳קען זיין, איך טראכט יעצט א נייע זאך.
דיון: „חכם גיבור ועשיר” — דער רמב”ם׳ס טייטש פון דער גמרא
ס׳קען זיין — מיר ווייסן אז די לשון הרמב”ם איז געבויט אויף א גמרא וואס שטייט אין הנבואה שורה אלא על חכם גיבור ועשיר. און דער רמב”ם טייטשט דא איבער:
– חכם — כפשוטו: א גרויסער חכם
– גיבור — שלא כפשוטו: ער בויעט אויף די משנה איזהו גיבור הכובש את יצרו, יא? און דער רמב”ם לייגט צו אביסל מער — נישט נאר אז ער האלט זיך אינמיטן כובש זיין, כ׳מיין אז דו ביסט גערעכט, ער האט שוין כובש געווען.
קשיא: וואו איז „עשיר”?
און יעצט — וואס איז מיט עשיר? עשיר האט דער רמב”ם געסקיפט. דארף מען פארשטיין, פרעגן: וואס איז דא אויף די פלאץ? פארוואס האט דער רמב”ם געסקיפט עשיר?
ס׳קען זיין דער רמב”ם טייטשט עשיר איז די ד׳ חובות וואס ער שפרעכט אין עשירות. א מענטש קען מיינען אז די פראבלעם פון עשירות איז אז ער דארף צוקומען צו מענטשן, אז ער האט דאגות, אז ער דארף כאפן פון מענטשן — איז ער א שמח בחלקו. א מענטש וואס איז א… ס׳קען זיין דער רמב”ם מיינט טאקע אז ער האט שוין נישט קיין שום…
המשך פרק ז׳ הלכות יסודי התורה – תנאי הנבואה ודרך ההשגה
„דעה רחבה” – שייכות צו מידות
חברותא א: איך וואלט געטראכט אז „דעה רחבה” מיינט מידות, אזוי ווי מ׳זעט שפעטער „דעות” – הלכות דעות.
—
דער רמב״ם׳ס שייכות צו דער גמרא „חכם גיבור ועשיר”
חברותא א: חכם – איך זאג חכם. גיבור – איך טראכט יעצט א נייע זאך. ס׳קען זיין, דו ווייסט נאך, די לשון הרמב״ם איז געבויט אויף א גמרא וואס שטייט „אין הנבואה שורה אלא על חכם גיבור ועשיר”, און דער רמב״ם טייטשט דא איבער: חכם כפשוטו – א גרויסער חכם. גיבור טייטשט דער רמב״ם נישט כפשוטו. ער בויעט עס אויף די משנה „איזהו גיבור הכובש את יצרו”, און דער רמב״ם לייגט צו אביסל מער – נישט נאר ער איז זיך כובש אינמיטן, כובש את יצרו, נאר ער איז שוין כובש געווארן.
דיון: וואס איז מיט „עשיר”?
חברותא א: און יעצט, וואס איז מיט עשיר? עשיר האט דער רמב״ם געסקיפט. וועלן מיר פארשן פרעגן – איז דא אויף דער פלאץ אז דער רמב״ם האט געסקיפט עשיר.
ס׳קען זיין אז דער רמב״ם טייטשט עשיר איז די „דעה רחבה”, וואס ער שפרייט זיך אין אן עשירות. איך מיין אז די פשט פון עשירות איז אז ער דארף נישט צוקומען צו מענטשן, אז ער האט דאגות, אז ער דארף חן פון מענטשן.
חברותא ב: איז דאך „שמח בחלקו”.
חברותא א: איז עשיר – ס׳קען זיין אז דער רמב״ם מיינט טאקע אז ער האט נישט קיין גשמיות וואס שלעפט אים נישט אראפ. דאס הייסט, די דאגה פון וויאזוי צו קאווערן די באנק שלעפט אים נישט אראפ, אז ער האט א דעה רחבה. ווייל איינער וואס ער דאגה׳ט פאר עפעס א קלייניגקייט, איז עס מצמצם זיין דעת.
חברותא ב: סאו לויט דעם פשט אויך, די „דעה” מיינט נישט נאר knowledge, ס׳מיינט מער דעה וואס האט צוטון מיט מידות, אזוי ווי הלכות דעות. לאו דווקא אז ער מיינט די זעלבע הלכות דעות, אבער מער אן ענין פון…
ס׳איז זייער שיין וואס דו זאגסט – אז גיבור איז א כובש את יצרו, און ער איז שוין כובש געווארן. און די דעה רחבה איז א מענטש וואס האט נישט קיין דאגות פון געלט – ער איז דעה רחבה.
חברותא א: וויאזוי זאגט מען דאס?
חברותא ב: שמח בחלקו.
דער כלל׳דיגער פשט אין דער גמרא
חברותא א: מ׳דארף פארשטיין יענע גמרא, אז עשיר און בעל קומה מיינט פשט אז ער האט נישט קיין שום זאך וואס שלעפט אים אראפ. ער האט קיינמאל נישט מורא פון איינעם, ווייל ער איז א גיבור, ער איז א שטארקער מענטש. אז ער האט נישט זאכן וואס נעמט אים אוועק פון זיין חכמה, ווייל די עיקר איז דאך די חכמה.
חברותא ב: אזוי האט לכאורה דער רמב״ם געלערנט.
חברותא א: אזוי האט דער רמב״ם געלערנט.
—
הלכה ב׳ – דער וועג צו נבואה
„ממולא בכל המידות… שלם בגופו”
חברותא א: „אדם שהוא ממולא בכל המידות האלו” – א מענטש וואס איז ממולא מיט די אלע מידות – „והוא שלם בגופו”, ער איז שלם בגופו. וואס איז די בעל הבית? ער דארף זיין שלם בגופו?
דאס איז לכאורה אזוי ווי דער אייבערשטער זאגט פלעין, אזוי ווי דער רמב״ם זאגט אין הלכות בריאות, אז א יסוד עבודת השם איז א מענטש זאל זיין געזונט – ווייל ער וועט נישט דארפן דאגה׳ן וועגן זיין געזונט, און ער איז אייביג געזונט, און ער פילט זיך גוט.
און שפעטער זעען מיר אויך אז ס׳איז זייער שווער אויף די גוף ווען די עבירות איז דא, און מ׳זעט שפעטער נבואה איז א זייער א העווי עקספיריענס. און דער אייבערשטער האט דאך געזאגט: א קליינע לאכעדיגע גיפט מאכט א גרויסע לאכעדיגע גיפט.
„כשיכנס לפרדס” – קאנעקשאן צום פריערדיגן פרק
חברותא א: „והוא שלם בגופו, והוא ממולא בכל המידות האלו, כשיכנס לפרדס” – און מיר ווייסן שוין וואס דער פרדס איז. דער רמב״ם האט געזאגט סוף פריערדיגע פרק. סאו דאס איז ממש א דירעקט קאנעקשאן – די צוויי פרקים צווישן זענען עפעס אזוי. ער האט אריינגעברענגט די אויבנדערמאנטע פרדס.
„וימשך” – לשון משך זמן
חברותא א: „וימשך בהם” – זייער גוט, אין יענע פרדס וואס – ענינים הגדולים הרחוקים. מיר ווייסן אלעס וואס דער אייבערשטער האט באשאפן.
„וימשך” – וואס מיינט דאס ווארט וימשך? ער וועט זיך מאריך זיין. ער מיינט לשון משך זמן – ער וועט א לאנגע צייט עוסק זיין אין אזא זאך. ווען „הוא עוסק בענינים הגדולים הרחוקים” – ס׳טייטש ער וועט נישט עוסק זיין נאר אויף די קליינע וועלטל, נאר ער וועט שווימען אין זיין דעת אין ווייטע גרויסע וועלטן. ס׳טייטש ער וועט טראכטן וועגן די עולם המלאכים און אזוי ווייטער.
„דעה נכונה להבין ולהשיג”
חברותא א: „ותהיה לו דעה נכונה להבין ולהשיג” – נישט נאר ער וועט נמשך ווערן. פאר דעם דארף ער זיין א חכם. מ׳שטעלט זיך דא נישט וועגן – סיי ער וועט אסאך צייט עוסק זיין אין דעם, און סיי ער וועט טאקע אנקומען צו די ריכטיגע הבנות, ווייל ער האט א דעה נכונה להבין ולהשיג. וואס מיינט לכאורה אז ער גייט געלונגען – ער וועט פארשטיין מיט זיין דעת, ער קען מתפוס זיין אלעס וואס גייט פאר.
—
„והוא מתקדש והולך” – פורש פון מחשכי הזמן
חברותא א: „והוא מתקדש והולך” – ס׳טייטש לכאורה, נאכדעם וואס ער ווייסט די אלע קלוגע זאכן, זעט ער די חשיבות פון וואס איז אמת׳דיג וויכטיג, און ער הייבט אן מער און מער מזלזל זיין אין נארישע זאכן. ער ווערט מתקדש, ער ווערט הייליג, ער איז זיך פורש פון פשוט׳ע זאכן.
ער גייט זאגן: „והולך ופורש מדרכי כלל העם ההולכים במחשכי הזמן” – ער גייט אוועק פון די ענינים פון די כלל העם. ס׳האט אפשר אביסל שייכות – נעכטן האבן מיר געלערנט אז א תלמיד חכם דרייט זיך נישט מיט א מרעים. מרעים זענען די וואס גייען במחשכי הזמן – זיי זענען די פינסטערניש, הולכים במחשכים. אזוי ווי משלי רופט צו א זאך מלין – זיי זענען נישט די אמת׳דיגע אור השם, זיי זענען נישט די אור הדעת, זיי זענען אין חושך. ער גייט אוועק פון די אלע מענטשן וואס שלעפן אריין אין די מחשכי הזמן, ער גייט ווייטער פון דעם.
—
„והולך ומזרז עצמו” – זריזות אפילו נאך שלמות המידות
חברותא א: און וואס טוט ער? נאר „והולך ומזרז עצמו” – ער איז זיך אייביג מזרז.
חברותא ב: אינטערעסאנט – אפילו ער איז שוין גובר מידותיו, דארף מען נאך אלץ די גאנצע צייט זריזות.
חברותא א: יא, זייער גוט. ווייל לכאורה די גובר מידותיו איז א דין פון שלמות המידות. יעצט רעדט ער שוין פון די עבודה השכלית, פון די התבוננות. ס׳טייטש ס׳איז שוין עקסטער מער אויף זיין פייט דא. אפילו נאכדעם וואס מ׳איז שוין ממשיך א לאנגע צייט, און מ׳האט שוין א דין – לכאורה דארף מען נאך אלץ זאגן זריזות אין זייער אסאך זאכן. ס׳איז נישט מידותיו, אז די זריזות איז מער א…
חברותא ב: איך וויל זאגן דעם רבי יצחק, אז אפילו ווען מיר וועלן נישט אנקומען צו הויכע מדרגות, דארף מען נאך אלץ ארבעטן מיט דעם.
חברותא א: אבער די זריזות איז נישט זריזות אז ער זאל נישט זיין אן עצלן. ס׳מיינט די זריזות אז ער זאל כדי „ומלמד נפשו” – ס׳איז ווייטערע דברים.
חברותא ב: יא. ער פושט זיך, קען מען זאגן. ער איז נישט צופרידן, ער האלט נאך נישט אז ער האט שוין אלעס געכאפט, נאר ער וויל א גאנצע צייט מער און מער.
חברותא א: „ומלמד נפשו” – ער לערנט זיך אליין אויס. „שלא תהיה לו מחשבה כלל בדברים בטלים” – וועלכע דברים בטלים? ס׳איז אן אינטערעסאנטע לשון. ס׳טייטש שוין, נאכדעם וואס ער וועט שוין אלעס מסדר זיין, קען ער נאך אלץ ווערן סטאק אין מחשכי הזמן מיט דברים בטלים, און ער דארף אלץ מלמד זיין, מלמד זיין. ער לערנט – ס׳איז זייער א טיפע לימוד, ס׳איז נישט אזוי ווי מ׳לערנט די פיר פרקים און מ׳ווייסט שוין אלעס.
חברותא ב: יא, יא, יא.
חברותא א: און איך בין גערעכט אז אזוי ווי מ׳איז מדייק אין די ענד פון מורה, ווען דער רמב״ם גייט אריין אביסל אין די עבודה, איז ער מסביר אז אפילו נאכ׳ן וויסן איז דא די נייע עבודה פון פאוקוסן אויף וואס מ׳ווייסט, פון זיין אזוי ווי מ׳רופט עס קאנצענטרירט.
—
„הבלי הזמן ותחבולותיו” – צוויי שטופן פון בטלות
חברותא א: און מ׳זאל נישט האבן מחשבה בעיקר אין דברים בטלים – „ולא מהבלי הזמן ותחבולותיו”. ער זאל נישט טראכטן, ער זאל נישט האבן אפילו א מחשבה אין דברים בטלים. אפילו ער פאוקוסט נישט, ער איז מוסר נפש אין הייליגע זאכן, אין גרויסע זאכן – אבער אפילו א מחשבה אין דברים בטלים, און אין הבל הזמן ותחבולותיו, שלעפט ער אפ א מענטש.
חברותא ב: דאס איז פאר א נביא, פאר פשוט׳ע מענטשן טאר מען נישט.
חברותא א: „הבל הזמן ותחבולותיו” איז אביסל א שטיקל – זעט אויס א דבר והיפוכו. „הבל הזמן” מיינט די אויבנאויף זאכן, אבער אפילו די תחבולות – די תחבולות זענען שוין די טיפערע, די גאנצע טיפע זאכן אין פאליטיק.
חברותא ב: יא, נאך גרעסערע עובדות, נאך גרעסערע עובדות, אבער ווייטער ס׳איז די סטאדי אויף טיפשות, ס׳איז ווייטער טיפשות.
חברותא א: איך וואלט געזאגט, דער רמב״ם וואלט נישט געהאלטן מיט די סטאדי אויף טיפשות. ס׳איז קאלער שיפט, ס׳איז נאך גרעסערע טיפשות. די תחבולות פון הבלים איז הבלים, זאגט ער.
—
„דעתו תמיד פנויה למעלה” – וואס מיינט „פנוי”?
חברותא א: אלא וואס דען? „דעתו תמיד פנויה למעלה” – זיין דעת איז פנוי.
איך טראכט דא אן אינטערעסאנטע זאך: אפילו ער וועט שוין אלעס משיג געווען, ער דארף זיך מער נישט פלאגן אויף א נייע זאך, אבער ער קען טראכטן „איך פארשטיי שוין אלעס, יעצט קען איך שוין אויסנוצן אביסל הבל הזמן.” אבער דעמאלטס איז נישט זיין דעת פנוי – זיין דעת איז נישט ליידיג צו משיג זיין נאך.
איך מיין אז „פנוי” מיינט מלשון פונה – ס׳איז פונה למעלה, ס׳איז אוועילעבל למעלה צו קענען משיג זיין נייע זאכן.
חברותא ב: איך מיין אז ס׳איז מער א דרך… איך ווייס נישט, איך מיין אז ס׳איז מער א דרך.
חברותא א: איך האב געטייטשט „פנוי” מלשון ס׳איז פונה למעלה, ס׳איז פונה, ס׳איז מופנה למעלה.
זיין דעת איז – דער רמב״ם זאגט פשוט אז וואס א מענטש טראכט, דארט איז ער. אויב דו ווילסט טראכטן זיינע מחשבות הזמן, די מחשבות פון די הבל הזמן – דו ווילסט די ווייסן, דו האסט געוואוסט נעכטן, יעצט ווייסטו עס נישט. יא, וויסן מיינט נישט „איך געדענק” – וויסן מיינט „איך ווייס עס יעצט.” און אויב איז ממילא דער נביא, דער וואס איז זיך משלם אין נבואה, ער דארף זיך מרגיל זיין קיינמאל נישט צו טראכטן פון דעם עולם הזה – ער טראכט נאר פון די למעלה.
חברותא ב: אקעי, איך מיין אז ס׳מיינט ביידע – פנוי מיינט אז ער האט נישט גארנישט עפעס אנדערש וואס קען אים זיין פאוקעסט למעלה.
—
„קשורה תחת הכסא” – וואס מיינט דאס?
חברותא א: דא ליגט שטארקע ווערטער: „קשורה תחת הכסא”. ס׳איז סתם, ס׳האט עפעס צו טון מיט „והיתה נפש אדוני צרורה בצרור החיים”, אדער קשורה תחת…
ס׳איז געווען תחת הכסא. ס׳איז געדענקען אז תחת הכסא איז די העכסטע מלאכים, יא?
חברותא ב: ניין, איך געדענק וואס איז געשטאנען אין חומש תורה – אז כסא מיינט דער אייבערשטער אליינס, און די חיות הקודש זענען תחת הכסא, זיי זענען אונטער דעם אייבערשטן.
חברותא א: סא „קשורה תחת הכסא” מיינט אז ער איז צווישן די העכסטע מלאכים – זיין דעת איז צווישן די העכסטע מלאכים.
אבער סתם ביסטו גערעכט, אז דאס איז א רעפערענץ צו די לשונות פון וואס שטייט אין חז״ל, וואס שטייט אין פסוקים, וועגן די נשמות של צדיקים וואס זענען תחת כסא הכבוד וכו׳.
און דער רמב״ם זאגט: אז וויאזוי זענען זיי תחת כסא הכבוד? זיי זענען דאך נישט קיין גוף. די אוצרות הקדושה וואס איז אין די תורה – ס׳איז קיין רמז, ס׳איז נישט קיין רמז, ס׳איז וואס די דעת ווען ס׳איז נישט קיין גוף טוט. די דעת איז תחת הכסא, אזוי ווי ס׳שטייט אין אנדערע פלעצער. און וואס ער קען טון – ער קען מתבונן זיין אין די אוצרות הקדושה פון די תורה. דאס איז וואס ס׳מיינט צו זיין תחת הכסא. וואס מיינט עס צו זיין תחת הכסא? ס׳איז דאך נישט קיין זאך וואס דו קענסט זען, ס׳איז דאך נישט קיין זאך וואס דו קענסט זען. אלע מדרגות.
—
„צורות הקדושות והטהורות” – צוויי קאטעגאריעס
חברותא א: גענוי, ער טראכט פון די „צורות הקדושות והטהורות”. אויב איך געדענק די פריערדיגע פרק: קדושות איז די גלגלים, און טהורות איז די צורות שאין להם חומר בכלל. אזוי קומט מיר אויס ווען איך לערן פריער, די הגדרה פון פריער.
חברותא ב: יא.
„משתכל בחכמתו של הקב״ה כולה” – פון דער העכסטער ביז דער נידריגסטער
חברותא א: און „ומסתכל בחכמתו של הקב״ה כולה” – ס׳איז זייער אינטערעסאנט, ער קוקט נישט נאר אויף די צורות הקדושות, נאר ער קוקט אויף די גאנצע חכמה של הקב״ה. ער פארגעסט אויך נישט פון די וועלט.
זאגט ער מיר: „מן הצורה הראשונה” – פון די ערשטע צורה, וואס דאס טייטשט די העכסטע מלאך, וואס איז דאך די טהרת הקודש – „עד טבור הארץ”, ביז די צענטער פון די וועלט. טבור – די טבור פון א מענטש איז די צענטער פון די וועלט. אזוי ווי טבורה של ארץ מיינט אינמיטן פון די לאנד. ביז דא אינמיטן פון די וועלט. פונקט דארט איז דאך די נידריגסטע פלאץ וואס איז נאך נישט געלערנט.
„ויודע מהם” – פון די אלע זאכן ווייסט ער די גדלות פון הקב״ה.
—
„מיד רוח הקודש שורה עליו” – וואס מיינט „רוח הקודש” דא?
חברותא א: „מיד רוח הקודש שורה עליו” – דעמאלטס קומט אן אויף אים א רוח הקודש.
רוח הקודש איז נאכנישט די נבואה – דאס איז די זאך וואס איז די נאנטסטע צו נבואה, איין זאך פאר נבואה.
חברותא ב: איך בין נישט מסכים. רוח הקודש דא מיינט נבואה. דער רמב״ם דא מאכט סתירות – ער שטייט אין אנדערע פלעצער…
חברותא א: ס׳איז עכט אן אנדערע פלאץ.
חברותא ב: יא?
דיון: וואס מיינט „מיד”?
חברותא א: קומט שפעטער, זעט איר אויס אז ס׳קומט נאכדעם עפעס א… האט איר דאס געזען אז ס׳שטייט?
חברותא ב: ניין?
חברותא א: מיד?
חברותא ב: דער רמב״ם איז דאך די גאנצע צייט געזאגט פריער אז מ׳דארף די אייבערשטער זאל אים געבן נאך א סטעפ. דאס זעט מען נישט דא. מען זעט דא בפירוש „מיד.”
חברותא א: דער „מיד” איז מיר זייער וויכטיג.
חברותא ב: מיד?
חברותא א: אה, איך האב א ברוך השם, איך האב א תירוץ אויף דעם. גלייך. איך מיין אז ס׳איז נישט קיין סתירה. דער רמב״ם האלט, יא, אז נאכדעם דארף ער נאך באקומען. אבער „מיד” – דער רמב״ם זאגט למשל אז איינער וואס איז רוב עונות און ווייניגער, מיד מיתתו בראשו. און דארט מיינט נישט „מיד” אז ער שטארבט יענע רגע. נאר „מיד” קען מיינען אז ער האט שוין געטון אלעס וואס ער דארף טון. ס׳קען נאך דויערן א טאג ביז ער באקומט די…
חברותא ב: איך מיין אז דארט מיינט אז ער שטארבט גלייך.
חברותא א: איי ער שטארבט נישט?
חברותא ב: טאמער דו ביסט נישט געווען ביי די רוב עונות. דער רב פרעגט דיך א קשיא.
חברותא א: ס׳איז א גוטע קשיא, אבער דער רמב״ם האט געשריבן, האט ער געמיינט כפשוטו. און ס׳איז דא וואס לערנען אין רמב״ם אז „מיד” מיינט נישט תיכף ומיד, אזוי ווי איינער זאגט אויף „מיד” אז ס׳געשעט יענע רגע, נאר „מיד” מיינט אז ס׳איז שוין… אזוי ווי די גמרא זאגט, מחסר זמן איז לאו דוקא מחסר עפעס.
חברותא ב: יא, אבער איך בין נישט מסכים. גענוי, איך בין נישט מסכים מיט דיין טייטש אין רמב״ם דארט. ווייל דאס זעט מיר אויס קלאר אז מ׳פארשט דא. דא זאגט ער די גאנצע זאך וואס דו האסט אריינגעברענגט אין אן אנדער פלאץ איז א פראבלעם וואס שטייט אין אן אנדער פלאץ. דא שטייט בכלל נישט, דא שטייט ווען איינער – דער רמב״ם האט דאך געשריבן.
המשך פרק ז׳ הלכות יסודי התורה – מעלות הנבואה
המשך דיון: וואס מיינט „מיד רוח הקודש שורה עליו”?
Speaker 1: ער שטארבט נישט! איז דאס נישט געווען ביי די רוב עבירות, איז נישט קיין פראבלעם. דער רמב”ם האט געפרעגט די קשיא, ס׳איז א גוטע קשיא, אבער דער רמב”ם האט געשריבן, האט ער געמיינט כפשוטו.
Speaker 2: איך מיין אז „מיד” מיינט נישט תיכף ומיד אזוי ווי דו זאגסט „מיד” אז ס׳איז געשען יענע רגע. נאר „מיד” מיינט אז אזוי ווי די גמרא זאגט „מחוסר זמן איז לאו דווקא מחוסר מעשה.”
Speaker 1: יא, אבער איך בין נישט מסכים מיט דיין טייטש אין רמב”ם דארט, ווייל ס׳זעט מיר אויס קלאר אז מ׳פארשטייט דא. דא זאגט ער די גאנצע זאך וואס דו האסט אריינגעברענגט פון אן אנדערע פלאץ, איז א פראבלעם וואס שטייט אין אן אנדערע פלאץ. דא שטייט בכלל נישט.
דער רמב”ם האט דאך געשריבן פאר מענטשן וואס לערנען נאר דאס, וואס זעען נאר דאס. דער רמב”ם זאגט אז מ׳קען אויך נישט באקומען נבואה. שפעטער וועט מען זען. ביז דערווייל איז געשטאנען דאס. סאו איך ווייס נישט, אפשר צו קוקן ווייטער.
Speaker 2: ביסט גערעכט אז ס׳מיינט דארטן ווי דער רמב”ם זאגט אז רוח הקודש שורה עליו, אפשר באשטייט פון פארשידענע לעוועלס. דארף מען וויסן, אפשר לפי התבוננות וועט זיין רוח הקודש וכו׳. אבער דא שטייט נישט אז „ומיד הקדוש ברוך הוא יחליט און ער וועט אים שיקן נבואה.” ס׳שטייט ער באקומט רוח הקודש.
אבער בעצם, אפילו אין די — דער שפרינג דא איז זייער שווער צו זאגן אפילו למעשה, ווייל דו ווייסט נישט ווען דער מענטש איז שוין אנגעקומען צו דעם מדריגה. דאס איז דאך א לאנגע עבודה, דער מתקדש הולך, הולך ומתקדש. דער רמב”ם איז דאך מאריך און מאריך. דו ווייסט נישט וועלכע מאמענט איז דאס ווען ער האט שוין געענדיגט משתדל זיין במחשבתו, און דעמאלטס איז רוח הקודש שורה עליו.
דיון: צי רוח הקודש איז א באזונדערע סטעידזש נאך חכמה
Speaker 1: ס׳איז נישט צוויי לעוועלס! ס׳איז נישט צוויי לעוועלס! דאס איז — „מיד” מיינט נישט עפעס א געוויסע זמן וואס דעמאלטס איז געשען. נאר דער מענטש האט זיך מסכים געווען צו די אלע זאכן און איז אנגעקומען צו עפעס א לעוועל אין שלמות. אונז ווייסן נישט ווען די שלמות איז, אז ער ווייסט שוין אלעס פון הקדוש ברוך הוא? ס׳איז נישט וויסן! ס׳איז די רוח הקודש שורה עליו!
Speaker 2: איך ווייס נישט. איך ווייס אויך נישט אויב ס׳איז אפילו נאך א סטעידזש. ס׳קען זיין אז די ידיעה פון אלעס איז אליינס רוח הקודש. איך בין נישט זיכער אז ס׳איז נאך א סטעידזש.
יא, ס׳קען זיין אז מ׳באקומט נאך ידיעות. נאך איינמאל, מ׳באקומט זאכן נאך — ווער ס׳לערנט זעט אז מ׳באקומט נאך ידיעות יעדע מאל וואס מ׳לערנט. איך זע נישט די גרויסע חידוש. ס׳איז דא רוח הקודש אין יעדע לעוועל. אין יעדע לעוועל, לויט ווי ער איז זיך מתקדש, ווי ער פאוקוסט אויף דעם, באקומט ער רוח הקודש. איך זאג פארקערט, איך זאג אז די „מיד” איז…
Speaker 1: און דו זאגסט „מיד” מיינט א נביא, אדער די חכמה איז א נביא?
Speaker 2: איך זע אז ס׳איז ודאי דאס, צו גלייבן אז ער ארבעט עס. און ער זעט מיר נישט — איך זעה נישט די פראבלעם דערפון. איך לאז אים זעהן אז די דברים שטימען אין מיין אויער. אוודאי, מ׳דארף זיך נישט מתקדש זיין, וכאילו, אבער איך זעה נישט די קאמפליקעישן דא. איך מיין אז דו פילסט — מאכסט קאמפליקירט פשוט׳ע זאכן. אדער דו קומסט שוין פון דארטן, כפי הבנתי וואס דו קריגסט.
—
הלכה ג׳: „והריח לו ביראת ה׳” — „ונערבה נפשו במעלת המלאכים”
די לשון פון „והריח”
Speaker 1: זעט ער איין מאל ווייטער, „והריח לו ביראת ה׳.” די לשון פון „והריח” איז אן אינטערעסאנטע לשון. אויך „תשורתו” — איז פשט אז ער איז זוכה געווען צו א תשורה, ער האט א תשורה געווען אויף אים. ער האט געשפירט א געוויסע ריח וואס קומט אויף אים, א געוויסע אור החכמה, אור השכל.
„ונערבה נפשו במעלת המלאכים הנקראים אישים”
דאס ערב נפשו דעמאלטס — וואס געשעט דעמאלטס איז ערב נפשו במעלת המלאכים הנקראים אישים. זיין נפש ווערט אויסגעמישט. די מחיצה וואס איז דא צווישן מענטשן און די מלאכים פאלט אזוי ווי אוועק. ער קומט יעצט אן צו די מדריגה, צו די מעלה פון מלאכים הנקראים אישים. ווייל דאס איז די קלענסטע מעלה פון אים, האבן מיר געלערנט. פארדעם הייסן זיי טאקע אישים, ווייל זיי זענען קרוב למעלת בני אדם.
> חידוש: דא זעסטו נאך טיפער, אז דער מענטש וואס איז א נביא איז אינגאנצן נישט נאר קרוב — ער איז מעורב, ער האט די זעלבע לעוועל פון דעם מלאך.
חומר וצורה — פארוואס דער נביא קען דערגרייכן די מדריגה פון מלאכים
איך מיין אז די סיבה פארוואס ער קען האבן די זעלבע לעוועל ווי דער מלאך איז ווייל די סיבה פארוואס אונז קענען מיר נישט האבן ווי א מלאך איז ווייל אונז זענען מיר א קאמבינאציע פון צורה און שכל און גוף, אדער חומר וצורה. דא, דער מענטש האט חרוב געקלאפט זיין חומר אין אזויפיל מיני וועגן, און ער האט מחזק געווען זיין צורה אין אזויפיל מיני וועגן, ממילא איז ער שוין אנגעקומען אויף די קלענסטע מדריגה פון אישים, וואס איז אויך אינגאנצן צורה אן חומר.
> חידוש: דער מענטש האט מבטל געווען זיין חומר.
—
„ויהפך לאיש אחר” — ער ווערט א נייער מענטש
דער רמב”ם׳ס לשון
Speaker 1: „ויהפך לאיש אחר” — און ער ווערט נהפך צו אן אנדערן מענטש, און נישט דער זעלבער מענטש וואס ער איז געווען פארדעם.
זייער גוט, ווייל מיר האבן געלערנט אין די פערטע פרק אז די אמת׳דיגע הגדרה פון א מענטש — ס׳איז דא צוויי בחינות מענטש. ס׳איז דא מענטש פון „עפר מן האדמה” וואס ער שטארבט, און ס׳איז דא א נייע סארט מענטש וואס א מענטש האט א נשמה, וואס ער האט דעת, ער איז דומה למלאך. ער איז ליטעראלי געווארן אן „איש אחר.” ער איז דער נייער איש, ער איז דער איש וואס שטייט אויף אים „וצורו מלך אלוקים.”
Speaker 2: צורת אלוקים, געוואלדיג, יא.
דיון: צי „ויהפך לאיש אחר” ווייזט אויף א ספעציפישער מאמענט
Speaker 1: „ויהפך לאיש אחר” — פשוט פשט איז פשוט פשט. איך מיין אז ס׳איז דא נאך עפעס. איך מיין אז דאס האט אויך צוטון מיט דעם וואס מיר האבן זיך דזשאסט מתחזק געווען, אז ס׳איז יא דא עפעס א געוויסע מאמענט. ס׳איז נישט פשט אז ס׳איז אלעס מדריגות, ער האלט אין איין ווערן בעסער און בעסער. ניין, ער ווייסט ווען ס׳איז געשען די טשעינדזש. ערגעץ וואו עס איז געשען א שיפט.
דו מיינסט אז ער איז א גרויסער חכם, איז געשען א שיפט? ניין, ער איז יעצט אן אנדערע מענטש אינגאנצן, ער איז אן אנדערע מדריגה.
אלזא זאגט ער קלאר: „ויודע בדעתו שאינו כמות שהיה, אלא שנתעלה על מעלת שאר בני אדם החכמים.” ער איז אפילו פון אלע חכמים איז ער געווארן העכער פון די מעלה פון אלע אנדערע בני אדם החכמים.
„כמו שנאמר בשאול” — אזוי שטייט קלאר אין פסוק ביי שאול המלך: „והתנבית עמם ונהפכת לאיש אחר” (שמואל א׳ י:ו). מיט די אנדערע נביאים, א חבל נביאים וואס ער האט געטראפן דארט. שמואל האט געזאגט פאר שאול אז ער גייט טרעפן דארט א חבל נביאים, א גרופע פון נביאים, „והתנבית עמם”, און ער וועט ווערן „ונהפכת לאיש אחר” — ער וועט איבערגעדרייט ווערן צו א נייעם מענטש.
Speaker 2: זייער גוט, דאס איז א גוטע פסוק, זייער — ממש די זעלבע לשון וואס דער רמב”ם האט גענוצט, אז ער ווערט א נייער מענטש. „ונהפכת לאיש אחר.”
דיון: „מיד” — צי עס איז דא א קלארע הבדלה צווישן חכמה און רוח הקודש
Speaker 1: אבער איך מיין אז ס׳האט יא צוטון מיט דעם וואס דו זאגסט, מיט „ידוע רוח הקודש שורה עליו.” ווי דו זאגסט, אז ווען מ׳קומט אן צו די אלע חכמה איז עס רוח הקודש. אבער איך מיין אז דא איז דא א געוויסע מאמענט וואס מ׳האט געגרעדזשועיטעד חכמה און מ׳איז אריינגעגאנגען אין עפעס וואס הייסט רוח הקודש. און דער רמב”ם זאגט אז דאס איז א זייער קלארע הבדלה, און דער מענטש ווייסט: „איך האב געענדיגט אלע מדריגות פון חכמה, און יעצט בין איך אריינגעגאנגען פון די חמישים שערי בינה צו די שער רוח הקודש.”
Speaker 2: אבער דו ביסט גערעכט אז ס׳שטייט פון די לשון נישט אלע אלס שאר החכמים, וואס דו האסט גענומען דיין דיוק.
אבער איך זע נישט פון די גאנצע פאוקעס אז די פראבלעם וואס דער רמב”ם האט איז כולו די פראבלעם וואס דו — איך זע אז דו סטראגלסט מיט דעם, אז דו האסט נבואות און דו ביסט נישט זיכער אז ס׳איז טאקע, אפשר איז עס נאר א הבחנה. דאס איז נאר א ניצוץ. איך זע נישט אז דאס איז אן עכטע פראבלעם.
איך מיין אז דער רמב”ם אין אנדערע פלעצער רעדט וועגן דעם, אנדערע מענטשן רעדן וועגן דעם. אבער איך פיל אז דער רמב”ם וויל — זייער נוגע למעשה, ווען דער חכם האט געהאט חכמה, צו דאס איז מחייב אנדערע מענטשן.
איך פיל אז — אבער איך זע נישט אז דאס איז געקומען צו סאלווען נאר די פראבלעם בעצם דאך פון א נביא. איך פיל אז עס איז געקומען צו זאגן דאס: אז עס איז דא א סארט מענטש, אז דער נביא איז א מדריגה פאר מענטש, א נייע איש. ער איז א איש אחר. אזוי ווי אין הלכות תשובה האט דער רמב”ם אויך געזאגט אז דער מענטש איז אן אנדערע מענטש — און ער איז געווען א שנוי ומתועב, יעצט איז ער א נייער מענטש. און א מענטש קען ווערן א נייער מענטש אין אפאר וועגן.
פראגע: צי מען קען פארלירן נבואה?
Speaker 2: און איך טראכט נאר צו מען ווערט אויך אויס נביא — דאס הייסט, ווען דער מענטש פאלט פון זיין מדריגה, איז ער אויך ידוע בדעתו אז ער איז שוין מער נישט אין דעם מדריגה. מען דארף טראכטן וועגן דעם.
פראגע: „בעל קומה” — וואס געשעט ווען דער נביא ווערט אלט?
Speaker 2: און דאס האב איך אויך געטראכט — אז דער נביא איז נאר שורה פאר אדם גיבור ובעל קומה. עס מיינט אז ווען ער ווערט אלט פארלירט ער עס? אדער עס דארף עס קודם זיין ווען ער איז שטארק, ווייל דעמאלטס האט ער נישט קיין מגבלות. אבער ווען ער גייט ווערן אלט גייט ער עס פארלירן?
Speaker 1: און די נביאים — האט נאך געארבעט.
Speaker 2: ניין, נישט ווייל זיין אויג האט געארבעט, ווייל זיין נבואה האט געארבעט.
משה רבינו — אן אנדערע גדר
Speaker 2: ווייל משה רבינו האט סתם אפילו נישט געהאט די מגבלות.
Speaker 1: עס שטייט אז משה רבינו איז געווען א בעל קומה, און נאר ער וואלט נישט געווען א בעל קומה —
Speaker 2: ניין, דארף עס — איז א גדר פאר זיך. אבער ער האט געלעבט אין א גוף, ער האט געדארפט האבן זיין א גוף. אבער וואס איך מיין צו זאגן איז, אז נאר די נביאים וואס האבן די אלע תנאים — אז דער נביא קומט צוזאמען מיט כח הדמיון וכו׳ — אבער משה רבינו איז געווען פון אן אנדערע גדר, דארף געווען מיט שוין זעהן.
—
הלכה ד׳: „הנביאים מעלות מעלות הן”
דער רמב”ם׳ס ווערטער
Speaker 1: יעצט, לאמיר — יעצט איז דא נאך א סימן ד׳ ביי מיר, איך ווייס שוין ביי דיר אז עס איז אן אנדערע סימן, און איך האלט עס שוין סימן ד׳. אין די געדרוקטע רמב”ם איז עס סימן ד׳.
יעצט זאגט דער רמב”ם — איך האב א הקדמה, איך וועל פרעגן פארוואס איך בין די מגיד. נו, אבער דער רמב”ם — עד כאן ווייסן מיר נישט וואס איז די עצם הנבואה. ביסט גערעכט אז עס פעלט דא אסאך דיטעילס, און דאס איז א חלק פון די דיטעילס וואס גייט דער רמב”ם אליין משלים זיין.
„כמו שיש בחכמה חכם גדול מחבירו, כך בנבואה נביא גדול מנביא”
זאגט דער רמב”ם: „הנביאים מעלות מעלות הן.” ס׳איז דא פארשידענע — זיי האבן שוין געלערנט אז „מעלות מעלות” מיינט נישט אז מ׳שטייט אויף טרעפ, עס מיינט — אזוי ווי עס איז געזאגט ביי מלאכים. ס׳איז דא מדרגות פון מלאכים, און ס׳איז דא מדרגות פון נביאים.
און דער רמב”ם נוצט אן אנדערע דוגמא. דער רמב”ם זאגט: „כמו שיש בחכמה חכם גדול מחבירו, כך בנבואה נביא גדול מנביא.”
> חידוש: זייער אן אינטערעסאנטע חידוש. איך מיין אז פאר דער רמב”ם, אויב איך געדענק, קיינער זאגט נישט דאס. ס׳איז נישט דא קיין קלארע — אפשר איז דא מקורות. אוודאי איז דאס געבויט אויף מקורות, דער רמב”ם האט עס פארשטאנען. אבער דער רמב”ם מאכט א צושטעל: ווען מ׳זאגט אז צוויי מענטשן זענען חכמים, מוז זיין אז ביידע זענען פונקט די זעלבע חכמים? ניין, ס׳איז דא א חכם — ביידע זענען אין די גדר חכמים, אבער איינער איז מער חכם פון צווייטן. אזוי אויך אז מ׳זאגט נביא, קען זיין אז איין נביא איז מער נביא פון צווייטן.
חידוש: מעלות אין נבואה ווייזט אז נבואה איז א שלימות פון דעם מענטש
Speaker 2: דארפסטו פארשטיין, דאס שטימט נאר אויב מען פארשטייט אז נבואה איז, at least in some sense, א שלימות פון א מענטש. אויב נבואה פשט אז דער אייבערשטער רעדט, איז נישטא קיין מעלות אין נביא. דער אייבערשטער רעדט, אדער דער אייבערשטער רעדט נישט — ס׳איז איינס פון צוויי זאכן. אויב נבואה איז…
Speaker 1: אמת, חז”ל זאגן אז שמואל איז געווען די גרעסטע נביא.
Speaker 2: אמת, אמת. אבער דער רמב”ם, מיין איך, פארמולירט עס זייער שטארק.
דיון: וואס איז דער חילוק צווישן נביאים?
Speaker 2: דאס איז איין זאך — עס האט קודם כל צו טון מיט מדרגות.
Speaker 1: יעצט, דו זאגסט אן אינטערעסאנטע זאך, אז דער חילוק אין מדריגה איז נישט אין וואס ער האט באקומען, נאר אין די עצם מענטש — ער איז נישט די זעלבע, און נישט טיפה וואס ער האט זיין א דרייגער נביא.
Speaker 2: ס׳קען זיין אז למשל דער גרעסערע נביא וועט וויסן מער מדוקדק וועגן די וועלט, אדער מער חלקים פון די רעאליטעט וכדומה. ס׳קען זיין, אבער נישט אין פון וואו ער באקומט עס. די נבואה טייטש אז ער באקומט אינפארמאציע פון גאט — דאס קען זיך נישט טוישן. ס׳קען אפשר זיין וועלכע אינפארמאציע, אדער ווי קלאר עס איז.
ס׳קען אויך זיין ווי גוט ער געט עס איבער, ווייל ער באקומט דאך אין א געוויסע חזון, און די רבי האבן איבערגעזאגט אין פרק ל׳, אז מען זאלט עס זען אין געוויסע משלים. ס׳קען — דאס גייט עס יעצט.
דער עיקר ציל: דער חילוק צווישן נבואת משה און די אנדערע נביאים
Speaker 1: איך מיין אז די עיקר reason, אדער איינע פון די עיקר reasons וואס דער רמב”ם וויל — די עיקר מעלות פון נבואות וואס דער רמב”ם וויל דא צוטיילן, אז ווי מ׳וועט גיין זען אין די דריטע האלב פון די פרק, איז די חילוק פון נבואת משה און די אנדערע נביאים.
רמב”ם הלכות יסודי התורה פרק ז׳ – מדריגות הנבואה און דער חילוק פון נבואת משה
דער חילוק פון נבואת משה און אנדערע נביאים – הקדמה
Speaker 1: ער גייט עס יעצט צו טרענספערן דעם משל אין א קאנקרעטע זאך. דארף מען – ער איז אויך געווען באדרייגן פון א חכמה פון א ווענטש. אבער ביז דערוויילט אין דער רמב”ם האבן נאך נישט גערעדט פון די איבערגעבן צו אנדערע. ער רעדט נאך פון בינו לבין קונו, בינו לבין נביא.
יעצט, אונז גיין זען דער עיקר. איך מיין אז איינע פון דער עיקר ריזנ’ס וואס דער רמב”ם וויל, ווי אונז גיין זען אין דער דריטע האלב פון דער פרק, איז דער חילוק פון נבואת משה און אנדערע נביאים. פון ביי מיך, פאר הלכה איד, וואס ער גייט זאגן. אבער פאר ער קומט אן צו דעם, איז געווען דער חילוק פון מדריגות פון משה און אנדערע נביאים, גייט ער אדורך גיין אין א געוויסע פשוט’ע וועג – וועלכע פארשידענע מדריגות זענען דא צווישן איין נביא און צווייטן, נישט פאר נבואת משה.
משה רבינו – אן אנדערע קאטעגאריע לגמרי
Speaker 1: ער זאגט דערהיים אזוי, קודם כל – שטייטש, איך בין נישט איבעראשט – אבער משה זענען אינגאנצן אנדערע קאטעגאריעס. אלע נביאים זענען די זעלבע אין די זעלבע קאטעגאריע, נאר א העכערע מדריגה. משה איז אן אנדערע זאך, אדער ווי ער איז נישט צווישן די מלאכים – ער איז דעם העכער פאר דעם.
Speaker 2: איך האב צו נאך אלץ געבויט אויף דעם וואס א נביא מיינט איז מיינט, און א געוויסע וועג זענען ביידע נביאים. אבער עס איז אמת, עס איז קיין אנדערע קאטעגאריע נביא.
„בשם משותף” – דער רמב”ם’ס שיטה
Speaker 1: אבער כ’געדענק, דער רמב”ם זאגט ערגעץ אז משה רבינו ווערט גערופן א נביא בשם משותף, אבער ער איז א זאך פאר זיך.
Speaker 2: אמת, אמת, אבער עס איז געוויכט אז בשם משותף מיינט עס איז נישט די זעלבע מיינונג – דאס ווארט „נביא” האט נישט די זעלבע מיינונג ביי משה ווי ביי אנדערע נביאים.
—
הלכה ד׳ – אופן פון נבואה ביי אנדערע נביאים: בחלום בלילה
Speaker 1: דער רמב”ם זאגט: אלע נביאים זעען נבואה ביינאכט ווען זיי שלאפן. אדער ביום, אחר שתפול עליהם תרדמה – אז מ’זאל נישט זיין דווקא ביינאכט, אבער זיי זאלן זיין אין א חלום ווען זיי שלאפן אריין, און ער זעט.
עס איז אן אינטערעסאנטער לשון – „חזון הלילה” – וואס סתם איך וויל אויפמערקן. עס איז דא אזוי ווי א חזון הלילה: בייטאג זעט מען מיט די אויגן, ביינאכט זעט מען מיט דעם דמיון.
Speaker 2: ניין, ניין. „לילה” איז דער חלום.
Speaker 1: אויב ביום, אחר שתפול עליהם תרדמה – אויך מיט דמיון.
אזוי, וואס שטייט אין פסוק? „אם יהיה נביאכם ה׳, במראה אליו אתוודע, בחלום אדבר בו” – דער פסוק וואס רעדט פון דער חילוק פון משה און אנדערע נביאים. „מראה” מיינט א מראה בייטאג, און „חלום” – א חלום בלילה. דאס איז די איין זאך.
—
הלכה ה׳ – כח הגוף כושל בשעת נבואה
Speaker 1: די צווייטע זאך איז: וכל הנביאים כשמתנבאים, איבריהם מזדעזעין – זייערע אברים ציטערן, ווערן פארציטערט. וכח הגוף כושל – זייער גוף פאלט צוזאם. ועשתונותיהם מתטרפות – דאס איז דריי וועגן צו זאגן די זעלבע זאך.
„דעת פנויה” – פנויה פון, נישט פנויה צו
Speaker 1: דא שטייט יא: ותישאר הדעת פנויה להבין מה שתראה – און דער דעת איז ליידיג, זיי קענען משיג זיין די זאכן.
Speaker 2: פארוואס טייטשט ער דאס אזוי? נישט „פנויה צו,” נאר „פנויה פון.” רייט? „פנויה” דאס הייסט – וויבאלד אז זיין גוף ארבעט נישט, געווענליך א מענטש’ס דעת, א חלק פון דעם גייט אויף האלטן קאפ פון זיין גוף, האלטן קאפ פון די באדי וואס גייט פאר. ווען דער גוף איז צובראכן, דעמאלט איז זיין דעת ליידיג – פנויה – צו פארשטיין די זאכן.
פארגלייך מיט שלאף
Speaker 2: ס’איז אינטערעסאנט, א קליינע הערה. פריער אין פרק ב׳ ווען דער רמב”ם האט געזאגט אז ווען א מענטש הייבט אן משיג זיין די גדולה פון אייבערשטן, איז אויך ענליך צו מזדעזע זיין. ער שטייט: נרתע לאחוריו ונפחד. ס’איז דא אן אנפאנג – דו קענסט זאגן אז די קלענסטע מדריגה ווען א מענטש ווערט פלוצלינג א מענטש, איז ווען ער הייבט אן אביסל פארשטיין, נאר מ’מוז דאך אייביג זיין מזדעזע. ס’איז די ענליכקייט.
אבער דאס איז פאר א אנדער ריזאן. דא איז דער ריזאן: וויבאלד, אזוי ווי דו זאגסט די גאנצע צייט, דער חומר, די טראכטן פון דעם גוף, און דער רמב”ם זאגט דא אנהייב – טראכטן פון דעם גוף איז מונע צו טראכטן פון די נבואה. וויבאלד בשעת חלות הנבואה צוברעכט זיך זיין גוף, קען ער נישט טראכטן דערפון.
דא מיינט ער „דעת פנויה” – ס’איז ליידיג, ווייל דער גוף באדערט אים נישט. ווייל געווענליך א מענטש האט חלומות פון זאכן פון זיין גוף, עקספיריענסעס פון דעם גוף. דאס איז וואס איך האב דיר געזאגט – ער רעדט נישט וועגן די חלומות, ער רעדט וועגן דעם אז א מענטש געווענליך קען נישט חלומ’ען, ווייל זיין דעת איז ביזי קאנטראלירן זיין גוף.
דו ווייסט אז ווען מ’שלאפט, למשל, דער חלק פון דעם ברעין וואס קאנטראלירט געווענליך דעם גוף ארבעט נישט, דער דיסקאנעקשאן ארבעט נישט. ווען נישט, ווען א מענטש חלומ’ט וואלט זיין האנט זיך גערוקט יעדע מאל וואס ס’רוקט זיך אין דעם חלום. אבער ס’איז דא – אקעי, דאס איז נישט דער נושא יעצט.
אבער על כל פנים, דאס איז דער ווארט. איך מיין צו זאגן, נישט דווקא אז ער קען טראכטן נפשיות’דיגע זאכן. א חלום זעט מען נישט קיין דברים מופשטים, יא? דער פוינט פון א חלום איז אז ער איז פריי פון טראכטן. א גאנצן טאג דארפסטו האלטן אין קאפ וואו בין איך, וואו גיי איך – קענסטו נישט אפילו גוט חלומ’ען. דא קענסטו, דיין דעת איז פנויה צו קענען פארשטיין וואס ער זעט. אזוי זאגט דער רמב”ם.
—
ראיות פון פסוקים – אברהם און דניאל
Speaker 1: כמו שנאמר באברהם – און ער ברענגט צוויי ראיות וואס מ’זעט אז ס’איז אזוי.
איינס, ביי אברהם שטייט: „והנה אימה חשכה גדולה נופלת עליו” – מ’איז געפאלן אין א גרויסן פינסטערניש. דאס הייסט, לכאורה מיין איך דער רמב”ם, נישט קיין זען גארנישט – אז ער איז געווען גשמיות’דיג גארנישט, מ’האט גארנישט געזען.
אדער כמו שנאמר בדניאל: „והודי נהפך עלי למשחית ולא עצרתי כח” – מיין הוד, מ’מיינט מיין וואס? מיין שיינקייט, מיין גוף, איז געווארן עקלדיג, פארדארבן – זעט אויס כאילו זיין גוף איז צוגאנגען. „ולא עצרתי כח” – ער האט נישט געהאט קיין כח צו גארנישט טון.
אזוי, דאס איז צוויי קאנדישאנס וויאזוי די נבואה גייט אין דעם גוף פון דעם מענטש.
—
דיסקוסיע: ווי ווייסט דער נביא אז ער באקומט נבואה?
Speaker 1: איך טראכט אז פון דא איז אויך דא אביסל א ראיה צו וואס אונז האבן פריער געשמועסט. פריער האט ער געזאגט אז דער מענטש ווייסט אז ער איז נישט דער זעלבער מענטש. אויב ס’געשעט אזויפיל פיזיקאלע סענסעישאנס, אוודאי ווייסט ער. וועגן דעם טראכט איך אז פריער האט ער געזאגט אז ער איז שוין אנגעקומען צו א מדריגה וואו ער קען באקומען נבואה. דער עקטשועל מראה הנבואה איז שוין א גאנצע געשעעניש – אז אוודאי ווייסט ער אז ער באקומט נבואה.
Speaker 2: איך וועל אפשר זיין מחולק מיט דיר, ווייל פארדעם, פאקט, ווייל איך האב געלערנט פריער אנדערש. ווייל דו ביסט נאך אלץ וואריד וועגן דעם – ווער זאגט אז ס’איז נבואה? אפשר פאנטאזיר איך! איך קען דאך פאנטאזירן, קען מען מאכן א גולם, שטייט אין אוצרות. דאס איז נישט סאלווד די פראבלעם.
דאס וואס שטייט פריער איז נישט אז דאס איז אמונה – ער האט א סימן, ער זעט אז ער איז אראפגעפאלן, ווייסט ער אז ס’איז געווען א נבואה? מענטשן פאלן אראפ און האבן סתם געהאט אן אטאקע פון איך ווייס נישט וואס.
סאו איך מיין אז די ידיעה וואס שטייט פריער איז א זייער אן אינערליכע ידיעה. יענע ידיעה איז נישט קיין פרוף, ווייל ווער זאגט אז דו ווייסט? איך האב דיר געזאגט, איך זע נישט אז ס’האט סאלווד יענע פראבלעם. יענע פראבלעם איז בכלל אן אנדערע סארט פראבלעם. דאס וואס דער רמב”ם זאגט פריער איז אן עקטשועל זאך, ס’איז א שכל’דיגע זאך. ס’איז נישט אז ס’איז… ווייל מ’האט נישט געוואלט – ס’איז נישט פון, אין אנדערע ווערטער, נישט פון דעם וואס זיינע אברים זענען אראפגעפאלן לערן איך אז ער ווייסט. ער ווייסט פון דעם וואס ער ווייסט. איך בין מחולק מיט דיר, מחלוקת.
Speaker 1: אבער איך מיין וואס איך ברענג ארויף פון דא איז אז נבואה איז נישט נאך א לעוועל פון וויסן, נאר ס’איז עפעס א געשעעניש.
Speaker 2: זעט אויס ווי ס’איז דא א געשעעניש. נאכדעם וואס דער מענטש איז אנגעקומען צו א לעוועל וואס מיר ווייסן נישט, קומט עפעס א געוויסע געשעעניש, זייער א ספעציפיקע – נישט א מדריגה פון א ידיעה וואס ווערט אנגערופן נבואה, נאר נאכדעם וואס ער האט די מדריגה פון ידיעה, געשעט עפעס…
Speaker 1: ניין, אבער דאס, דו ווייסט, דאס איז צו מאכן ערגער, נישט בעסער. ווייל וויזשאנס איז נישט – דאס מאכט נישט – דאס איז נאר וויזשאנס.
Speaker 2: אבער וואספארא וויזשאנס? נישט וויזשאנס וואס געשעט צו א פשוט’ער מענטש, נאר די וויזשאנס וואס געשעט צו אים – די חכמה – דאס איז די נבואה.
Speaker 1: ניין, איך פארשטיי, איך פארשטיי. דער זעלבער וויזשאן געשעט צו אן אנדערן מענטש, איז ער נישט קיין נביא, ווייל דער מענטש איז נישט קיין נביא. די וויזשאן…
—
וואס מאכט נבואה אמת? – וויזשאנס אליין זענען נישט נבואה
Speaker 2: איך וויל נאר גיין ווייטער ווייל ס’נעמט אביסל צו לאנג, אבער איך וויל נאר ענדיגן דאס. דו דארפסט געדענקען אז נבואת משה גייט נישט אין די אלע זאכן. דאס וואס דו רעדסט איז ביי די ווייניגסטע – נבואת משה.
און צווייטנס, אפילו ביי די אנדערע נביאים, ביי דעם איך טראכט אביסל אנדערש. עס שטייט אז „דעת פנויה להבין מה שתראה” – יא? דאס הייסט, צו זען מראות, דאס איז אן ענין פון כח הדמיון. דאס איז נישט קיין גרויסע – ס’איז נישט קיין ראיה. איך קען אסאך מענטשן וואס פאלן אראפ און זעען חזיונות, און זיי זענען נאכנישט קיין נביאים. פארוואס? ווייל די חזיונות זייערע זענען נישט אמת.
וואס איז דער חילוק? חזיונות, חזיונות איז נישט דער סימן. אונז גראדע, רוב פון אונז זענען נישט צוגעוואוינט צו זען מראות. ס’איז נישט אזא דבר דלא נפיץ ביי אונז – ס’מאכט זיך זייער אסאך. און אויך אין פלעצער, און אויך – זאג נישט אויס פאר קיינעם – אין אמעריקע געשעט עס אויך. מ’קען נעמען דראגס און זען וויזשאנס. יעצט, דאס איז זייער קלאר.
דער חילוק וואס דו האסט – דאס טוט עס אויף, אבער ס’מאכט עס נאכנישט אמת. וואס מאכט א נביא א נביא אמת, איז דער תוכן פון די נבואה, אדער דער מקור פון די נבואה. דו קענסט זאגן אז ס’איז אפשר די זעלבע זאך, אדער אפשר צוויי זאכן, אבער ס’קומט פון אייבערשטן. און דאס איז דער פנימיות, דאס איז וואס מאכט עס נבואה.
דאס איז אלעס צדדים חיצוניים. וויבאלד רוב מענטשן זענען פאקוסד אויף זייער גוף, ממילא די איינציגסטע וועג וויאזוי ער קען זען די אמת איז ווען זיין גוף פאלט אראפ, וכדומה. אבער ס’מיינט נאכנישט אז דאס מאכט עס פאר נבואה.
דער חילוק פון א נביא און א טיפש וואס זעט וויזשאנס
Speaker 2: ס’איז דאקעגן זאכן, ווייל מ’קען לערנען אנדערש „להבין מה שתראה”. ס’שטייט שוין אזוי אז וויזשאנס זענען שטארקע זאכן, אבער טיפשים האבן נישט קיין שום טול צו קענען אפלערנען בכלל גארנישט דערפון. א נביא קען נעמען א וויזשאן און זען די מעסעדזש דערין – ער קען פארשטיין „להבין מה שתראה”. קען זיין.
ווייל עיקר פנים הנבואה איז אין דעם לבובן און נישט אין משה רבינו. אמת, אמת. איך זאג אז אונז זענען מער – אונזער גרויסע עבודה איז אין דעם לבובן. אונז ווערן זייער אימפרעסד מיט די מעשיות פון מראות, אבער עס איז נישט באמת אימפרעסיוו.
—
הלכה ו׳ – דרך משל מודיעין לו
Speaker 1: אקעי, יעצט, ווילסט לערנען? זאג.
Speaker 2: דרך משל, זאגט דער רמב”ם: הדברים שמודיעין לנביא במראה הנבואה, דרך משל מודיעין לו.
Speaker 1: דא אויך מודיעין לנביא – קיינער זאגט נישט אז ס’איז נישט מודיעין, איך האב נישט געזאגט אז קיינער זאגט נישט אזוי. ס’איז אזוי ווי פערסאן צו פערסאן, נישט פערסאן צו וועלט.
Speaker 2: דאס שטייט נישט. יעצט דו ביסט מוסיף עפעס וואס עס שטייט נישט, רייט? „פערסאן” מיין איך נישט דווקא פערסאן, אבער א ביאינג, א אישיות, א ביאינג צו א מענטש.
Speaker 1: נו וואס דען איז עס? פון דעם אייבערשטן!
Speaker 2: נישט א חכמה, נישט נאר א חכמה.
Speaker 1: וואס איז חכמה? חכמה איז פון דעם אייבערשטן, אבער ס’איז דירעקט. ס’איז דער אייבערשטער שיקט אים א מעסעדזש.
Speaker 2: חכמה איז מער דירעקט פון נבואה.
Speaker 1: אקעי, ניין, אקעי, אקעי. ס’שטייט נישט, דאס מיט יענע אלע זאכן שטייט נישט.
דער משל און דער פתרון
Speaker 2: הדברים שמודיעין לנביא במראה הנבואה, דרך משל מודיעין לו. ומיד ייחקק בלבו פתרון המשל במראה הנבואה, וידע מה הוא. דער רמב”ם האט שוין פריער אויך געזאגט, אין אנהייב ספר המדע האט ער אויך געזאגט די ווערטער – דרך משל. גלייך ווען ער זעט דעם משל, ווערט נחקק בלבו אויך דער פתרון פון דעם משל – וואס דער נמשל פון דעם משל איז, וואס ער האט געזען במראה הנבואה, וידע מה הוא.
> חידוש: א נביא וואס ווייסט נישט דעם פתרון פון זיין אייגענע נבואה, איז נישט קיין נביא.
דיסקוסיע: ווי באקומט דער נביא דעם פתרון?
Speaker 1: מיין שאלה איז, ווען איך האב עס געלערנט האב איך געוואלט פארשטיין – ער באקומט אויך דעם פתרון אין א נבואה, אדער די נבואה מאכט אים מיט זיין חכמה?
Speaker 2: איך מיין אז די חכמה מאכט אים דעם פתרון. ער זעט א וויזשאן, און די געוואלדיגע חכמה וואס ער האט מאכט אים…
Speaker 1: דאס איז אלץ געבויט אויף דיין פאני איידיע אז ס’איז דא א חילוק, אן עכטער חילוק פון חכמה און נבואה.
Speaker 2: און דאס איז א בעיסיק חילוק.
Speaker 1: וואס עס שטייט דא איז אז ער זעט דעם פתרון אזוי ווי – לאמיר נישט זאגן – אזוי ווי איינער זעט א דיאגראם וואס איז געמאכט עפעס מסביר צו זיין. דער דיאגראם האט אים עס מסביר געווען, אבער דורך דעם דיאגראם ווייסט ער עס – ווייסט ער עס נישט אין דעם דיאגראם, ער ווייסט עס אין זיין הארץ.
Speaker 2: סאו, די ידיעות הנביא אינקלודעד ביידע זאכן אויף איינמאל. ס’איז אינקלודעד סיי דער פתרון און סיי דער מראה – נישט אז ער באקומט א מראה און ער גייט שוין געוואויר ווערן דעם פתרון.
המשך פרק ז׳ הלכות יסודי התורה – משל ונמשל אין נבואה, תנאי השמחה וההתבודדות
—
המשך דיון: וויאזוי באקומט דער נביא דעם פתרון פון דעם משל?
דער משל און נמשל קומען צוזאמען – שיטת ר׳ יצחק
ר׳ יצחק: ניין. און די געוואלדיגע חכמה וואס ער האט איז — דאס איז אלעס געבויט אויף דיין פאני איידיע אז ס׳איז דא א חילוק, אן עכטע חילוק פון חכמה און נבואה. א ווערי בעיסיק חילוק. וואס ס׳שטייט דא איז אז ער זעט דעם פתרון אזוי ווי — לאמיר נישט זאגן — אזוי ווי איינער זעט א דייעגרעם וואס איז געמאכט עפעס מסביר צו זיין. דער דייעגרעם האט אים מסביר געווען, אבער דאך, דער דייעגרעם ווייסט ער, ס׳איז נישט אין די דייעגרעם — ער ווייסט עס אין זיין הארץ.
סאו די ידיעת הנבואה אינקלודעד ביידע זאכן אויף איין מאל. ס׳איז אינקלודעד סיי די פתרון און סיי די מראה. נישט אז ער באקומט א מראה און ער שטייט אויף אינדערפרי, אזוי ווי א חלום — דאס איז א חלום נישט פון א נביא, רייט? ער שטייט אויף אינדערפרי און ער זוכט א פותר חלומות. אדער פארקערט, וואס איינער איז סתם א סופר וואס ער האט אן איידיע, און ער זוכט וועלכע משל קען ער עס מסביר זיין. די ביידע זאכן זאגט דער רמב״ם נישט אויף א נביא.
דער באגריף „מיד” אין קאנטעקסט פון משל/נמשל
חברותא: ס׳דארף וויסן, ס׳שטייט דאך דא „מיד”, מיינט גלייך. ווייל אויב „מיד” מיינט גלייך, מיינט עס אז בשעת ווען ער שלאפט נאך, האט ער שוין די חקיקה. אדער אפשר דארף מען זאגן לאו דווקא — ער ווען ער שלאפט האט ער א וויזשאן, האט ער א משל, און מיט זיין געוואלדיגע כח החכמה ווייסט ער פונקטליך וואס צו טון מיט דעם משל.
ר׳ יצחק: ניין, איך בין נישט מסכים, ווייל דעמאלט שטייט אין רמב״ם „מיד”. איך ווייס אז דו פארשטייסט די חילוק אין דעם טייטש פון „מיד” פון פריער.
אבער ס׳איז אלעס גוט, אלעס שטימט דא לשיטתך. סאו די מקשיבים, די לומדי השיעור, וועלן קענען פארשטיין מיט די טייטש פון ר׳ יצחק טרייט צו לערנען, און אנדערע — מ׳קען אריינשיקן אין די הערות. מ׳דארף קוקן אין די אנדערע לשונות פון די רמב״ם, וואס דאס מאכט א סענס באלד. ווי נאר מ׳זעט די לשון פון „מיד” אין די רמב״ם, איז עס „מיד” ממש.
דו ביסט גערעכט, אויב „מיד” בפשטות מיינט אז אין די חלום באקומט ער שוין די חקיקה. אבער ביי יעקב שטייט „ויקץ יעקב משנתו ויאמר מה נורא”. איי מינוט, ער גייט ברענגען די דוגמאות. יא, לאמיר רעדן אין א סעקונדע ווען ער גייט זאגן די דוגמאות. און מ׳גייט די חקיקה דעמאלט.
—
דער אנדערער צד: דער נביא ניצט זיין חכמה צום פתרון
חברותא: וואס איך טראכט וויאזוי דאס מיינט איז אז ער זעט די וויזשאן, און ווען ער וועקט זיך אויף, ניצט ער זיין כח החכמה צו וויסן די נמשל.
ר׳ יצחק: אבער ר׳ יצחק האט געזאגט ניין, אז ער באקומט א משל מיט א נמשל.
קשיא: פארוואס באקומט דער נביא נישט דעם נמשל אליין?
חברותא: אבער מיר איז עס שווער צו פארשטיין, ווייל אויב באקומט ער די משל מיט די נמשל, פארוואס באקומט ער נישט די נמשל אליין?
ר׳ יצחק: ווייל רוב מענטשן פארשטייען נישט א משל אן א נמשל, אינקלודינג די נביא.
חברותא: מ׳באקומט די משל כדי עס צו קענען איבערגעבן.
ר׳ יצחק: כדי עס צו קענען פארשטיין! ער פארשטייט עס על ידי המשל. נישט ער פארשטייט עס — ס׳איז נישט צוויי עקסטערע זאכן.
אזוי ווי איך האב דיר פריער געגעבן די דוגמא פון אן אילוסטרעישאן, יא? אויב דו פארשטייסט א טיפה אין נוסח, מאך איך פאר דיר א chart, וואס איז כאילו א סארט משל. יעצט פארשטייסטו עס, יא? ס׳וועט דיר רעדן די chart, ס׳וועט דיר מגיד זיין די מהלך פון די סוגיא. די chart האט דיר עס געגעבן, אבער די תוכן ההבנה איז נישט די chart — די תוכן ההבנה איז די הבנה פנימית, די עקטשועל אנדערסטענדינג.
—
דוגמאות פון משלים אין נבואה — דער רמב״ם׳ס רשימה
סולם יעקב
ר׳ יצחק: לאמיר זען אביסל ווייטער. די נבואה פון יעקב איז דאך אויך געווען ממש אזוי ווי ער זאגט, ווייל יעקב איז געגאנגען שלאפן, ער איז געווען בחלום הלילה.
קשיא: יעקב׳ס נבואה בשעת צרות
און ס׳איז אביסל אינטערעסאנט, ווייל פריער האבן מיר דאך געזען אז ער דארף זיין זייער רואיג. יעקב האט דאך געהאט זיין נבואה while לויפנדיג, אנטלויפנדיג.
חברותא: אבער דאס איז געווען יעקב אבינו איז געווען אזא מדריגה, ער איז געווען שלם אפילו ווען ער איז געהאלטן אינמיטן אין די צרות.
ר׳ יצחק: ניין, איך האב געזאגט, דער רמב״ם לייגט אראפ אז ער דארף זיין מער כללות׳דיג — ער דארף זיין גיבור אז קיינער זאל אים נישט שעפן, ער דארף זיין א חכם. יעקב אבינו איז געווען אנטלויפן. אקעי, ווייטער.
דער רמב״ם׳ס פירוש אויף סולם יעקב
יעקב אבינו האט געזען די סולם אין פרשת ויצא, און ער זעט דארט מלאכים עולים ויורדים בו. זאגט דער רמב״ם, דאס איז א משל. און דער רמב״ם זאגט דאך צו וואס איז א משל? זאגט דער רמב״ם: „והוא המשל למלכויות ושעבודן” — די מלאכים עולים ויורדים זענען א משל צו מלכיות וואס גייען ארויף און מלכיות וואס גייען אראפ.
דאס איז דער איינער מדרש וואס איז דא אויף דעם, אז ער האט געזען פיר מלאכים גייען ארויף, און — סארי — אז יעדע מלכות גייט ארויף און אראפ, עולים ויורדים, און דאס האט אים געוויזן אז די אידן גייען ארויף און זיי גייען נישט אראפ. דאס איז אזוי ווי די ענדע חלומות פון דניאל, וואס מ׳זעט אז די מלכים זענען אראפ, אבער די אידן בלייבן אייביג שטארק.
קשיא: סולם אלס משל פאר מלאכים אדער מלכיות?
חברותא: איך האב געזען געוויסע פרעגן אז אין אנדערע פלעצער זאגט דער רמב״ם אז די סולם איז א משל פאר מלאכים. און ס׳איז דא וואס זאגן אז מלאכים און מלכיות האבן אויך א שייכות, ווייל געוויסע מלכיות זענען ממסמל געוויסע מלאכים, אדער מלאכים זענען אזוי ווי ס׳איז דא א מלאך הממונה אויף א געוויסע מלכות.
חיות יחזקאל
ר׳ יצחק: „וכן החיות שראה יחזקאל” — די באקאנטע נבואת המרכבה פון יחזקאל. איך מיין אז דער רמב״ם האט פריער שוין דערמאנט אויכעט…
חברותא: דער רמב״ם האט שוין געזאגט פאר אונז וואס איז דער טייטש פון די חיות, אמת? ער האט געזאגט אז ס׳איז משלים.
ר׳ יצחק: ניין, ער האט געזאגט שוין אין פרק ב׳ אדער א׳ אז די חיות זענען די ערשטע מלאכים.
חברותא: אה, ער האט געזען די מלאכים?
ר׳ יצחק: דער ערשטער מלאך הייסט חיות. די חיות פון יחזקאל, וואס יחזקאל האט אויך באקומען די נמשל דערפון.
סיר נפוח און מקל שקד — ירמיהו
און ירמיה הנביא האט געזען א הייסע סיר נפוח, א הייסע טאפ, און ער האט געזען א מקל שקד, און גלייך נאכדעם שטייט אז דער אייבערשטער האט געזאגט פאר ירמיה — ס׳איז דא דער מנבא, דער וואס זאגט די נבואה צו ירמיה — זאגט אים: „מקל שקד כי שקד אני” — עפעס דער אייבערשטער זאגט אים אז ס׳איז מרמז אויף גלות און אזעלכע זאכן.
מגילה עפה און איפה
און מגילה שראה יחזקאל — יחזקאל הנביא אויסער די חיות האט געזען א מגילה עפה. און איפה שראה זכריה — זכריה האט געזען א געוויסע כלי וואס איז דער שיעור פון אן איפה, וואס נשים טראגן עס אין הימל.
סיכום פון די דוגמאות
די אלע זאכן — האבן די נביאים געזען א געוויסע וויזשאן, א געוויסע משל, און צו דעם האבן זיי אדער, ווי ר׳ יצחק לערנט, האבן זיי באקומען גלייך די נמשל, אדער האבן זיי אפגעלערנט צו דעם די משל.
—
דריי קאטעגאריעס ווי נביאים געבן איבער זייער נבואה (הלכה ז׳)
דער רמב״ם׳ס חילוק
ר׳ יצחק: יעצט — „וכן שאר הנביאים, יש מהם אומרים המשל ופתרונו כמו אלה” — ס׳שטייט אז ווען זיי רעדן צו אידן, ווען נביאים רעדן צו אידן, אזוי ווי אין די ספרי נביאים וכתובים, איז דא ווען דער נביא זאגט אונז וואס ער האט געזען, און נאכדעם זאגן זיי די פתרון. אזוי ווי „אלה” מיינט די סיר נפוח און די מקל שקד, וואס ס׳שטייט קלאר די משל און די נמשל. דו זעסט קלאר אז אזוי ארבעט עס.
„ויש מהם אומרים הפתרון בלבד” — אמאל איז דא נביאים וואס זיי זאגן אונז נישט איבער די משל, זיי זאגן אונז נאר א געוויסע מוסר רייד, „כה אמר ה׳”, וואס גייט זיין, און זיי זאגן אונז נישט אז דאס האט ער געזען מיט אן אנדערע משל — זיי זאגן אונז נאר די פתרון, וואס איז די פראקטישע נגיעה.
„ויש מהם אומרים המשל בלבד בלא פתרון, וזה רוב דברי יחזקאל וזכריה” — וואס זיי זאגן אונז נאר די משל און זיי זאגן אונז נישט די נמשל.
דיון: סולם יעקב — וועלכע קאטעגאריע?
חברותא: ער האט אבער נאך נישט געזאגט סולם יעקב, ער האט נאר געזאגט…
ר׳ יצחק: ער זאגט דאס נישט. ס׳שטייט אבער אויך נישט אז יעקב זאגט די סיבה — ס׳שטייט נאר אז די תורה פארציילט אונז די מעשה.
חברותא: אמת.
ר׳ יצחק: אה, אפשר מיינט ער נביאים… אנדערע זענען געווען נביאים במובן אז זיי זענען שליחים צו רעדן צו אידן, און יעקב פארשטייט נישט אז ער רעדט צו אידן.
חברותא: אקעי.
דער כלל: „וכולם במשל ודרך חידה הם מתנבאים”
ר׳ יצחק: זאגט דער רמב״ם: „וכולם במשל ודרך חידה הם מתנבאים” — די טייטש איז א גם, אז אין די פסוק זעט מען נישט אלעמאל אז ס׳איז א משל וחידה, און דער פתרון, אבער געזען האבן זיי א משל מיט א דרך חידה.
חברותא: אמת. און זאלסט זיך פארקערט — אפילו דער נביא וואס שטייט נאר דער משל, זאלסטו נישט מיינען אז דער נביא האט נישט געוואוסט דער נמשל. ער האט עס נאר נישט אראפגעשריבן, ער האט נישט געהאלטן אז מ׳דארף עס אראפשרייבן.
דיון: וואס מיינט „במשל ודרך חידה” — וואס זעט דער נביא, און וואס לייגט ער צו?
ר׳ יצחק: איך זאג אז וואס זיי זעען איז דער משל און חידה, און דער פתרון איז וואס זיי לייגן צו.
חברותא: אבער… עס איז נאך אפן. איך זאג אז דער איז אביסל משמע אזוי אין זיין לשון.
ר׳ יצחק: ס׳איז נישט קיין סתירה, ווייל איך זאג דיר אויך אז וואס ער זעט, על ידי חידה זעט דער נביא, אבער פאר אים פעלט זיך עפעס אויס. ס׳איז נישט קיין סתירה.
און איך מיין, אזוי ווי איך לערן עס, קען מען אביסל פארשטיין פארוואס ס׳פעלט אויס סיי מ׳זאל זיין א געוואלדיגער חכם, און נאכדעם קען מען באקומען נבואה, ווייל ס׳קען זיין אז אויך דער פשוט׳ער מענטש וואלט געקענט זען דעם משל, אבער דער פשוט׳ער מענטש וואלט קיינמאל נישט געקענט צושטעלן צו דעם א פתרון, א פתרון פון א נמשל.
אן אינטערעסאנטע איראניע אין דער מחלוקת
חברותא: דו ווייסט אז ס׳איז זייער א פאני זאך וועגן דיין פשט? ווייל דו ביסט די גאנצע צייט מחולק מיט מיר, אז איך גיי מער נוטה צו דערציילן אז נבואה איז א שלימות פון דער מענטש וואס ער איז משיג עפעס, און דו זאגסט אז ניין, דער אייבערשטער שיקט. נאכדעם ווען ס׳קומט צו די משל ביסטו אויף מיין זייט. דו זאגסט אז דער נביא זעט נאר א משל, דער אייבערשטער שיקט נאר א פיקטשער, און דער נביא זאגט ווייס פשט, און פאר דעם דארף ער זיין א חכם. קומט אויס אז דער עיקר תוכן פון נבואה וואס דו פשט׳לסט — דו ביסט אינגאנצן אויף מיין זייט, אז דער נביא בחכמתו איז וואס זאגט.
ר׳ יצחק: ניין, איך וואלט נישט געזאגט אז ס׳איז דער עיקר. ס׳קען זיין אז דער חזון איז דער עיקר, ווייל ער באקומט עפעס א שטיקל אינפארמעישאן, א שטיקל מעסעדזש, וואס א צווייטער יומען ביאינג קען נישט באקומען. און ווייל ער איז אזא גרויסער חכם, טרעפט ער אויך די ווערטער וויאזוי דאס איבערצוגעבן פאר׳ן פאלק, און ס׳קען זיין אז ס׳איז ארויסצוברענגען אויף למעשה.
חברותא: אקעי, אקעי. דער עולם זאל טראכטן צי ס׳איז די שיטת ר׳ יוסף אלבו אדער אפשר זאל מען נישט מאכן קיין שיטה. אדער זאל מען פרעגן אויב איינער ווייסט פון עפעס א נביא, פון א בן הנביא, א בעל רוח הקודש.
ר׳ יצחק: אה, דער רמב״ם וועט מען גיין נישט טראסטן.
חברותא: מ׳וועט זאגן די רמב״ם אן ווייטער.
—
הלכה ח׳: „כל הנביאים אין מתנבאים בכל עת שירצו” — תנאי השמחה וההתבודדות
דער רמב״ם׳ס כלל
ר׳ יצחק: זאגט דער רמב״ם ווייטער — נאך אן אינטערעסאנטער כלל. יא.
„כל הנביאים אין מתנבאים בכל עת שירצו” — אפילו די וואס זענען שוין אין די מדריגת נבואה, קענען זיי נישט מתנבא זיין ווען זיי ווילן. אלא, וואס דען? זיי דארפן זיך אנגרייטן.
– „מכוונים דעתם” — זיי זענען מכוון, זיי לייגן זייער דעת פאוקוסד צו דער זאך.
– „ויושבים שמחים וטובי לב” — זיי זיצן סתם ווען מען דארף קענען איינשלאפן, יא? און נישט אראפפאלן. זיי דארפן נישט אראפפאלן אין נרדמה. זיי זיצן, אבער זיי מוזן זיין שמחים וטובי לב.
– „ומתבודדים” — זיי טארן נישט ווערן געבאדערט פון אנדערע מענטשן, און זיי דארפן זיין שמחים וטובי לב.
שמחה אלס תנאי פאר נבואה
חברותא: ס׳איז א פלא׳דיגע זאך.
ר׳ יצחק: וואס איז די פלא ביי דיר?
חברותא: אז מ׳מוז זיין בשמחה. שמחה איז א תנאי דא.
ר׳ יצחק: „שאין הנבואה שורה לא מתוך עצבות ולא מתוך עצלות, אלא מתוך שמחה” — זייער גוט. נבואה קען נישט קומען אויף א מענטש ווען ער איז בעצבות, ווייל עצבות שלעפט אים אראפ, און נישט מתוך עצלות, אלא מתוך שמחה.
דער פסוק פון בני הנביאים
לפיכך, שטייט אין פסוק: „בני הנביאים” — בני הנביאים מיינט די תלמידי הנביאים — „לפניהם” — דער רמב״ם גייט זאגן וואס ער מיינט „לפניהם” — „לפניהם נבל ותוף וחליל וכינור, והמה מתנבאים”. זיי זינגען, זיי זענען בשמחה, זיי זינגען, זיי שפילן מוזיק. „וזהו שנאמר והמה מתנבאים”.
דיון: ווער שפילט די מוזיק?
חברותא: ס׳שטייט נישט אז זיי זינגען, ס׳שטייט אז אין פראנט פון זיי זינגט.
ר׳ יצחק: ווער?
חברותא: די בני הנביאים זענען די וואס זינגען?
ר׳ יצחק: ניין. אין פראנט פון די בני הנביאים שטייען מענטשן מיט בעלי מנגנים.
דיון: התבודדות צווישן מענטשן
חברותא: ס׳שטייט אז אויב זיי זענען נישט ממש מתבודד…
ר׳ יצחק: ס׳קען זיין מתבודד בדעתם. ס׳איז דא א רעיון פון די קאצקער אז מ׳קען מאכן התבודדות צווישן מענטשן. התבודדות מיינט נישט אז ער מוז זיין אליינס אין א וואלד. ס׳מיינט אז ער האט זיך נישט מיט מענטשן, ער איז אין זיין אייגענע וועלט. ס׳מיינט אז ער האט געמאכט א חבורה פון נביאים. א חבורה פון נביאים איז נאכאלץ גוט.
חברותא: ער איז זיך מתחבר מיט מחברים דעתם.
ר׳ יצחק: אה, ניין, ס׳איז וואס… איך מיין אז ער מיינט כפשוטו, אבער ס׳מיינט די לוקה. די לוקה איז נישט אינמיטן שטאט. זיי זענען געגאנגען אין וואלד forever, און דארט צוזאמען מיט דריי חברים. התבודדות איז נישט זיין אן קיין חברים.
חברותא: פארוואס פאלט דיר איין?
ר׳ יצחק: התבודדות איז מיט חברים.
באמערקונג: דער רמב״ם ברענגט נישט דעם פסוק פון אלישע
חברותא: דער רמב״ם ברענגט נישט די פסוק וואס די גמרא ברענגט: „ויהי כנגן המנגן ותהי עליו יד ה׳” — וואס די גמרא ברענגט אין ראש השנה. ס׳איז אן אנדערע פסוק פון שמואל וואס דער רמב״ם ברענגט די גאנצע צייט.
טייטש פון „והמה מתנבאים” — הכנה צו נבואה, נישט נבואה ממש
ר׳ יצחק: „וזהו שנאמר והמה מתנבאים, כלומר מהלכים בדרך הנבואה עד שיינבאו” — ביז זיי באקומען די נבואה. זיי זענען מתנבאים, זיי זענען זיך עוסק, זיי זענען זיך משמח, זיי זענען זיך המתקת, זיי זענען זיך מתנבא מיינט — מתנבא מיינט, זיי זענען זיך הכנה צו נביא, זיי גרייטן זיך צו נביא.
„כמו שאתה אומר פלוני מתגדל” — א מענטש איז מתגדל, ס׳מיינט נאכנישט אז ער איז גרויס, אבער ער גייט טו-וואורדס גדולה, ער קומט אן צו גרויס. קומט אויס מתנבא מיינט — זיי גרייטן זיך אן, זיי ווערן…
נבואת משה רבינו – המשך פרק ז’ הלכות יסודי התורה
דער באגריף “מתנבאים” – בני הנביאים און זייער סטאטוס
דער טייטש פון “מתנבאים” – א פראצעס, נישט א רעזולטאט
Speaker 1: זיי “מתנבאים” מיינט זיי זענען זיך עוסק, זיי זענען מכוון דעתם, זיי טוען אלע הכנות צו נבואה, זיי גרייטן זיך צו נבואה. כמו שאתה אומר פלוני מתגדל – א מענטש איז מתגדל, ס’מיינט נאכנישט אז ער איז יעצט גרויס, אבער ער גייט towards גדולה, ער קומט אן צו גדולה. קען זיין אזוי זאגט ער – “מתנבאים” מיינט זיי גרייטן זיך אן, זיי ווערן גרייט פאר נבואה.
איך טראכט א טריק – אזוי ווי איך האב אן ענטפער, זאל איך עס ענדיגן, און דו דארפסט נישט זאגן צוויי מאל, ווייל איך האב מורא אז מענטשן ווערן צומישט. אויב זאגט מען צוויי חברים לערנען, און יעדער איינער דארף זאגן, דארף יעדער זאגן.
Speaker 2: ניין, יא, מתגדל, אזוי ווי…
דיון: דער משקל “התפעל” – דריי באדייטונגען
Speaker 1: ס’איז דאך אינטערעסאנט, דער שורש – וויאזוי רופט זיך דאס אין דקדוק?
Speaker 2: התפעל?
Speaker 1: יא, התפעל קען מיינען ער מאכט זיך, ער איז א פעיקער. ס’קען מיינען ער מאכט זיך אין דעם סענס אז ער טוט עפעס צו זיך אליינס. און ס’קען מיינען ער מאכט זיך אין דעם סענס אז ער מאכט זיך אז ער גייט ווערן. דריי זאכן.
נישט אזוי ווי מ’זאגט אמאל אויף פעיקערס זאגט מען “מתחסדים” – זיי זענען נישט קיין חסידים, זיי זענען מתחסדים. איך מיין אז צום סוף, אויב זעט מען אז זיי זענען גאר חסידים, ווייסט מען אז זיי זענען געווען גרייטן אויף חסידות אדער אויף גדולה אדער… יא.
הלכה ט’: בני הנביאים – אפשר שתשרה ואפשר שלא תשרה
Speaker 1: גייט ער אבער ווייטער: אלו שהם מבקשים להתנבא, און דאס איז וואס דו האסט געברענגט די פסוק פון שמואל, הם הנקראים בני הנביאים. ער האט אנגעהויבן “בני הנביאים לפניהם והמה מתנבאים.” זאגט ער די זעלבע זאך – “בני הנביאים” מיינט די וואס פרובירן, זענען עוסק אין די חכמה און די מדריגה פון נבואה.
ואף על פי שמכוונים דעתם – זאגט דער רמב”ם זייער קלאר, זיי ווערן אנגערופן “בני הנביאים”, נאכנישט “נביאים”, ווייל אפשר זענען זיי יא אנגעקומען און אפשר נישט. אף על פי שמכוונים דעתם, אפשר שתשרה עליהם שכינה ואפשר שלא תשרה.
דיון: דער לשון “שכינה” לעומת “רוח הקודש” און “נבואה”
Speaker 1: דא זאגט ער דעם לשון דאס ערשטע מאל “שכינה”, און פריער האט ער געזאגט “רוח הקודש” אדער “נבואה”. ס’דארף נאך קומען עפעס א זאך וואס הייסט שכינה, עפעס א מדריגה, עפעס א גילוי שכינה.
רייט. ואפשר שתשרה עליהם שכינה ואפשר שלא תשרה. און דער רמב”ם, קען זיין אז ער מאכט יא חילוקים, אבער געווענליך – למשל אין הלכות חובל ומזיק – טרעפט מען אמאל די לשון “רוח הקודש”, אמאל “שכינה”, און בפשטות, אפשר על פי קבלה אדער על פי וואס איך ווייס, איז דא אן אנדערע מינינג פאר די אלע ווערטער, אבער בפשטות מיינען די אלע זאכן די זעלבע זאך. די שכינה הייסט אויך רוח הקודש, און די רוח הקודש איז אויך שכינה, וכדומה.
דיון: דער לשון “אישים” און “ונהפכת לאיש אחר”
Speaker 1: אקעי. דער רמב”ם, ס’איז אינטערעסאנט, ווייל דער רמב”ם האט אונז דא געזאגט אז אמאל רופט ער עס נבואה און דא רופט ער עס שכינה, אבער פריער האט ער אויך געזאגט אז ער רעדט צו אישים, ער רעדט צו די מלאכים.
Speaker 2: אמת. באט ס’איז נישט דא אזא לשון “שתשרה עליהם אישים”. ס’איז נישטא.
Speaker 1: אה, “ונהפכת לאיש אחר” – אפשר דאס איז די לשון. ער רופט אים אישים, “שתשרה עליהם נבואה.” ער זאגט “ונהפכת לאיש אחר” – קען זיין אזוי ווי דו ווערסט אן אנדערע איש. דא איז “איש” – פון איש צו אישים, פון א איש צו א איש. ביידע הייסן “איש” – א מענטש הייסט איש, און א מלאך הייסט איש. דו ווערסט אן אנדערע איש.
אזוי ווי ס’שטייט אין די תורה “וירא איש” – איז דא א מפרש וואס זאגט ער האט געזען א מענטש און ער האט געזען א מלאך. דער קרבן תודה – “איש ואיש” קען מיינען מרדכי און ס’קען מיינען המן. קען וויסן וועלכע איש. איי איי איי.
—
נבואת משה – דער חילוק פון אלע אנדערע נביאים
הלכה י’: כל הנביאים חוץ ממשה רבינו
Speaker 1: אקעי. יעצט, עד כאן איז כל הנביאים. יעצט גייט דער רמב”ם רעדן צו אונז וועגן נבואת משה. זאגט דער רמב”ם: כל הדברים שאמרנו הן דרך הנבואה לכל הנביאים הראשונים והאחרונים – די וואס זענען אמאל געווען און די וואס זענען אלע אנדערע נביאים.
איך מיין אז ס’איז דא א גמרא, דא איז א מושג פון די נביאים ראשונים און די נביאים אחרונים. די נביאים אחרונים ווערן גערופן חגי זכריה מלאכי, ניין? איך ווייס נישט וואס ער מיינט דאס דא. קען זיין. די פריערדיגע נביאים.
חוץ ממשה רבנו – משה וואס איז רבנו, וואס איז דער רבי פון אונז אלע אידן, רבן של כל הנביאים – און דער רבי פון אלע נביאים. ווייסט פארוואס? ווייל ער איז העכער אין מדריגה פון אונז און פון אלע נביאים. ניין, דאס איז דאך תורה – אונזער רבי וואס איז “רבן של הנביאים”. אדער קען מען זאגן: אונזער רבי ביי די אידן, און דער רבי פון די נביאים.
—
הלכה י”א: ערשטער חילוק – חלום/מראה לעומת ער ועומד
Speaker 1: אקעי. און וואס איז דער חילוק? משה רבנו איז אן אנדערע גדר. ומה הפרש יש בין נבואת משה לשאר כל הנביאים? וואס איז טאקע די חילוק?
זאגט דער רמב”ם, ער האט געזאגט די אלע פיר זאכן וואס ער האט געזאגט פריער. דו וועסט זען, איך האב געמאכט דא נאמבערס. ער גייט אדורך גיין אלעס וואס ער האט געזאגט פריער, און ווייזן אז משה איז אנדערש פון אלע נביאים. אדער פינף אפילו.
שכל הנביאים – אלע נביאים – זעען זייער נבואה בחלום או במראה, אזוי ווי ער האט געזאגט, בחלום אדער בייטאג אבער במראה, דורך א וויזשאן, דורך עפעס ענליך צו א חלום. ומשה רבנו נתנבא והוא ער ועומד – ער איז אויף, ער איז וואכזאם און שטייט.
Speaker 2: און ס’שטייט להדיא אז ער פאלט אראפ און ער…
Speaker 1: אויף די אפטע נושא. ער זאגט עס שפעטער, ער זאגט עס שפעטער, עקסטער.
דיון: דער מקור – “בבוא משה אל אהל מועד… וישמע את הקול”
Speaker 1: משה רבינו קומט אריין אין אוהל מועד און ער שטייט נאך דארט. אזוי איז משמע פון דעם פסוק “וישמע את הקול”.
Speaker 2: אינטערעסאנט, ס’איז נישט קיין מפורש’דיגע ראיה. דער פסוק וואלט געדארפט זיין… וואס שטייט, וואס דער פסוק ברענגט? “במראה אליו אתודע”, “לא כן עבדי משה בכל ביתי נאמן הוא”.
Speaker 1: דער רמב”ם ווייטער ברענגט עס. ער ברענגט נאך, ער ברענגט קלאר אויף אלעס.
אקעי. איך זע נישט קלאר אין דעם פסוק וואו מען זעט אז ס’איז נישט א דרך חלום. ס’קען זיין א דעב דאונזל קידור החלום.
Speaker 2: ניין, איך פארשטיי – דער מקור איז “וישמע את הקול”. ס’שטייט נישט אז “וירא את המראה” אדער “וישמע את הקול” – דאס איז לכאורה די ראיה.
Speaker 1: אבער אויך “בבוא משה אל אהל מועד” – דאס איז משמע, דער קלאנג פון דעם פסוק איז אז ער קומט יעצט אריין און ער שטייט ביים אנפאנג פון אוהל מועד. נישט “בבואו” מיינט ביים אריינקומען, נישט אז ער איז דארטן אפאר שעה. ביים אריינקומען האט ער גלייך געהערט די קול.
אבער דאס איז נאך א זאך – אז ער דארף נישט קיין הכנה. דאס קען זיין די הכנה. ס’איז נישט קיין הכנה וואס שטייט. לכאורה דאס איז די עיקר ראיה. דער “וישמע את הקול” איז מער די עיקר ראיה. יא.
הערה: “אין ישיבה בעזרה” און משה’ס שטייען
Speaker 1: און איך מיין נאך א זאך – איך מיין אין אוהל מועד טאר מען נישט, “אין ישיבה בעזרה אלא למלכי בית דוד”, אדער זיכער אינעווייניג. משה רבינו טאר נישט זיצן אין די עזרה, אבער אין אוהל מועד שטייט ער.
איך געדענק עפעס אז דער רמב”ם אין אנדערע פלעצער איז זייער ביזי מיט די נושא פון די קול, אז משה האט ממש געהערט א קול אדער עפעס אזעלכע לשונות. ס’קען זיין אז פון דעם האט ער געדרינגען דעם.
—
הלכה י”ב: צווייטער חילוק – על ידי מלאך לעומת דירעקט פון הקב”ה
Speaker 2: אקעי, צווייטע זאך, כל הנביאים, יא, איך לאז דיר זאגן.
Speaker 1: זייער וואויל. כל הנביאים על ידי מלאך.
Speaker 2: אה, דאס איז נישט געשטאנען ביז יעצט. ס’איז געשטאנען ס’איז אריין אין נפשו מלאך, ס’איז געשטאנען דא אז ער זעט א מראה, אז ער זעט וועגן ס’איז א מלאך.
חידוש: דער רמב”ם קאנעקטעד מלאך מיט משל וחידה
Speaker 1: ווייל דא ביי דעם קומט צו נבואת משה, גייט דער רמב”ם אן און ער זאגט: כל הנביאים על ידי מלאך, לפיכך רואים מה שהם רואים במשל וחידה. דו האסט געכאפט דאס? דער רמב”ם האט קאנעקטעד צוויי זאכן: וויבאלד ס’איז על ידי מלאך, ממילא איז מודיעין להם על ידי משל וחידות. דאס איז נישט געשטאנען פריער. ביי די ערשטע זאך, דא האט ער עס אויסגעזאגט.
אבער משה רבינו לא על ידי מלאך, אזוי ווי ס’שטייט… איך מיין אז די אנדערע פלאץ זאגט דער רמב”ם וועלכע מלאך ס’רעדט זיך פון – די שכל הפועל, די העכסטע מלאך, העכסטע פון די מלאכים.
Speaker 2: איך האב געזאגט דא א מלאך, אן אנדערע קשיא, דער צענטער מלאך.
Speaker 1: וכל הנביאים על ידי מלאך, לפיכך רואים מה שהם רואים במשל וחידה – עפעס א פלא, זעט וואס די צוויי זאכן זענען קאנעקטעד: א מלאך קען נישט רעדן נאר מיט די וועג פון משל וחידה.
די פסוקים: “פה אל פה”, “פנים אל פנים”, “ותמונת ה’ יביט”
Speaker 1: אבער משה רבינו לא על ידי מלאך, משה רבינו זעט נישט דורך א מלאך, שנאמר “פה אל פה אדבר בו” – דער אייבערשטער זאגט איך רעד פון מויל צו מויל, כביכול, פון די אייבערשטער’ס מויל צו משה’ס. דער פוינט פון דעם פסוק איז דירעקטנעסס – לאפוקי אז איך שיק דיר א שליח אדער א בריוו אדער עפעס אזוי, אדער א מראה וואס איז אליין א מלאך. איך מיין אז דער סוד איז אז די מראה איז א מלאך.
ונאמר “ודיבר ה’ אל משה פנים אל פנים” – אזוי ווי די זאגסט, דער רמב”ם זאגט אין ערשטן פרק דאכט זיך אז די מחזה איז א מלאך, זיי זעען א מלאך. זיי זעען נישט דעם אייבערשטן, זיי זעען א מלאך.
Speaker 2: איך האב נישט געזען ערגעץ אזוי געשטאנען, מ’קען אזוי לערנען.
Speaker 1: און דאס איז נאך א פסוק וואס שטייט לכאורה די זעלבע זאך – “פנים אל פנים” איז די זעלבע איידיע פון “פה אל פה”, ס’איז נאר אנדערע ווערטער, פנים אדער פה, אבער די ווערטער איז די זעלבע – אז ס’איז דירעקטלי.
דיון: “ותמונת ה’ יביט” – שאין שם משל
Speaker 1: ונאמר “ותמונת ה’ יביט” – ער קען זען די תמונת ה’. כלומר שאין שם משל – סאו טייטשט דער רמב”ם, זייער אינטערעסאנט, ווייל דער פסוק איז דאך א פראבלעמאטישע פסוק. דער פסוק איז דאך משמע אז ס’איז דא א תמונה, דער רמב”ם האט דאך געזאגט “לא ראיתם כל תמונה” וכו’. טייטשט דער רמב”ם, וואס איז די טייטש “ותמונת ה’ יביט”? כלומר שאין שם משל, אלא רואה הדבר על בוריו בלא חידה ובלא משל.
דיון: וואס מיינט “רואה הדבר על בוריו”?
Speaker 1: הגם מיר האבן געזען אין ערשטן פרק אז אפילו משה רבינו האט נישט געקענט זען דעם אייבערשטן על בוריו, אבער ס’שטייט יא אז ער האט געוואוסט ווער דער אייבערשטער איז, אפגעטיילט פון די מלאכים. ער האט געוואוסט דעם אייבערשטן אנדערש. “וראית את אחורי” – ער האט געוואוסט, ער האט געקענט דערקענען אז דאס איז דער אייבערשטער.
אפשר דער “דבר” דא מיינט נישט דעם אייבערשטן – אפשר דער “דבר” מיינט די נושא פון זיין נבואה האט ער געזען קלאר, און דאס הייסט “תמונת ה'”, ווייל געווענליך א מלאך זעט נאר די תמונת ה’. משה – די נקודה הנקראת תמונת השם, וואס איז די נבואה? – האט ער געזען קלאר, אן קיין… וואס מען רופט באספקלריא המאירה.
דיון: אספקלריא המאירה – “במראה ולא בחידות”
Speaker 1: אין חז”ל שטייט: “הוא שהתורה מעידה עליו ‘ומראה ולא בחידות'” – דו הערסט וואס די תורה מאיר, אז ער זעט מראה און נישט חידות.
אינטערעסאנט – “מראה” מיינט ער זעט די זאך אליין. טייטש? “אלא במראה” – מראה טייטשט ער רואה הדבר על בוריו, ער זעט עס. ס’הייסט אז אויך איז דא א מראה. פריער האט ער געזאגט אז אלע נביאים זענען במראה או בחלום, מיטאמאל דא ביי משה איז אויך דא א מראה, אבער די מראה איז נישט קיין חידה.
Speaker 2: ווייל אין אנדערע פלעצער זאגט דער רמב”ם אז די אנדערע זעען עס through מחיצות, און משה רבינו זעט עס אן מחיצות. אדער נאר נאך איין מחיצה, אזוי ווי איך געדענק די לשון אין פרק ז’ פון יסודי התורה.
Speaker 1: “מראה” מיינט נישט אן מחיצות?
Speaker 2: ניין, אספקלריא המאירה טייטשט דער רמב”ם אז אספקלריא איז א שפיגל, סאו ס’איז אלעמאל א מחיצה, נאר משה האט געהאט א קלארע מחיצה.
Speaker 1: א קלארע – סאו, אפשר דאס איז די ווארט. א בירור – ער זעט די תמונה על בוריו, ער זעט נישט די זאך אליין, ער זעט נאך אלץ א שפיגל, אבער ער זעט עס קלאר.
—
הלכה י”ג: דריטער חילוק – יראים ונבהלים לעומת “כאשר ידבר איש אל רעהו”
Speaker 1: וואס נאך איז די חילוק צווישן משה און די נביאים? כל הנביאים יראים ונבהלים ומתמוגגים – די פאר לשונות פון פחד, זיי ווערן צוטרייסלט און צושראקן פון פחד.
Speaker 2: אפשר דארף מען זאגן צוטרייסלט און צעטראגן און צעשוידערט.
Speaker 1: יא, אבער אזוי ווי ס’שטייט, משה רבינו אינו כן, אזוי ווי דער פסוק זאגט אז משה רבינו רעדט צום אייבערשטן כאשר ידבר איש אל רעהו – אזוי ווי א מענטש רעדט צו זיין חבר.
טייטש: “כאשר ידבר איש אל רעהו” – רואיגקייט און פארשטאנד
Speaker 1: טייטשט דער רמב”ם ווייטער, וואס איז די פשט פון דעם משל? וואס איז די דעפינישאן אז א מענטש רעדט צו זיין חבר? אז ער איז רואיג מיט זיין חבר. משה רבינו לא נבהל לשמוע דברי חבירו – כח בדעתו של משה רבנו להבין דברי הנבואה והוא עומד על עמדו שלם – מען קען בלייבן שטיין רואיג און מ’איז מסוגל צו מבין זיין דברי הנבואה.
חידוש: דער שליסל ווארט “להבין”
Speaker 1: אינטערעסאנט אז ס’שטייט ווייטער “להבין” – הערסט? איך כאפ אזוי א רמב”ם – “בדעתו להבין.”
Speaker 2: ניין, אבער ער זאגט קיינמאל נישט “לשמוע.” האסטו באמערקט?
Speaker 1: פלא יועץ. די גאנצע צייט איז “להבין”, אלעס איז “להבין.” ס’שטייט נישט “לראות” – די גאנצע צייט ביי דברי הנבואה מוז מען “להבין.”
Speaker 2: ניין, יא.
—
הלכה י”ד: פערטער חילוק – אין מתנבאים בכל עת שירצו לעומת כל זמן שיחפוץ
Speaker 1: וואס נאך איז דער חילוק? כל הנביאים אין מתנבאים בכל עת שירצו – ווי מיר האבן פריער געזאגט, זיי קענען זיך אנגרייטן, אבער אמאל זענען זיי יא זוכה, אמאל נישט.
משה רבינו אינו כן, אלא כל זמן שיחפוץ – ווען ער וויל – רוח הקודש לובשתו – קליידט אים אן א רוח הקודש, א נייע לשון, ער ווערט אנגעקליידט – ונבואה שורה עליו – פריער איז געווען “שכינה שורה עליו” – ואינו צריך לכוין דעתו…
פרק ז הלכות יסודי התורה (המשך) – חילוקים צווישן משה רבינו און אנדערע נביאים; שליחות הנביאים; אות ומופת
—
דער פערטער חילוק: משה רבינו מתנבא בכל עת שירצה
דער רמב”ם’ס ווערטער – הלכה י”ד
מעניין. זאגער, וואס איז נאך דער חילוק?
“כל הנביאים אין מתנבאין בכל עת שירצו” – ווערט פריער געזאגט, זיי קענען זיך אנגרייטן, אמאל זענען זיי יא זוכה, אמאל נישט.
“משה רבינו אינו כן, אלא כל זמן שיחפוץ, רוח הקודש לובשתו” – קליידט אים אן א רוח הקודש. א נייע מושג – ער ווערט אנגעקליידערט. “ונבואה שורה עליו” – א נייע לשון, פריער איז געווען “שכינה שורה עליו”, יא.
“ואינו צריך לכוין דעתו ולהזדמן לה, שהרי הוא מכוון ומזומן ועומד כמלאכי השרת” – ער דארף נישט טון עפעס עקסטער. אז ער האט געזאגט “מפנה את דעתו ומזדמן לה”, נאר ווען ער וויל, רעדט צו אים דער אייבערשטער. “שהרי מכוון ומזומן ועומד” – ער דארף נישט עקסטער אנגרייטן, ווייל ער איז די גאנצע צייט אנגעגרייט.
חידוש: משה רבינו איז שוין כולו מוכן
רייט, דאס איז אביסל – עס איז נישט פשוט אז ער דארף נישט א הכנה. משה רבינו איז שוין כולו מוכן, עס פעלט נישט נאך הכנה, ווייל ער איז שוין אייביג מוכן ומזומן, “כמלאכי השרת”. “לפיכך מתנבא בכל עת” – וועגן דעם קען משה רבינו מתנבא זיין בכל עת.
ראיה פון בנות צלפחד – “עמדו ואשמעה מה יצוה ה’ לכם”
“שנאמר” – ברענגט דער רמב”ם א פסוק. וואס איז די ראיה? אז נאכדעם וואס די בנות צלפחד פרעגן פון משה רבינו א שאלה, זאגט ער זיי “עמדו ואשמעה מה יצוה ה’ לכם”. און איך מיין, דארטן ברענגט רש”י די חז”ל, אז דאס איז די גרויסע כח פון א בשר ודם, אז ער ווייסט ווען אז דער אייבערשטער גייט אים ענטפערן.
רייט, דער דיוק איז: אויב וואלט ער געווען א נביא אזוי ווי אלישע, אזוי ווי עס שטייט ביי שמואל, שאול – וואלט ער געדארפט זאגן “מ’טרייען, מ’גייט מיר זיך מתבודד זיין, אפשר וועט עס געלינגען.” ער זאגט “ניין, שטעלט אייך אוועק, צוויי מינוט, איך קום צוריק.”
—
הלכה ט”ו – “שובו לכם לאהליכם ואתה פה עמוד עמדי”
דער מקור פאר משה’ס אייביגע נבואה
זאגט דער רמב”ם: “ובזה הבטיחו האל” – דער אייבערשטער האט אים דאס צוגעזאגט, אז ער האט געקענט זוכה זיין צו דעם מדרגה פון נבואה.
“שנאמר” – נאך מתן תורה זאגט דער אייבערשטער צו משה רבינו: “לך אמור להם שובו לכם לאהליכם ואתה פה עמוד עמדי”.
זאגט דער רמב”ם דא א פלא’דיגע זאך – דער רמב”ם גייט עס שפעטער מפרש זיין. מיר זאגן אין ברכות אז ביים מעמד הר סיני האבן אלע אידן געהאט עפעס א שטיקל מדרגה פון נבואה. יעצט האט זיך געענדיגט די נבואה פון אלע אנדערע אידן, איז “שובו לכם לאהליכם” – אלע אידן זאלן צוריקגיין פון וואו זיי קומען, ס’האט זיך געענדיגט די נבואה. אבער “ואתה פה עמוד עמדי” – דו בלייבסט מיט מיר, דאס הייסט, די נבואה בלייבט דא.
“לאהלם” – צורכי הגוף
“הא למדת” – לערנסטו דא ארויס – “שכל הנביאים כשהנבואה מסתלקת חוזרין לאהלם”. וואס טייטש אהלם? “שהוא צרכי הגוף כולן”.
ס’מיינט נישט “לאהליהם” – טייטשט ער אים אביסל אזוי ווי בתורת משל. ס’מיינט נישט דוקא נאר לאהליהם, ווייל די גמרא לערנט “לכו לשכון באהליכם” וכו’, ס’מיינט בדרך כלל צורכי הגוף. א דירה מיינט אלע צורכי הגוף. צו צורכי הגוף כולם חוזרים אליהם. לפיכך – איינער פארשטייט שוין אליין – פאר די סיבה זענען זיי נישט פרוש פון זייערע ווייבער, ווייל זיי גייען צוריק צו זייערע צורכי הגוף, און צורכי הגוף דארף מען האבן א ווייב.
משה רבינו – פרישות פון אשה און גופניות
אבער “משה רבינו לא חזר לאהלו הראשון” – משה רבינו איז קיינמאל נישט צוריקגעגאנגען צו זיין אוהל, ער איז אייביג געווען אזוי ווי כמלאכי השרת. “לפיכך פירש מן האשה לעולם ומכל הדומה לה” – ער איז געווען מופרש פון סיי וועלכע גופניות’דיגע זאך, און פון אלעס וואס איז דומה צו דעם.
“ונקשרה דעתו בצור העולמים” – טייטש פון “צור”
“ונקשרה דעתו בצור העולמים” – זיין דעת איז געווען אייביג קשור, צוגעבונדן – אזוי ווי ס’האט פריער געזאגט די לשון – בצור העולמים, אין דעם באשעפער וואס איז די כח. צור העולמים – אזוי ווי די מוציא וואס איז ממציא אלעס. יא, צור מיינט די שטארקייט פון אלע וועלטן.
דער רמב”ם האט א פרק אין מורה וואס טייטשט די ווארט “צור”. ער זאגט אז צור איז טייטש מקור. צור איז טייטש די פעלז אזוי ווי פון וואו די שטיינער קומען – נישט וואס אלעס שטייט, נאר פון וואו ס’קומט. ער זאגט אז “צור העולמים” איז פשט אז דער אייבערשטער איז די מקור, די סיבה ראשונה פון אלעס.
“ולא נסתלק ההוד מעליו לעולם” – וואס מיינט “הוד”?
“ולא נסתלק ההוד מעליו לעולם” – דא זאגט ער אזוי ווי “הודי נהפך עלי”, דאס איז נישט קלאר. די “הוד” מיינט אבער אנדערש – ער מיינט הוד, די אורה פון די נבואה. “וקרן עור פניו” – ער איז דער פסוק. אבער שטייט דארטן “הוד”? ניין, דארט שטייט “עור פניו” שטייט דארט. די הוד מיינט די רוח הקודש אדער די שכינה אדער די נבואה – איז קיינמאל נישט אוועקגעגאנגען פון אים. פארדעם “וקרן עור פניו” ווען ער איז געקומען אראפ פון בארג.
חידוש: משה’ס פנים האבן אייביג געלייכט
לאמיר מאכן א שנעלע סיכום. ער האט אייביג געלייכט, ווייל ס’קען זיין אן אנדערע נביא לייכט בשעת ער האט נבואה, אבער אזוי זעלטן איז עס. אז געווענליך א נביא – נבואה איז א געוויסע הוד וואס קומט אויף אים, אבער משה רבינו האט אייביג געלייכט. בקרן אור פניו – דאס הייסט, א נארמאלער נביא ווען ער רעדט צום אייבערשטן, אפשר קען מען נישט קוקן אויף אים ווייל זיין פנים לייכט, אבער ווען ער גייט אהיים איז “ושב אל מחנהו.” משה רבינו האט נישט געקענט רעדן צו אים, ווייל ער איז אלעמאל געווען בבחינת נביא אדער בבחינת מוכן לנבואה.
—
סיכום: פיר חילוקים צווישן משה און אנדערע נביאים
סך הכל איז דא פיר חילוקים צווישן משה און אנדערע נביאים:
1. חלום – אנדערע נביאים בחלום, משה ער’ט ועומד
2. משל אדער מלאך – אנדערע דורך משל אדער מלאך, משה פנים אל פנים
3. נבהל – אנדערע ווערן נבהל, משה נישט
4. בכל עת – אנדערע קענען נישט מתנבא זיין ווען זיי ווילן, משה יא
—
דיגרעסיע: משה רבינו זאגט נישט “כה אמר ה'” – און א פארגלייך צום רמב”ם’ס משנה תורה
איך מיין אז איך געדענק גוט – אפשר פון ר’ חיים בריסקער אדער אנדערע – אז משה רבינו ווען ער זאגט זיינע מצוות, זאגט ער נישט אייביג “כה אמר ה’.” ווייל אונז ווייסן אז היות משה רבינו האט אייביג די נבואה מיט זיך, ווען ער רעדט סתם, רעדט ער דעם אמת, ער רעדט דעם דבר ה’. ווען משה רבינו וויל עפעס זאגן און ס’איז נישט פונעם אייבערשטן, דארף ער זאגן “אזוי זאגט משה.”
פארגלייך צום רמב”ם’ס משנה תורה
אבער איך טראכט, ס’איז אינטערעסאנט, ווייל דער רמב”ם – ווען דער רמב”ם רעדט אין משנה תורה, זאגט ער “רעדט די תורה.” ווער רעדט דא? די תורה רעדט. און ווען דער רמב”ם רעדט נישט די תורה, זאגט ער “יראה לי.”
איך מיין, אן אנדערע ספר – א גאנצע צייט רעדט דער בעל הספר, ווייל ער איז נישט אויף אזא מדריגה. פונקט פארקערט, זאגן זיי א גאנצע צייט “יראה לי.” משה האט – משה לקח כמוהר”ר – אנדערע ספרים זאגן “איך זאג”, “נראה לי.” דער רמב”ם, ווען ער רעדט סתם, איז עס בבחינת משה, אז דאס איז די דבר התורה. ממילא ווען ער וויל עפעס זאגן, זאגט ער “יראה לי” – איך וויל יעצט זאגן, זאלסטו וויסן, יעצט רעד איך נישט די תורה, יעצט רעד איך.
זוכן א מקור
אקעי, אבער מ’זעט נישט אז ס’איז אזא זאך – איך זע נישט אזא ווארט פון ר’ חיים. מ’דארף עס נאך קענען הערן, ווייל אויב איז ער אייביג זוכה צו נבואה, איז פשט אז אייביג רעדט ער דבר ה’. איי, איך פארשטיי, ווען ער וויל עפעס זאגן, דארף ער זאגן “יראה לי.”
דאס ווארט – מ’דארף טרעפן. למעשה זאגט ער יא, משה געווענליך איז דבר ה’, און משה חס ושלום זאגט. אבער ס’שטייט – מ’דארף טרעפן אויב ס’איז דא א קלארע מקור, אפשר ביי די פרשה פון שמיני. מ’דארף טרעפן, ס’איז דא אזא ווארט, ס’איז געווארן געברענגט ערגעץ, איך געדענק נאר נישט וואו מ’זעט אז משה רבינו רעדט און ער זאגט נישט בשם ה’, אבער מ’נעמט אן אז ס’איז בשם ה’. אפשר איז יא דא עפעס אזא זאך, איך געדענק נישט.
איך געדענק ס’שטייט למשל אויף יהושע – ס’שטייט אין די גמרא אז יהושע איז דורש, איינער האט געזאגט פאר’ן צווייטן, דו געדענקסט די מעשה? און ער זאגט נישט א גאנצע צייט “משה רבינו”, ער זאגט “ואלה המשפטים.” זאגן זיי, חז”ל האבן א לימוד פון וואו מ’ווייסט אז דאס איז מסיני. זאגן זיי, וואס איז… דאס איז א שווערע שטיקל.
וואס איז פשט פון יענער מיט רש”י? נאר וואס דענער איז געווען.
—
הלכה ט”ז – שליחות הנביאים: נבואה לעצמו און נבואה כשליחות
צוויי סארטן נבואה
אקעי, יעצט גייט מען לערנען א נייע הלכה. עד כאן דער – איך מיין אז דאס איז נאך א געוויסע נביאות’ס. אבער עס איז אויך דא א זאך ווי אז דער אייבערשטער שיקט א נביא, אז ער וויל רעדן צום פאלק. און מיר האבן נאך נישט געוואלד געזעהן צופיל וועגן דעם, זאגן דער היינטמאל. עס קומט וועגן דעם.
דא צוויי סארט – האט געדארפט א נביא. אפשר נישט דער טייער נביא אסור לעצמו בלבד. ס’איז דא אמאל ווען דער נביא האט נאר א נבואה פאר אים אליין – דער אייבערשטער רעדט צו אים זאכן וואס איז נוגע פאר אים.
נבואה לעצמו – “להרחיב ליבו ולהוסיף דעתו בדברים הגדולים”
דער רמב”ם זאגט: “הנביא אפשר שתהיה נבואתו לעצמו בלבד, להרחיב ליבו ולהוסיף דעתו” – ער זאל וויסן זאכן וואס זענען נאך נישט געוואוסט פון גדולים.
“גדולים” איז פשוט אזוי – ס’שטייט “דבר גדול” – מעשי מרכבה. פון די גרויסע זאכן, איז דאס איינער פון מעשי מרכבה. ס’האט פריער אויסגערעכנט די אלע זאכן וואס זענען מקשר נפשו מיט די הלכה.
ס’שטייט נישט אז אמאל זאגט אים דער אייבערשטער א הלכה פון הלכה, ווייל אויף הלכה קענען אים נישט זאגן אפילו לעצמו – עס איז געווארן געזאגט זינט דעם נעקסטן פרק. אויף די מעשי מרכבה קען מען זיך זיין מחזון אויף די נביא, אזוי זעט מען דארט.
חידוש: עס איז געווען אסאך מער נבואות ווי וואס מיר זעען
עס איז א פלא’דיגע זאך – דאס זעט א פשט פון דא, אז קיינמאל זענען זיי געווען זייער אסאך מער נביאות ווי וואס אונז זעהן, ווייל די נביאים – די זאכן זיי שרייבן, די נבואה וואס זיי באקומען – זיי זאגן נישט איבער די נבואה.
פארוואס זאגסט א גאנצע צייט אז עס איז געווען? וואס? פארוואס זאגסט א גאנצע צייט אז עס איז געווען – שטייט מיר סודי הדעת לידע, שאל מן הבית בני אדם, בהוויי… ראשונה ואחרונה האט ער געפרעגט געווען דארט, יא? ראשונה מיינט היינט אינגער. יא?
דיסקוסיע: נבואה אין גלות
אקעי. ניין, איך מיין דער רמב”ם זאגט דא אויף א פלאץ אז היינט האט מען נישט – ווייל מען זענען אין גלות – האט מען נישט די שמחה וואס עס פעלט אויס צו קענען באקומען נבואה.
אפשר יענץ איז נאר פאר די שליחות? אפשר דער עולם האט נישט קיין שמחה, סאו ער גלייבט נישט אין נביאים. עס שטייט נישט אז דער עולם דארף נביאים שמחה צו פארשטיין ווי.
עס זעט – איך האב דער פאקט אז עס איז דא נביאים, און דער עולם גלייבט זיי נישט. סאו מוז מען זאגן אז עס איז דער פשט. טאקע נישט, ווייל מען… סאו ער שמחה. סאו ער זאגט דער רמב”ם.
אבער אפשר – ס’איז “ישולח לעם מעמי הארץ.”
נבואה כשליחות – דער נביא ווערט געשיקט צו א פאלק
ס’קען אבער אויך זיין אז דער אייבערשטער זאל שיקן צו א געוויסע פאלק, אדער ווי מ’זעט: “או לכל אנשי עיר או ממלכה” – צו א געוויסע פאלק אדער ממלכה. אזוי ווי מ’זעט, יונה איז געווארן געשיקט צו נינוה, און אויך אליהו צו מדין, וואטעווער.
חידוש: דער רמב”ם’ס יוניווערסאלע פארמולירונג
אבער ס’איז זייער אינטערעסאנט אז דא דער רמב”ם – דער רמב”ם לכתחילה לייגט עס אראפ אין א יוניווערסאלע וועג. ער זאגט נישט – דו טראכסט א גאנצע צייט פון יונה ווייל דו זוכסט, אלע נביאים זענען דאך פאר די אידן, וואו טרעפט מען א נביא פאר א גוי? דאס שטייט נישט. דער רמב”ם זאגט אז אמאל שיקט דער אייבערשטער א נביא פאר עפעס א פאלק. גראדע אמאל זאגט ער צו די אידן אויך.
“להורות” vs. “למנוע” – צוויי פונקציעס
“להורות להם מה יעשו או למנוע אותם ממעשים הרעים שבידיהם” – דער אייבערשטער שיקט אמאל א נביא צו א געוויסע פאלק.
ווי מיר האבן שוין פריער געזאגט, אסאך מאל איז דער נביא נאר פאר זיך. אסאך מאל איז דער נביא א שליח – דער אייבערשטער זאגט אים די נבואה, און די נבואה איז געשיקט צו א געוויסע פאלק אדער א געוויסע שטאט. נישטא קיין זאך פון א נביא צו די גאנצע וועלט.
און ס’איז זייער אינטערעסאנט – אפילו די נבואה איז דאך, אמאל זאגט ער איז “להורות להם” – זיי זאלן וויסן וואס זיי האבן צו טון. קען זיין אז א נביא זאל נאר פארדעם קומען, זיי זאלן וויסן. אזוי ווי דער רמב”ם האלט אז ס’איז דא מצוות פון ידיעה, אזוי ווי יסודי התורה. קען זיין אז דאס איז דא אלע זאכן וואס צו טון אדער וואס נישט צו טון.
אינטערעסאנט – ער זאגט נישט “להודיע מה לא יעשו”, נאר ער זאגט “למנוע אותם” – צו אפשטעלן צו טון וואס עפעס טוען זיי שוין. אנגענומען אז ס’איז דא, לכאורה, א ידיעה פון דעות וואס מ’טאר נישט טון. אפשר די ידיעה האט צו טון מיט דאס וואס מ’גייט לערנען שפעטער וועגן וועלכע מצוות א נביא מעג מאכן, איך ווייס נישט.
—
אות ומופת – דער נביא באקומט א סימן פאר’ן פאלק
הלכה ט”ז (המשך)
זאגט דער רמב”ם: “וכשמשלחין אותו, נותנין לו אות ומופת, כדי שידעו העם שהאל שלחו באמת”.
מ’גיט אים – אזוי ווי משה רבינו פרעגט און זאגט פאר’ן אייבערשטן, אפשר וועלן זיי אים נישט הערן, און דער אייבערשטער גיט אים אות ומופת. ער גיט אים א כח צו טון מופתים, אדער ער מאכט מיט אים אן אות ומופת – א סימן, א ראיה – “כדי שידעו העם שהאל שלחו באמת” – אז די פאלק זאל וויסן אז דער אייבערשטער האט אים טאקע געשיקט. זייער גוט.
חידוש: דער מופת איז נישט פאר’ן נביא – נאר פאר’ן פאלק
סאו זעט מען קלאר אז די מופת איז נישט פאר’ן נביא אליין. דער נביא אליין ווייסט אליין somehow אז ער איז א נביא. ער וויל רעדן צו א צווייטן, און דער צווייטער קען זיך נישט וויסן. ווען ס’איז דא אזא נביא, גיט אים דער אייבערשטער א מופת. ער האט זייער גוט – אזוי ווי פריער איז געשטאנען אז דער נביא ווייסט אז ער איז א נביא, גיט אים דער אייבערשטער א מופת אז די מענטשן זאלן עס וויסן.
—
הלכה י”ז – “ולא כל העושה אות ומופת מאמינין אותו שהוא נביא”
זאגט דער רמב”ם א וויכטיגע הלכה, זייער א וויכטיגע הלכה: “ולא כל העושה אות ומופת מאמינין אותו שהוא נביא”. ס’מיינט נישט אז ווייל איך האב דיר יעצט געזאגט אז—
אות ומופת און דער דין פון גלייבן א נביא – הלכות יסודי התורה פרק ז
דער ראָלע פון אות ומופת אין באשטעטיגן א נביא’ס שליחות
דאס הייסט, נאכדעם וואס ער גרייט זיך אן און ער איז אין א געהויבענע מדריגה פון נבואה, און ער באקומט נבואה, ווייסן מיר אבער נישט צו זיין נבואה איז א שליחות פאר אלע, אדער ס’איז נאר א נבואה פאר אים. דא קומט אריין די אות ומופת. אויב מאכט ער אן אות ומופת, באקומען מיר די מצוה אים צו גלייבן אז דער אייבערשטער האט אים געשיקט צו אונז — מצוה לשמוע ממנו — צו הערן, פאלגן, און צו טון. אויסהערן. שנאמר “אליו תשמעון”.
“תשמעון” מיינט “תקבלון” — פאלגן, נישט בלויז הערן
די “תשמעון” — איך מיין אז ס’מיינט… דער רמב”ם זאגט אין דעם תרגום, מ’האט אסאך מאל געטייטשט דעם תרגום “תשמעון” — “תקבלון”, יא? ס’מיינט נישט הערן, ס’איז נישט קיין ענין פון הערן, ס’איז אן ענין צו גלייבן אדער צו פאלגן.
למעשה, אבער נישט מיין ביידע — פאלגן? יא, פשוט פשט יא. איך זאג עס נאר נישט אויס פאר דיין רבי אין חדר וואס האט געזאגט אז ס’מיינט הערן. פשוט’ע טייטש איז נישט מער א טייטש פאלגן.
דין הנהגה אדער דין בירור?
זייער גוט, “לשמוע ממנו” מיינט חובת פאלגן. זייער גוט. מיר וועלן דארפן זען — ס’קען זיין אז מיר וועלן זען שפעטער — אז ס’קען זיין אז דאס איז א דין הנהגה, נישט קיין דין בירור. מ’מוז פאלגן דעם נביא, אדער מ’מוז גלייבן אויך. אבער ס’איז נישט פשוט אז איך מוז וויסן. וויסן קען איך נישט. דער נביא אליין ווייסט, און ס’איז נאר ווי איך ווייס. און איך האב עדות פון די אותות ומופתים, אבער איך ווייס נישט זיכער — איך ווייס נאר אז די תורה זאגט.
ראוי לנבואה — א תנאי קודם צום מופת
אבער דאס איז זייער א וויכטיגע קאנדישען וואס דער רמב”ם לייגט צו: אז א מענטש קען מאכן אלע מופתים שבעולם — ווי לאנג אונז זעען נישט אז ער איז ראוי לנבואה, העלפט עס נישט!
דאס איז דער ריזען פארוואס אונז גלייבן נישט אויף רוב מענטשן וואס זאגן אז זיי זענען נביאים. דאס איז דער רמב”ם אליינס, אזוי ווי ער ברענגט פון דער גמרא אין אנדערע פלעצער.
היסטארישע אנווענדונג — אגרת תימן
יא, אבער דאס איז אויך אין אנדערע פלעצער האט ער דאס. איך מיין אז די אנדערע זאך איז אביסל שווער ווייל דו פרעגסט מיט אים. ערשט האט ער געהאט א יאר וואס ער האט זיך נישט… עס קומט דיין חבר, און דו געדענקסט אז דער חבר איז נישט געווען קיין גרויסער צדיק. ער זאגט עס בפירוש, און איך מיין אז איך געדענק אז איך מיין דער רבי יעקב’ישע שפארט, אדער אנדערע, וואס האבן גערעדט — ווען געוויסע מענטשן האבן געטענה’ט אז זיי זענען נביאים, האבן גענוצט דעם רמב”ם. ער איז זייער קלאר צו זאגן אז אפילו ער מאכט א מופת, ער האט זיך נישט אויפגעפירט אינגאנצן מיט דרך נביאים.
די עיקר זאך — אז דער סותר תורת משה איז דער נביא שקר — איז דער הרבה ווי סתם.
דער רמב”ם אין אגרת תימן — גלייבן איז נאר שייך ביי א מעגליכע זאך
אבער דאס לאמיר פארשטיין דרך אגב. באלד האבן זיי אים ווען גענץ, אבער דער שטיקל ווען דער רמב”ם דאס איז אראפגעלייגט, אזוי ווי ער לייגט עס אראפ אין אגרת — וועלכע אגרת רעדט ער וועגן? די אגרת תימן.
ער לייגט אראפ אז פשט די הלכות פון גלייבן — גלייבן קען מען נאר הייסן גלייבן, אדער א מצוה, א זאך וואס איז מעגליך. א זאך וואס איז מעגליך — עס קען זיין עס זאל זיין א נביא, עס קען זיין עס נישט. קומט דער אות ומופת און מכריע.
א זאך וואס איז אוממעגליך — עס קומט איינער וואס זאגט דיר אז א שטיין איז… אז יעצט א טאג איז נאכט, איך מיין אז עס איז א זאך וואס איז אוממעגליך — און עס זאגט אז עס איז נישט שייך א מצוה צו גלייבן.
די זעלבע זאך: איינער וואס איז א פרוץ אדער נישט קיין פרומער וואס עס איז א נביא — עס איז פלען אוממעגליך. זאלסטו דער רמב”ם זאגט אזויפיל צו זאגן אז א שטיין איז א נביא — עס הייבט נישט אן די מצוה.
נאכדעם וואס עס איז מעגליך — אז ווי זאגט, אפילו וואס עס איז מעגליך, אמאל איז ער א נביא אמאל נישט — דעמאלסט קומט אריין דער אות ומופת.
און נאכדעם וואס עס איז מעגליך — אפשר איז ער בכלל א נביא, אפשר נישט; אפשר איז ער א נביא אבער עס איז נאר נוגע פאר אים, און ער באקומט נישט די שליחות און די רעזאלטס פאר אנדערע — דער עושה מופת זאגט אז דאס וואס ער איז ראוי לנבואה, האט ער טאקע זוכה געווען, און אז מען האט אים טאקע געשיקט.
דער רמב”ם’ס קשיא — מופת אן נבואה
א מענטש קען מאכן א מופת און נישט זיין א נביא
יעצט זאגט ער א וויכטיגע זאך. ער זאגט אזוי: אפשר, וויסן זאלסטו, אפשר איז — שיש עושה מופת — אז א מענטש זאל יא מאכן אותות ומופתים און נאך אלץ זאל ער נישט זיין א נביא.
איי, ער האט געמאכט א מופת? אה, יש לדברים בגו — ס’איז דא עפעס א בגו, ס’איז דא עפעס א סיקרעט אין דעם וויאזוי א מענטש קען מאכן אותות ומופתים אפילו ער איז נישט קיין נביא. לכאורה מיינט ער צו זאגן ס’איז א טריק, ער האט געמאכט א כישוף, וואטעווער ער האט געטון.
אף על פי כן, מצווים אנו לשמוע לו.
צוויי צדדים — מופת אן נבואה, און נבואה אן מופת
אה, זאגט ער נאכאמאל, ס’איז דא צוויי זאכן:
– מ’קען מאכן אותות ומופתים און נישט זיין א נביא.
– און אומגעקערט — ס’קען זיין א מענטש וואס איז א חכם און ער האט נישט געמאכט א מופת.
אף על פי שאין מצווים אנו לשמוע לו — גייט ער אויף די אותות ומופתים.
דער רמב”ם’ס תירוץ — משל פון שני עדים כשרים
לאמיר דיר ליינען, איך מיין ער זאגט זייער גוט.
די קשיא
הואיל ואדם גדול וחכם וראוי לנבואה… ער פרעגט א קשיא: איך האב דיר יעצט געזאגט א הלכה — ס’קומט איינער וואס אונז ווייסן אז ער איז א חכם וכו’, ער מאכט א מופת, איז א מצוה אים צו גלייבן. פרעגט מען א קשיא: סאו דו מיינסט צו זאגן אז נאר א נביא קען מאכן א מופת, און ס’איז א ראיה מוכרחת?
דער תירוץ — חזקה פלוס מצוה
זאגט דער רמב”ם: ניין, ס’איז נישט קיין ראיה מוכרחת. איך בין מודה צו דיר, אדער איך זאג דיר אליין, איך בין מודה צו דיר אז מ’קען מאכן א מופת אן א נבואה.
איי, אויב אזוי, פארוואס זאל איך דאס גלייבן דעם מענטש?
זאגט דער רמב”ם: הואיל ואדם גדול הוא וחכם וראוי לנבואה — ער האט דאך קודם ראיות. אוודאי, אויב ס’איז נישט מעגליך, הייבט זיך נישט אן די שאלה. אבער די הלכה איז — במיודעינו שהוא כך — ער האט דאך א חזקה, ער איז אן אדם חכם, ער איז נישט קיין שקרן. אין פשטות, ער האט דאך א חזקה.
שכך נצטווינו — דאס איז די מצוה.
דער משל פון עדים
כמו שנצטווינו לחתוך את הדין על פי שני עדים כשרים — אף על פי… און ער איז מצווה להטות אחרי אותן המופתים, ואף על פי שאין סומכין על זה סמיכה ודאית, אבל הואיל וציוונו להאמין בו, מאמינים בו על כל פנים כשרות.
דיסקוסיע: דער משל פון עדים — חזקה און דין
אקעי, סאו דאס איז פונקט די זעלבע קשיא. פארוואס א עד אחד האט נישט די חזקת כשרות? ווייל דער דין זאגט אז ס’איז ממש א דין — דו קענסט נישט פארשטיין די לאדזשיק דערפון.
אבער דער פוינט וואס דער רמב”ם מאכט דא איז: אז איינער פרעגט א קשיא — “דו ווייסט זיכער אז ער איז א נביא?” — זאגט דער רמב”ם: “איך ווייס נישט.”
ער זאגט: “ווען ס’קומט צוויי עדים ביי דיר אין בית דין, על פי דין פסק’נט מען — הייסט עס דו ווייסט זיכער? דו ווייסט נישט זיכער. ס’איז דא עדי שקר אויף דער וועלט. אלא מאי? דאס הייסט חזקה.”
די תורה — דאס איז דער דין. דער דין איז נישט קיין דין פון גזירת הכתוב, ס’איז נישט פשט אז ס’איז מעדזשיק. ס’איז א סברא’דיגע דין, אבער פשט איז — דער דין זאגט אז מ’דארף זיך אזוי פירן.
אויב ס’איז דא צוויי עדים און ס’איז א כשר’ער מענטש — אוודאי, זאגט ער, עדים וואס זענען נישט מוחזקים בכשרות גלייבט מען נישט. פארוואס נישט? שטייט אין דער תורה אז מ’זאל גלייבן צוויי עדים. שטייט שוין, ס’זענען דא אנדערע זאכן.
פארוואס דווקא אות ומופת — פארוואס גענוגט נישט חזקת כשרות אליין?
ווען נישט אז די תורה זאגט אונז וועגן עשה מופת, וואלטן מיר סתם אזוי געדארפט גלייבן א צדיק, ווייל ער וואלט נישט געזאגט אליין. איך ווייס נישט.
אבער די תורה האט אונז געזאגט עפעס א עשה מופת — אז נאר דעמאלט גלייבט מען אים אז ער איז א שליח איבערצוגעבן.
Speaker 2: איי, איך וואלט געזאגט פארקערט — אז די חזקה קומט נאכדעם וואס ס’איז דא דער דין, אזויווי עדים. די תורה זאגט אז מ’זאל גלייבן אין עדים, און קומט נאכדעם און זאגט “והוא כשהיו להם חזקת כשרות”. דאס הייסט, עדים וואס האבן נישט קיין חזקת כשרות גלייבט מען טאקע נישט.
Speaker 1: איז אזויווי דער רואה את הנולד, אזויווי דער רואה את הנולד.
דיסקוסיע: מקור פאר חזקת כשרות ביי עדים
איך טראכט יעצט — דער רמב”ם שטעלט צו, יא, וואו איז דא א מקור אין דער גמרא פארוואס מ’גלייבט נישט קיין רשע? יא, א רשע איז דא א מקור אז א רשע איז פסול לעדות, יא — “אל תשת ידך עם רשע”. אבער די מעשה איז א סברא: פארוואס גלייבט מען אן אנדערן מענטש? אפשר איז ער א רשע? דער תירוץ איז — ער האט א חזקה.
אבער איך גלייב נישט אז די חזקה אליינס… אזויווי עד אחד האט דאך א חזקת כשרות — פארוואס גלייבט מען אים נישט? ווייל ער האט נישט קיין עדות.
Speaker 2: דו ביסט גערעכט, אבער מ’דארף דאך אלץ פארשטיין דא — פארוואס טאקע אן אות ומופת?
Speaker 1: פארדעם איז לכאורה דער תירוץ די פריערדיגע סיבה — אז דער סדר איז אז מ’דארף צוגעבן א מופת, ווי ס’שטייט דא: “כשמשלחין אותו נותנין לו אות ומופת”. אזוי איז דער סדר, ס’שטייט אין דער תורה, דאס איז דער מסורה.
חידוש: דער רמב”ם ברענגט נישט חזקת כשרות אליין אלס גענוג
דאכט זיך מיר אז דאס איז דער רמב”ם’ס אן אינטערעסאנטע זאך. ער ברענגט דאך נישט אן אות ומופת — ער זאגט נישט אז ס’איז א מצוה אים צו גלייבן, מ’קען אים גלייבן אזויווי א חזקת כשרות לכל הפחות. פארוואס נישט?
אזויווי מיין חבר זאגט אז ער האט געהאט א נבואה. איך קען אים — אזא חכם, נישט קיין מדומיין.
Speaker 2: וועלכע? איך גלייב אים. אבער וועלכע מצוות איז ער מחייב?
Speaker 1: אויב ער זאגט קעגן דער תורה, אפשר העלפט עס נישט, וכדומה. אפילו די שעה, אפילו באופן וואס מען…
“הנסתרות לה’ אלוקינו והנגלות לנו ולבנינו” — סיום הלכות נביאים
דער רמב”ם’ס סיום
זאגט דער רמב”ם: “דברים האלו וכיוצא בהם — הנסתרות לה’ אלוקינו, והנגלות לנו ולבנינו”.
Speaker 2: אפשר ליגט דא אויך נאך א זאך — אז הכי נמי, א מורא’דיגע זאך, דער רמב”ם האט דאך… זעט, דער רמב”ם פרעגט דא מיט א פראבלעם — ער זאגט אז ס’איז דא נביאים, גלייך קומען די נעקסטע בלאף, און אויספרעגן וויאזוי ס’איז אויסגעהאלטן מיט אלע הלכות נביאים און דעם גלייבן. זאגט דער רמב”ם: “הנסתרות לה’ אלוקינו”.
חידוש: סיום אויף גאנץ הלכות נביאים
אפשר איז דער לעצטע שטיקל פון רמב”ם נישט נאר א סיום אויף דער לעצטער הלכה, נאר ס’איז א סיום אויף גאנץ הלכות נביא. אזוי ווי ער ענדיגט “דברים עמוקים” — ס’זעהט אויס אז די זאכן זענען דברים נסתרים, זיי זענען הייליגע זאכן. אזוי ווי ער ענדיגט אויך גאנץ הלכות נביאים מיט דעם — אז דער ענין פון נבואה איז אן ענין פון “הנסתרות לה’ אלוקינו”.
“על פי הנגלה” — מיר גייען לויט וואס מיר זעען
איך גיי נאך ווייטער, איך גיי נאך ווייטער. אבער פשוט פשט מיין איך — ער מיינט דאס: אז דער עיקר, אז די “נגלות” מיינט ער צו זאגן — אונז גייען על פי הנגלה.
הגם, בטח פשוט פשט איז דאס דאך די תורה, וואס שטייט דאך אין רש”י דארט אויף “הנסתרות לה’ אלוקינו” — אז איך בין נישט מעניש אויף נסתרות, איך בין דיר דאך מברר. איך קען דיך נישט וויסן. דער בית דין זאגט: איך דארף טון לויט וואס איך זע. ס’איז פשוט.
דער פשט אין “הנסתרות” — מיר זענען נישט אין טשארדזש פון יענעם’ס הארץ
ער מיינט צו זאגן: ער מאכט אן אות ומופת — אז דער מענטש קען זען וואס ער קען זען. אזוי גייט ער. ער זאגט: איי, יעדער איז א בלאפער? “הנסתרות לה’ אלוקינו”. אונז זענען נישט אין טשארדזש פון וואס עס ליגט אין יענעם’ס הארץ. אונז דארפן גיין מיט דער הלכה — “על פי הנגלה לנו ולבנינו”.
די הלכה זאגט אז אויב האט ער די קוואליפיקעישאנס פון א נביא, און ער ברענגט אן אות ומופת, דארפן אונז אים גלייבן אז ער איז א נביא.
Speaker 2: עקזעקטלי.
Speaker 1: איי, אפשר איז ער א שקרן? אמת — ווייל א מענטש איז דאך לימיטעד וויפיל ער קען מברר זיין.
הכי נמי ביי עדים — מ’גייט על פי הנגלה
און הכי נמי, וואס דער רמב”ם מיינט צו זאגן — הכי נמי, אפילו ביי עדים: אויב דו ווייסט אז ס’זענען רמאים, וועסטו טרעפן א וועג. ווען א מענטש הערט עפעס פון צוויי עדים כשרים, ער קען טראכטן ביי זיך טויזנט מאל אז זיי זענען עדי שקר.
זאג איך: איך טו עס נישט ווייל ס’איז אמת, נאר איך טו עס ווייל די תורה האט געזאגט אז איך זאל עס טון. און מ’טוט על פי הנגלה.
“וה’ יראה ללבב”
אפשר ליגט דא אויך נאך א זאך — אז הכי נמי, א מורא’דיגע זאך. דער רמב”ם האט דאך — זעט, דער רמב”ם פרעגט דא מיט א פראבלעם: ער זאגט אז ס’איז דא נביאים, גלייך קומען די נעקסטע בלאף, און אויספרעגן וויאזוי ס’איז אויסגעהאלטן מיט אלע הלכות נביאים און דעם גלייבן. זאגט דער רמב”ם: “הנסתרות לה’ אלוקינו”.
ונאמר “כי האדם יראה לעינים וה’ יראה ללבב”. אזוי גייט ער.
אקעי.