סיכום השיעור 📋
סיכום השיעור: הקדמת הרמב”ם – חלק ג’: תקופת הגאונים ומשנה תורה
הנושא המרכזי
השיעור עוסק בתקופה שמהתלמוד ועד ימי הרמב”ם – תקופת הגאונים, ומסביר את תפקידם ומעמדם ההלכתי, כהכנה להבנת הצורך בחיבור משנה תורה.
הגאונים: הגדרתם, תפקידם ומעמדם ההלכתי
הרמב”ם מגדיר “גאונים” באופן רחב – כל חכמי התקופה בארץ ישראל, בבל, ספרד וצרפת. תפקידם היה לפרש את התלמוד משתי סיבות: (א) “דרך עמוקה דרכו עד למאד” – קושי בהבנה ובפסיקה; (ב) התלמוד נכתב בארמית מעורבת בלשונות אחרות שכבר לא הובנו. הגאונים עסקו בלימוד ופירוש לציבור, מענה לשאלות מקהילות שונות, וחיבור ספרים – פירושים ו”הלכות פסוקות” בדברים שהשעה צריכה להם. נקודה מרכזית: פסקי הגאונים אינם מחייבים כדין תורה שבעל פה – הם רק מפרשים את התלמוד, וחכם מאוחר רשאי לחלוק עליהם אם לומד אחרת בתלמוד.
הצורך במשנה תורה ומטרתו
הרמב”ם מתאר את המצב “בזמן הזה” – “תקפו צרות יתירות” וגרמו ל”אבדה חכמת חכמינו”, עד שפירושי הגאונים עצמם “נתקשו בימינו”. כשם שרבינו הקדוש חיבר את המשנה בעת צרה, כך הרמב”ם “נשען על הצור ברוך הוא” וחיבר את משנה תורה. מטרת הספר: “שתהא תורה שבעל פה כולה סדורה בפי הכל” – בלא קושיא ובלא מחלוקת, כך ש”לא יהא אדם צריך לחיבור אחר בעולם”. הרמב”ם קרא לספרו “משנה תורה” כדי שאדם יקרא תחילה בתורה שבכתב ואחר כך בספר זה וידע את כל התורה שבעל פה. הרמב”ם רצה שכשלומדים בספרו יאמרו “התורה הקדושה אומרת” ולא “הרמב”ם אומר” – רק כשכותב “יראה לי” זו דעתו האישית.
מבנה הספר
הספר מחולק להלכות על כל ענין (כגון הלכות שבת), כל הלכות לפרקים, וכל פרק להלכות קטנות – “כדי שיהיו סדורות על פה” לצורך חזרה ושינון. הרמב”ם בחר לסדר לפי ענינים ולא לפי מנין המצוות, כי סידור לפי מצוות היה יוצר חוסר איזון בין מצוות קצרות לארוכות, והסידור לפי ענינים מאפשר לימוד וחזרה יעילים יותר.
תמלול מלא 📝
השיעור השלישי בהקדמת הרמב”ם: תקופת הגאונים
מבנה שלושת השיעורים
השיעור השלישי בהקדמת הרמב”ם. מי שחילק את השיעורים עשה את השיעור הראשון על המשניות, השני על הגמרא והתלמוד, ועכשיו הולכים לדבר על הגאונים – ומזה הרמב”ם יגיע להסביר למה הוא חיבר את ספרו.
יש כאן סדר יפה מאוד של שלושה ימים, כי כל אחד מסתיים עם תיקון של כתיבה: הצורך בתורה ממשה עד רבינו הקדוש – למה רבינו הקדוש עשה את המשנה. אחר כך למה רב אשי עשה את התלמוד. ועכשיו מהתלמוד עד תקופתו של הרמב”ם – למה הוא עשה את ספרו.
מעמד התלמוד לעומת מה שבא אחריו
הרמב”ם אומר שמה שנכתב עד התלמוד בבלי וירושלמי מחייב – או משום שזו תורה שבעל פה, או משום שאלו גזירות שכלל ישראל קיבל. ועכשיו הוא הולך לומר מה קורה עם הספרים שאחרי.
הגדרת הגאונים
> “וכל חכם שעמד אחר חיבור התלמוד ובנו בו והבינו בו… יצא להם שם בחכמתם, הנה הם נקראים גאונים. וכל אלו הגאונים עמדו בארץ ישראל ובארץ שנער ובספרד ובצרפת”
מה הכוונה “בנו בו”? אולי הבינו את התלמוד, או אולי בנו בניינים על התלמוד – כי הרמב”ם רוצה לומר שצריך להבין את התלמוד, כלומר התלמוד עדיין צריך פירוש.
נקודה מעניינת: הרמב”ם לא מקבל ש”גאון” הוא תואר עם הסכמה ברורה. בבבל החזיקו שרק ראש ישיבה בפומבדיתא וסורא נקרא גאון, אבל הרמב”ם אומר שחכמי אותה תקופה כולם נכנסים לאותה קטגוריה – אין “גאון” אחד מקובל.
למה היה צורך בגאונים
סיבה ראשונה: עומק התלמוד
> “ואלו כולם למדו דרך התלמוד, והוציאו לאור תעלומותיו, וביארו עניניו, לפי שדרך עמוקה דרכו עד למאד”
התלמוד הוא דרך עמוקה, לימוד קשה מאוד. אמנם הרמב”ם אומר במקום אחר שהתלמוד הוא “באר עמיקתא” – פירוש על דברי המשנה. אבל למעשה התלמוד צריך הרבה יותר פירוש מהמשנה.
שתי בעיות בתלמוד:
1. לא כתוב בבהירות – כמעט בלתי אפשרי לפסוק הלכה ממנו
2. יש הרבה מאוד קושיות ותירוצים, שקלא וטריא – קשה מאוד לעקוב כשיש בזה עומק
הרמב”ם אומר במקום אחר שכמעט בלתי אפשרי לפסוק הלכה מהרבה סוגיות בש”ס, כי לא מובא בבירור הלכה למעשה. זו סיבה אחת למה היה צורך בגאונים שיעשו את העבודה הזו.
סיבה שנייה: שפת התלמוד
> “לשון ארמי מעורב בלשונות אחרות”
במיוחד בירושלמי יש הרבה מילים מרומית ויוונית. זה לא ארמית טהורה, זה חצי ארמית חצי עברית.
למה כתבו כך?
> “לפי שהיתה לשון זו ברורה לכל בשנער ובבל בעת שחיברו התלמוד”
כשכתבו את הגמרא זה היה ברור – זו הייתה השפה שדיברו. אבל במקומות אחרים, ואפילו בשנער בימי הגאונים, אנשים לא הבינו את לשון הגמרא. מאוחר יותר צריך ללמוד את השפה, צריך ללמוד “תרגום”. ממילא היה מקום לגאונים לבוא ולהביא משהו לשולחן.
*הערה:* הביטוי “לשון ארמי מעורב בלשונות אחרות” מזכיר קצת את הרמב”ם בהלכות תפילה. הרמב”ם מסתכל למטה על מי שלא יודע שלוש שפות.
סוגי פעילות הגאונים
א. תשובות לשאלות
> “שאלות רבות ששאלו אנשי כל עיר לכל גאון שהיה בימיהם, לפרש להם דברים קשים שבתלמוד”
הבהרה חשובה: אלו לא בהכרח שאלות הלכתיות חדשות. היהודים שניסו ללמוד בכל הערים שלחו לגאון שאלות קשות בתלמוד – איך ללמוד שטיקל גמרא, או שאלה בהלכה שלא הייתה להם מספיק בהירות בגמרא איך ללמוד.
> “והיו משיבין להם כפי חכמתם, ואותן השאלות מקובצות הן בתשובות”
נקודה מעניינת: לא תמיד הגאונים הוציאו את חיבוריהם בעצמם – אלו קבצים של השאלות. בגניזות שנמצאו, בכל קהילה היו כאלה.
שאלה: הרמב”ם אומר “אנשי כל עיר ועיר” שאלו. אבל לפי הפשטות, הגאון ישב במקום אחד בישיבה, וכולם ידעו שצריך לשאול אותו כי הוא הסמכות. אם כל מקום יכול לשאול את הגאון המקומי, למה בכלל צריך מכתב? הרמב”ם לא אומר “כל גאון שהיה בעירם” – זה מעניין.
ב. לימוד והוראה
עד עכשיו הרמב”ם מדבר רק על מה שלימדו לציבור (“למדו” – הם לימדו שיעורים), או ששאלו אותם שאלות והם ענו.
ג. חיבורים
> “וגם חברו הגאונים שבכל דור ודור חיבורים לבאר התלמוד”
סוגי החיבורים:
– פירוש פרקים יחידים שהתקשו בימיו
– פירוש מסכתות שלמות וסדרים
– “הלכות פסוקות” – זה חיבורים מלבד התלמוד, שמוציאים את ההלכות מהתלמוד אבל עדיין לא פוסקים
ד. הלכות פסוקות
> “ועוד חברו הלכות פסוקות בעניני איסור והיתר וחייב ופטור”
הסבר המונחים:
– איסור והיתר – יותר בין אדם למקום (כמו יורה דעה)
– חייב ופטור – בין אדם לחברו, ממונות (כמו חושן משפט)
– או: חייב חטאת ופטור מחטאת
– או: חייב במלקות ופטור ממלקות
> “בדברים שהשעה צריכה להם, כדי שתהיה קרובה למודע מי שאינו יכול לרדת לעומקו של תלמוד”
נקודה חשובה: הגאונים לא חיברו שום דבר שלא כתוב בתלמוד בכלל. הם רק כתבו הלכות בדברים שהשעה צריכה להם, למי שלא יכול ללמוד תלמוד – שידע מה התלמוד אומר. הרמב”ם לא מדבר מתקנות חדשות.
מעמד הגאונים להלכה – נקודה מרכזית
למה הרמב”ם לא מזכיר “שאלות חדשות” כקטגוריה נפרדת אצל הגאונים?
הרמב”ם סובר שהגאונים, אפילו כשיש שאלה חדשה, רק אומרים מה נראה להם מהתלמוד – הם לא יכולים להוסיף. מה שהגאונים הכריעו אינו מחייב דורות מאוחרים לפסוק כמותם.
ההבדל מהגמרא: לפי הגמרא, כשבאה שאלה חדשה, ההכרעה נעשית דין בית דין ומחייבת. אבל הגאונים – אפילו כשיש שאלה חדשה, הם רק אומרים מה יוצא להם מהתלמוד, וזה לא מחייב.
המשמעות המעשית: פסקי הגאונים מחייבים רק בתור פירוש התלמוד. מי שלא יודע הלכה ומסתכל בספר של הגאונים – זה מחייב אותו כי התלמוד מחייב אותו. אבל חכם מאוחר יותר שרוצה להתווכח וללמוד פשט אחר בתלמוד – יש לו את הזכות. הגאונים זה לא חמור כמו איך שהרמב”ם לומד פשט בתלמוד.
ראיות:
– הרמב”ם אמר שעד הגמרא מחייב כל היהודים
– במקומות אחרים ברמב”ם, כשהוא מביא אחד מהגאונים – לפעמים הוא חולק עליו, ולפעמים הוא שוקל את דבריו, אבל הוא אף פעם לא מקבל את זה כמחייב
– בהלכות אישות הרמב”ם אומר שבית הדין יעשה שהאדם בעצמו ימחל, כדי שזה לא יהיה מכוח שהגאונים ציוו
און אויך שפעטער אין דער רמב”ם, אויב ער ברענגט אמאל א ענין פון די גאונים, איז אמאל קריגט ער זיך דערנעבן, אמאל ער קאנסידערט עס. וואלט ער נעמט עס קיינער אין שאלה אז כחות איז מחייב? סאמטיימס איז עס טאקע רייט, אבער עס זאל געזען אין… יא, איך עס גוט אין אשות אז דער בית זאל מאכן אז דער מענטש זאל אליין מוחל זיין, כדי עס זאל נישט זיין וועגן די גאונים האבן געהייסן.
אלס גבי מעיקר איז דער בעת סיכנת הגאונים איז נישט מחייב. ווער מילא אפילו פסקי גאונים וואס פשטות פליאות וואס ער רופט עס, איז נאך מחייב בתור פירוש תלמוד. די גמרא איז נישט נאר א פירוש תלמוד, ס’האט א דין פון פירוש תלמוד. סטאטש אויב איינער וואס שפעטער האט זיך דינגען און עס לערנען אנדערש פשטות די תלמוד, האט ער דער רעכט. ס’איז דער גאונים נישט חשוב’ער ווי ווי אזוי דער רבים ביים לערנען פשטות די תלמוד.
—
וויאזוי מלאכת השם
וואס ווי מען ווייסט נישט פארן דער פאסיגט עושה מלאכת השם באמונה. ס’שטייט דא אינדערזייט אז די גמרא די פתח היראה הייסט פון דעת השם.
אבער עס איז אויך פשוט, ווייל ער האט זיך געזאגט אז דער אייבערשטער האט געגעבן פאר משה רבינו די תורה שבעל פה, ער זאגט בעסיקלי אז די גאונים האבן ווייטער עוסק געווען אין די זעלבע תורה שבעל פה, די זעלבע מלאכת השם. “שעתי וקול גאוני ישראל מיין פרשכיבן די תלמוד ועד מיין” – ס’טייטש אז אלע גאוני ישראל פון די תלמוד האבן נאר עוסק געווען די זעלבע תלמוד. ווייל עס איז נישט געגאנגען צוריק צו אליין לערנען דעם פשט’ן בחומש, אדער אליין זוכען מיט התעמקות. דאס איז די מלאכת השם וואס די גאונים האבן געטון פון תלמוד.
וואס תלמוד איז עס געווען? “שעה נישט מינוט, א חיים ערב ערב ולכבן.” און עס ווייזט זייער שיין, שעה נישט מינוט.
עס ווען זעה עס רעדט ווען דער רמב”ם שרייבט די הקדמה, עס איז 1108 יאר נאך די חורבן בית המקדש. עס ווערט וואס 800 יאר צוריק, יא? איך מיין אז עס איז דא, דארף פרעגן ר’ שנייה בירטאן הארענגען די תורות, איך מיין אז עס איז דא עפעס א נקודה אז דער רמב”ם וויל דארף קריט זיין אזוי ווי א נייע אלף. עס האט טאקע טויזנט און הונדערט מיט אכט, אבער עס אים אינטערעסאנט די נאמבער טויזנט יאר, אז ער האלט שוין טויזנט יאר נאך די חורבן, איך ווייס נישט שוין וואס. ס’איז נישטא קיין ריזענינג אין דעם. איך וויל זאגן אז שרייבן משנה תורה איז שוין די אלף ימות המשיח, ס’איז שוין פאר דעם.
—
א נייע תקופה אין אידישע היסטאריע
געוואלדיג. זאגט דער רמב”ם ווייטער, דער רמב”ם קומט דיך יעצט צו אז יעצט איז א נייע פיוועט אין צייט. ווען דער רמב”ם הייבט אן שרייבן משנה תורה הייבט זיך אן א נייע חלק אין אידישע היסטאריע, א נייע ספר. ס’טייטש, די לעצטע ספר וואס מ’האט געשריבן אויף א גאר שיינע מסודר’דיגע וועג וואס דער רמב”ם האט שטארק מחשיב געווען איז געווען די משנה פון רבינו הקדוש. אביסל תלמוד. האט ער נישט נאך אלץ נישט געגעבן מיט די עשי עשי עשי יחיד.
—
“ובזמן הזה” – די שווערע צייטן
יעצט קומט א נייע תקופה. זאגט ער, “ובזמן הזה” – היינטיגע צייטן, די צייטן ווען דער רמב”ם שרייבט – איז “תקפו צרות יתירות.” “תקפו” מיינט אז ס’האט געשען תכף ומיד, איינס נאכ’ן צווייטן צרות יתירות. “ודחק השעה את הכל” – יעדער איינער איז נדחק, יעדער איינער איז פרעשורד. ממילא “ואבדה חכמת חכמינו” – ס’איז נעלם געווארן די חכמה פון אונזערע חכמים. “ובינת נבונים נסתתרה” – די שווערע צייטן נעמט אוועק די מוח פון ישוב הדעת.
—
די פראבלעם מיט די דברי הגאונים
“לפיכך, אותם הפירושים והתשובות וההלכות” – דאס זענען די דריי זאכן וואס ער האט דזשאסט אויסגערעכנט וואס די גאונים האבן מחבר געווען: פירושים, תשובות, וויאזוי מ’נעמט אפ לויט די תלמוד. אמאל פירוש התלמוד, אמאל די הלכה. “הלכה” מיינט אז די ספר הלכות איז ער מחבר געווען.
“שראו הגאונים שאין דברים מבוארים” – און “ראו” מיינט די גאונים אדער די בני הדור האבן געזען נאכ’ן שרייבן פון די גאונים, האבן זיי געזען אז ס’איז דא א פראבלעם. די גאונים האבן, ס’איז געווען שווער די גמרא, האט ער מפרש געווען די גמרא. יעצט קוקסטו אין די גאונים, פארשטייסטו נישט ווייטער.
אבער יעצט, “נתקשו בימינו” – ס’איז שוין היינט שווער. דאס וואס דעמאלטס איז געווען א העלפ איז שוין היינט נישט קיין העלפ. “ואין מבין עניינם כראוי” – און די עולם פארשטייט שוין נישט די דברי הגאונים, “אלא מעט במספר” – נאר געציילטע מענטשן. דאס איז אויף די דברי הגאונים.
“ואין צריך לומר התלמוד עצמו” – וואס ער האט שוין פריער אויסגערעכנט אז ס’איז שווער. איז געשריבן שווער און ס’איז זייער טיף. איז זייער שווער היינט – א בבלי, א הרי”ף, א הלכות – וואס ספרים וספרים וספרות הספרים. זיי זענען צריכים דעת רחבה – א מענטש דארף האבן א גרויסן שכל, ונפש חכמה, וזמן ארוך – ס’נעמט אסאך צייט. און נאר נאכן האבן די דריי תנאים – די דעת רחבה און נפש חכמה און זמן ארוך – “אחר כך יבוא אדם” – קען מען געוואויר ווערן דערפון הדרך הנכונה בדברים האסורים והמותרים, כדי שידע התורה היאך היא.
ממילא זאגט ער, היינט, מיט זיינע צרות אין זיין צייט, איז זייער זייער שווער. סאו ער האט געוואלט לייגן א מעשה, מען דארף האבן א ניץ, א גרויסע ניץ פון א נייע חכמה, א נייע ספר – כדי צו וויסן וואס די תורה דארף מען וויסן אלעס וואס שטייט אין די גמרא. מפרשי הגמרא איז זייער שווער, די גאונים האבן טאקע געארבעט דערויף, דאס איז געווען מלאכת שמים וואס זיי האבן געטון, אבער ס’העלפט נישט. בימינו איז דאך זיכער א גרעסערע…
ער זאגט נישט ירידת הדורות, ער זאגט צרות, יא? ער זאגט אזוי ווי בייסיקלי ער איז מרמז אז ס’איז יעצט נאכאמאל אזוי ווי די צייטן פון רבינו הקדוש האט זיך גענומען ארבעטן. דאס זאגסטו יא.
—
וועלכע צרות רעדט דער רמב”ם וועגן?
“ובני זה” – אה, נאר דיך האב איך מיר. ער זאגט נישט אז ס’איז ירידת הדורות, ער זאגט אז ס’איז געווען גרויסע צרות. ס’זעט אויס וועלכע צרות ער רעדט וועגן. דער רמב”ם איז פארטריבן געווארן פון שפאניע און ער האט געוואנדערט, ער האט געמיינט ער גייט קענען גיין קיין ארץ ישראל, ער איז אנגעקומען קיין מצרים. ער רעדט פון דעם? יא, איך מיין משנה תורה האט דאך דער רמב”ם געשריבן ווען ער איז שוין געווען אין זיינע עלטערע יארן, ס’איז נישט אזוי ווי פירוש המשניות. ער איז שוין דורכגעגאנגען אסאך.
—
“נערתי חצני” – דער רמב”ם הייבט אן ארבעטן
און פרייז ער? “ובני זה, נערתי חצני” – איך האב אויפגעשאקלט מיינע בגדים, אזוי ווי א מענטש הייבט זיך אן ארבעטן, ער שארט אויף זיינע ארבל. אה, איך האב געמיינט אז ער האט זיך אנגעגארטלט די לענדן, איך ווייס נישט וואס יענץ מיינט, אבער בקיצור. יא. און ער זאגט אז ס’איז דא א פסוק, די לשון איז דא א פסוק אין נחמיה. אזוי ווי א מענטש שאקלט זיך אפ און ער שטעלט זיך אויף, ער לייגט זיך אריין אין אזא חיל ורעדה, ער לייגט זיך אריין אזוי ווי אבער איך דארף ארבעטן.
“אני משה בר מיימון הספרדי, ונשענתי על צור ברוך הוא” – איך פארלאז מיך אויף דער באשעפער. ער איז דא מרמז א שטיקל אויף משה רבינו וואס איז געשטאנען ביי די נקרת הצור, און נאר משה רבינו ביי די צור האט געקענט זען כביכול דער אייבערשטער. און איך שטיי דא און איך קוק כביכול אויף די תורה פון אייבערשטן.
“ובינותי” – איך האב מיך מתבונן געווען, “בכל אלה הספרים” – אין די אלע ספרים, ובינותי בספרים, יא, “וראיתי לחבר דברים המבוארים מכל אלה החיבורים מענין איסור והיתר וטמא וטהור.”
ס’איז ווייטער, ער מיינט צו זאגן אז נאר הלכות זענען נוגע, ער גייט נישט איבערגיין די אגדות חז”ל אדער פארשידענע אנדערע זאכן, ער גייט נאר די זאכן הלכות.
“ומשאר דיני תורה כולם” – וואס איז דאס שאר דיני תורה אויסער איסור והיתר? ער גייט פשוט ברענגען למשל אלעס – הלכות מלכים און הלכות בית המקדש, אלעס, אלע דיני התורה – “בלשון ברורה ודרך קצרה.”
—
דער רמב”ם’ס פראצעס פון שרייבן
ס’איז אינטערעסאנט, ווייל דער רמב”ם האט זיין ערשטע חיבור איז דאך געווען פירוש המשניות, יא, וואס ער האט גוט מבאר געווען משניות. און ס’זעט אויס אז נאכדעם האט ער גענומען א שיינע פאר יאר וואס ער האט געלערנט גמרא בעיון, און יעצט האלט ער אז ער איז שוין גרייט, ער קען נעמען אלע גמרות וואס ער האט דורכגעלערנט בעיון און יעצט… ער האט געמוזט ווען ער האט געלערנט, האט ער געמוזט זיך צו פארצייכענען יעדע שטיקל גמרא וואס קומט אויס למעשה.
—
די תכלית פון משנה תורה
“עד” – וואס וועט זיין די מסקנה? וואס וועט זיין די תועלת, די תכלית פון דעם ספר? “עד” – ביז וואס וועט זיין?
איך מיין אז דאס איז די “ונשען על צורו” – איך מיין ער מיינט צו זאגן אזוי: ווייל ער האט דאך געזאגט אז מ’דארף האבן סיי נפש רחבה, מ’דארף אויך האבן אסאך צייט, און ס’איז שווערע צייטן יעצט. אבער ווען ער האט אנגעהויבן ארבעטן האט ער נישט געוואוסט אז ער וועט קענען ארויסגעבן אזא ספר. ער האט זיך פארלאזט אויף’ן אייבערשטן אז דער אייבערשטער וועט אים אויך געבן די צייט. ער האט געוואוסט אז די חכמה האט ער – “בינותי” – איך האב א שכל ברוך השם, אבער דער אייבערשטער דארף מיר העלפן איך זאל נישט האבן קיין צרות, איך זאל האבן די צייט, און אזוי ווייטער.
—
תורה שבעל פה סדורה בפי הכל
קיצור, “עד שתהא” – ביז ביז, וואס וועט זיין ווען מ’לערנט דעם ספר? “עד שתהא תורה שבעל פה כולה” – די גאנצע תורה שבעל פה, מיט וואס ער האט אנגעהויבן די הקדמה, אז די גמרא איז די לעצטע ווערסיע, די לעצטע סאמערי פון גאנץ תורה שבעל פה. יעצט, מיט דעם ספר וואס איז מבאר די אלע הלכות, וועט גאנץ תורה שבעל פה קענען זיין “סדורה בפי הכל” – מסודר אין יעדן איינעם’ס מויל.
אן… די גמרא האט טאקע אויך די גאנצע תורה שבעל פה, אבער די גמרא איז עס מיט קושיות און תירוצים. אבער דאס ספר וועט זיין א גרינגערע ווערסיע פון לערנען תורה שבעל פה, ווייל ס’וועט זיין “בלא קושיא” – אן קיין קושיא, און “בלא פירוק” – אן ענטפערן די קושיות, און “בלא זה אומר בכה וזה אומר בכה” – אן קיין מחלוקת.
אז זייער גוט, אין משנה תורה טאקע ברענגט דער רמב”ם, אזויווי ער גייט שוין זאגן, ער ברענגט נישט קיין מחלוקות. “אלא דברים ברורים” – קלארע זאכן, “קרובים” – קרובים מיינט מיט היינטיגע משלים אדער… ניין, קרובים מיינט גרינג. גרינג. אה, קרוב ללב. “נכונים, על פי המשפט אשר יתבאר מכל אלו החיבורים והפירושים הנמצאים מימות משה רבינו ועד עכשיו.”
איך מיין וואס ער מיינט דא צו זאגן איז, אז ווען איינער לערנט נאר תלמוד בבלי ווייסט ער דאך נאך נישט וואס ס’שטייט אין ירושלמי און אין ספרא וספרי. סאו דער רמב”ם גייט ארויסגעבן א summary פון תורה שבעל פה, סיי פון תלמוד בבלי און אויכעט פון אלע אנדערע ספרי חז”ל – כל החיבורים – אויכעט אויך אלעס וואס די גאונים האבן געזאגט.
—
אלע הלכות גלויים לקטן ולגדול
און ווען מ’וועט לערנען דאס ספר, דאס ספר וועט אויפטון “שיהיו כל הדינים” – אלע הלכות פון דעם ספר זאלן זיין “גלוים” – קלאר, “לקטן ולגדול, בדין כל מצוה ומצוה, ובדין כל הדברים שתיקנו חכמים ונביאים.” אויכעט אין די תקנות.
אינטערעסאנט, דא זאגט ער אונז אז די נביאים האבן אויך געמאכט תקנות. ער האט עס פריער דערמאנט ווען ער האט אויסגערעכנט די קבלת הנביאים. אבער אין די גמרא איז דא אסאך מאל – א שלמה האט מתקן געווען אדער נחמיה – וועלכע חכמים האבן מתקן געווען תקנות הנביאים. אבער ער איז נישט מתקן מיט א תורה נביא, anyway, ס’איז נישט פשוט א תקנה פון א נביא. מיט א תורה מן תורה שבעל פה. יא, ס’איז נישט לייכט איינצופירן א תקנה. אפשר מיינט ער אזוי, אפשר. ער מיינט אז ס’איז א summary פון אלע דורות פון פאר אים.
—
“שלא יהא אדם צריך לחיבור אחר”
אוי איז שוין פארוואס. “כללו של דבר” – סך הכל, “כדי שלא יהא אדם צריך לחיבור אחר בעולם בדין מדיני ישראל.” א מענטש זאל נישט דארפן נאך א חיבור, נאך א ספר, אין קיין שום הלכות מדיני ישראל.
“אליהו חיבר זה מקבץ לתורה שבעל פה כולה.” ער זאגט “מקבץ” אפשר? יא, סך הכל, אן ענציקלאפעדיע. “מקבץ” איז מקבץ, איז וואס איז דען א מקבץ? “מקבץ” זאגט ער “לתורה שבעל פה כולה” – אזא אראבישע קאנצעפט, אזא קובץ, עפעס וואס ס’נעמט צוזאם תורה שבעל פה כולה. מיט, און נישט נאר די תורה שבעל פה, ס’איז טאקע די תורה שבכתב, די תורה שבכתב ווערט אנגערופן, נאר אויך די תקנות פון די שופטים.
שם הספר “משנה תורה” ומשמעותו
לפיכך קראתי שם חיבור זה “משנה תורה”, לפי שאדם קורא בתורה שבכתב תחילה, ואחר כך קורא בזה, ויודע ממנו תורה שבעל פה כולה, ואינו צריך לקרות ספר אחר ביניהם.
דאס הייסט, דער איינציגסטער איז דער רמב”ם. אויב דו ווילסט לערנען כל התורה כולה פון דעם רמב”ם, דארפסט דו קויפן צוויי ספרים. אויב דו ווילסט זיין א מינימאליסט – א תנ”ך מיט א רמב”ם, and that’s all.
און דעמאלטס ווען מיר האבן געלערנט האבן מיר באמערקט אן אינטערעסאנטע זאך, אז דער רמב”ם האט אויך אריינגעלייגט אפילו די נוסח הסידור אין זיין ספר, און א הגדה של פסח. פארוואס? אזוי אז מ’זאל ממש נאר דארפן תנ”ך מיט דעם רמב”ם’ס ספר. ווייל דער רמב”ם איז דאך א סאמערי פון אלע ספרים צווישן דעם רמב”ם און דעם חומש.
הרמב”ם כמסכם ולא כמחדש
און דער רמב”ם זאגט אזוי: ווען דו לערנסט דעם רמב”ם לערנסטו נישט מיין ספר, דו לערנסט די גמרא, דו לערנסט די ספרי הגאונים. דער רמב”ם וויל נישט מ’זאל זאגן “דער הייליגער רמב”ם זאגט”, ער וויל מ’זאל זאגן “די הייליגע תורה זאגט”. ווייל ווען דו לערנסט דעם רמב”ם, לערנסטו די ווערטער פון די אלע חכמי הגמרא, פון אלע… נאר וואס דען, דו הערסט נישט אז אנדערע זאגן אנדערש, ממילא ווערט עס טרוקן דער רמב”ם אזוי.
אבער ממילא אויב ווען דער רמב”ם ברענגט נעמען, וואלטסטו געדארפט זאגן אז ווען ער ברענגט נישט קיין נעמען איז עס דער רמב”ם. אבער וויבאלד ער ברענגט נישט קיין נעמען, ווייסטו אז די גאנצע צייט איז עס די תורה פון אלע אנדערע חכמים פאר אים – חוץ ווען ער זאגט “אומר אני” אדער “יראה לי”.
—
מבנה הספר: הלכות, פרקים והלכות קטנות
וראיתי לחלק חיבור זה הלכות הלכות בכל ענין וענין.
דאס הייסט, קורצע הלכות אויף יעדע ענין. ס’איז דא א ספר אויף אן ענין, למשל הלכות שבת, און אין הלכות שבת איז דא מערערע פרקים, און אין יעדן פרק מערערע הלכות.
אינטערעסאנט – “הלכות”. ער רעדט נישט וועגן חלוקת הספרים, ער רעדט נאר אויף זיין הלכות. און דו געדענקסט אז אין ספר המצוות האט דער רמב”ם גע’דיסקרייב’ט אז ער האט געהאט א הסתפקות צו ער זאל מאכן אויף די סדר המסכתות, אזויווי דער רי”ף האט געמאכט, און נאכדעם איז די הכרעה געווען אז ער גייט מאכן אן אייגענע סדר לפי הענין – נישט לפי די מסכתות. אין מסכת סוכה קען שטיין סיי הלכות פסח און סיי הלכות חמץ. דער רמב”ם גייט מאכן עקסטער הלכות חמץ און עקסטער הלכות פסח.
ער האט געמאכט פערצן מיני ענינים, פערצן מיני ספרים. און דא שטייט נאר וועגן די הלכות, און די הלכות צעטיילט אויף פרקים, און די פרקים צעטיילט אויף קליינע הלכות.
ס’איז אינטערעסאנט אז דער רמב”ם האט נישט געמענשאנט דא די ענין אז ס’איז דא תרי”ג מצוות, וואס דאס איז א גרויסע פראדזשעקט. ער האט אנגעהויבן מיט כל מצוה ומצוה, אבער ער האט נישט געזאגט אז דער מספר איז תרי”ג. ער גייט שוין זאגן – דאס איז דער לעצטער שטיקל, ער גייט אנקומען נאכדעם דארפן אננעמען צו ציילן אלע מצוות.
הטעם לחלוקה: כדי שיהיו סדורות על פה
וכל פרק ופרק אחלק אותו להלכות קטנות כדי שיהיו סדורות על פה.
דא “הלכות” – דאס ווארט הלכות האט צוויי מינינגס. דא הלכות מאכלות אסורות, נאכדעם איז דא פרק ג’ הלכה א’. דאס זענען הלכות קטנות. יענץ איז הלכות גדולות, און דאס זענען הלכות קטנות.
בעצם האט שוין רבינו הקדוש, דער מסדר המשנה, מסדר געווען אויך מיט א פערך’דיגע אזא סארט סדר – א מסכת, און אין א מסכת איז דא פרקים, און אין די פרקים איז דא הלכות. און די ריזען פון דעם סדר איז כדי שיהיו סדורות על פה. ווייל ווען מ’זאגט פאר א מענטש “דאס איז דער ספר”, ווען דער רמב”ם וואלט געווען איין ספר פון פערצן בענדער אן עקסטערע נעמען, וואלט עס פשוט געווען אסאך שווערער צו חזר’ן. ביז עד כדי כך – מ’דארף עס קענען אויסנווייניג, מ’זאל קענען זיין אין יעדע שטיקל.
יעצט פארשטייסטו אויך אן אינטערעסאנטע זאך: סאמטיים’ס מ’זעט אז די חלוקת הפרקים, און אויך די חלוקת ההלכות אינסייד די פרקים, איז נישט אלעמאל לפי הענין. קען אמאל זיין אז איין ענין גייט אויף איינס און א האלב פרק, און נאכדעם די נעקסטע האלב פרק גייט דאס די נעקסטע. ווייל ער האט נישט געוואלט אז א פרק זאל זיין צו לאנג אדער צו קורץ. ס’איז בעיקר כדי שיהיו סדורות על פה.
אויך די הלכות – ער האט געוואלט אז יעדער זאל קענען לערנען די סדר פון א פרק ליום, ער זאל קענען חזר’ן. נישט נאר א פרק ליום, אויך ער זאל קענען חזר’ן, אזויווי ער זאגט דא כדי שיהיו סדורות על פה.
אויך די הלכות – מ’מאכט א שיעור אין רמב”ם, מ’זאל לערנען צוויי הלכות יעדן טאג, דארפסטו האבן הלכות. און דערפאר די חלוקת ההלכות איז אויך נישט אלעמאל פונקטליך לפי הענין. ס’קען אמאל זיין אז ער זאגט “ועוד אני אומר” און די נעקסטע שטיקל הייבט זיך אן מיט דעם.
—
וואס פשוט צו לערנען – מען קען נישט חזר’ן, מען קען נישט געדענקען. די משנה גייט אויף א לאדזשיק, און אין דעם איז דער רמב”ם ענליך צו די משנה. און ער האט עס געוואלט – חזר’ן זיין ספר אויסעווייניג, דיבורו יהיה על פיו כפי מה שהוא על פה. ער האט געוואלט אז מען זאל עס קענען.
בעצם די תורה אליינס איז דאך אויך צעטיילט אין פינף ספרים און עקסטערע פרקים, פסוקים. ס’איז אויך געמאכט כדי – ס’איז זמירות היו לי חוקיך – מ’זאל עס קענען זינגען, מ’זאל עס קענען זאגן. די רמב”ם זאגט אז אמאל האט מען געלערנט די תורה בעל פה – נישט נאר די תורה שבעל פה, נאר אויך די תורה שבכתב בעל פה.
—
חלוקה לפי ענינים ולא לפי מנין המצוות
אלו ההלכות הן כוללות ענין וענין, יש מהן הלכות שהן משפטי מצוה אחת בלבד.
ס’איז דא געוויסע זאכן וואס ס’איז דא למשל איין מצוה. “מצוה אחת” מיינט ממש איין מצוה פון די תרי”ג מצוות. למשל קידוש החודש – מצות קידוש החודש, איין מצוה, אבער ס’איז א לאנגע, שווערע סוגיא פון די הלכה.
און נאכדעם איז דא אזעלכע זאכן ווי למשל שבת, וואס איז איין ענין, אבער ס’איז דא מערערע מצוות.
ויהיו מצוה שיש בה דברי קבלה הרבה, והיא ענין בפני עצמו.
ס’איז דא צוויי תנאים: ס’איז לאנג, און אויב ס’איז קורץ, לייגט ער עס צוזאמען. אבער אויב ס’איז א קליינטשיגע מצוה, לייגט ער עס צוזאמען מיט ענליכע מצוות, ער לייגט עס אונטער איין קאטעגאריע. אבער אויב ס’איז אן ענין בפני עצמו, דארף עס זיין גענוג לאנג און גענוג ארך – ווי למשל הלכות נזירות, אדער הלכות דעות, וואס איז נישט אזוי לאנג, אבער ס’איז דא דריי הלכות. ס’איז א גאנצע זאך.
ויש מהן הלכות שהן כוללות משפטי מצוות הרבה.
וואס טייטש? ס’איז דא הלכות, ס’איז דא איין הלכה, אבער ס’איז דא פופציג מצוות. אבער פארוואס איז דא פופציג מצוות? ווייל אלע מצוות זענען אין איין אופן. “ענין” מיינט אן אופן – ס’איז דא איין אופן, און אין דעם איין אופן איז דא אסאך מצוות.
דוגמאות לחלוקה
ס’איז דא א הלכה, ס’איז א מצוה מיט אסאך הלכות – ער האט געלייגט צען פרקים וועגן איין מצוה. פארוואס? ווייל ס’איז איין ענין וואס האט אסאך הלכות. דארט איז דא אמאל א מצוה, א הלכה וואס ער האט גענומען א באנטש פון אנדערע מצוות. צו פארשטיין די מצוה גייט דער רמב”ם זאגן אז מ’דארף פארשטיין פארשידענע ענינים און פארשידענע סוגיות.
זאגט ער, די סיבה פארוואס איך מאך עס אזוי איז ווייל איך האב געמאכט מיין ספר לפי ענינים. דער רמב”ם וואלט געקענט מאכן זיין ספר אזוי ווי דער ספר החינוך – לפי מנין המצוות – און דעמאלטס וואלט עס געווען אסאך מער היינט. וואלט געווען איין מצוה וואס איז גאר לאנג, און איין מצוה וואס האט ממש נאר קוים… ס’איז שווער אהערצושטעלן. סאמטיים איז דא א ליסט פון זעקס מצוות וואס איז בעצם נאר איין מצוה, און ס’איז נישטא וואס צו טון, מ’ווערט דארט סטאק. און פארקערט, האבן איין מצוה וואס איז זייער לאנג, וואס האט טויזנטער פרטים.
זאגט ער, כדי זיך צו קענען חזר’ן – פון די ענין פון סדר איז בעסער אז ס’זאל זיין לפי ענינים, לא לפי מנין המצוות.
כמו שיתבאר לכל מעיין – וואס זאלסט לערנען אליין פארשטיין פארוואס מ’האט געמאכט די סדר לפי ענינים. ס’איז אינטערעסאנט – דאס איז נישט לפי סדר המסכתות, דאס איז נישט בכלל די מעשה.
—
יעצט גייט ער אנהייבן די ספר המצוות – דאס איז די נעקסטע שיעור בעצם.