סיכום השיעור 📋
זיכרון שיעור – רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ט’
—
כללות’דיגע הקדמה: הלכה און השקפה ביים רמב”ם
מענטשן מיינען אז הלכה און השקפה זענען צוויי באזונדערע נושאים, און אז השקפה איז מער “פריי” – יעדער קען זאגן וויאזוי ער וויל. אבער דער רמב”ם האלט נישט אזוי. ביים רמב”ם איז הלכה אויך וויאזוי א מענטש טראכט, וואס א מענטש דארף וויסן – דערפאר שרייבט ער “הלכות דעות”, “הלכות יסודי התורה”. די השקפות זענען אויך הלכות.
—
הלכה א’: די תורה איז אויף אייביק – לא תוסיף ולא תגרע
דברי הרמב”ם:
“דבר ברור ומפורש בתורה שהיא מצוה עומדת לעולם ולעולמי עולמים, אין לה לא שינוי ולא גרעון ולא תוספת, שנאמר את כל הדבר אשר אנכי מצוה אתכם אתו תשמרו לעשות לא תסף עליו ולא תגרע ממנו, ונאמר והנגלת לנו ולבנינו עד עולם לעשות את כל דברי התורה הזאת… וכן הוא אומר חקת עולם לדרתיכם, ונאמר לא בשמים היא… הא למדת שכל דברי התורה מצווין אנו לעשותם עד עולם… ולא מעתה לומר אין נביא רשאי לחדש דבר מעתה.”
פשט:
ס’איז א קלארע זאך אין תורה אז די תורה איז אויף אייביק – מ’טאר נישט צולייגן, נישט אראפנעמען, נישט טוישן. דער רמב”ם ברענגט פיר פסוקים אלס ראיה: (1) “לא תוסף עליו ולא תגרע ממנו”, (2) “והנגלות לנו ולבנינו עד עולם”, (3) “חוקת עולם לדורותיכם”, (4) “לא בשמים היא”. פון דעם קומט אויס אז קיין נביא טאר נישט מחדש זיין עפעס נייעס אין תורה.
חידושים און הסברות:
1) דער צוזאמענהאנג פון פרק ט’ מיט פרק ח’ – א דריטע סיבה פארוואס א נביא קען נישט גיין קעגן משה:
אין פרק ח’ האט דער רמב”ם שוין געברענגט צוויי סיבות פארוואס א נביא קען נישט גיין קעגן נבואת משה: (א) נבואת משה איז אין א העכערע קאטעגאריע ווי אלע אנדערע נביאים, (ב) אלע אידן זענען אליין עדים געווען אויף נבואת משה ביי מתן תורה, און דורך נבואת משה ווייסן מיר אז מ’דארף פאלגן אנדערע נביאים. פרק ט’ ברענגט א דריטע סיבה: אפילו אויב איינער וואלט געטענה’ט אז ער איז נישט סותר די תורה, נאר אז די תורה איז געווען “מצוות לפי זמן” – אויף דעם זאגט דער רמב”ם אז די תורה אליין זאגט בפירוש אז זי איז אויף אייביק. ממילא, יעדע טענה אז עפעס האט זיך געטוישט, איז אליין א סתירה צו נבואת משה.
2) דער רמב”ם’ס שיטה אין “לא תוסיף ולא תגרע” – אן ענין פון דעת, נישט נאר עשיה:
דער רמב”ם לערנט אפ דעם פסוק “לא תוסיפו ולא תגרעו” אנדערש ווי אנדערע ראשונים. אנדערע ראשונים לערנען אז דער איסור גייט אויף די עשיה אליין – מ’זאל נישט נעמען צוויי אתרוגים, מ’זאל נישט עסן מצה פערצן טעג אנשטאט זיבן. אבער דער רמב”ם לערנט אז דער עיקר איסור איז דער טוישן פון דער תורה כתורה – צו זאגן אז די תורה האט זיך געטוישט, אז עפעס איז צוגעלייגט אדער אראפגענומען. דאס איז אן ענין פון דעת (השקפה/אמונה), נישט בלויז אן ענין פון מעשה. דאס פאסט מיט דעם רמב”ם’ס כללות’דיגע שיטה אז הלכה אנטהאלט אויך וויאזוי א מענטש דארף טראכטן (אזוי ווי הלכות דעות).
3) דער פסוק “חוקת עולם לדורותיכם” – א קשיא אויפ’ן רמב”ם’ס ראיה:
דער פסוק “חוקת עולם לדורותיכם” שטייט אין תורה נישט אויף די גאנצע תורה, נאר אויף פארשידענע באזונדערע מצוות – ער קומט פאר צען, צוואנציק, דרייסיק מאל ביי ספעציפישע הלכות. ווי קען דער רמב”ם ברענגען דעם פסוק אלס ראיה אז די גאנצע תורה איז אויף אייביק? דער תירוץ: דער רמב”ם האלט אז די ערשטע צוויי פסוקים פון ספר דברים (“לא תוסיף ולא תגרע” און “והנגלות לנו ולבנינו עד עולם”) זענען זיכער אויף די גאנצע תורה. ווען מען זעט שוין אז די גאנצע תורה איז אויף אייביק, פארשטייט מען אז “חוקת עולם” ביי יעדע מצוה באשטעטיקט דעם זעלבן עיקרון.
4) דער פסוק “לא בשמים היא” – דער רמב”ם’ס ספעציעלע דרשה:
דער רמב”ם לערנט “לא בשמים היא” אז די גאנצע תורה איז שוין אראפגעקומען אויף דער ערד – “לא נשאר ממנה כלום בשמים”. ס’איז נישט אזוי אז דער אייבערשטער האט געגעבן איין מעסעדזש פאר משה, אבער ס’איז נאך דא אנדערע מעסעדזשעס אין הימל וואס א נביא קען אראפברענגען. נאר, “תורת ה’ תמימה” – ער האט געגעבן די גאנצע זאך. ס’איז מער נישט געבליבן. ממילא קען קיין נביא נישט טענה’ן “איך בין געווען אין הימל, איך ווייס וואס ס’טוט זיך דארטן, און דארטן האט מען עפעס געטוישט” – ווייל ס’איז גארנישט מער אין הימל צו ברענגען. דערפון קומט אויס: “אין נביא רשאי לחדש דבר מעתה.”
—
הלכה ב’: א נביא וואס גייט קעגן די תורה איז א נביא שקר
דברי הרמב”ם:
“לפיכך אם יעמוד איש בין מישראל בין מן האומות ויעשה אות ומופת ויאמר שהשם שלחו להוסיף מצוה או לגרוע מצוה או לפרש במצוה מן המצוות פירוש שלא שמענו ממשה, או שאמר שאותן מצוות שנצטוו בהן ישראל אינן לעולם ולדורי דורות אלא מצוות לפי זמן היו – הרי זה נביא שקר, שהרי בא להכחיש נבואתו של משה. ומיתתו בחנק, שהזיד לדבר בשם ה’ אשר לא צוהו. שהוא ברוך שמו ציוה למשה שהמצוה הזאת לנו ולבנינו עד עולם, ולא איש אל ויכזב.”
פשט:
אויב איינער – סיי א איד סיי א גוי – שטייט אויף, טוט אותות ומופתים, און זאגט אז דער אייבערשטער האט אים געשיקט צולייגן א מצוה, אראפנעמען א מצוה, טוישן דעם פירוש פון א מצוה (קעגן וואס מ’האט מקובל געווען פון משה), אדער זאגן אז די מצוות זענען נישט אויף אייביק נאר “מצוות לפי זמן” – איז ער א נביא שקר, ווייל ער איז מכחיש נבואת משה. זיין מיתה איז בחנק.
חידושים און הסברות:
1) “בין מישראל בין מן האומות” – פארוואס דערמאנט דער רמב”ם גוים?
דער רמב”ם שרייבט בפירוש “בין מן האומות” – וואס איז דאך לכאורה נישט שייך צו הלכות נבואה ביי אידן. דער רמב”ם מיינט דאס מעשה שהיה – עס זענען געקומען גוי’אישע נביאי שקר (ווי דער מייסד פון קריסטנטום) וואס האבן געזאגט אז די תורה האט זיך געטוישט. דאס שטימט מיט וואס ס’שטייט אין גמרא אז די קריסטן האבן אזוי געטענה’ט. דער רמב”ם וויל קלאר מאכן אז אפילו א גוי וואס טוט אותות ומופתים און זאגט אז ער איז א נביא, אויב ער גייט קעגן תורת משה, איז ער א נביא שקר.
2) “לפרש במצוה מן המצוות פירוש שלא שמענו ממשה” – וואס מיינט “פירוש” דא?
אלע מפרשי התורה לערנען דאך אריין נייע פשט’ן אין פסוקים – ווי קען דאס זיין נביא שקר? דער תירוץ: “פירוש” דא מיינט נישט אריינלערנען א פשט אין א פסוק (וואס אלע מפרשים טוען). דער רמב”ם מיינט דאס וואס ער רופט אין זיין הקדמה “פירושים המקובלים ממשה” – דאס הייסט, די תורה שבעל פה וואס משה רבינו האט איבערגעגעבן וויאזוי מ’טוט די מצוות בפועל. למשל, אויב איינער זאגט “פרי עץ הדר” מיינט נישט אתרוג נאר א לעמאן – דאס איז נישט א נייער פשט אין פסוק, דאס איז טוישן דעם פירוש המקובל ממשה אויף וויאזוי מ’איז מקיים די מצוה. דאס איז וואס דער רמב”ם פארבאט. אבער די תורה וואס איז “אפן” – וואס מ’קען מאכן נייע תורה’ליך דורך דרשות און סברות – דאס איז נישט קיין פראבלעם.
3) “מצוות לפי זמן היו” – א סובטילע טענה:
דער רמב”ם ברענגט א ספעציעלע טענה וואס א נביא שקר קען זאגן: ער זאגט נישט אז ער איז מחולק מיט משה, ער זאגט נישט אז דער אייבערשטער האט געברענגט א נייע תורה. נאר ער זאגט: “משה האט געזאגט פאר זיין צייט, און יעצט איז א נייע צייט.” דאס איז א זייער סובטילע טענה, ווייל ער גיט צו אז משה האט אמת גערעדט – נאר ער זאגט אז ס’איז געווען צייטווייליק. דער רמב”ם זאגט אז אפילו דאס מאכט אים א נביא שקר, ווייל די תורה אליין זאגט “עד עולם”.
4) “ומיתתו בחנק” – פארוואס ברענגט דער רמב”ם דא דעם דין מיתה?
דער רמב”ם’ס עיקר כוונה דא איז נישט צו פסק’ענען דעם דין מיתה (דאס געהערט צו הלכות סנהדרין). זיין כוונה איז צו באווייזן אז אזא מענטש איז א נביא שקר. ער ברענגט דעם פסוק “והנביא אשר יזיד לדבר דבר בשמי אשר לא צויתיו ומת הנביא ההוא” אלס ראיה אז די תורה אליין באהאנדלט אזא מענטש ווי א נביא שקר – די תורה האט שוין אנטיציפירט אז אזעלכע מענטשן וועלן קומען, און זי האט פסק’נט אז זיי זענען שקרנים.
5) “ולא איש אל ויכזב” – דער אייבערשטער טוישט נישט זיין מיינונג:
דער אייבערשטער איז נישט ווי א מענטש וואס טוישט זיין מיינונג אדער זאגט ליגנט. אויב דער אייבערשטער האט געזאגט דורך משה אז די תורה איז אויף אייביק, קען מען זיך פארלאזן אז ס’איז אויף אייביק. דאס איז אליין א ראיה אז יעדער וואס זאגט אנדערש איז א נביא שקר.
—
הלכה ב’ (המשך): דער ראלע פון א נביא – “נביא אקים להם מקרב אחיהם”
דברי הרמב”ם:
“אם כן, למה נאמר בתורה נביא אקים להם מקרב אחיהם כמוך ונתתי דברי בפיו ודבר אליהם את כל אשר אצונו — לא לעשות דת בא, אלא לצוות על דברי התורה ולהזהיר העם שלא יעברו עליה, כמו שאמר האחרון שבהם: זכרו תורת משה עבדי.”
“וכן אם צונו בדברי הרשות, כגון לכו למקום פלוני או אל תלכו, עשו מלחמה היום או אל תעשו, בנו חומה זו או אל תבנוה — מצוה לשמוע לו, והעובר על דבריו חייב מיתה בידי שמים, שנאמר והיה האיש אשר לא ישמע אל דברי אשר ידבר בשמי אנכי אדרש מעמו.”
“וכן נביא שעבר על דברי עצמו, והכובש נבואתו — חייב מיתה בידי שמים, ובשלשתן נאמר אנכי אדרש מעמו.”
פשט:
דער רמב”ם פארענטפערט א קשיא: אויב קיין נביא קען נישט טוישן די תורה, וואס מיינט דער פסוק אז דער אייבערשטער וועט אויפשטעלן א נביא “כמוך”? דער תירוץ: דער נביא קומט נישט מאכן א נייע דת, נאר מחזק זיין די תורה און ווארענען דאס פאלק. אויסערדעם קען א נביא באפעלן אויף דברי הרשות (זאכן וואס שטייען נישט אין תורה). ווער עס פאלגט נישט דעם נביא, אדער א נביא וואס איז עובר אויף זיינע אייגענע ווערטער, אדער א נביא וואס איז כובש נבואתו — אלע דריי זענען חייב מיתה בידי שמים.
חידושים און הסברות:
1) דער היסטארישער קאנטעקסט – קעגן קריסטנטום און איסלאם:
די שאלה “אם כן למה נאמר בתורה נביא אקים להם” איז נישט בלויז א לערנערישע קשיא, נאר ער קומט צו פארענטפערן א גרויסע טענה וואס קריסטן און מוסולמענער האבן געמאכט. זיי האבן גע’טענה’ט אז דער פסוק “נביא אקים להם מקרב אחיהם כמוך” איז א ראיה אז ס’קומט נאך א נביא מיט א נייע תורה. די מוסולמענער האבן ספעציפיש געמאכט א גימטריא אז “נביא מקרב אחיך” איז גימטריא מוחמד (דערמאנט אין אגרת תימן). דער רמב”ם ווייזט אז דער פסוק מיינט עפעס גאר אנדערש — דער נביא קומט נישט מאכן א נייע דת, נאר מחזק זיין די אלטע.
2) די ראיה פון מלאכי — “זכרו תורת משה עבדי”:
דער רמב”ם ברענגט א זייער שיינע ראיה פון מלאכי, דער לעצטער נביא. דאס איז שיין ווייל עס ווייזט אז דער גאנצער ציקל פון נבואה ענדיגט זיך מיט מחזק זיין משה רבינו’ס תורה — נישט מיט עפעס נייעס. דער לעצטער נביא שרייט: “געדענקט תורת משה!” דאס באווייזט אז דער תפקיד פון אלע נביאים איז געווען “להזכיר” — צו דערמאנען וואס מ’ווייסט שוין, נישט צו מחדש זיין נייע מצוות. דאס ווערט פארגליכן מיט דעם מסילת ישרים’ס הקדמה, וואו ער זאגט אז ער קומט נישט זאגן קיין נייע זאך, נאר “להזכיר” וואס מ’ווייסט שוין.
3) דער באגריף “האחרון שבהם” – צי מלאכי איז טאקע דער לעצטער נביא:
דער רמב”ם רופט מלאכי “האחרון שבהם”. דאס איז אינטערעסאנט, ווייל לויט וואס מ’האט פריער געלערנט, איז נישט דא קיין פארמעלער דין אז נבואה האט אויפגעהערט מיט מלאכי. “האחרון שבהם” מיינט דער לעצטער וואס ווערט גערופן מיט דעם טיטל “נביאים” אין חז”ל — שפעטער ווערן זיי שוין גערופן “אנשי כנסת הגדולה”. אויף כל פנים, אין דעם ספר נביאים ווי עס איז געדרוקט, איז מלאכי זיכער דער לעצטער.
4) דער נביא איז בלויז א “מעורר” — די מצוה בלייבט פון משה:
אפילו נאכדעם וואס א נביא ווארנט אויף א געוויסע מצוה, איז מען ווייטער מקיים די מצוה ווייל משה רבינו האט געהייסן, נישט ווייל דער נביא הייסט. דער נביא איז בסך הכל א “מעורר”. דאס ווערט פארגליכן צו א רב וואס קומט אין שול און זאגט מ’זאל זיך מחזק זיין אין לשון הרע — מ’דארף נישט היטן לשון הרע ווייל דער חפץ חיים האט געזאגט, נאר ווייל די תורה האט געזאגט; דער חפץ חיים איז געקומען ווארענען.
אבער דער חילוק פון א נביא און א סתם מוסר-זאגער: א מוסר-זאגער רעדט לפי זיין שכל וואס ער קומט אויס וואס דארף חיזוק; א נביא ברענגט אינפארמאציע פון דעם אייבערשטן – דער אייבערשטער האט יעצט א חשבון מיט א געוויסע זאך, ס’איז דא א מצוה וואס איז שוואכער געווארן וואס דארף חיזוק, אדער א נייע סיטואציע.
5) שאלה: ווען א נביא איז מעורר אויף א מצוה — וויפיל מצוות איז מען מקיים?
ווען א נביא קומט און זאגט “היט שבת”, איז מען מקיים דריי מצוות? (1) די מצוה פון שבת אליין, (2) לשמוע לדברי הנביא, (3) די מצוה פון פאלגן משה רבינו’ס תורה? אדער איז עס “double” אדער “triple”? דאס בלייבט א צריך עיון.
6) דברי הרשות — דער נביא’ס ספעציעלער תפקיד:
ביי דברי הרשות — זאכן וואס שטייען נישט אין תורה (ווי מלחמה, בויען א חומה, גיין צו א געוויסן ארט) — דארט האט דער נביא א ספעציעלן תפקיד, ווייל דאס איז נאכנישט עפעס וואס משה רבינו האט שוין “געקאווערט”. דארט איז מצוה לשמוע לו מדין “אליו תשמעון”, און ווער עס פאלגט נישט איז חייב מיתה בידי שמים.
7) מיתה בידי שמים — נישט דאסזעלבע ווי מיתה בידי אדם, און נישט דווקא א לאו:
מיתה בידי שמים איז נישט דאסזעלבע ווי מיתה בידי אדם:
– מיתה בידי אדם דארף האבן א לאו (אזהרה).
– מיתה בידי שמים דארף נישט דווקא א לאו. עס מיינט אז ס’איז א “דבר חמור מאוד” — דער אייבערשטער וועט זיך אפרעכענען מיט אים, אבער ס’איז נישט אין מענטשנ’ס הענט.
– דער לשון פון פסוק “אנכי אדרש מעמו” מיינט: איך וועל פאדערן פון אים, איך וועל זיך אפרעכענען מיט אים.
– אפילו אויף דרבנן’ס קען אמאל שטיין “חייב מיתה בידי שמים” — דאס מיינט אז ס’איז א דבר חמור, נישט אז ער שטארבט ממש.
– דער רמב”ם ברענגט נישט קיין לאו אויף נישט פאלגן א נביא — ס’איז א מצות עשה (לשמוע לו) מיט א חיוב מיתה בידי שמים.
8) די אסימעטריע צווישן נביא שקר און דעם וואס פאלגט נישט:
א נביא שקר (זאגט שקר, אדער בשם עבודה זרה, אדער הייסט עובר זיין אויף מצוות) — איז חייב מיתה בידי אדם (חנק). דער וואס פאלגט נישט דעם אמת’ן נביא — איז חייב מיתה בידי שמים. דער “משמיע” (דער פאלשער נביא) ווערט געשטראפט דורך מענטשן; דער “שומע” (דער וואס הערט נישט) ווערט געשטראפט דורך הימל.
9) “אנכי אדרש מעמו” — אפשר א רמז אז דער נביא דארף נישט פייטן פאר זיין כבוד:
דער לשון “אנכי אדרש מעמו” איז אפשר מרמז אז דער נביא דארף נישט זיך פייטן פאר זיין אייגענעם כבוד — דער אייבערשטער האט זיך שוין אנגענומען פאר אים. דער אייבערשטער אליין וועט דעם מענטשן מחייב זיין.
10) “ובשלשתן נאמר אנכי אדרש מעמו” — דער פסוק קאווערט אלע דריי:
דער פסוק “והיה האיש אשר לא ישמע אל דברי אשר ידבר בשמי אנכי אדרש מעמו” קאווערט אלע דריי פאלן:
1. א פרעמדער וואס פאלגט נישט דעם נביא — “לא ישמע אל דברי”.
2. דער נביא אליין וואס איז עובר אויף זיינע אייגענע ווערטער — “לא ישמע אל דברי” קען מיינען דער נביא אליין.
3. כובש נבואתו — ווען דער אייבערשטער זאגט אים ער זאל זאגן פאר אידן, און ער זאגט עס נישט, איז עס אויך “לא ישמע אל דברי”.
11) דער חילוק צווישן “עובר על דברי עצמו” און “כובש נבואתו”:
לכאורה איז “כובש נבואתו” דאך אויך א סארט “עובר על דברי עצמו” – דער אייבערשטער האט אים געזאגט ער זאל גיין צו אידן, און ער גייט נישט? דער חידוש: אפילו ווען דער אייבערשטער האט אים נישט געגעבן א קלארע “לשון ציווי” – ער האט נישט בפירוש געזאגט “גיי זאג דאס פאר אידן” – אבער דער נביא פארשטייט אז די נבואה איז באשטימט פאר’ן פאלק (נישט א פריוואטע נבואה פאר אים אליין, ווי מיר האבן פריער געלערנט אז א נביא האט אויך נבואות וואס ער דארף נישט איבערגעבן), אויב ער פארשטייט אז דאס איז א נבואה פאר’ן פאלק און ער זאגט עס נישט ווייטער – איז ער כובש נבואתו, כאטש ער איז נישט טעכניש “עובר על דברי עצמו” ווייל ס’איז נישט געווען א לשון ציווי. אויב ס’איז אבער יא געווען א לשון ציווי, איז ער “עובר על דברי עצמו”.
דער ביישפיל פון יונה הנביא — ער איז געווען כובש נבואתו, ער האט נישט געוואלט גיין קיין נינוה, און דער אייבערשטער האט אים אריינגעשליידערט אין ים, אים געגעבן נאך א טשענס, אבער ער האט אנגעהויבן באקומען אן עונש.
[דיגרעסיע: דער צאנזער רב] – דער צאנזער רב האט געזאגט, ווען ער האט געשריבן א בריוו קעגן סאטמאר, אז ער האט געפילט אז ער וואלט געווען א “כובש נבואתו” אויב ער וואלט נישט גערעדט – ער האט געהאט א געוויסע השראה און האט געציטערט פון דעם חיוב.
דער דילעמא פון א נביא: א נביא וואס האט א געוויסע השראה מוז זייער אכטונג געבן – פון איין זייט ציטערט ער פון כובש נבואתו (אויב ער זאגט נישט), פון דער אנדערער זייט קען ער זייער שנעל ווערן א נביא שקר (אויב ער זאגט עפעס וואס דער אייבערשטער האט אים נישט געהייסן).
12) שאלה: צי “חייב מיתה בידי שמים” גילט אויך ווען דער נביא איז מעורר אויף א מצות עשה פון תורה:
צי דער חיוב מיתה בידי שמים פאר נישט פאלגן א נביא גילט אויך ווען דער נביא איז בלויז מעורר אויף א מצוה פון תורה (נישט נאר ביי דברי הרשות)? איין צד זאגט: דאס וואלט געמיינט אז אויף א רעגולערע מצות עשה (ווי ציצית) וואלט מען פלוצלינג חייב מיתה בידי שמים — וואס וואלט געווען א שינוי אין תורה! דער אנדערער צד ענטפערט: דאס איז נישט א שינוי אין תורה’ס הלכה — די הלכה בלייבט דיזעלבע, נאר דער חומרא ווערט מער פאר דעם ספעציפישן עולם וואס האט געהערט דעם נביא. דאס ווערט פארגליכן צו דער גמרא וואו א מלאך האט געזאגט פאר רב קטינא אז מ’ווערט געשטראפט אויף נישט טראגן ציצית — דאס איז א נבואה, אבער ס’טוישט נישט די הלכה, נאר ס’מאכט עס מער חמור פאר דעם ספעציפישן מענטש.
—
הלכה ב’ (המשך): הוראת שעה – לעבור על דברי תורה לפי שעה
צוזאמענפאסונג פון די דריי ראלעס פון א נביא (חוץ פון משה):
1. מוסר / חיזוק אויף דברי תורה – מיט אינפארמאציע פון דעם אייבערשטן.
2. דברי הרשות – גיי למקום פלוני, מאך מלחמה, בוי א חומה, וכו’.
3. הוראת שעה – לעבור על דברי תורה לפי שעה.
דברי הרמב”ם:
“ובכן, אם יאמר לנו הנביא הידוע שהוא נביא לעבור על אחת מכל מצוות האמורות בתורה, או על מצוות הרבה, בין קלות בין חמורות, לפי שעה — מצוה לשמוע לו.”
“וכן למדנו מחכמים ראשונים מפי השמועה: בכל אם יאמר לך הנביא עבור על דברי תורה, כגון אליהו בהר הכרמל — שמע לו, חוץ מעבודה זרה.”
פשט:
א נביא וואס מיר ווייסן אז ער איז א נביא (ער איז א צדיק, א חכם, און ער האט געמאכט אותות ומופתים) – אויב ער זאגט פאר אידן מ’זאל עובר זיין אויף דברי תורה, אפילו אויף מערערע מצוות, אפילו אויף חמורות, אבער נאר לפי שעה (נישט לעולם) – איז א מצוה אים צו פאלגן. חוץ פון עבודה זרה – אויף עבודה זרה טאר מען קיינמאל נישט פאלגן א נביא.
חידושים:
1) “מפי השמועה” – דאס איז א קבלה פון משה רבינו:
דער כלל “בכל אם יאמר לך הנביא עבור על דברי תורה… שמע לו חוץ מעבודה זרה” איז נישט א זאך וואס דער רמב”ם האט אליין אויסגעטראכט – דאס האבן “חכמים ראשונים” מקבל געווען “מפי השמועה”, דאס הייסט פון משה רבינו אליין. דער מקור איז פון ספרי אויפ’ן פסוק “אליו תשמעון”. דער רמב”ם ברענגט דאס ווייל דאס איז א חידוש’דיגע זאך – אז מ’דארף פאלגן א נביא אפילו קעגן דברי תורה – און ער וויל באווייזן אז ס’איז נישט זיין אייגענע סברא נאר א מסורה.
2) דער מעשה פון אליהו בהר הכרמל:
דער רמב”ם ברענגט דעם מעשה פון אליהו אלס דוגמא: “שהקריב עולה בחוץ, וירושלים נבחרת” – נאכדעם וואס דער אייבערשטער האט שוין בחר געווען אין ירושלים, איז מקריב בחוץ חייב כרת. פונדעסטוועגן האט אליהו מקריב געווען אויפ’ן הר הכרמל, ווייל ער איז א נביא און “אליו תשמעון” גייט אפילו אויף א דבר איסור ווען ס’איז הוראת שעה.
3) דער רמב”ם’ס היפאטעטישע שאלה צו אליהו – א שליסל חילוק:
דער רמב”ם מאלט אויס א סצענע: “ואילו שאלו את אליהו באותה שעה ואמרו לו: האם נעקר הלאו ‘פן תעלה עולותיך בכל מקום אשר תראה’?” – וואלט אליהו געענטפערט: “לא! חס ושלום! והמעלה בחוץ לעולם חייב כרת כמו שצוה משה. אבל אני היום אקריב בחוץ בדבר ה’, כדי לעקור נביאי הבעל.”
דער חילוק איז קריטיש: אליהו האט נישט געזאגט אז דער דין האט זיך געטוישט. ער האט געזאגט אז דער דין בלייבט אויף אייביק, נאר היינט האט ער א ספעציפישע הוראה פון דעם אייבערשטן פאר א ספעציפישע צוועק. דאס איז דער יסוד פון הוראת שעה – ס’איז נישט א שינוי אין תורה, ס’איז א איינמאליגע הוראה.
—
הלכה ב’ (המשך): אויב ער זאגט ס’איז נעקר לעולם – מיתתו בחנק
דברי הרמב”ם:
“ולפיכך אם צוו כל הנביאים לעבור לפי שעה — מצוה לשמוע להם. ואם אמרו שהדבר נעקר לעולם — מיתתו בחנק, שהתורה אמרה ‘לנו ולבנינו עד עולם’.”
חידוש: פארוואס ברענגט ער דא נאכאמאל דעם פסוק “לנו ולבנינו עד עולם”?
דער רמב”ם האט שוין פריער (אין הלכה א’) געברענגט דעם פסוק “והנגלת לנו ולבנינו עד עולם”. דא ברענגט ער אים נאכאמאל ווייל דא איז דער פסוק דער יסוד פאר א חידוש וואס דער רמב”ם האט אליין מחדש געווען: אז אזא נביא איז חייב מיתה בחנק. דער מעקאניזם: וויבאלד די תורה זאגט “לנו ולבנינו עד עולם”, און דער נביא זאגט אז א דין איז נעקר לעולם, איז ער מכחיש נבואתו של משה. אויב ער איז מכחיש נבואת משה, קומט אויס אז וואס ער זאגט בשם ה’ איז שקר – ער איז א נביא שקר. און א נביא שקר – “הנביא אשר יזיד לדבר דבר בשמי אשר לא ציויתיו” – איז חייב מיתה בחנק.
דער חידוש: ס’איז נישט א דירעקטע מיתה פאר’ן עובר זיין אויף דברי משה. ס’איז מיתה פאר’ן זיין א נביא שקר – ווייל דורך דעם פסוק “לנו ולבנינו” ווייסן מיר זיכער אז וואס ער זאגט איז נישט אמת, ממילא איז ער “הזד לדבר דבר בשמי אשר לא ציויתיו”.
—
הלכה ב’ (המשך): עוקר דברים מפי השמועה אדער פסק’נט א מחלוקת בשם ה’
דברי הרמב”ם:
“וכן אם עקר דברים שלמדנום מפי השמועה, או שאמר בדין מדיני התורה שה’ ציוהו שהדין כך הוא והלכה כדברי פלוני — הרי זה נביא שקר, ויחנק. אף על פי שעשה אות.”
פשט:
נישט נאר אויב ער איז עוקר עפעס וואס שטייט בפירוש אין תורה שבכתב, נאר אויך:
– אויב ער איז עוקר דברים מפי השמועה (תורה שבעל פה – ווי למשל אז אתרוג איז “פרי עץ הדר”),
– אויב ער זאגט בשם ה’ אז די הלכה איז כדברי פלוני אין א מחלוקת צווישן חכמים (למשל א מחלוקת צווישן רבי עקיבא און רבי ישמעאל),
אין אלע פאלן איז ער א נביא שקר, אפילו אויב ער האט געמאכט אן אות.
חידושים:
1) דער יסוד פון “לא בשמים היא”:
פארוואס ווייסן מיר זיכער אז דער אייבערשטער האט אים דאס נישט געזאגט? “שהרי נאמר בתורה ‘לא בשמים היא'” – דער אייבערשטער האט אונז געזאגט אז הלכות ווערן נישט געמאכט אין הימל, הלכות ווערן איבערגעלאזט פאר די וועלט, פאר די חכמים. ווען א נביא קומט זאגן אז דער אייבערשטער האט אים געזאגט ווי צו פסק’ענען, איז ער מכחיש דעם פסוק “לא בשמים היא”, ממילא ווייסן מיר אז ער זאגט שקר, ממילא איז ער א נביא שקר, ממילא איז ער חייב חנק מדין “הנביא אשר יזיד לדבר דבר בשמי אשר לא ציויתיו”.
2) דער מעשה פון רבי אליעזר (תנורו של עכנאי):
לויט דעם רמב”ם קומט אויס א שארפע מסקנא: דאס וואס מ’האט רבי אליעזר אין חרם געלייגט (אין דער מעשה פון תנורו של עכנאי) איז געווען א גרויסע קולא, ווייל לויט’ן רמב”ם’ס שיטה האט רבי אליעזר זיך מחייב געווען מיתה מדין נביא שקר – ער האט דאך געברענגט ראיות מיט מופתים (דער חרוב-בוים, דער וואסער-קאנאל, די ווענט פון בית המדרש, און די בת קול) צו באווייזן אז די הלכה איז כמותו. ער האט געברענגט נבואה’דיגע ראיות צו פסק’ענען א הלכה – און דאס איז פונקט וואס דער רמב”ם זאגט איז נביא שקר.
אבער – רבי אליעזר האט עס נישט געזאגט בתורת נבואה בפירוש, ער האט נישט געזאגט “דער אייבערשטער האט מיר אזוי געהייסן”. ער האט געברענגט מופתים, אבער נישט אין דער פארמאט פון א נבואה. דאס איז אפשר דער חילוק פארוואס ער האט באקומען חרם און נישט מיתה. ס’איז דא מפרשים וואס רעדן וועגן דעם חילוק.
3) צי דארף א “נביא שקר” דוקא זאגן “כה אמר ה'”?
ווען איינער זאגט “אני סומך על אבי שבשמים” – אז ער טוט עפעס בשם דעם אייבערשטן – איז דאס שוין בגדר נבואה אדער נישט? איין צד האלט אז דאס איז נישט דוקא א נבואה-קלעים, ווייל ער האט נישט געזאגט “בתורת נבואה” און נישט געזאגט “דער אייבערשטער האט מיר געזאגט”. אבער דער אנדערער צד האלט אז “אני סומך על אבי שבשמים” מיינט בעצם אז ער זאגט עס בשם דעם אייבערשטן – “אבי שבשמים” איז דאך דער אייבערשטער – און דאס איז בעצם די זעלבע זאך ווי “כה אמר ה'” נאר מיט אן אנדערע נוסח. ער טענה’ט עפעס בשמו של הקב”ה אשר לא ציווהו. און אין רמב”ם שטייט נישט ערגעץ א תנאי אז נביא שקר מוז דוקא זאגן “כה אמר ה'” – ער מוז נאר זאגן עפעס בשם דעם אייבערשטן.
4) פארוואס הרג’עט מען נישט מענטשן וואס זאגן היינט אז זיי זענען נביאים?
קיינער גלייבט זיי נישט. דער גאנצער פראבלעם פון נביא שקר איז נאר ווען מענטשן גלייבן אים. דערצו, ס’קען זיין אז אפילו אויף א נביא שקר גילט דער רמב”ם’ס תנאי אז ער מוז זיין “הולך בדרכי נבואה” – א סתם’ער ליצן וואס קומט און זאגט “איך בין א נביא” איז נישט אין דער קאטעגאריע.
5) “רוח הקודש” – צי איז דאס בגדר נבואה?
ווען א רבי אדער צדיק זאגט “איך זאג דיר מיט א רוח הקודש אז דו זאלסט אזוי טון” – “רוח הקודש” מיינט דאך אז דער אייבערשטער וויל דאס. וואס איז דער חילוק צווישן דעם און “כה אמר ה'”? למעשה איז דאס די זעלבע זאך – ער טענה’ט עפעס בשמו של הקב”ה. אויב עס איז יא ציווהו – זייער גוט. אבער אויב עס איז קעגן די תורה, איז דאס זיכער די זעלבע שאלה פון נביא שקר.
6) ראיה פון דעם בני יששכר (ספר “צבי לצדיק” מיט הגהות פון ר’ שמואל’קע שפירא):
דער בני יששכר שרייבט באריכות אז געוויסע חסידים וואס מאכן מחלוקת אדער טוען עבירות און זאגן “דער רבי האט געהייסן” – דאס איז בכלל “ולא תשמעו אל דברי הנביא ההוא”. מחלוקת איז א לאו אין די תורה. אפילו א נביא זאגט אז מ’זאל טון קעגן די תורה, טאר מען נישט פאלגן, און ער איז מחוייב מיתה בחנק. א רבי האט נישט קיין רעכט צו הייסן קעגן די תורה – אפילו א נביא האט נישט קיין רעכט. דער בני יששכר רעדט אויך וועגן אנדערע חסיד’ישע עבירות וואו מענטשן זאגן “מ’מעג ווייל דער רבי האט געהייסן.”
7) דער פראקטישער טעסט – “לאמיר נעמען ערנסט!”
א פראקטישער טעסט: אויב א רבי הייסט טון עפעס קעגן די תורה, זאל מען אים פרעגן: “אויב דאס איז א הוראת שעה, בין איך מחוייב עס צו טון, און אויב איך פאלג נישט בין איך חייב מיתה. אויב דאס איז נישט קיין הוראת שעה, ביסטו חייב מיתה. רבי, לאמיר נעמען ערנסט!” מ’קען נישט סתם ווארפן ווערטער. אויב דער רבי מיינט עס ערנסט גענוג, זאל ער זאגן “דאס איז בתורת הוראת שעה.” אויב ער מיינט עס נישט ערנסט גענוג, איז ער חייב מיתה. (מיט דער באמערקונג אז “חייב חנק” איז זייער הארב – קיינער זאל נישט צושרייבן דעם רבי’ן אז מ’דארף אים הרג’ענען, אבער מ’קען אים יא האלטן רעספאנסיבל.)
8) הכרעת הלכה על פי רוח הקודש – א קאמפליצירטע סוגיא:
דער ראב”ד, דער חולק אויפ’ן רמב”ם, זאגט אסאך מאל “סוד ה’ ליראיו” – אז ער האט געזען אזוי. דער חזון איש האט געזאגט אז “סוד ה’ ליראיו” מיינט אז ער האט געלערנט תורה לשמה אזוי טיף אז עס איז אים קלאר געווארן – נישט דוקא א הימלישע זאך. אבער די “שאלות ותשובות מן השמים” איז זיכער יא א הימלישע זאך (שאלת חלום).
לויט דעם רמב”ם, אפילו “שומעין לו לפי שעה” מיינט ווען ער זאגט “יעצט זאל מען זיך פירן אזוי” – נישט אז ער מכריע א הלכה אויף אייביק. דער חילוק: א נביא קען זאגן “יעצט זאל מען זיך פירן כשיטה פלונית” בתור הנהגה לזמן הזה – דאס איז מותר. אבער ער קען נישט זאגן “די הלכה איז אזוי” בתור הכרעת הלכה.
דוגמא: לגבי איסור חדש האבן חסידים געזאגט אז דער בעל שם טוב איז נתגלה געווארן די גרויסקייט פון דער ב”ח. אבער ס’איז נישט
אז ער האט געזאגט אז מ’דארף אייביק פסק’ענען אזוי – ס’איז געווען עפעס אן ענין פון הוראת שעה/הנהגה פאר זיינע מענטשן.
אויך: מ’האט נישט אנגענומען די שאלות ותשובות מן השמים ווייל ס’איז מן השמים. למשל, לויט די שאלות ותשובות מן השמים קען מען נאר יוצא זיין מיט וואלענע ציצית, אבער מ’האט נישט אנגענומען אזוי להלכה.
[עס ווערט דערמאנט אז דער רמב”ן אויף דער “בלבול המגולה” ברענגט באריכות אלע אחרונים וואס רעדן וועגן דעם ענין.]
—
הלכה ב’ (סוף): עבודה זרה – אפילו הוראת שעה איז נישט שייך
דברי הרמב”ם:
“במה דברים אמורים — בשאר מצוות. אבל בעבודה זרה — אין שומעין לו אפילו לפי שעה. ואפילו עשה אותות ומופתים גדולים, ואמר שהשם ציוהו שתעבד עבודה זרה היום בלבד או בשעה זו בלבד — הרי זה דיבר סרה על ה’. ועל זה צוה הכתוב ואמר: ובא האות והמופת… לא תשמע אל דברי הנביא ההוא או אל חולם החלום ההוא, כי דבר סרה על ה’ אלקיכם. למה? שהרי הוא בא להכחיש נבואתו של משה. לפיכך נדע בודאי שהוא נביא שקר, וכל אשר עשה — בלאט ובכשוף עשה, ויהרגנו.”
פשט:
דער רמב”ם מאכט א קלארע חילוק: ביי אלע מצוות קען א נביא מאכן הוראת שעה. אבער ביי עבודה זרה – אפילו לפי שעה, אפילו מיט גרויסע מופתים – טאר מען נישט פאלגן. ער איז בהכרח א נביא שקר, און זיינע מופתים זענען כישוף.
חידושים און הסברות:
1) דער מקור פאר דעם חילוק פון עבודה זרה:
דער רמב”ם ברענגט נישט קיין ספעציעלן מקור פארוואס עבודה זרה איז אנדערש פון אנדערע מצוות. דער פסוק “נעבדה אלהים אחרים” איז דער מקור. אבער עס ווערט געפרעגט: דער פסוק אליין זאגט דאך נאר אז ווען א נביא זאגט “נעבדה אלהים אחרים” זאל מען אים נישט פאלגן – אבער וויאזוי ווייסט מען פון דעם אז הוראת שעה איז אויך נישט שייך ביי עבודה זרה?
2) דער לאגישער אויפבוי – א דין אין הלכות הוראת שעה:
דער פסוק איז נישט א דין אין הלכות נבואה אליין, נאר א דין אין הלכות הוראת שעה. דער לאגישער גאנג: מיר ווייסן אז הוראת שעה איז בכלל מותר (פון אליהו הנביא). איז דער פסוק קומט מוסיף זיין א קוואליפיקעישאן: אפילו הוראת שעה קען נישט זיין ביי עבודה זרה. דאס איז דער חילוק צווישן אליהו’ס הוראת שעה (וואס איז געווען ביי שאר מצוות – מאכן א במה בחוץ) און עבודה זרה (וואו קיין הוראת שעה איז נישט שייך).
3) וויאזוי ווייסט מען אז די מופתים זענען כישוף?
דער רמב”ם זאגט “כל אשר עשה בלאט ובכשוף עשה.” ס’איז דאך אן אמת’דיגע אות ומופת – וויאזוי ווייסט מען אז ס’איז כישוף? דער תירוץ: מיר ווייסן עס נישט פון דער מציאות – מיר ווייסן עס פון דער לאגיק. ווייל די תורה (נבואת משה) האט געזאגט אז עבודה זרה איז אויף אייביק אסור, און א נביא וועט קיינמאל נישט קענען דאס טוישן. ממילא, אויב איינער טוט מופתים און זאגט עבודה זרה, ווייסן מיר בהכרח אז די מופתים זענען כישוף.
דאס איז א ברייטערער יסוד: אלע מופתים אויף דער וועלט זענען מסופק – יעדע מאל ס’איז דא א מופת איז דא א ספק צי דאס איז כישוף אדער נישט. וויאזוי ווייסט מען? אויב ס’שטימט מיט וואס מיר ווייסן (נבואת משה), קען מען גלייבן. אויב ס’שטימט נישט, פסק’ענען מיר אז ס’איז כישוף. ס’מאכט נישט אויס די מציאות – ס’מאכט אויס די ידיעה וואס מיר האבן פאר דעם. די נבואה פון משה איז מכריע אז די מופת איז געווען כישוף, און ממילא איז ער חייב חנק.
4) חקירה: וואס איז דער גדר פון “עבודה זרה” אין דעם דין?
וואס מיינט “עבודה זרה” אין דעם קאנטעקסט – עיקר עבודה זרה (ממש דינען א דבר נברא), אדער אויך אביזרייהו דעבודה זרה (אריינגיין אין א מקום עבודה זרה, עבודה זרה דרבנן, אנדערע הלכות עבודה זרה)?
ראיה אז ס’מוז זיין ממש עבודה זרה: אליהו הנביא אליינס האט געמאכט א במה (וואס איז אביזרייהו/גדר פון עבודה זרה), און ער האט עס געמאכט אויף דעם מקום וואו מ’האט מקריב געווען פאר בעל. אויב אביזרייהו דעבודה זרה וואלט אויך נישט שייך געווען בהוראת שעה, וואלט אליהו דאס נישט געקענט טון. ממילא זעט מען אז “עבודה זרה” אין דעם דין מיינט ממש “לא תעבדון אלהים אחרים” – ממש דינען עבודה זרה, אזויווי דער פסוק זאגט.
(מיט דער באמערקונג אז ס’איז דא פלעצער וואו מאכן א במה איז א יסוד/גדר פון עבודה זרה, און מ’דארף וויסן פונקטליך וואס די הלכה מיינט.)
5) צי איז דער עונש חנק אדער מסית ומדיח?
דער רמב”ם זאגט “ויהרגנו” – חנק. אבער עס ווערט געפרעגט: האט ער אויך א דין פון מסית ומדיח (וואס האט אן אנדער עונש)? מ’דארף טראכטן וואס זיין עונש וועט זיין צווישן די פארשידענע עונשים.
—
עד כאן פרק ט’.
תמלול מלא 📝
ספר המדע – הלכות יסודי התורה, פרק ט׳
די תורה איז אויף אייביג – א נביא קען נישט טוישן די תורה
—
הקדמה: צוזאמענהאנג מיט די פריערדיגע פרקים
א גוטן, מיר לערנען ספר המדע, הלכות יסודי התורה, פרק ט׳, די ניינטע פרק. ברוך השם, מיר האבן שוין געלערנט אכט פרקים, און מיר לערנען ווייטער אין די נושא פון נבואה.
איינע פון די יסודות, פון די עיקרים, איז אז דער אייבערשטער רעדט צו מענטשן דורך די נביאים, און דער רמב”ם איז ווייטער ממשיך מיט די הלכות.
איך האב געזאגט א קליינע הערה, אז מענטשן האבן אין זייער קאפ אז הלכה און השקפה זענען אזוי ווי צוויי נושאים, צוויי מיני זאכן, און לכבוד דעם קענען זיי מיינען אז השקפה איז מער אזוי ווי יעדער איינער קען זאגן וויאזוי ער וויל. אבער דער רמב”ם האלט נישט אזוי. הלכה — ס׳איז דא הלכות דעות. הלכה איז וויאזוי א מענטש טראכט, וואס א מענטש דארף וויסן, און אזוי ווייטער.
חזרה אויף פרק ח׳
נעכטן האבן מיר דא געלערנט וועגן דאס. קודם כל, די זאך אז דער אייבערשטער רעדט צו נביאים — אז מענטשן וואס קומען אן צו שלימות הנפש, שלימות הדעת, קענען, אויב דער אייבערשטער וויל, דער אייבערשטער געט זיי נאך א כלי. זיי טוען די הכנה, און דער אייבערשטער געט זיי נבואה. און איינמאל זיי באקומען נבואה, און די נבואה איז א נבואה וואס איז נוגע פאר מענטשן, נישט נאר פאר זיך אליין, דארף מען זיי פאלגן.
און די נעקסטע פרק האט דער רמב”ם גערעדט וועגן נבואת משה רבינו — אז נבואת משה רבינו איז געווען אן אנדערע קאטעגאריע, אן אנדערע וועג וויאזוי דער אייבערשטער האט גערעדט צו אים, און אז ס׳איז חשובער אין מעלה. און נישט נאר דאס, נאר צום סוף האט ער ארויסגעפירט אז די סיבה פארוואס מ׳דארף פאלגן אלע נביאים איז וועגן נבואת משה, ווייל נבואת משה איז אונז די מערסטע מחייב. און די סיבה פארוואס נבואת משה איז אונז די מערסטע מחייב, איז ווייל אונז אליין האבן עס געזען, און נבואת משה האט אונז געזאגט אז אונז זאלן פאלגן אויך די אנדערע נביאים.
א דריטע סיבה פארוואס א נביא קען נישט גיין קעגן משה
יעצט גייט דער רמב”ם ממשיך זיין מיט דעם. און ממילא, דאס איז די וויכטיגע מסקנא — וואס די פרק איז לכאורה די מסקנא פון יענץ — אז וויבאלד אז אלע נביאים זענען נאר שוואכער פון נבואת משה, און נבואת משה איז זייער סיבה פארוואס מ׳דארף זיי גלייבן, איז דערפאר, אויב ס׳קומט א נביא וואס איז קעגן נבואת משה, האט ער נישט וואס אריינצורעדן. די פרק איז בעצם די הגדרות פון פונקטליך אין וועלכע וועג קען א נביא גיין אביסל אנדערש ווי די תורה, אדער נישט אנדערש ווי די תורה. דאס איז דער תוכן פון דעם פרק.
זאל מען קענען זאגן צוויי סיבות פארוואס — לאמיר קודם לערנען אינעווייניג — אבער בייסט אויף די פאריגע פרק קען מען זאגן צוויי סיבות פארוואס א נביא קען נישט זאגן אנדערש ווי משה רבינו:
1. איינס — וועגן די נבואה פון משה האבן אונז אלע געזען אז דער אייבערשטער רעדט צו משה. ממילא זענען אונז אלע עדים אויף נבואת משה.
2. צוויי — ווייל די אטאריטי פון די נביאים קומט פון נבואת משה.
זאגט דער רמב”ם, ס׳איז דא א דריטע זאך וואס אונז גייען יעצט לערנען. אין אנדערע ווערטער, די דריטע זאך איז אז איינער קען נאך אלץ טענה׳ן: “אמת, די נבואה איז שוואכער פון משה, אבער ווער זאגט אז ווען איינער זאגט א נייע מצוה אדער אנדערש ווי ס׳שטייט אין די תורה — ווער זאגט אז ער איז סותר די תורה? אפשר די תורה איז געווען פאר דעמאלטס, און היינט איז א נייע תורה?” אויף דעם הייבט דער רמב”ם אן צו זאגן אז ניין, אז ס׳איז קלאר אין די תורה אז די תורה איז אויף אייביג. ממילא, אויב איינער זאגט אנדערש, איז ער אקעגן.
—
הלכה א׳: די תורה איז אויף אייביג — לא תוסיף ולא תגרע
זאגט דער רמב”ם:
“דבר ברור ומפורש בתורה שהיא מצוה עומדת לעולם ולעולמי עולמים, אין לה לא שינוי ולא גרעון ולא תוספת.”
וואס איז דאס? אז די תורה איז א מצוה, אלעס וואס שטייט אין די תורה איז א מצוה, איז א געזעץ. אז די תורה איז קבוע וקיים, די תורה טוישט זיך קיינמאל נישט. “אין לה לא שינוי” — ס׳ווערט נישט געטוישט מיט עפעס אנדערש, “ולא גרעון” — מ׳נעמט נישט אראפ, “ולא תוספת” — און מ׳לייגט נישט צו.
די פסוקים
“שנאמר: את כל הדבר אשר אנכי מצוה אתכם אותו תשמרו לעשות, לא תוסף עליו ולא תגרע ממנו” — נאר דאס זאלט איר פאלגן צו טון, מ׳זאל נישט צולייגן און מ׳זאל נישט אראפנעמען.
“ונאמר: והנגלות לנו ולבנינו עד עולם לעשות את כל דברי התורה הזאת.”
“הא למדת שכל דברי התורה מצווין אנו לעשותם עד עולם” — לערנסטו ארויס פון די צוויי פסוקים, אז אלעס וואס שטייט אין די תורה איז מען מחויב אויף אייביג.
דער פסוק “חוקת עולם לדורותיכם”
ברענגט דער רמב”ם נאך פסוקים: “וכן הוא אומר: חוקת עולם לדורותיכם” — אז די תורה איז א חוקת עולם, איז אן אייביגע געזעץ, איז אן אייביגע וועגווייזער לדורותיכם.
> חידוש: איין פראבלעם פון דעם פסוק איז אז “חוקת עולם לדורותיכם” שטייט נישט אויף די גאנצע תורה — ס׳שטייט אויף פארשידענע מצוות. ס׳שטייט נישט אויף וויפיל מאל — צען, צוואנציג, דרייסיג מאל שטייט די תורה אויף געוויסע זאכן “חוקת עולם”. מ׳קען טענה׳ן אז דאס איז דווקא אויף יענע הלכות. מען זעט אז דער רמב”ם האט פארשטאנען אז אויב מען זעט שוין די אנדערע פסוקים זענען יא זיכער אויף די גאנצע תורה — די צוויי פסוקים פון ספר דברים — אויב מען זעט אזוי, פארשטייט מען אז דאס וואס שטייט “חוקת עולם” מיינט אז די תורה איז אן אייביגע געזעץ.
דער פסוק “לא בשמים היא”
ווייטער זאגט דער רמב”ם: “ונאמר: לא בשמים היא” — ס׳שטייט אויף די תורה — “הא למדת שאין נביא רשאי לחדש דבר מעתה.”
וואס מיינט “לא בשמים היא”? ס׳איז נישט אין הימל.
> חידוש: ממילא, אז ס׳איז נישט אין הימל, קען נישט א נביא טוישן. ווייל ווען ס׳וואלט געווען אין הימל, וואלט א נביא געזאגט: “איך בין געווען אין הימל, איך ווייס וואס ס׳טוט זיך אין הימל, איך רעד מיט הימל, און אין הימל האט מען עפעס געטוישט.” אבער ס׳איז נישט אזוי. נאר, די תורה איז שוין אראפגעברענגט געווארן אויף די ערד, און אונז אלע זענען מחוייבים אויף די תורה.
דער רמב”ם’ס פשט אין “לא בשמים היא” איז: “לא נשאר ממנה כלום בשמים” — די גאנצע תורה איז שוין אראפגעקומען אויף די ערד. ס׳איז נישט פשט אז דער אייבערשטער האט געגעבן איין מעסעדזש פאר משה, אבער ס׳איז נאך דא נאך מעסעדזשעס פון די תורה אין הימל וואס מ׳קען אראפברענגען. די גאנצע זאך איז שוין דא. אזוי ווי “תורת ה׳ תמימה” — ער האט געגעבן די גאנצע זאך, ס׳איז מער נישט געבליבן. ממילא איז “אין נביא רשאי לחדש דבר מעתה”.
דער רמב”ם’ס שיטה אין “לא תוסיפו ולא תגרעו”
> חידוש: איך וויל נאר א קליינע זאך זיך אפשטעלן — אז די וועג וויאזוי דער רמב”ם לערנט אפ דעם פסוק “לא תוסיפו ולא תגרעו” איז די שיטה פון דער רמב”ם. אנדערע ראשונים לערנען עס אפ אביסל אנדערש — אז ס׳איז אן אנדערע מין מצוה, אז מען זאל נישט טוישן די מצוה. ס׳טייטש, מען זאל נישט צולייגן, מען זאל נישט האבן צוויי אתרוגים, אדער עסן מצה פערצן טעג אנשטאט זיבן טעג — אלס די עשיה אליין.
>
> אבער דער רמב”ם זאגט אז דער עיקר איסור איז דער טוישן די תורה — זאגן אז די תורה האט זיך געטוישט, אדער זאגן אז עפעס פון די תורה האט זיך געטוישט. נישט אז א מענטש ביחידות טוט עפעס אנדערש — דאס איז אפשר אנדערע, דארף מען וויסן וואס איז דער פראבלעם מיט יענעם — אבער דאס איז אן ענין פון דעת, און נישט נאר אן ענין פון עשיה. זאגן אז עפעס האט זיך געטוישט — דאס איז דער איסור.
דא ווייזט ער אונז אן ממש — די פשוט׳ע פשט איז דער רמב”ם גערעכט — אז דאס איז די תורה: לייג נישט צו די תורה און נעם נישט אראפ. ס׳גייט אויף די גאנצע תורה, נישט אויף א פרטיות׳דיגע מצוה אזוי ווי פינף מינים בלולב. כל התורה כולה — נישט צו לייגן נאך א מצוה.
—
הלכה ב׳: א נביא וואס גייט קעגן די תורה איז א נביא שקר
“לפיכך, אם יעמוד איש, בין מישראל בין מן האומות” — דא זאגט ער זייער קלאר: ס׳וועט אויפשטיין איינער וואס מ׳וועט מיינען אפשר אז ער איז א נביא, “בין מישראל בין מן האומות”.
> הערה: סתם, דער רמב”ם מיינט “מן האומות” ווייל יודן האבן געהאט די ענין, מעשה שהיה — אז ס׳איז געקומען גוי׳אישע נביאי שקר און געזאגט אז ס׳האט זיך געטוישט די תורה, אזוי ווי ס׳שטייט אין די גמרא אז די קריסטן האבן אזוי געטון. אונז האבן נעכטן מדייק געווען אז דער רמב”ם שרייבט “בני אדם” — דא זאגט ער זייער קלאר.
“ויעשה אות ומופת” — ער וועט טון אן אות ומופת, וואס אונז האבן געלערנט אז דאס איז ווי אזוי א נביא פרואווט זיך — זיין נבואה איז אויך דורך אותות ומופתים.
“ויאמר שה׳ שלחו להוסיף מצוה, או לגרוע מצוה, או לפרש במצוה מן המצוות פירוש שלא שמענו ממשה” — אדער צולייגן, אדער אראפנעמען א מצוה, אדער אפילו נאר צו טוישן די תורה שבעל פה.
דיון: וואס מיינט “לפרש” דא?
> חידוש: חלילה, ס׳איז נישט — דער רמב”ם מיינט דא נישט אריינלערנען א פשט אין פסוק. אריינלערנען א פשט אין פסוק איז דאך דאס וואס אלע מפרשי התורה טוען. ער מיינט לכאורה צו זאגן “לפרש” — ער מיינט צו זאגן אזוי ווי ער האט אנגעהויבן זיין הקדמה, אז תורה שבעל פה איז מפרש זיין. דאס הייסט, ער וועט נישט זאגן — ער וועט זאגן: “איך טויש נישט אנדערש, ס׳שטייט דאך אין פסוק ‘פרי עץ הדר’, איך זאג אז ‘פרי עץ הדר’ מיינט נישט קיין אתרוג, נאר ס׳מיינט א לעמאן.”
חברותא: וואס מיינט א water mark?
Speaker 1: יא, אבער ער זאגט אז דאס איז פשוט א נייע פירוש. ער שטייט דאך גייט קעגן די תורה שבעל פה.
חברותא: רייט, אבער פירוש מיינט דא וואס דער רמב”ם רופט “פירושים המקובלים ממשה”. דאס וואס משה רבינו האט — דאס איז דער עיקר תורה שבעל פה — וואס ער האט געזאגט אז די מצוות טוט מען אזוי. ער מיינט נישט די תורה וואס איז אפן, וואס מען קען מאכן נייע תורות׳ליך — ס׳איז נישט קיין פראבלעם. טוישן א מצוה, דורכמאכן און טוישן די פירוש.
“מצוות לפי זמן היו”
“או שאמר שאותן המצוות שנצטוו בהן ישראל אינן לעולם ולדורי דורות אלא מצוות לפי זמן היו” — אדער א נביא וועט זאגן אז די מצוות וואס די אידן זענען מצווה געווארן אין די תורה, אינן לעולם ולדורי דורות, אלא מצוות לפי זמן היו.
> חידוש: איינער קען זאגן אז די תורה איז געגעבן געווארן פאר די אידן דעמאלט, אבער היינט דארף מען עפעס טוישן. ער זאגט אפילו נישט אז דער אייבערשטער האט געקומען מיט א נייע מצוה — ער זאגט אז לכתחילה, “איך בין נישט מחולק מיט משה. משה האט געזאגט דעמאלט, משה איז געווען פאר א געוויסע צייט, און יעצט איז א נייע צייט.”
דער פסק: נביא שקר
זאגט דער רמב”ם: “הרי זה נביא שקר.” מיר זאלן וויסן אז דער מענטש וואס זאגט די זאך איז א נביא שקר.
פארוואס? “שהרי בא להכחיש נבואתו של משה” — ער קומט מכחיש זיין די נבואה פון משה רבינו, וואס ער האט פריער דערמאנט אז משה רבינו האט געזאגט נבואה אז די תורה איז פאר אייביג.
חברותא: יא, ער מיינט פון די פסוקים.
Speaker 1: רייט. נישט אז משה רבינו איז מנבא געווען — ס׳איז א חוק, די תורה שטייט אז ס׳איז אויף אייביג. און ער גייט קעגן די תורה, איז ער מכחיש נבואתו של משה.
“ומיתתו בחנק”
“ומיתתו בחנק.”
חברותא: ווייסטו וועלכע פסוק?
Speaker 1: איך גיי דיר שוין זאגן.
“ומיתתו בחנק” — פארוואס? “שהזיד לדבר בשם ה׳ אשר לא צוהו.” אזוי ווי ס׳שטייט אין פסוק: “והנביא אשר יזיד לדבר דבר בשמי אשר לא צויתיו… ומת הנביא ההוא.” אבער די מיתה איז בחנק.
> הערה: ס׳איז אינטערעסאנט וואס ער דערמאנט דא די הלכה. ער וואלט נישט געדארפט דערמאנען — ער וואלט געקענט לערנען דאס ווען ער וואלט געלערנט מיתות בית דין. א נביא שקר איז חייב מיתה בחנק, אזוי ווי מיר וועלן גיין לערנען אין הלכות עבודה זרה. א נביא שקר איז מיתתו בחנק — אדער ער איז מתנבא בשם עבודה זרה, אדער ער איז מתנבא בשם ה׳ מה שלא שמע — איז ער מיתתו בחנק. אבער דאס איז נישט נוגע די נושא דא. דאס ווארט פונעם רמב”ם איז נישט צו פסק׳ענען די הלכה. דאס ווארט פונעם רמב”ם דא איז צו זאגן אז אויב ס׳קומט א נביא און ער זאגט קעגן נבואתו של משה, איז ער דאך א נביא שקר. וויאזוי ווייס איך אז ער איז א נביא שקר? אזוי ווי ער גייט אויספירן: “שהרי בא להכחיש נבואתו של משה.”
“ולא איש אל ויכזב”
“שהוא ברוך שמו ציוה למשה שהמצוה הזאת לנו ולבנינו עד עולם, ולא איש אל ויכזב” — דער אייבערשטער האט אונז געזאגט דורך משה אז די מצוה איז פאר אייביג. און דער אייבערשטער איז נישט אזוי ווי א מענטש וואס טוישט זיין מיינונג און ער זאגט ליגנט. דער אייבערשטער האט אונז געזאגט, און מיר ווייסן אז ס׳איז פאר אייביג.
ממילא, אויב איינער קומט און ער זאגט אנדערש, איז ער קעגן משה, און דאס איז אליין א ראיה אז ער איז א נביא שקר, און ער איז חייב מיתה.
הלכה ג׳: “נביא אקים להם מקרב אחיהם” — וואס מיינט דער פסוק?
דער היסטארישער קאנטעקסט פון דער קשיא
גייט דער רמב”ם אן ווייטער: “אם כן, למה נאמר בתורה…” יעצט איז דא א פראבלעם. לאמיר ארויסשמועסן דאס. איך האב א מנהג צו מאכן כאילו ס׳איז דא איינער וואס איז א מקשן מיט א תירוץ — וואס דער רמב”ם מאכט נישט קיין שאלה מיט א תירוץ, אבער ווען מיר לערנען קענען מיר זיך פארשטעלן. ווער ס׳קען אביסל די קאנטעקסט, קען זיך פארשטעלן אז דער רמב”ם קומט אלץ צו פארענטפערן געוויסע קשיות וואס איינער וואלט געהאט.
יעצט, ווער ס׳לערנט — האבן מיר שוין דערמאנט אז איינע פון די גרויסע חידושים פון רמב”ם איז געקומען צו פארענטפערן פראבלעמען וואס מענטשן האבן געהאט. קריסטן אדער מוסולמענער וואס האבן געזאגט אז איינע פון די אלע תורות — אז דער אייבערשטער האט צוגעלייגט, אדער דער אייבערשטער האט געטוישט, אדער משה רבינו׳ס תורה איז נישט פאר אייביג, וכדומה.
און איינע פון זייערע גרויסע ראיות איז געווען אלעמאל אז ס׳שטייט דאך א פסוק, ס׳שטייט דאך מפורש אזא פסוק אז דער אייבערשטער זאגט פאר משה אז ער גייט ברענגען א נביא פאר דיר און דו וועסט אים פאלגן. און די מוסולמענער פלעגן נוצן דעם פסוק און זאגן אז דאס איז א רמז — מיר וועלן דערמאנען אין די אגרת תימן — עפעס א גימטריא, “נביא מקרב אחיך” איז גימטריא מוחמד. איך מיין אז עפעס אזוינס איז דא אין תורה. האבן זיי געטענה׳ט אז ס׳שטייט דאך מפורש אז ס׳קומט נאך א נביא און מיר דארפן פאלגן, און וואס זאגט איר אז מ׳פאלגט נישט קיין נייע נביא?
דער רמב”ם׳ס תירוץ: דער נביא קומט נישט מאכן א נייע דת
זאגט דער רמב”ם, ס׳איז נישט ריכטיג, ס׳מיינט עפעס אנדערש. ס׳שטייט דאך אין תורה: “נביא אקים להם מקרב אחיהם כמוך” — איך וועל אויפשטעלן נאך א נביא פון צווישן די אידן אזויווי דיך משה רבינו — “ונתתי דברי בפיו” — און איך וועל רעדן צו אים אויכעט — “ודבר אליהם את כל אשר אצונו” — ער וועט איבערגעבן פאר אידן מצוות.
איז אויבנאויף קען עס אויסקוקן א סתירה וואס דער רמב”ם זאגט. אבער זאגט דער רמב”ם: ניין — “לא לעשות דת בא” — דער פסוק מיינט נישט צו זאגן אז ס׳קען קומען נאך א נביא מאכן א נייע תורה, נייע מצוות. נאר דען — “אלא לצוות על דברי התורה ולהזהיר העם שלא יעברו עליה” — פשוט, דער נביא וועט קומען נאכאמאל מצווה זיין, נאכאמאל מחזק זיין די ערשטע תורה, און נאכאמאל ווארענען דאס פאלק “שלא יעברו עליה”.
די ראיה פון מלאכי — “זכרו תורת משה עבדי”
“כמו שאמר האחרון שבהם” — זאגט ער, ברענגט ער א זייער שיינע ראיה: דער לעצטער פון די נביאים, דער נביא מלאכי, האט געזאגט “זכרו תורת משה עבדי”.
ס׳איז זייער שיין, ווייל וויאזוי מ׳ענדיגט נאכאמאל מיט די ערשטע… נישט ממש די ערשטע, ווייל ער האט נעכטן געברענגט אברהם, יצחק, יעקב, אבער על כל פנים, מ׳ענדיגט נאכאמאל מיט די גרויסע נביא, משה רבינו — מיט וואס ענדיגט מען? נאכאמאל מחזק זיין זיין תורה.
איז אויך דער פסוק “נביא אקים להם מקרב אחיהם” מיינט נישט צו זאגן ער וועט געבן א נייע תורה, נאר נאכאמאל אים געבן געוויסע חלקים פון די תורה וואס דארף פריש חיזוק, אדער ער זאל פריש ווארענען די אידן.
דיסקוסיע: צי א נביא איז בלויז א מוסר־זאגער
Speaker 2: סאו נישט געבן — סאו א נביא איז נאר א מוסר־זאגער. א נביא זאגט נישט וואס צו טון.
Speaker 1: ניין, ער זאגט דיר יא, מוסר זאגט ער דיר — תורת הנבואה. די אפעקט איז, ער זאגט דיר אז דו זאלסט נאכאמאל ווארענען די אידן נאכאמאל אויף געוויסע מצוות.
Speaker 2: יא, יא, יא, אבער נישט… נישט מיט תורה, נישט — ער איז נישט מחדש קיין מצוות.
Speaker 1: אזויווי ער ברענגט א ראיה פון מלאכי — הגם ס׳שטייט נישט ביי אלע נביאים די לשון, אבער אזויווי ער זאגט, מ׳קען זען פון די סוף אז דער נביא קומט און ער שרייט: פארוואס טוט איר פאלגן נישט די תורה? ער קומט דערמאנען — “זכרו”.
אין אנדערע ווערטער, דער נביא איז אזויווי דער מסילת ישרים זאגט אין זיין הקדמה: ער קומט קיינמאל נישט זאגן קיין נייע זאך, נאר “להזכיר” וואס זיי ווייסן שוין יא.
דער באגריף “האחרון שבהם” — צי מלאכי איז טאקע דער לעצטער נביא
אבער ס׳איז אביסל אינטערעסאנט אז ער רופט אן מלאכי “הוא האחרון שבהם”, ווייל ווי מיר האבן געלערנט נעכטן, האט משמע געווען אז נבואה האט זיך געלוינט דווקא… ס׳איז נישט דא קיין דין אז מלאכי איז דער לעצטער.
דאס מיינט צו זאגן: דער לעצטער וואס ווערט גערופן מיט דעם טיטל “נביאים” אין חז”ל — שפעטער ווערן זיי שוין גערופן אנשי כנסת הגדולה. אבער איך ווייס נישט, מ׳דארף וויסן צי דער רמב”ם האט געהאלטן אז דאס איז דער לעצטער. על כל פנים, דער לעצטער אין דעם ספר וואס הייסט נביאים — אין דעם געדרוקטן באָאָק — איז נישט קיין ספק.
דער נביא איז בלויז א “מעורר” — די מצוה בלייבט פון משה
און לכאורה, אויכעט ווען נאכדעם וואס דער נביא ווארנט, איז מען ווייטער מקיים די מצוה ווייל משה האט געהייסן, נישט ווייל דער נביא הייסט. דער נביא איז בסך הכל מעורר.
אזוי ווי ווען דער רב קומט אין די שול און ער זאגט מ׳זאל זיך מחזק זיין אין לשון הרע — מ׳דארף נישט היטן לשון הרע ווייל דער חפץ חיים האט געזאגט, נאר ווייל די תורה האט געזאגט. ער איז געקומען ווארענען זיי זאלן עס טון.
שאלה: ווען א נביא איז מעורר אויף א מצוה — וויפיל מצוות איז מען מקיים?
Speaker 2: אפשר איז עס לאו הבא מכלל עשה. דא האסטו א מצוה — דו האסט געלערנט אז ס׳איז דא א מצוה לשמוע לדברי הנביא. ס׳איז אמת, מ׳קען סתם אזוי פרעגן: ווען פאלגט מען די תורה און מ׳איז מקיים יענע מצוה ווייל ס׳איז א נביא משה, אדער ווען מ׳פאלגט יענעם איז מען מקיים די אנדערע מצוה? ס׳איז דאָבל, טריפּל?
Speaker 1: און נאכדעם קומט א נביא און ער זאגט: “רבותי, היט שבת.” יא, היט שבת, גוט זיין. דאס איז געווען א נביא. ער זאגט — איז מען מקיים דריי מצוות? סיי לשמוע לדברי הנביא, און סיי די מצוה פון שבת, און סיי דער נביא פון משה רבינו… מ׳דארף טראכטן דערוועגן.
—
הלכה ד׳: דברי הרשות — דער נביא׳ס ספעציעלער תפקיד
דער רמב”ם׳ס ווערטער
זאגט דער רמב”ם ווייטער: “וכן אם ציונו בדברי הרשות” — ווי נאך האט א נביא א רעכט צו טון? אונז צו באפעלן אויף עפעס וואס ביז דער נביא האט עס געזאגט איז געווען דברי הרשות, א זאך וואס ס׳שטייט נישט וועגן דעם אין די תורה:
– “כגון לכו למקום פלוני או אל תלכו”
– “עשו מלחמה היום או אל תעשו”
– “בנו חומה זו או אל תבנוה”
דאס זענען נבואות וואס איז אמאל געווען. מלחמה איז זיכער געווען, און ירמיה האט געווארנט מ׳זאל נישט טון מלחמה. יא, סתם מיינט ער צו מרמז זיין אויף געוויסע זאכן וואס שטייט אין די ספרי נביאים — “בנו חומה” אדער…
מצוה לשמוע לו ביי דברי הרשות
אדער ער זאגט: די אלע זאכן וואס האבן נישט קיין שייכות, ס׳שטייט נישט וועגן דעם אין די תורה — דעמאלטס איז מצוה לשמוע לו, ווייל דער נביא האט דאך די רעכט דא, ס׳איז נאכנישט עפעס וואס משה רבינו האט שוין געקאווערט. דעמאלטס איז א מצוה אים צו פאלגן, אזויווי די מצוה וואס מיר האבן נעכטן געלערנט — די מצוה פון פאלגן א נביא. און אויף דעם מיינט דאך דער פסוק “נביא אקים להם… אליו תשמעון”.
און אז ס׳איז דא א מצות עשה פון פאלגן, און אויך איז דא א מצות לא תעשה אויב מ׳פאלגט נישט. אפשר וועלן מיר דאס זען באלד.
—
הלכה ד׳ (המשך): חייב מיתה בידי שמים פאר נישט פאלגן א נביא
דער עונש: מיתה בידי שמים
אבער וואס ער זאגט איז אז ער איז חייב מיתה בידי שמים. אויב ער איז עובר אויף די דברי הנביא אין די ענינים פון רשות, איז ער חייב מיתה בידי שמים. שנאמר: “והיה האיש אשר לא ישמע אל דברי אשר ידבר בשמי אנכי אדרוש מעמו”.
דיסקוסיע: צי דער חיוב גילט אויך ווען דער נביא איז מזהיר אויף תורה
Speaker 2: אפשר אויך ווען ער איז מזהיר אויף די תורה דארף מען זיך וואונדערן וועגן דעם, אקעי. לכאורה גייט ער ארויף אויף די לעצטע זאך וואס ער האט געזאגט.
Speaker 1: אקעי.
דיסקוסיע: מיתה בידי שמים — צי ס׳דארף זיין א לאו
Speaker 2: אז ס׳איז דאך נישט קיין לא תעשה. א לא תעשה איז נאר דא “שלא יגרע ולא יוסיף”. אבער אז ער איז חייב מיתה — געווענליך ווען ס׳איז דא חייב מיתה איז אויך דא א לאו.
Speaker 1: מיתה בידי שמים איז נישט דווקא א לאו. מיתה בידי שמים מיינט נישט גארנישט. ס׳איז דא אזא זאך — למשל ווען די גמרא זאגט אז ער איז חייב מיתה, זאגט די גמרא: ניין, מיתה בידי שמים. מיתה בידי שמים מיינט אז ס׳קומט זיך אים אז ער זאל חייב זיין, אבער דער אייבערשטער האט זיינע חשבונות. ס׳מיינט נישט קיין כלל׳דיגע חיוב מיתה. מ׳דארף נישט קיין נפקא מינה פאר גארנישט. מיתה בידי אדם דארף זיין א לאו.
Speaker 2: אבער ווי דו זאגסט, מיתה בידי שמים — אויב איך פארשטיי ריכטיג, אפשר וועלן מיר זען שפעטער — ער זאגט דאך אז ער איז פטור, איז דאך נישט נוגע לגבי תשובה. ס׳איז מער ביי אדם למקום.
Speaker 1: בקיצור, דער אייבערשטער… א גרויסע תשובה מיינט אז ס׳ווייזט אז ס׳איז א דבר חמור, אז מ׳דארף גרויסע תשובה טון, נישט קיין קליינע עבירה. אבער ס׳איז נישט א זאך וואס מ׳דארף א לאו צו זאגן אז ער איז חייב מיתה בידי שמים.
אזוי ווי ווען ס׳איז דא אזהרה, שטייט “אזהרה שמענו עונש מנין” — און ווען ס׳איז דא אזהרה מוז שטיין… פארקערט, איך מיין “עונש שמענו אזהרה מנין”. אבער בידי שמים איז לאו דווקא.
אקעי, עניוועי, מיר האבן נישט געזען אין רמב”ם אז ס׳זאל זיין א לאו. ס׳איז א מצות עשה, און ס׳איז א דבר וואס מ׳איז חייב מיתה בידי שמים.
Speaker 2: ובשלשתן נאמר… איך געדענק אז אפילו אויף דרבנן׳ס קען אמאל שטיין חייב מיתה בידי שמים. דאס הייסט, ער איז נישט חייב מיתה, און די מפרשים זאגן אז דאס מיינט מיתה בידי שמים.
Speaker 1: וואס הייסט ער איז נישט חייב מיתה? מיתה בידי שמים מיינט אז ס׳איז א דבר חמור מאוד, און ער איז חייב מיתה — זאל דער שמים אים שוין נעמען קער, נישט בידי אדם.
דער לשון פון פסוק — “אנכי אדרוש מעמו”
די לשון איז טאקע דא אזוי: “והיה האיש אשר לא ישמע אל דברי אשר ידבר בשמי אנכי אדרוש מעמו” — איך וועל פאדערן פון אים, איך וועל זיך אפרעכענען מיט אים, כביכול.
[חידוש:] דאס מיינט אפשר מרמז זיין אזוי ווי אז דער נביא דארף נישט זיך פייטן פאר זיין אייגענעם כבוד. דער אייבערשטער האט זיך שוין אנגענומען פאר אים — דער אייבערשטער וועט אים מחייב זיין.
—
די אסימעטריע צווישן נביא שקר און דעם וואס פאלגט נישט
זאגט דער רמב”ם זייער אן אינטערעסאנטע הלכה. די דריי הלכות זענען חייב. אבער די עיקר חילוק איז אז מה שאין כן א נביא וואס זאגט א נבואת שקר — איז יא חייב מיתה בידי אדם. דאס איז די חילוק:
– דער נביא אליין, וואס ער זאגט שקר אדער בשם עבודה זרה אדער בשם של עבר על המצוות — איז ער חייב מיתה בידי אדם, מיתתו בחנק, אזוי האבן מיר געלערנט. דאס איז מיתה בידי אדם.
– דער וואס פאלגט נישט דעם נביא — אויף דעם זאגט זייער שיין, ס׳איז דא א נישט א סימעטריע צווישן דער משמיע און דער שומע.
[חידוש:] דער נביא, ווען ער זאגט א שקר, ווען ער איז א נישט קיין גוטע נביא — אונז זייגער נעמען. ווען אונז פאלגן נישט דעם נביא — וועט דער אייבערשטער נעמען קעיר. אינטערעסאנט.
דיסקוסיע: צי דער חיוב מיתה בידי שמים גילט אויך ביי חיזוק אויף תורה
Speaker 2: אבער איך מיין, דאס וואס דו האסט געזאגט אז “אשר לא ישמע אל דברי” מיינט אויך ווען ער קומט מעורר זיין אויף די תורה — איך גלייב נישט אז דאס קען זיין, ווייל אויב אזוי וואלט דאס געקומען אז אפילו אז ער איז מעורר אן עבירה, למשל א מצות עשה, מיר זענען חייב מיתה בידי שמים.
Speaker 1: ניין, דער נביא האט אויך געזאגט.
Speaker 2: איך גלייב נישט אז דאס קען זיין, ווייל דאס אליין וואלט געווען א שינוי אין די תורה, ניין?
Speaker 1: ניין, דאס זאגט די תורה — חייב מיתה בידי שמים. דאס איז נישט קיין שינוי אין די מציאות, דאס איז א שינוי אז יעצט, ווייל דער עולם וואס האט אים געהערט.
Speaker 2: דאס הייסט נישט קיין שינוי אין די תורה.
Speaker 1: אזוי ווי למשל שטייט א מצות עשה — האט דער מלאך געזאגט פאר רב קטינא אז מ׳איז מעניש אויף נישט קיין ציצית. דאס הייסט א נבואה, אבער צו קומען יעצט — דער אייבערשטער האט יעצט געשיקט א נביא.
Speaker 2: איך פארשטיי אז די הלכה האט זיך נישט געטוישט. דער נביא קען נישט זאגן אז אויף א רעגולער מצות עשה איז מען פון יעצט דא אויף דעם א חיוב מיתה, אבער ער קען זאגן אז פאר דעם עולם — וועלן זיי ווארענען זיי — וועט עס ווערן מער חמור, וועט ער חייב ווערן אויף דעם.
—
הלכה ה׳: נביא שעבר על דברי עצמו, וכובש נבואתו
דער רמב”ם׳ס ווערטער
זאגט דער רמב”ם ווייטער: נישט נאר א צווייטער מענטש וואס הערט פון דעם נביא, נאר דער נביא איז מחייב זיך אליין. ווייל דער נביא איז דאך פשוט אז ער האט געהערט דעם דבר השם. דעם דבר השם איז אים מחייב פונקט אזוי ווי יעדן, אפשר נאך מער, ווייל ער האט עס אליין דירעקט געהערט.
וועגן דעם: “נביא שעבר על דברי עצמו” — א נביא וואס איז עובר אויף זיינע אייגענע ווערטער — “והכובש נבואתו” — אדער נאך עפעס: איינער וואס ס׳קומט צו אים א נבואה און ער האלט עס איין, ער פאלגט עס נישט — נישט ער פאלגט עס נישט, ער גיט עס נישט איבער פאר דעם עולם, ער באהאלט עס — “חייב מיתה בידי שמים”.
דער ביישפיל פון יונה הנביא
איך דערמאן מיך אז דאס איז געווען וואס יונה האט געטון. יונה איז געווען כובש נבואתו, און ס׳איז אים אנגעקומען אן עונש. דער אייבערשטער האט אים אריינגעשליידערט, ער האט אים געגעבן נאך א טשענס, אבער ער האט אנגעהויבן באקומען אן עונש ווייל ער איז געווען כובש נבואתו.
“ובשלשתן נאמר אנכי אדרוש מעמו” — דער פסוק קאווערט אלע דריי
“ובשלשתן” — און ביי די אלע דריי — ס׳טאטשט:
1. סיי ווען א פרעמדער פאלגט נישט דעם נביא,
2. סיי ווען דער נביא פאלגט זיך אליין נישט,
3. אדער ווען ער האלט איין זיין נבואה —
אויף די אלע דריי שטייט “אנכי אדרוש מעמו”.
ווייל “והיה האיש אשר לא ישמע אל דברי” קען מיינען דער נביא אליין. און עס איז אויך אין “לא ישמע אל דברי” — אז דער אייבערשטער זאגט אים מ׳זאל זאגן פאר אידן, און ער זאגט עס נישט, איז עס אויך א “לא ישמע אל דברי”. אויף די אלע דריי שטייט “אנכי אדרוש מעמו”.
דיסקוסיע: צי “כובש נבואתו” איז אויך א סוג “עובר על דברי עצמו”
Speaker 2: דאמאלסט איז אבער דאך א שאלה — איז דאך דאס דער כלל, איך טראכט, אז “כובש נבואתו” איז אויך: אויב מ׳זאל לערנען אז פשוט דער אייבערשטער האט אים געזאגט גיי צו די אידן, און ער האט נישט געפאלגט, איז ער דאך סתם אן עובר על דברי עצמו.
Speaker 1: איך טראכט אז אפשר די שאלה איז אז אפילו אויב א…
—
דער חילוק צווישן “עובר על דברי עצמו” און “כובש נבואתו”
Speaker 1: ווייל די “אשר לא ישמע אל דברי” קען מיינען דער נביא אליין. און ס’איז אויך “אשר לא ישמע אל דברי” אז דער אייבערשטער זאגט אים ער זאל זאגן פאר אידן, און ער זאגט עס נישט, איז ער אויך א “אשר לא ישמע אל דברי”. די אלע דריי שטייט אין נביא אויך “אשר לא ישמע אל דברי”.
דא האב איך א שאלה. ס’איז דאך די זעלבע זאך. איך טראכט, די כובש נבואתו איז דאך אויך אן עבירה על דברי עצמו. דער אייבערשטער האט אים געזאגט גיי צו די אידן, ער האט נישט געפאלגט. ער איז דאך סתם אן עבירה על דברי עצמו.
איך טראכט, אפשר די חידוש איז אז אפילו אויב דער אייבערשטער זאגט אים נישט — א נביא, אויב ער פארשטייט אז די נבואה איז נישט געווען א קלארע לשון ציווי, אבער ער ווייסט אז ס’איז א נבואה פאר די פאלק. מיר האבן דאך נעכטן געלערנט אז ער האט סתם נבואות וואס ער דארף נישט איבערגעבן. אבער אויב ער פארשטייט אז דאס איז א נבואה פאר די פאלק, אפילו אפשר איז ער נישט עובר על דברי עצמו ווייל ס’איז נישט געווען א לשון ציווי, איז ער סתם כובש נבואתו.
יא, דאס איז וואס דו האסט געוואלט זאגן?
Speaker 2: יא, יא.
Speaker 1: אויב ס’איז נישט קיין לשון ציווי אז ער מוז זאגן, איז ער כובש נבואתו. אויב ס’איז א לשון ציווי אז ער מוז זאגן, איז ער עובר על דברי עצמו.
—
דיגרעסיע: דער צאנזער רב
Speaker 1: איך געדענק אז דער צאנזער רב האט געזאגט, ווען ער האט געשריבן די בריוו קעגן סאטמאר, אז ער האט געזאגט אז ער איז געווען א כובש נבואתו. סאו, וועלן מיר רעדן מער וועגן דעם.
Speaker 2: יא.
—
דער דילעמא פון א נביא
Speaker 1: ובכן, אקעי, דאס איז — סאו די דריי זאכן. ס’איז א דילעמא, אז ער האט עפעס א געוויסע השראה און ער ציטערט פון זיין כובש נבואתו, ווייל ער קען אויך זייער שנעל זיין א נביא שקר. ער דארף אכטונג געבן וואס ער זאגט, תלוי וואס ער זאגט אלס נבואה.
—
די דריטע “דזשאב” פון א נביא: הוראת שעה לעבור על דברי תורה
צוזאמענפאסונג פון די ראלעס פון א נביא
Speaker 1: זאגט דער רמב”ם ווייטער: “ובכן, אם יאמר לנו הנביא…” סאו דאס איז נאך א זאך וואס א נביא קען טון. סאו ביז דערווייל האבן מיר געלערנט צוויי זאכן. וואס איז די דזשאב פון א נביא, נישט חוץ פון משה? וואס זענען די דזשאבס פון די נביאים?
סאו מיר האבן צוויי דזשאבס ביז דערווייל: זאגן מוסר פאר די עולם — אדער דאס איז נישט סתם מוסר, רייט? אזוי האבן מיר יעצט פארשטאנען. דער אייבערשטער האט יעצט עפעס א חשבון מיט דעם זאך, ס’איז דא עפעס אינפארמאציע. ס’קען זיין א נייע חיוב מיתה, אדער א מצוה וואס איז שוואכער געווארן וואס מען דארף חיזוק. יא.
אבער דו זאגסט אז ס’איז דא א חילוק פון סתם א נביא און א סתם א מוסר זאגער. א מוסר זאגער זאגט לפי דיין שכל וואס דו קומסט אויס וואס דארף חיזוק. א נביא —
Speaker 2: א נביא קען אויך געבן מלקות לפי צורך השעה.
Speaker 1: אמת. צורך השעה קען ער טון וואס ער וויל. אבער א נביא זאגט דיר אז דער אייבערשטער איז יעצט אינטערעסירט אז מ’זאל באמערקן אז ס’איז דא א פראבלעם. אמת? אמת? אמת?
—
דער רמב”ם: א נביא קען זאגן לעבור על דברי תורה לפי שעה
Speaker 1: יעצט איז דא א דריטע זאך וואס א נביא קען יא זאגן. דאס איז וואס דער רמב”ם זאגט, אז א נביא האט נישט קיין שום רעכט אריינצורעדן אין עפעס וואס שטייט אין די תורה — איז נישט אזוי פשוט. ער זאגט נישט אז ער טוישט די תורה, ער וויל נישט זאגן אז מ’איז נישט איינס מיט די תורה. אבער אויב ער זאגט אויף א געוויסע ספעציפישע זאך, פאר א געוויסע ספעציפישע צייט, אז מ’זאל טון עפעס — זאגט ער אזוי:
“אם יאמר לנו הנביא” — אבער וועלכער נביא מיינט ער? א נביא שנודע לנו שהוא נביא. מיר ווייסן אז ער איז א נביא, ווייל ער איז א צדיק, און אזוי ווי מיר האבן נעכטן געלערנט א חכם, און ער האט געמאכט אותות ומופתים. און נאכדעם זאגט ער אונז — לעבור על אחת מכל מצוות האמורות בתורה — ער זאגט פאר געוויסע מענטשן אז מען זאל עובר זיין אויף עפעס וואס שטייט אין די תורה. אבער נישט נאר אויב ער זאגט עס אויף איין געוויסע מצוה, נאר אפילו מצוות הרבה, בין קלות בין חמורות — אפילו נישט נאר קליינע לייכטע מצוות, נאר אויך די חמורות. אבער ער זאגט עס לפי שעה — ער זאגט יעצט איז א הוראת שעה, ער זאגט איך טויש נישט די תורה, נאר איך זאג אז יעצט איז דא א מצב אז יעצט זאל מען טון די זאך — דעמאלט מצוה לשמוע לו, דעמאלט איז א מצוה אים צו פאלגן.
—
דער מקור: מפי השמועה, פון משה רבינו
Speaker 1: “וכן למדנו מחכמים ראשונים מפי השמועה” — וואס טייטשט דאס “מפי השמועה”? “מפי השמועה” מיינט פון משה. די חכמים האבן זיך אויסגעטראפן — ווייל דעמאלטס אויף יענע חידוש וואלט דאס געווען אן ענטפער. דאס איז א זאך וואס זיי האבן געהערט פון די פארצייטישע חכמים, און פי השמועה וואס זיי האבן געהערט פון משה רבינו.
דער לשון וואס ער גייט דיר ברענגען — א לשון הגמרא און א לשון המשנה. לכאורה, די גמרא קוקט אין די זייט צו זען ווי זיי ברענגען די מקור. דאס איז — ער זאגט, ס’איז נישט קיין זאך וואס ער האט איינזאם אויסגעטראכט. דאס האבן די חכמים מקבל געווען.
Speaker 2: עקזעקטלי, מפי השמועה. יא יא. וואס זיי האבן אים איבערגעברענגט.
—
דער ספרי אויף “אליו תשמעון”
Speaker 1: איך געדענק נישט ווער ס’האט די לשון פון ספרי, ער האט אזא סארט לשון. על כל פנים, אויף א פסוק אין די תורה פון “אליו תשמעון”, זאגן חז”ל אזוי: “בכל אם יאמר לך הנביא עבור על דברי תורה, כגון אליהו בהר הכרמל — שמע לו, חוץ מעבודה זרה.”
ס’איז דאך געווען א איסור — מ’טאר נישט מקריב זיין, מ’טאר נישט מאכן קיין מזבח ענעוועי, אויסער איינמאל מ’בויט די בית המקדש מעג מען נאר בויען א מזבח ביי די מקום המקדש. אבער אליהו הנביא איז געגאנגען — דעמאלטס ווען ס’איז געווען די מחלוקת מיט די נביאי שקר פון אחאב — האט אליהו געזאגט: לאמיר מאכן א מזבח, לאמיר בויען במות אויף הר הכרמל. דארט דארף מען אים יא פאלגן. “שמע לו” — פאלג אים יא. “חוץ מעבודה זרה” — אויף עבודה זרה טאר מען קיינמאל נישט פאלגן דעם נביא.
זעען מיר פון חז”ל אז אויסער עבודה זרה דארף מען יא פאלגן דעם נביא, אפילו ווען ער זאגט אז מ’זאל עובר זיין אויף דברי תורה.
—
דער רמב”ם: “והוא שיהיה הדבר לפי שעה”
Speaker 1: ווי קען דאס זיין? זאגט דער רמב”ם: “והוא שיהיה הדבר לפי שעה” — ווייל ווען ס’איז לפי שעה, דארף מען יא פאלגן. “כגון אליהו בהר הכרמל, שהקריב עולה בחוץ” — ס’איז געווען א ספעציפישע מעשה, “שהקריב עולה בחוץ”.
דער רמב”ם רעדט דאך אלעס קלאר, גערעכט?
Speaker 2: יא, ער רעדט קלאר.
Speaker 1: אליהו האט מקריב געווען עולה בחוץ, “וירושלים נבחרת” — ס’איז שוין געווען נאכדעם וואס דער אייבערשטער האט בחר געווען אין ירושלים, טאר מען מער נישט מקריב זיין במות, ווייל מקריב בחוץ איז דאך חייב כרת. וויאזוי האט אליהו געמעגט טון? “ומפני שהוא נביא מצוה לשמוע לו, וגם בזה נאמר ‘אליו תשמעון’.” “אליו תשמעון” גייט ארויף אפילו ווען ער זאגט דיר א דבר איסור, אויב ער זאגט דיר אז ס’איז הוראת שעה, איז “אליו תשמעון”.
—
דער רמב”ם’ס היפאטעטישע שאלה צו אליהו
Speaker 1: זאגט דער רמב”ם אזא זאך: “ואילו שאלו את אליהו ואמרו לו” — אויב איינער וואלט געפרעגט אליהו הנביא: “נעקר מה שכתוב בתורה ‘פן תעלה עולותיך בכל מקום אשר תראה’?” — פון יעצט האט זיך געטוישט די מצוה? האט זיך געטוישט דער “פן”, וואס איז א לשון פון א לאו? האט זיך געטוישט דער לאו, דער איסור?
“היה אומר” — וואלט אליהו געענטפערט: “לא” — חס ושלום, דער איסור אין תורה האט זיך נישט געטוישט — “אלא המקריב בחוץ לעולם חייב כרת, כמו שציוה משה. אבל אני היום אקריב בחוץ בדבר ה’, כדי להכחיש נביאי הבעל.” האב איך א הוראת שעה. דעמאלטס דארף מען יא פאלגן דעם נביא.
—
אויב ער זאגט ס’איז נעקר לעולם — מיתתו בחנק
Speaker 1: זאגט ער ווייטער: “ועל הדרך הזאת אם ציוו כל הנביאים לעבור לפי שעה — מצוה לשמוע להם. ואם אמרו שהדבר נעקר לעולם — מיתתן בחנק, שהתורה אמרה ‘לנו ולבנינו עד עולם’.”
פארוואס ברענגט ער נאכאמאל דעם פסוק “לנו ולבנינו עד עולם”?
Speaker 1: פירט ער נאכאמאל אויס — אינטערעסאנט פארוואס ער ברענגט דא א נייע פסוק. ס’איז די זעלבע פסוק וואס ער האט געברענגט פריער: “והנגלות לנו ולבנינו עד עולם”. דאס וואס ער ברענגט דאס דא איז ווייל דאס וואס ער שרייבט דא “מיתתו בחנק” — האט דער רמב”ם אליינס מחדש געווען. אפשר איז דא א מקור, אבער דא זעט מען אין דעם פרק אז ער האט מחדש געווען בייסט אויף די סברא: אז וויבאלד די תורה שטייט “לנו ולבנינו”, און איינער זאגט אנדערש, ער מכחיש נבואתו של משה, קומט דאך אויס אז ער איז א נביא שקר, ממילא איז ער מיתתו בחנק.
ס’איז נישט מיתתו בחנק דירעקט פאר’ן עובר זיין על דברי משה — ס’איז מיתתו בחנק פאר’ן זיין א נביא שקר, ווייל ער איז דער “הזד לדבר דבר בשמי” — ער זאגט דאך א זאך וואס איז נישט אמת. סאו פאר דעם דארף ער ברענגען דעם פסוק “לנו ולבנינו”, ווייל ער איז נאר א נביא שקר וויבאלד דער פסוק פון משה שטייט אנדערש.
Speaker 2: יא.
—
עוקר דברים מפי השמועה אדער פסק’נט א מחלוקת בשם ה’ — נביא שקר
Speaker 1: “וכן אם עקר דבר מדברים שלמדנו מפי השמועה” — זאגט דער רמב”ם יעצט א שארפע זאך. נישט נאר אז ער איז עוקר עפעס וואס שטייט אין די תורה, ארויסגעשריבן אין תורה שבכתב, נאר “וכן אם עקר דברים שלמדנום מפי השמועה” — ער איז עוקר א זאך וואס איז מן התורה מפי השמועה, ווייל מ’האט אזוי מקבל געווען פון תורה שבעל פה.
אויב ער איז אומר בדין תורה — אפילו מער פון דעם, אפילו פירש מיר אזוי די פירוש ההלכות וואס מ’האט געלערנט פון משה רבינו, למשל אז אתרוג איז א פרי עץ הדר וכדומה.
אדער אפילו מער פון דעם — אויב ער איז אומר בדין מדיני התורה, אויף סיי וועלכע הלכה וואס די חכמים האבן אזוי גע’פסק’נט, אפילו א הלכה וואס די חכמים זענען מחולק ביניהם — אפילו די הלכה צווישן רבי עקיבא און רבי ישמעאל, סיי וועלכע הלכה וואס די חכמים זענען מחולק ביניהם, אזא זאך וואס דארף זיין א מחלוקת — קומט ער זאגן אז דער אייבערשטער האט אים געהייסן אז אזוי און אזוי זאל זיין די הלכה, און ער קומט זאגן אז “הלכה כדברי פלוני” — הרי זה נביא שקר.
ווען ער זאגט די ווערטער, זאגט ער א דבר שקר. “ויחנק” — דארף ער באקומען חנק. ווייל נאכאמאל, ווייל ער זאגט עפעס בשם הקב”ה אשר לא ציווהו.
—
דער יסוד: “לא בשמים היא”
Speaker 1: זאגט דער רמב”ם: אפילו אם עשה אות — אפילו ער האט געמאכט אן אות. פארוואס דארף מען אים געבן מיתה? וויאזוי זאגט ער עפעס — פון וואו ווייסן מיר זיכער אז דאס האט דער אייבערשטער נישט געזאגט?
“שהרי נאמר בתורה ‘לא בשמים היא'” — דער אייבערשטער האט אונז געזאגט “לא בשמים היא”, אז אין הימל מאכט מען נישט קיין הלכות, הלכות לאזט מען פאר די וועלט. און ער קומט זאגן אקעגן דעם — ער קומט זאגן אז מ’פסק’נט אין הימל ווי א געוויסע שיטה — איז ער מכחיש התורה. קומט אויס אז דאס וואס ער זאגט איז נישט אמת, מיר ווייסן אז ס’איז נישט אמת וועגן “לא בשמים היא”, ממילא איז ער יעצט עובר אויף “הנביא אשר יזיד לדבר דבר בשמי אשר לא ציויתיו”, און אויף דעם קומט מיתה.
—
חידוש: דער מעשה פון רבי אליעזר (תנורו של עכנאי)
Speaker 1: קומט אויס לויט’ן רמב”ם אז דאס וואס מ’האט נאר משמת געווען און מ’האט געלייגט רבי אליעזר אין חרם, איז געווען א גאנצע גרויסע קולא, ווייל ער האט זיך מחייב געווען מיתה מדין נביא שקר. ווייל ער האט דאך געזאגט אז אמת מאימתי — ער האט געברענגט ראיות מיט מופתים, מיט נבואות, צו זאגן אז די הלכה איז כמותו.
אבער וואס דען איז עס? די גמרא ברענגט דאך — דאס “לא בשמים היא” קומט דאך פון דעם, די גמרא זאגט דאך “לא בשמים היא”. די גמרא ציטירט אויף נאך פלעצער. דער רמב”ם מיינט ער האט נאך מקורות, אבער די גמרא זאגט דארט אז דעמאלט האט ער געזאגט “לא בשמים היא”. קומט אויס אז ער האט געטון אנדערש — איז לכאורה איז ער געווען א נביא שקר.
און ס’איז דא מפרשים וואס מ’רעדט וועגן דעם, און מ’איז מסביר געווען פארוואס ס’איז יא נביא שקר אדער נישט נביא שקר.
איך ברענג נאר ארויס אז אזוי קומט אויס לויט’ן רמב”ם, מיט די זעלבע משפחות און די זעלבע קאטעגאריע — נאר ער האט עס נישט געזאגט בתורת נבואה. ער האט נישט געזאגט בשם דער אייבערשטער אז אזוי איז דער פסק. דאס איז אפשר דער חילוק פארוואס ער האט באקומען חרם און נישט מיתה.
“אני סומך על אבי שבשמים” – צי איז דאס בגדר נבואה?
ער ברענגט נאר ארויס אז דאס זענען די משפחות, און דאס איז די קאטעגאריע וואו ער גייט אריין. ער האט נישט געזאגט בתורת נבואה, ער האט נישט געזאגט אז דער אייבערשטער האט אים געזאגט, ער האט געזאגט “אני סומך על אבי שבשמים”.
—
איך בין נישט אזוי זיכער אין דיר, איך האב נישט דאס געזען. עס שטייט נישט נגד אז ער איז א נביא מוסמך. ער זאגט נאר אזויפיל, אז איינער זאגט “אני סומך על אבי שבשמים” – וואס מיינט ער צו זאגן? אז דער הימל – ווער איז דער הימל? דער אייבערשטער. וואס ער מאכט אן עבירה בשם השם, א פסוק אדער אן עבירה, ער זאגט עס בשם דער אייבערשטער. דאס איז וואס ער זאגט. ער זאגט “אני סומך על אבי שבשמים”, ער זאגט עס בשם דער אייבערשטער, אז די הלכה איז אזוי. איך זע נישט אז עס שטייט אין רמב”ם ערגעץ א תנאי אז נביא שקר מוז זיין א פסוק, ער מוז זאגן “כה אמר ה'”.
פארוואס הרג’עט מען נישט מענטשן וואס זאגן היינט אז זיי זענען נביאים?
די אנדערע זייט וואלט געקענט זיין – איך האב אמאל געפרעגט, אויב עס איז דא מענטשן היינט וואס זענען תולה אין נבואה? איך ווייס, עס איז שוין געווען די דרשה’לע מיט שוין דער איינער, ער זאגט אז ער איז א נביא. איז פארוואס הרג’עט מען אים נישט? דער תירוץ איז אז קיינער גלייבט אים נישט. דער גאנצער פראבלעם פון א נביא דארף דאך זיין אז מ’זאגט…
עס קען זיין אז אפילו אויף א נביא שקר איז דא די תנאי פון דער רמב”ם אז ער איז הולך בדרכי נבואה. געדענקסט אז דער רמב”ם זאגט אז איינער וואס איז נישט הולך בדרכי נבואה הייבט זיך בכלל נישט אן? איינער איז סתם אפשר א ליצן וואס קומט און ער זאגט “איך בין א נביא” – העלאו, ער האט עס געזאגט, עס איז מתוך פסחא לאס, תענה לנביא.
“רוח הקודש” – צי איז דאס בגדר נבואה?
אבער איך ווייס נישט אויב עס איז דא א חילוק אז איינער זאגט “רוח הקודש”. למשל, וואס איינער זאגט – אבער קעגן דיר איז די לשון “אשר לא צויתי לדבר כן”. דאס איז אויך א שאלה.
לאמיר עס צעטיילן, ווייל איך זאג דיר נישט הלכה למעשה, איך זאג עס נאר על דרך לעורר הלבבות. איך וואלט זיך נאכגעפרעגט די הלכה וואס זאגט מיר, אבער איך זאג דיר נאר לעורר הלבבות – אז ווען עס קומט א רבי למשל, א צדיק, איך ווייס וואס, און ער זאגט “איך זאג דיר מיט א רוח הקודש, האלט איך אז דו זאלסט אזוי טון” – וואס איז דאס, אן אנדערע נביא? וואס מיינט ער צו זאגן?
איך טראכט אריין, וואס מיינט ער צו זאגן? רוח הקודש מיינט אז דער אייבערשטער וויל דאס, אמת? “כה אמר ה'”. וואס איז די חילוק צווישן “כה אמר ה'”? ער זאגט אן אנדערע נוסח. למעשה איז דאס די זעלבע זאך – ער טענה’ט עפעס בשמו של הקדוש ברוך הוא אשר לא ציווהו. איך מיין, אויב עס איז יא ציווהו, זייער גוט, מ’קען דארפן אריינגיין אין די אלע פרטים. אויב עס איז קעגן די תורה, דעמאלט איז זיכער די זעלבע שאלה.
ראיה פון דעם בני יששכר – ספר “צבי לצדיק”
איך האב א שטיקל ראיה לדברי. דער הייליגער בני יששכר האט געשריבן א ספר – דאס איז א וויכטיגע ספר וואס יעדער חסידישער איד דארף לערנען, כידוע – דאס הייסט “צבי לצדיק” פון אונזער זיידע ר’ הערש’לע זיסקער, און אויף דעם איז דא א פירוש פון די בני יששכר. פון רבי שמואל’קע שפירא, הגהות, זייער א שיינע ספר, מרתחא מיינעך הייסט עס. און דארט איז דא אריכות וועגן דעם, אז ער איז ברוגז אז דא איז געוויסע חסידים וואס זיי מאכן מחלוקת אדער זיי טוען סתם עבירות, און זיי זאגן אז דער רבי האט געהייסן.
זאגט דער בני יששכר: וואס הייסט מחלוקת? דאס איז א לאו אין די תורה. אפילו אז א נביא זאגט אז מ’זאל טון קעגן די תורה, טאר מען נישט פאלגן, און ער איז מחוייב מיתה בחנק. איינער זאגט אז מיין רבי האט געהייסן מ’זאל זיך קריגן מיט דיר? א רבי האט נישט קיין רעכט צו הייסן קעגן די תורה, אפילו א נביא האט נישט קיין רעכט. און ער רעדט אויך וועגן אנדערע חסיד’ישע עבירות, אז ס’איז דא מענטשן וואס זאגן מ’מעג טון פארשידענע עבירות ווייל דער רבי האט געהייסן. זאגט ער, דאס איז אלץ בכלל “ולא תשמעו אל דברי הנביא ההוא”.
דער פראקטישער טעסט – “לאמיר נעמען ערנסט!”
פארשטייט זיך, ס’איז דא דער היתר פון הוראת שעה. דעמאלט דארף מען אנהייבן טראכטן צו ס’איז טאקע א נביא וואס ער קען מאכן הוראת שעה וכו’. אבער אויב ס’איז א זאך וואס איז קלאר, למשל מאכן א מחלוקת מיט א צווייטן איד נאר ווייל ער האט אן אנדערע שיטה, און דאס איז זיכער אן איסור דאורייתא, איז במילא קלאר אז אפילו דער גרעסטער רבי זאגט – אזוי זאגט דער בני יששכר – טאר מען נישט פאלגן, און ס’קען אפילו זיין אז דער רבי איז חייב חנק.
איך מיין אז חייב חנק איז זייער הארב, קיינער זאל נישט צושטרייבן דעם רבי’ן, קיינער זאל נישט זאגן אז זיין רבי דארף מען הרג’ענען צוליב דעם. אבער איך מיין אז מ’קען אים יא האלטן רעספאנסיבל און אים פרעגן אזוי: “טייערער רבי, אויב איז דאס א הוראת שעה, בין איך מחוייב עס צו טון, און אויב נישט בין איך חייב מיתה פאר’ן נישט פאלגן א נביא. אויב איז דאס נישט קיין הוראת שעה, ביסטו חייב מיתה. רבי, לאמיר נעמען ערנסט! מ’קען נישט סתם ווארפן זאכן.”
א רבי הייסט מאכן מחלוקת? יא, ער זאגט א זייער שטארקע זאך. אויב דער רבי נעמט עס גענוג ערנסט, זאל דער רבי זאגן “דאס איז בתורת הוראת שעה, און ווער ס’גייט נישט פאלגן איז חייב מיתה.” און אויב דער רבי מיינט עס נישט גענוג ערנסט, איז ער חייב מיתה. מ’קען נישט סתם ווארפן ווערטער. אויב ער זאגט עס לשם יחוד קודשא בריך הוא, אויב ער זאגט עס לשם שמים – דאס איז נישט קיין רבי. פשוט אז מ’דארף נישט.
הכרעת הלכה על פי רוח הקודש – “שומעין לו בכל” און זיינע גדרים
“אף על פי שאין שומעין לו בכל” – דאס איז אלעס ווען ער וויל זאגן אופן כללי אז אזוי איז די זאך בשמים. אבער אויב ער וויל זאגן אז יעצט זאל מען זיך פירן אזוי און אזוי, דעמאלט שומעין לו בכל.
ס’איז דא אזעלכע זאכן, אזויווי איך מיין למשל לגבי איסור חדש האבן חסידים געזאגט אז דער בעל שם טוב איז נתגלה געווארן די גרויסקייט פון די ב”ח. אבער ס’איז נישט אז ער האט געזאגט אז מ’דארף אייביג פסק’ענען אזוי און אזוי. ס’איז געווען עפעס אן ענין פון הוראת שעה, האט ער געפסק’נט אזוי פאר זיינע מענטשן.
דער ראב”ד, “סוד ה’ ליראיו”, און שאלות ותשובות מן השמים
מ’מעג דערמאנען אז ס’איז נישט אזוי פשוט, ס’איז אביסל מער קאמפליצירט לגבי די נושא פון הכרעת הלכה על פי רוח הקודש אדער בת קול. און אויך דער ראב”ד, וואס איז דער חולק אויף דער רמב”ם, זאגט ער אסאך מאל, דערמאנט ער אז “סוד ה’ ליראיו”, ער האט געזען אזוי געזען. און דאכט זיך אויף דעם איז דאך דער חזון איש האט געזאגט: “סוד ה’ ליראיו” מיינט אז ער האט געלערנט תורה לשמה, ער האט געלערנט אזוי טיף און אזוי איז אים קלאר געווארן – נישט אז ס’איז דוקא א הימלישע זאך. אבער די שאלות ותשובות מן השמים איז זיכער יא א הימלישע זאך, ס’איז שאלת חלום.
ס’איז דא דער רמב”ן אויף דער בלבול המגולה, ס’איז באריכות, ער ברענגט אלע אחרונים וואס רעדן וועגן דעם, ס’איז דא אויף אים א ספר שנקרא. אבער דער רמב”ם איז זייער מחמיר אין דעם, און ס’זעט אויס אז דער רמב”ם וואלט געזאגט אז אפילו לפי שעה, שומעין לו, מיינט אויך ווען ער איז מכריע אין א מחלוקת. אבער נישט אז ער זאגט אז די הלכה איז אזוי – ער זאגט יעצט זאל מען זיך פירן כשיטת התורה אזוי. צו אין דעם קען זיין ער זאגט יעצט זאל מען זיך פירן אזוי די שיטה, נישט בתור הכרעת הלכה נאר בתור הנהגה לזמן הזה – איז יא מותר, איז יא דארף מען פאלגן.
אזוי אויך האט מען נישט אנגענומען מער די שאלות ותשובות מן השמים ווייל ס’איז מן השמים. למשל, לויט די שאלות ותשובות מן השמים קען מען נאר יוצא זיין מיט וואלענע ציצית, אבער מ’האט נישט אנגענומען אזוי להלכה.
—
הלכה י’: עבודה זרה – אפילו הוראת שעה איז נישט שייך
דברי הרמב”ם
זאגט דער רמב”ם ווייטער: במה דברים אמורים, בשאר מצוות. די אלע זאכן וואס מ’האט געזאגט אז לפי שעה קען א נביא גיין אנטקעגן עפעס וואס שטייט אין די תורה, דאס איז נאר בשאר מצוות. אבל בעבודה זרה – שוין פריער האט דער רמב”ם דערמאנט אז ביי עבודה זרה אין שומעין לו אפילו לפי שעה. עבודה זרה טאר מען נישט אויסהערן דעם נביא אפילו לפי שעה.
ואפילו עשה אותות ומופתים גדולים – אפילו ער האט געטאן גרויסע מופתים – ואמר שהשם ציוהו שתיעבד עבודה זרה היום בלבד – נאר היינט זאל מען דינען עבודה זרה – או בשעה זו בלבד, הרי זה דיבר סרה על ה’ – ער האט געזאגט פאלשע זאכן בשם ה’.
דאס איז די לשון הפסוק וואס ער גייט יעצט ברענגען: “ובא האות והמופת… לא תשמע אל דברי הנביא ההוא או אל חולם החלום ההוא, כי דבר סרה על ה’ אלקיכם” – אפילו ער ברענגט א מופת, אבער ער זאגט זאכן וואס איז פאלש, “לא תשמע אל דברי הנביא ההוא” – ער האט געזאגט פאלשע זאכן אויף דעם אייבערשטן.
פארוואס? – ער איז מכחיש נבואת משה
למה? פארוואס? שהרי הוא בא להכחיש נבואתו של משה – ער קומט דאך מכחיש זיין די נבואה פון משה. לפיכך נדע בודאי שהוא נביא שקר – ווייל ער איז מכחיש די נבואה פון משה, וואס מיר ווייסן שוין אז דער אייבערשטער האט צוגעזאגט אז ס’וועט קיינמאל נישט געשען און ער זאל נישט מאכן ווי משה, ווייל עבודה זרה איז אויף אייביג אסור.
דיון: דער מקור פאר דעם חילוק פון עבודה זרה
דער רמב”ם זאגט אונז נישט קיין מקור. ער ברענגט נישט קיין מקור אז עבודה זרה איז נישט קיין הוראת שעה. דאס איז דער פסוק אליין. דער פסוק זאגט “נעבדה אלהים אחרים” – אז איינער זאגט דיר נעבדה אלהים אחרים, זאגט דער רמב”ם פון דא איז א ראיה אז ווען א נביא שקר זאגט נעבדה אלהים אחרים, איז עס אייביג בהכרח אסור, עס קען נישט זיין.
דער רמב”ם האט זיך לכאורה געדארפט א קשיא, ווייל דא זעען מיר אז אליהו הנביא קען טוישן, מאכן אן עולה, און דא זעען מיר אז ווען א נביא זאגט עבודה זרה דארף מען אים גלייך הרג’ענען. מוז זיין, דאס איז דער חילוק – אז ביי הוראת שעה ביי אנדערע מצוות איז שייך הוראת שעה, ביי עבודה זרה איז נישט שייך.
דער לאגישער אויפבוי – א דין אין הלכות הוראת שעה
זאג איך צו, אין אנדערע ווערטער: דאס וואס דער פסוק זאגט אז מ’זאל נישט פאלגן עבודה זרה איז נישט ווייל א נביא קען נישט זאגן גארנישט קעגן די תורה – דאס איז א פרט אין הלכות הוראת שעה כביכול.
אין אנדערע ווערטער, איינער וואלט געקענט זאגן אז אויף עבודה זרה איז אויך דא הוראת שעה, אבער דאס וואס עס שטייט “נעבדה אלהים אחרים” מיינט אויף אייביג. ס’איז נישט קלאר ווי דער רמב”ם האט דא ארויסגענומען א ראיה פאר דעם. איך זע נישט דא א ראיה פאר דעם. איך מיין אז עס שטייט דארטן אזוי ווי ער זאגט פאר דיר דין עבודה זרה.
אקעי, מ’קען רעדן די גאנצע טאג. אבער מ’קען גרינג זאגן אז לכאורה איז עס טאקע פון דעם לאדזשיק: וויבאלד אונז ווייסן דאך אז הוראת שעה מעג מען אלעמאל טון, איז א נביא מעג יא מאכן הוראת שעה. איז דער פסוק איז א דין אין הלכות הוראת שעה, נישט קיין דין אין הלכות נבואה – איך מיין צו זאגן, ס’איז א דין אין הלכות נבואה, אבער ס’איז אן הנחה אז דו דארפסט האבן א קוואליפיקעישאן פון הלכות הוראת שעה – אז הוראת שעה, דאס הייסט אפילו הוראת שעה, קען נישט זיין ביי עבודה זרה.
וויאזוי ווייסט מען אז די מופתים זענען כישוף?
לפיכך נדע בודאי שהוא נביא שקר, אם הוא עשה כשוף, וכל אשר עשה – וואס ער האט געטון, איך מיין אז ער האט געטון אותות ומופתים – איז בלאט ובכשוף – וואס ער האט געטון מיט כישוף – ויהרגנו – מ’דארף אים געבן חנק.
ס’איז מיר אינטערעסאנט אז מ’דארף אים געבן חנק – אדער ער האט אויך א דין מסית ומדיח, דארף מען טראכטן וואס זיין עונש וועט זיין צווישן די עונשים.
אבער ס’איז אינטערעסאנט: וויאזוי ווייס איך אז ס’איז כישוף? ס’איז אינטערעסאנט אז דער רמב”ם זאגט דא אן אינטערעסאנטע זאך, אזוי ווי די גאנצע לאדזשיק גייט דאך אין דעם. וויאזוי ווייס איך אז דו האסט געמאכט כישוף? איז דאס נישט אן אמת’דיגע אות ומופת?
איז די תירוץ: נישט. פארוואס נישט? ווייל די תורה האט דיר געזאגט אז א נביא וועט קיינמאל נישט זאגן – ווייל מיר ווייסן די נבואה פון משה. ממילא ווייסט מען אז עס איז כישוף.
סאו, וויסן זאלט איר: אלע מופתים אויף דער וועלט, זאגט דער רמב”ם, זענען מסופק. יעדע מאל ס’איז דא א מופת איז דא א ספק צו דאס איז א כישוף אדער נישט. איז וויאזוי ווייסט מען? אויב ס’שטימט מיט וואס מיר ווייסן און די מופתים, דעמאלטס קען מען גלייבן – נאר די הלכה איז אז מען זאל גלייבן. אויב ס’שטימט נישט, דעמאלטס פסק’ענען מיר – ס’מאכט נישט די מציאות, ס’מאכט נאר די ידיעה וואס מיר האבן פאר דעם – און די נבואה פון משה איז מכריע אז די מופת איז געווען כישוף, און ממילא איז ער חייב חנק. און דאס איז די דין.
חקירה: וואס איז דער גדר פון “עבודה זרה” אין דעם דין?
איין חקירה האב איך דא, א הלכה וואס מ’דארף פרעגן די רבנים. איך מיין נישט אז ס’איז אזוי נוגע – הלכות עבודה זרה פרעגט מען קיינמאל נישט קיין שאלות פון די רבנים – אבער איך וויל וויסן: וואס איז די גדר פון די נביא לעבור על עבודה זרה?
ס’איז דא עיקר עבודה זרה, און ס’איז דא אביזרייהו. ס’איז דא עיקר עבודה זרה – ממש א דין פון א דבר נברא – אביזרייהו דעבודה זרה. יא, וואס איז מיט אריינגיין אין א מקום עבודה זרה, אדער ס’איז ממש עבודה זרה דרבנן, אדער אנדערע הלכות עבודה זרה?
ראיה אז ס’מוז זיין ממש עבודה זרה: איך האב פאר דיר א ראיה אז ס’מוז זיין ממש עבודה זרה, ווייל אליהו הנביא אליינס האט געכאפט א שטיקל עבודה זרה – יא, ער האט געגאנגען מאכן במות, און א חלק עולם האט מקריב געווען פאר עבודה זרה, פאר בעל. זייער מקום געווען, דאס איז זיכער נישט מיטגעווארן. אבער מדאורייתא עבודה זרה – איז זייער מעגליך אז ער איז זיך משתתף מיט עבודה זרה, ס’איז אפשר א לפני עיוור. אבער ס’קען זיין אז דא איז א ראיה אז עבודה זרה מיינט מען ממש “לא תעבדון אלהים אחרים” אזויווי דער פסוק זאגט, מיר רעדן.
אבער מ’קען זאגן אביסל בעסער – ס’איז דא פלעצער וואו ס’זעט אויס אז מאכן א במה איז א יסוד עבודה זרה, ס’איז א גדר פאר עבודה זרה. יא, אבער מ’דארף וויסן פונקטליך וואס די הלכה מיינט.
—
עד כאן פרק ט’.