הלכות יסודי התורה פרק ד – תמלול

רמב”ם הלכות יסודי התורה – פרק ד׳: דברים המחוברים מד׳ יסודות וצורה

הקדמה צום פרק

רבותי, מיר גייען לערנען די פערטע פרק אין הלכות יסודי התורה. ברוך השם, די אלע מקשיבים [listeners], מ’האט שוין אנגעצויגן דריי שווערע פרקים מיט א באנטש הקדמות און מנין המצוות [enumeration of the commandments], און דא האלט מען יעצט.

די קעפל פון דעם פרק האט ר’ יצחק געמאכט: „דברים המחוברים מד׳ יסודות וצורה” [things composed of the four elements and form]. דער רמב”ם [Rambam: Maimonides] גייט מסביר זיין פון וואס חומר [matter] איז געמאכט.

נישט פונקטליך פון וואס חומר איז געמאכט, נאר וואס די זאכן וואס מיר האבן גערעדט — אז ס’איז דא דריי סארט זאכן אויף דער וועלט:

1. צורה בלי חומר [form without matter — i.e., angels/separate intellects]

2. צורה בחומר, אבער איין חומר וואס בלייבט אויף אייביג — ער טוישט זיך נישט, שטארבט נישט [i.e., the celestial spheres]

3. צורה בחומר — און וועלכע חומר? חומר וואס איז געמאכט פון פיר סארטן חומר: מים, אוויר, אש, ועפר [water, air, fire, and earth]

די פיר זאכן האבן מיר שוין געלערנט אין דעם פריערדיגן פרק סוף — דאס איז די ד׳ יסודות [four elements]. די ד׳ יסודות זענען שוין אליינס חומר וצורה [matter and form], אבער אלע זאכן וואס אונז האבן זענען דאפלט: זייער חומר איז געמאכט פון די צורה פון די פיר יסודות, הנקרא אש, מים, רוח, עפר, און חוץ דעם האבן זיי א צורה. דאס איז די זאכן וואס אונז רעדן, און דער פרק רעדט וועגן דעם.

—

פארוואס שטארבן מענטשן? — די מאטיוואציע פון דעם פרק

נאר, די חומר פון זאכן וואס זענען א חומר וצורה וואס ווערט כלה [perishable] — זענען פון די פיר יסודות. די חומר פון כוכבים [stars] און אנדערע זענען פון אן אנדער חומר, און נישט פון איינע פון די פיר יסודות.

ס’איז נישט אזוי ווי ס’האבן געזאגט אז די פילאסאפן האבן געזאגט אז די כוכבים זענען געמאכט פון איינע פון די פיר יסודות — אזוי ווי אלע כוכבים זענען געמאכט פון פייער, אדער עפעס אזוינס. דער רמב”ם לערנט: ניין, פייער איז די זאך וואס איז דא דא אונטן. די שטערנס זענען געמאכט פון א גאנצע פינפטע זאך, און בכלל נישט איינע פון די פיר יסודות.

[חידוש:] וואס מאכט אונז צו ווערן חומר וכלה [perishable matter] — איז ווייל די פיר יסודות זענען חומר וכלה.

מיר גייען לערנען עקזעקטלי אין דעם פרק פארוואס מענטשן שטארבן. ווער ס’האט זיך געוואונדערט צו וויסן פארוואס איז דאס אז מענטשן שטארבן — גייט לערנען אין דעם פרק. מ’האט זיך אמאל יעדער איינער געמוטשעט מיט דעם. ס’האט אייך זיך אמאל געוואונדערט: פארוואס איז פשט אז ס’שטארבן מענטשן?

נישט נאר אז דאס איז איין קשיא [difficulty] — נאך: מ’קען דאך זען אז שטערנס שטארבן נישט, די זון שטארבט נישט. פארוואס צייט זיך אונזערע כלים [vessels]?

„והארץ לעולם עומדת” [Koheles/Ecclesiastes 1:4: “and the earth endures forever”]. זייער גוט. די מענטשן — „דור הולך ודור בא, והארץ לעולם עומדת” [a generation goes and a generation comes, and the earth endures forever]. מענטשן גייט א דור הולך ודור בא. די וועלט, די שטערנס, אפילו די וועלט אליין — עס בלייבט אויף אייביג. What’s going on? ס’איז זייער פאני [funny/strange]. גיי מיר דאך אויסגעפינען די תירוץ [answer]. שטימט. זייער גוט.

—

„והארץ לעולם עומדת” — וואס הייסט עס?

די חומר הארץ [the matter of the earth] איז דאך נישט די זעלבע ווי די… אפילו די חומר הארץ איז אויף אייביג, אבער עס גייט דורך changes. דאס האט א חיות [vitality], ממילא אפילו די עפר ווערט דאס — ווערט עס צוריק מתחדש [renewed]. אבער — די מענטש איז נישט „הארץ לעולם עומדת.” אפילו „הארץ לעולם עומדת” — אבער די מענטשן וואס זענען געמאכט פון די ארץ פלוס נאך זאכן, איז נישט לעולם עומדת.

[חידוש:] ס’איז לכאורה [seemingly] — די צורת הארץ [the form of the earth] לעולם עומדת. די חומר לכאורה איז יא א מין מתכלה [perishable].

—

שטרוקטור פון דעם פרק — צוויי חלקים

זיי האבן געוואלט — די פרק לכאורה איז געבויט אויף צוויי parts. איך האב פרעגליך [tentatively] געשריבן: „די ד׳ יסודות וצורה,” ווייל ס’איז דא — קומט אויס — די אלע זאכן:

1. ערשטער חלק: מען דארף לערנען וויאזוי די ד׳ יסודות זענען זיך מרכיב [combine], קאנעקטן זיך איינס מיט’ן צווייטן, ווערן צונעמען צו ווערן זאכן, און זיי האבן אויך א צורה.

2. צווייטער חלק: גייט זיין א ביסל מער וועגן די צורה וואס א חלק פון די זאכן האבן. למשל, דער מענטש וואס האט א געוויסע צורה וואס אונז רופן עס א נשמה [soul], אדער דער רמב”ם רופט עס א נפש [soul/life-force] — מ’וועט זען דעם אלשוי’נער שפעטער. און דאס איז די נושא [topic] פון דער צורה — עס נערהאלט [maintains] א צורה וואס ליגט אין איינע פון דער תולדות [derivatives], לפחות ווי לאנג א מענטש לעבט דא אויף די וועלט.

—

הלכה א׳ — אלע זאכן אונטער דעם רקיע זענען געמאכט פון ד׳ יסודות

באדייטונג פון „גופים”

„גופים” — דא מיינט מען objects, זאכן. אלע זאכן זענען… אבער „גופים” נישט אזוי ווי „גוף האדם” [the human body]. „גוף” — זאכן. די פיר… גוט, זיי זענען bodies, זיי זענען גופים. זיי זענען גופים כפשוטו [literally] — דברים גשמיים [physical things], וואס „גשם” מיינט נאר „גוף.” זאכן וואס זענען נמצא [existent], זאכן וואס האבן א size, וואס זענען נמצא — „נמצא” איז אויך א צורה, אבער זאכן וואס האבן א weight און…

דער רמב”ם’ס ווערטער

די פיר גופים — הן, דאס זענען די פיר יסודות. זיי זענען יסודות כפשוטו — זיי זענען fundamentals, פונדאמענטן:

> „ארבעה גופים האלו שהן אש ורוח ומים וארץ — הם יסודות כל הנבראים למטה מן הרקיע” [These four bodies — fire, wind, water, and earth — are the foundations of all created things below the firmament].

אלע דברים נבראים [created things] וואס איז אונטער די רקיע [firmament] — דאס הייסט אונטער די ערשטע רקיע וואס דארט ליגט די לבנה [the moon] — אונטער זיי זענען אלע זאכן געמאכט פון די פיר יסודות.

די פיר יסודות האבן זיך זייער פלאץ — דאס האבן מיר שוין געלערנט, מיר גייען לערנען אביסל מער — אבער אלע זאכן זענען געמאכט פון זיי, דאס האבן מיר נאך נישט געלערנט. מיר האבן פריער נאר געלערנט וואס איז דא פיר יסודות. יעצט לערנט מען אז אלעס וואס איז דא, דא אונטער די הימל, איז געמאכט פון זיי.

אלעס איז געמאכט פון ד׳ יסודות

> „וכל שיהיה — מאדם, ומבהמה, ועוף, ורמש, ודג, וצמח, ומתכת, ואבנים טובים ומרגליות, ושאר אבני בנין, והרים, וגושי עפר — הכל גלמו מחובר מארבעה יסודות האלו”

דאס הייסט: סיי אדם [a person], סיי א מענטש, סיי א בהמה [animal], סיי א עוף [bird], סיי א רמש — א קריכעדיגע זאך [creeping thing], סיי א דג [fish], סיי א צמח [plant], סיי א מתכת — עס איז א מעטאל [metal], סיי אבן טובה ומרגליות — בריליאנטן, diamonds, ושאר אבני בנין — אנדערע סארט שטיינער וואס מ’טרעפט, וואס מ’בויעט פון זיי, והרים וגושי עפר — סתם זאמד, ערד.

הכל — די אלע זאכן — איז גלמן — זייער חומר, זייער מאטריאל, matter, וואס עס איז געמאכט פון — איז מחיבור ארבעה יסודות אלו — געמאכט פון די פיר יסודות.

—

חידוש: גוש עפר איז שוין א קאמבינאציע

[חידוש:] שטייט אז א גוש עפר [a clump of earth] איז נישט די עפר פון די יסודות אליין. גוש עפר איז שוין א קאמבינאציע. אפשר די גרעסטע, די most dominant כח דערפון איז די עפר, אבער עס האט אויך די אנדערע. אזוי זעט אויס דער רמב”ם האט פארשטאנען.

—

דער אומבאקאנטער מפרש — צי אלעס איז פון אלע פיר?

און אביסל שפעטער, אפשר דא א דיוק [precise inference] — פרק ז׳. מ’זאל געזאגט אז מ’האט נאך נישט דערמאנט אז עס איז דא א מפרש [commentator] אויף הלכות יסודי התורה, בפרט אויף די פרקים. מ’ווייסט נישט ווער עס איז — איך געדענק נישט אויב מ’ווייסט, אפשר היינט ווייסט מען יא, אבער איך ווייס נישט. ס’שטייט נישט אויף די זייט ווער עס איז, ס’שטייט „מפרש.”

און ער זאגט אז עס איז יא אפשר דא זאכן וואס זענען נאר געמאכט פון איין אדער צוויי יסודות, אבער ער האט אבער באופן כללי [in general] — די רוב זאכן זענען געמאכט פון פיר יסודות.

[חידוש:] עס קען זיין דער רמב”ם האט נישט געהאלטן אזוי ווי אים. עס קען זיין דער רמב”ם האט יא געהאלטן אז אלעס איז געמאכט פון פיר יסודות.

—

דיסקוסיע: אש היסודות לעומת פייער וואס מיר זעען

שאלה: אש ורוח — די צוזאמענשטעל פון די פיר יסודות?

ס’קען זיין דער רמב”ם וועט זיך נישט קריגן מיט דעם. דער רמב”ם באדערט דאס נישט. ער מוז נישט זאגן אז אשן איז אש מיט רוח, אבער אשן איז א תולדה [derivative] פון אש — דאס איז פון די family פון אש. לאו דווקא אז אש אליין איז צוזאמגעשטעלט פון די פיר יסודות. אש איז איינער פון די פיר יסודות.

שאלה: אזוי אליין אין סאל? [So alone in itself?]

ס’קען זיין אז יא, ס’קען זיין אז נישט. ס’איז די sound פון וואס דער רמב”ם זאגט — אז ניין, די אש היסודות איז נישט דווקא פייער ווי דו זעסט.

[חידוש:] אדרבה, אזוי וויל איך זאגן אז דער רמב”ם האט געזאגט: ווייל די אש היסודות ליגט בכלל אין די הימל, העכער די רוח, אזוי ווי מיר האבן געלערנט [in chapter 3]. דאס הייסט, ס’איז נישט די פייער וואס אונז האבן.

ס’קען זיין — נישט דא געפרעגט. ער נעמט צו, קומט אויס… אבער וואס איך מיין צו זאגן איז: עס קען זיין אז דער מפרש לאו דווקא — דער רמב”ם זאגט דווקא אנדערש. ס’קען זיין, און ס’קען זיין אז נישט, און אונז האבן נישט. ווייל די מאסע וואס זיי כאפן אן זענען זייער נאנט צו די יסודות. אונז האבן נאך נישט גענוג אינפארמאציע צו זאגן איין וועג אויף די צווייטע — so we just don’t know.

—

דיסקוסיע: וואס מאכט א בהמה אנדערש פון אן עפל?

שאלה: די זאך וואס מאכט אז די בהמה זאל זיין אנדערש ווי די עפל למשל — איז אז די יסודות זענען אנדערש…

לאמיר זען… די puzzle פון די יסודות איז אנדערש צוזאמגעשטעלט. לכאורה, אויך זאל האבן אן אנדערע צורה. אויסער די צורה — בכלל די חומרים אליין. דאס הייסט, די צורה באלאנגט צו חוץ פון די ארבעה יסודות אליין, וואס זיי זענען אויך למטה מן הרקיע.

—

הלכה ב׳ — גולם וצורה: וואס איז פון ד׳ יסודות?

> „נמצאו כל הגופים שלמטה מן הרקיע, חוץ מארבעה יסודות האלו — מחוברים מגולם וצורה, וגולם שלהם מחובר מארבעה יסודות אלו. אבל כל אחד מארבעה יסודות — אינו מחובר אלא מגולם וצורה בלבד”

מחוברים — זענען צוזאמגעשטעלט — מיט גולם וצורה, פון א גולם וצורה [raw matter and form] אדער א חומר וצורה. און וואס איז געמאכט פון די ד׳ יסודות וואס ער האט יעצט געזאגט? די גולם שלהם — נישט די צורה שלהם. נאר די גולם שלהם איז געמאכט פון די ד׳ יסודות וואס ער האט יעצט געזאגט. זייער גוט.

ד׳ יסודות אליין — גולם וצורה בלבד

אבער כל אחד מארבעה יסודות — די פיר יסודות אליין — זענען נישט צוזאמגעשטעלט פון פיר יסודות. נאר די יסודות אליין זענען — יעדע יסוד איז זיין אייגענע זאך, און ס’האט נישט פון די אנדערע. איז אינו מחובר אלא מגולם וצורה בלבד — איז נאר דער גולם אליין, דער גולם האש לאמיר זאגן, מיט די צורת האש. זייער גוט.

—

חידוש: ווייניגער מורכב = שטערקער/חשוב’ער

יעצט גיי איך דיר זאגן אן אינטערעסאנטע זאך. אונז האבן געלערנט — דארפסט געדענקען — איז אינטערעסאנט!

זעט דא אויס א קלייניגקייט אז — ווי מער פשוט [simple], ווי ווייניגער צוזאמגעשטעלט, ווי ווייניגער מורכב [compound/complex] — איז עפעס חשוב’ער [more significant] אדער מער powerful:

– ווייל דער מלך [the King — i.e., God] איז דער ווייניגסטער צוזאמגעשטעלט, ווייל ער איז א צורה [pure form].

– און די גלגלים [celestial spheres] זענען שוין…

– ווי ווייניגער מורכב איז עפעס — שטערקער.

– די ד׳ יסודות זענען אויך אסאך ווייניגער מורכב. אמת — ווייל זיי זענען אסאך מער basic. אמת. מאכט sense.

– דער אייבערשטער [God] איז נאך מער פשוט — פשוט בתכלית הפשיטות [simple in the ultimate simplicity].

—

ד׳ יסודות האבן „טבעים” — זיי טוען זאכן

הקדמה: אלעס אין דער וועלט טוט עפעס

מיר האבן געלערנט אז די אלע זאכן טוען זאכן. מיר דארפן געדענקען אז אלעס אין די וועלט האט… טוט עפעס. ס’איז נישט דא גארנישט וואס איז טויט אינגאנצן — חוץ פון גארנישט. אפשר דער חומר, דער ערשטער חומר [prime matter/hyle] וואס אלעס איז געמאכט פון. אבער חוץ פון דעם — אלע זאכן טוען זאכן.

חילוק: גלגלים רוקן זיך מיט דעת, יסודות — אן דעת

נאר מיר האבן געלערנט אן אינטערעסאנטע חילוק [distinction] אין דעם פריערדיגן פרק: אז למשל דער הימל פארט, דער הימל טוט עפעס — ער רוקט זיך, תנועה [movement], ער רוקט זיך. דאס איז איין basic זאך פון טון — די most basic זאך פון טון איז זיך רוקן.

אבער ער טוט עס וויאזוי? מיט זיין דעת [with his knowledge/intellect]. ער רוקט זיך ווייל ער ווייסט אז דא איז בעסער. ער פארשטייט אז דארט איז דא א געוויסע תשוקה [desire], מ’קען עס רופן… ער רוקט זיך מיט א רצון [will] און מיט א דעת — ער ווייסט וואס ער טוט.

חידוש: „גופים מתים” הייסט נישט אז זיי טוען גארנישט

יעצט, די ד׳ יסודות למשל — האבן זיי גערופן גופים מתים [dead bodies], געדענקסט? מ’האט געזאגט אז זיי זענען טויט. דער רמב”ם האט געזאגט „גופים מתים” — זיי זענען כגופים מתים [like dead bodies].

דארף מען אבער וויסן אז דאס מיינט נאך נישט אז זיי טוען גארנישט. ס’איז זייער אינטערעסאנט — ס’מיינט נישט אינגאנצן אז זיי טוען גארנישט. זיי טוען יא עפעס.

דו מיינסט אז די ד׳ יסודות — דו שטעלסט זיך פאר עפר, מים, אזעלכע זאכן — טוען… מ’קען טון צו זיי. אין אנדערע ווערטער, א בעל חי [a living creature], עפעס א זאך וואס האט עפעס א חיות, וואס חיות איז דאך א כח התנועה [power of movement] — ער טוט עפעס צו אים. דו קענסט רוקן וואסער, דו קענסט רוקן זאכן, אבער די וואסער אליינס שטעלן מיר זיך פאר אז ער טוט גארנישט.

אמאל זאגט מען אפילו אז ס’איז דא gravity וואס טוט זאכן צו זיי, און ווער איז די gravity… עניוועיס, דאס איז נישט אונזער שמועס.

אבער על כל פנים, מיר מיינען אז זיי טוען גארנישט. דער רמב”ם זאגט עס נישט ריכטיג. די אלע פיר יסודות אליינס — די זאכן וואס זענען געמאכט פון זיי ווענדט זיך וועלכע סארט זאכן זענען געמאכט פון זיי — אבער די פיר יסודות אליינס טוען אויך זאכן. זיי האבן, ווי מ’זאגט — לשון הרמב”ם — „טבעים” [natural tendencies/natures] — זיי טוען זאכן, זיי טוען מעשים, זיי רוקן זיך.

הלכה ג׳ – די תנועה פון די ד׳ יסודות: ארויף און אראפ

„גופים מתים” – מיינט דאס אז זיי טוען גארנישט?

יעצט, די ד׳ יסודות [arba yesodos: the four elements] למשל, זיי האבן זיי גערופן „גופים מתים” [gufim meisim: dead bodies], געדענקסט? זיי האבן געזאגט אז זיי זענען טויט, אז די ד׳ יסודות זענען כגופים מתים.

דארף איך אבער דיר וויסן אז דאס מיינט נאך נישט אז זיי טוען גארנישט. ס׳איז אינטערעסאנט – עס מיינט נישט אינגאנצן אז זיי טוען גארנישט, זיי טוען יא עפעס. דו מיינסט אז די ד׳ יסודות, שטעלסטו דיר פאר ווי פאר מים [mayim: water], א זאך וואס מ׳טוט, מ׳קען טון צו אים. אנדערע ווערטער, א בעל חי [ba’al chai: a living creature], עפעס א זאך וואס האט עפעס א חיות [chiyus: vitality], וואס חיות איז דאך א כח התנועה [ko’ach hatnuah: the power of movement] – ער טוט עפעס צו אים. דו קענסט ריקן וואסער, דו קענסט ריקן זאכן, אבער די וואסער אליינס שטעלן מיר זיך פאר אז ער טוט גארנישט. אמאל זאגן מיר אפילו אז ס׳איז דא gravity וואס טוט זאכן צו זיי, און ווער איז די gravity – anyway, דאס איז נישט אונזער שמועס.

[חידוש:] אויף א פנים, אונז מיינען אז זיי טוען גארנישט, און דער רמב”ם זאגט נישט ריכטיג. די אלע פיר יסודות אליינס, די זאכן וואס זענען געמאכט פון זיי ווענדט זיך וועלכע סארט זאכן זענען געמאכט פון זיי, אבער די פיר יסודות אליינס טוען אויך די זאכן. זיי האבן דאס וואס מ׳רופט טבע [teva: nature]. זיי טוען זאכן.

„בעיסיק טון איז זיך ריקן”

די טוען – מיינסטו אז זיי ריקן זיך? זיי ריקן זיך, exactly, זיי ריקן זיך אויך. בעיסיק טון איז ריקן זיך. אלעס וואס אונז טוען איז זיך מער complicated ריקן – ער טראכט אריין – אבער בעיסיק טון איז זיך ריקן. זיי ריקן זיך אליינס.

אלמאי, וואס איז דער טייטש מ׳האט געזאגט אז זיי זענען טויט? טויט מיינט סך הכל אז זיי ווייסן נישט אז זיי ריקן זיך! זיי ריקן זיך אין א טבע וואס איז טביעה בהם [tvi’ah bahem: embedded in them] – זיי קענען זיך נישט טוישן, זיי קענען זיך נישט פרעגן, און קענען זיך נישט מסביר זיין, האט מען געזאגט. אבער ער ריקט זיך אליינס.

דער חילוק אין תנועה: ד׳ יסודות, גלגלים, בעלי חיים

יעצט, נאך א חילוק. ער ריקט זיך אבער אנדערש ווי די גלגלים [galgalim: celestial spheres] און אנדערש ווי מענטשן אדער בעלי חיים, וואס פארשטייט זיך. פארוואס הייסט ער ריקט זיך אנדערש?

למשל, די גלגלים דרייען זיך א גאנצע צייט – דאס איז די תנועה [tnuah: movement] פון די גלגלים. זיי דרייען זיך אין א סירקל, זיי קומען א גאנצע צייט צוריק צו ווי זיי זענען אמאל געווען. דאס, צו קענען מאכן אזא תנועה, דארף מען האבן שכל [seichel: intellect]. פארוואס? אזוי.

יעצט, משא”כ [mah she’ein kein: in contrast] די ד׳ יסודות ריקן זיך נאר איין וועג. וואס איז איין וועג? Up and down. זיי האבן נאר צוויי motions – זיי קענען נאר גיין ארויף אדער אראפ. און אפילו דאס טוען זיי נישט ביידע: א חלק פון די יסודות גייען ארויף, און א חלק גייען אראפ. דאס איז אלעס, דאס קענען זיי טון, דאס איז וואס זיי טוען. פארדעם זעען מיר אז א חלק פון די יסודות פאלן אראפ, א חלק גייען ארויף.

„ארויף” און „אראפ” – נישט אבסאלוט, נאר רעלאטיוו

יעצט, נאך א פרט. ארויף און אראפ מיינט נישט ארויף און אראפ וואס אונז מיינען. אונז שטעלן זיך אלעמאל פאר אז ארויף מיינט העכער, און ס׳איז כאילו, אונז שטעלן זיך פאר אז ס׳איז דא אזא אבסאלוט up און down, און די גאנצע וועלט – אונז טראכטן למשל אז אויסטראליע איז אונטער אונז.

[חידוש:] זאגט דער רמב”ם, דאס איז נישט ריכטיג. אונז קוקן אן דארטן ווי אונז שטייען מיר, און ארויף פון דעם איז ארויף, און אונטער פון דעם איז אראפ. ס׳איז, אויף די מערסטע פנים, אונז מיינען אז ס׳איז דא אזא זאך ווי אבסאלוט ארויף און אראפ. ס׳איז דא עכט אזא זאך ווי ארויף און אראפ. ממילא, אמת אז אונז רעדן זיך איין אז וואו אונז זענען, דארט איז די אבסאלוט, אבער חוץ פון אונז מיינען דאס זיי. און דער רמב”ם איז מסביר אז ס׳איז נישט ריכטיג.

ארויף = outside, אראפ = inside

ארויף מיינט סך הכל – געדענקסטו אז די גאנצע וועלט איז א סירקל, די וועלט איז דאך נישט פלאך. ממילא, ארויף אין די וועלט מיינט מער outside, אראפ מיינט מער inside. ווייל כלפי הרקיע [klappei harakia: toward the firmament] מיינט ארויף, כלפי הארץ [klappei ha’aretz: toward the earth] מיינט אראפ. דאס איז אלעס.

ממילא, די זאכן וואס זיי גייען ארויף, גייען אלעמאל – אנדערש ווי מיר זאגן – ארויף איז נאר טייטש נענטער צו די הימל, אראפ איז נאר טייטש נענטער צו די ערד. סאו, די זאכן וואס זיי גייען ארויף, זיי גייען נענטער צו די הימל; די זאכן וואס זיי גייען אראפ, גייען נענטער צו די ערד.

עד כאן הלכה ג׳. לאמיר ליינען וואס ס׳שטייט, דו קענסט ליינען וואס ס׳שטייט אין רמב”ם.

ליינען דעם רמב”ם – הלכה ג׳

„דרך האש והרוח להיות מהלכם ממטה, מטבור הארץ – למעלה, כלפי הרקיע” – זיי גייען outwards פון די טבור הארץ [tabur ha’aretz: the navel/center of the earth] צו די דרויסן, צו כלפי הרקיע. אזויווי דאס וואס אונז ווייסן – ס׳גייט אזויווי פייער, היץ, רוח [ruach: wind/air], די אלע זאכן גייען ארויף.

„ודרך המים והארץ להיות מהלכם מתחת הרקיע כלפי הארץ” – פארקערט, קומען אראפ, פאלן אראפ. טייטש אז זיי קומען מתחת הרקיע, קומען זיי towards מטה, צו אונז, צו וואו אונז זענען לאמצע –

„שאמצע הרקיע הוא המטה שאין למטה ממנו” – אונז זענען אין די אמצע הרקיע, יא, מיט די חשבון אז די רקיע דרייט זיך ארום אונז. אונז זענען אין די אמצע הרקיע. ס׳איז דא נאך מער אינעווייניג – די ערד. אויב מ׳וואלט אריינגעגראבן אין די ערד, וואלסטו געקומען נאך טיפער. אז eventually וועלן זיי פארן ווי טיפער ס׳איז דא אין די ערד, דארטן גייט די וואסער אריינפאלן, אזויווי. די וואסער אין די ארץ, מיין איך, די ארץ סטאפט, בלאקט עס. אבער…

מטה מיינט נישט downs, עס מיינט בפנימיות, ס׳מיינט inside. נישט פנימיות – ס׳איז א פאני ווארט, איך זאג עס נאך ווייל ס׳איז פאני. אבער די מטה מיינט inside. דאס איז די דברים וואו זיי גייען אראפ, דאס איז זייער דרך.

דעת און חפץ – צוויי מדרגות פון באוואוסטזיין

ועיין, יא, קענסט אויספירן.

„ואין הילוכם בדעתם” – זייער וועג וויאזוי זיי גייען איז נישט מיט דעת [da’as: knowledge/awareness], „ולא בחפצם” [cheftzam: their desire] – אדער נישט מיט חפץ, זייער אייגענע רצון [ratzon: will]. דעת און נפש [nefesh: soul] האבן מיר גערעדט.

דעת – אינטעליגענטע, אויסגערעכנטע באוועגונג

דעת קען מיינען אפילו ווען א צווייטער מאכט עס פאר זיי, אבער וויסן אז יענער טוט עס פאר מיר. דאס איז וואס מיר האבן געמיינט דעת, ניין? ניין – דעת מיינט אז איך גיי, איך טו אזא סארט movement וואס ס׳מאכט נאר sense ווייל איך ווייס אז דאס איז בעסער. אזויווי איך זאג, א מענטש – איך פאר קיין ניו יארק. סאו איך האב אויך א חפץ צו פארן קיין ניו יארק, אבער ס׳איז נישט עפעס וואס שטופט מיר צו פארן דארט. איך קען דארט פארן ווייל איך קען די וועג, ווייל איך פארשטיי אז איך דארף אנקומען דארט, און איך רעכן זיך אויס וויאזוי איך דארף פארן. דאס איז דעת.

דו זאגסט דאך וואס איך מיין – דו קענסט נישט מיר אפפרעגן ווייל איך ווייס וואס איך מיין. דאס איז דעת. דעת מיינט אזא סארט תנועה וואס דו קענסט נאר ארבעטן מיט דעת.

חפץ – באגער אן אינטעלעקטועלע אויסרעכענונג

חפץ איז, אפילו א בהמה [beheimah: animal], זי קען גיין דארט א געוויסע חפץ – זי וויל אנקומען צו עסן. אבער זי לייגט נישט אין דעם אריין עפעס וואס זי דארף בדעת אויספיגערן די וועג, זי דארף אויספיגערן אזא תנועה – זי וועט נישט פארשטיין. דאס איז די חילוק פון דעת און חפץ דא.

די ד׳ יסודות – נישט דעת, נישט חפץ, נאר טבע

„אלא מנהג שנקבע בהם” [minhag shenikba bahem: a custom/pattern fixed in them] – יא, מאך שיין קלאר: די אש ורוח, די ד׳ יסודות, זיי האבן נישט דאס און נישט דאס. נאר וואס האבן זיי יא? אלא הליכתם, די וועג וויאזוי זיי גייען, איז „מנהג שנקבע בהם וטבע שנטבע בהם” [teva shenit’ba bahem: a nature embedded in them].

דער באגריף „טבע” – עטימאלאגיע און מיינונג

איך מיין אז די צוויי ווערטער – אסאך מאל זאגט דער רמב”ם צוויי ווערטער וואס מיינען די זעלבע זאך. טבע איז פשוט א ווארט, ער זאגט „טבע שנטבע.”

עטימאלאגיע פון „טבע”

איך מיין אז די ווארט טבע אריגינעל קומט פון – עס ליגט איין וועג וויאזוי ס׳קומט – ס׳קומט פון אראביש. אזוי זאגט ר׳ שמואל אבן תיבון [R. Shmuel ibn Tibbon] אין זיין ספר. אבער טבע קומט פון טביעה [tvi’ah: sinking/embedding], אזויווי מ׳זעט דא, אזויווי איינגעזינקען. ס׳מיינט סך הכל אז ס׳איז א פסיכאלאגיע אדער א מהלך, א מנהג, וואס איז איינגעזינקען אין אים. אזויווי ער זאגט, ס׳איז נישט פון די outside, קיינער שטופט עס נישט.

דער אפאזיט פון טבע = מלאכותי (artificial)

איך זאל זאגן אזוי: וואס איז די אפאזיט פון טבע? די אפאזיט פון טבע איז… וואס איז די אפאזיט פון טבע?

קען זיין די opposite פון טבע איז רצון, ווייל איך ווייס שוין אז די opposite פון טבע איז ממש רצון, ווייל עס קען זיין די טבע פון א מענטש וואס איז גייענע זיין רצון – ס׳איז נאך נישט די opposite.

[חידוש:] א מער קלארע opposite פון טבע איז artificial, אדער וואס מיר רופן מלאכותי [melachuti: artificial] אויף עברית, און אין די לשונות שטייט מלאכותי. די opposite פון טבע איז: אויב איך טו עפעס צו א זאך, אויב איך מאך א טיש – א טיש איז נישט קיין טבע׳דיגע זאך. ווייל צו זיין א טיש איז נישט תבועה אין די טיש. עס איז נישטא גארנישט אין די טיש וואס מאכט אים פאר א טיש. א מענטש האט אים געמאכט פאר א טיש. אויב די outside פון אים איז דא א כח וואס מאכט אים פאר וואס ער איז.

טבע איז: די ד׳ יסודות אליינס, למשל דאס וואס זיי פאלן אראפ אדער ארויף – נישט ווייל עפעס שטופט זיי פון אינדרויסן, ווייל זיי אליינס האבן אין זיך אזא כח, אזא מנהג צו גיין ארויף אדער אראפ וכו׳. דאס איז דער מער קלארער חילוק פון טבע, און דער opposite פון טבע איז artificial.

ווען א מענטש פאלט אראפ – טבע, נישט דעת

פאר דעם איז צו זאגן: די משל פון די ד׳ יסודות, קען מען מאכן אסאך זאכן. דאס איז למשל אז שווערע זאכן פאלן אראפ און לייכטע זאכן שווימען ארום. דאס איז א טבע – עס טייטשט אזוי: אין די חוקי הבריאה האט מען אויבערשטער אזוי אויסגעשטעלט אז לייכטע זאכן פאלן נישט אזוי. אנדערע רופן עס היינט gravity, whatever that means.

סאו דאס טייטשט מנהג שנקבע, און מיר זעען אז די זאך איז נישט aware דערפון. סאו ווען א מענטש פאלט אראפ, איז ער אויך – טוט ער עפעס נישט בדעת, ער טוט בטבע. דאס איז: ווען א מענטש פאלט אראפ, ער טוט עס נישט ווייל ער איז aware, אדער ער טוט עס נישט מיט א רצון, ער קען עס נישט סטאפן.

„חוקי הטבע” vs. „מנהגי הטבע”

סאו, just to remind ourselves: „חוקי טבע” איז קיינמאל נישט קיין לשון וואס שטייט ביים רמב”ם – וואס מיינט עפעס אנדערש. די זעלבע זאך, gravity – נישט קיין זאך וואס קיינער ווייסט וואס ער מיינט, אבער דער רמב”ם האט זיכער נישט געוויסט וואס ער מיינט. סאו מיר וואלטן עס לערנען בעסער צו לערנען וויאזוי ער האט פארשטאנען. און די ווארט איז אז די זאכן האבן אין זיך עפעס וואס מאכט זיי אראפפאלן אדער ארויפגיין אדער טון אלע זאכן וואס זיי טון.

טבע׳דיגע הרכבה vs. מלאכותי׳דיגע הרכבה

די זעלבע זאך – עס איז דא א טבע פון א בעל חי. איך זאג למשל, די ד׳ יסודות קען מען מרכיב זיין [markiv zayn: combine/compound] אויף פארשידענע וועגן. מ׳האט געזאגט פריער, איך קען זיי מרכיב זיין אויף צוויי וועגן.

[חידוש:] סאו, א וויכטיגע זאך צו כאפן: אז מ׳קען דא הרכבות [harkavos: combinations] פון די ד׳ יסודות זענען טבע. למשל, א בעל חי אדער א מענטש אדער א פלאנצע – איז ער connected מיט די ד׳ יסודות אז ס׳איז א טבע׳דיגע connection, אדער איז דא עפעס א מהות [mahus: essence] אדער א מקור [makor: source] אין דעם בעל חי אליינס וואס מאכט אים אז ער זאל זיין אזא הרכבה פון די פיר יסודות. ס׳איז נישט אז איינער שטייט פון אינדרויסן און מאכט א קוגל און מאכט אים.

ראיה פון הולדה – „טישן האבן נישט קיין בעיביס פון טישן”

פאר דעם, למשל, איינס קענסטו זען: אז א בעל חי מאכט נאך א בעל חי פון זיך אליינס. דאס איז דער טבע פון א בעל חי, אז ער איז מוליד כדומה לו [molid k’domeh lo: produces offspring similar to itself] וכדומה. אפילו א צומח [tzomei’ach: plant] איז מוליד, יא?

מה שאין כן למשל א טיש. א טיש – איז נישט דא אזא זאך „טישן” אין די nature. טיש איז נישט קיין נאטורליכע זאך. וואס איז די ראיה? טישן האבן נישט קיין אנדערע בעיביס פון טישן, יא? איינע פון די ראיות. טיש איז האלץ וואס מ׳האט צוגעלייגט א צורה [tzurah: form].

צורה טבעית vs. צורה מלאכותית

א מענטש איז אויך ד׳ יסודות וואס מ׳האט צוגעלייגט א צורה. נישט – דא איז דער חילוק. דער חילוק איז אן אנדערע סארט צורה. די צורה פון א טיש איז א מלאכות׳דיגע צורה, אן artificial צורה. די צורה, די זאך וואס דו זעסט, ליגט אין דעם מענטש וואס האט עס געמאכט, קענסטו זאגן. עפעס אזוי. דער מענטש האט געמאכט די צורה.

אבער דאס [ביי א בעל חי] איז א זאך וואס געשעט פון זיך אליין, כביכול. נישט פון זיך אליין, נאר פון די… פון זיך, יא, פון זיך אליין, יא. פון די כח וואס… אז ס׳איז די מאמע פון די בוים, די טאטע פון די בוים, די זרע [zera: seed] פון די בוים.

יא, גוט, אבער דאס איז… דער בוים שאפט א גאנצע זרע פון ביימער – האבן זיי עפעס א טבע וואס ער מאכט אזוי די ביימער. מה שאין כן די זרע פון טישן – ס׳איז נישט דא קיין זרע פון טישן. ווייל יעדע מאל דארף מען מאכן נאכאמאל. סאו ס׳איז די דעת פון דעם מענטש וואס מאכט טישן.

מנהג שנקבע בהם – צוויי ווערטער, איין מיינונג

סאו, איך מיין אז טבע מיינט גוט דאס ארויס. מנהג איז כפשוטו – ס׳איז א מנהג, ס׳פירט זיך אזוי. ס׳איז א מנהג קבוע, אלעמאל אזוי. אבער… יא.

„מנהגי הטבע” נישט „חוקי הטבע”

ס׳איז אינטערעסאנט, דרך אגב, ווייל אויב דו דערמאנסט די ווארט „חוקי הטבע”, וועסטו דערמאנען אז דער רמב”ם רופט עס – ער זאגט אז ס׳האט נישט קיין חוקי הטבע, ס׳האט מנהגי הטבע [minhagei hateva: customs/patterns of nature]. ס׳איז אינטערעסאנט וואס איז דער חילוק צווישן חוקים [chukim: laws] און מנהגים [minhagim: customs]. די טבע האט מנהגים, ער האט נישט קיין חוקים. מנהג ברעכט אזוי [i.e., a custom can be broken/changed].

דיסקוסיע: גרמי השמים – זייער באוועגונג אין די גלגלים

סאו ס׳איז אביסל אינטערעסאנט. די גרמי השמים [garmei hashamayim: celestial bodies] גייען אויף די גלגלים, אבער זיי גייען אן אנדערע וועג. זיי גייען יא מיט אן awareness, מיט א רצון און חפץ. מה שאין כן… די גלגלים זענען קבועים, זיי זענען נייח [nayach: at rest] פון די גלגלים. אזוי זאגט דער רמב”ם – איך פארשטיי נישט פארוואס, ווייל די גלגלים פירן זיי. אבער למעשה האט דער רמב”ם יא געזאגט אז זיי זענען בעלי נפש [ba’alei nefesh: possessors of a soul]. סאו ס׳מיינט צו זאגן לכאורה אז זיי זענען פארט פון די גלגלים.

חברותא: אבער עס קען דאך אויך זיין, ווייל די כוכבים [kochavim: stars] האבן דאך וואס אין די גלגל, קען זיך דאך יא ריקן freely דא און דארט, ניין?

Speaker 1: ניין, ניין, בכלל נישט. נאר דו רופסט דא נאך א גלגל וואס דרייט זיי.

חברותא: אין די גלגל איז נאך א קליינע גלגל?

Speaker 1: זיי האבן נישט קיין freedom. דאס דא מיינט נישט freedom. עס מיינט נישט freedom ווי אונזער גלגל.

פרק ד׳ – תכונות הד׳ יסודות: חם/קר, לח/יבש

המשך דיון: “דעת” ביי גלגלים און כוכבים

אזוי, דער רמב”ם זאגט, איך פארשטיי נישט פארוואס, ווייל די כוכבים פירן זיי. אבער דער מהרש”א און דער רמב”ן האבן יא געזאגט אז זיי זענען בעלי נפש [ba’alei nefesh: possessors of a soul]. ס’מיינט צו זאגן, לכאורה פארט פון די גלגלים [galgalim: celestial spheres].

וואס הייסט? אבער ס’קען דאך אויך זיין, ווייל די כוכבים האבן דאך בחירה [bechirah: free choice] אין די גלגל, קענען זיי זיך דאך יא ריקן פרייליך דא און דארט, ניין?

ניין, מ’דארף האבן נאך א גלגל וואס דרייט זיי. אין די גלגל איז נאך א קליינע גלגל. זיי האבן נישט קיין freedom.

חידוש: וואס מיינט “דעת” ביי די יסודות?

דעת דא מיינט נישט freedom, ס’מיינט נישט freedom וויאזוי אונז טראכטן אז דו קענסט אויפשטיין אינדערפרי און טון אנדערש. איך וועל דיר זאגן וואס ס’מיינט. ס’מיינט אז דו טוסט א זאך וואס מ’קען נאר טון מיט דעת [da’as: knowledge/awareness]. ס’איז דא א סארט זאך וואס מ’קען טון אזויווי — דו קענסט טון, ס’איז אראפגעפאלן.

משל: פאלן קעגן טאנצן

אזוי זאגסטו, ווען א מענטש פאלט אראפ, ער דארף נישט פלאנען וויאזוי ער וויל אראפפאלן. ער פאלט אראפ ווייל ער איז געמאכט פון די ד׳ יסודות [arba yesodos: four elements] וואס פאלן אראפ — נישט בתור מענטש, יא? ווען א מענטש פאלט אראפ, פאלט ער נישט אראפ בתור מענטש. ס’איז געווען א גוטע משל [mashal: parable/analogy]: א מענטש פאלט אראפ בתור ד׳ יסודות.

אבער ווען א מענטש טאנצט, אדער א מענטש גייט אין עפעס א מהלך [mahalach: path/process] וואס מ’דארף פארשטיין די מהלך כדי עס צו טון — די awareness און די אלע ווערטער קומען נישט דא אריין. ס’איז זייער פשוט. ס’איז דא מהלכים אזויווי א טאנץ — דארף מען פארשטיין כדי עס צו קענען טון.

אין אנדערע ווערטער, איך קען דיך אויסלערנען צו טאנצן, right? איך לערן דיך אויס די טאנץ, און לויט על פי דעם טאנצסטו. איך קען דיך נישט אויסלערנען צו פאלן. איך דארף דיך נישט אויסלערנען — ס’איז די טבע [teva: nature].

כלל: עולה און יורד

ווען א מענטש איז נישט קיין עולה [oleh: one who ascends], ווערט ער א יורד [yored: one who descends], ווייל ווען ער טוט נישט זאכן מיט זיין דעת און קאנטראל, גייט די nature טון זיינס. ער גייט אריין אין זיין טבע, אדער אפילו די טבע הבהמי [teva habehemi: animal nature] פון דעם מענטש.

—

הערה וועגן נומערירונג פון הלכות

אקעי, לאמיר צוריקגיין צו די ד׳ יסודות. הלכה ד׳, אין מיין הלכה ד׳.

דרך אגב, די הלכות זענען נישט אלעמאל — שטימט נישט מיט די דרוק, ווייל איך האב שוין גערעדט אז די דרוק האט געמאכט הלכות אייגנס, און מפרטים, און הלכה איז נישט אזוי וויכטיג אלעמאל. דער רמב”ם האט נאר געמאכט פרקים. דער רמב”ם האט געמאכט פרקים אין הלכות, ער האט עס געלערנט אין די הקדמה [hakdamah: introduction], אבער ער האט נישט געמאכט numbers פון הלכות. ער האט נאר געלייגט צוויי פינטלעך, און מ’קוקט אין די מדויק׳דיגע דרוקן, אזויווי שרייבט ר׳ פרענקל און די אנדערע, אז וואו ס’איז דא צוויי פינטלעך איז עס מדויק לויט כתבי יד [kisvei yad: manuscripts] וואס זיי ווייסן. אבער די numbers האט דער דרוקער געמאכט, און אסאך מאל האט ער געמאכט די number אין די wrong פלאץ.

אקעי, סאו אין הלכה — מ’צייכנט צו, ס’איז וויכטיג צו וויסן אז מ’צייכנט צו לויט די numbers, אבער דא איז עס פשוט זייער מבולבל ווייל ער האט נישט פארשטאנען אלעמאל די science. ווייל שוין — ווי איז די number א נייע זאך? ס’איז נישט קיין נייע זאך, אפילו אין רמב”ם איז נישט קיין נייע זאך, אבער sometimes איז ער טועה צומאל.

—

הלכה ד׳ – תכונות פון די ד׳ יסודות

הקדמה: צוויי פאר ניגודים אין דער וועלט

לאמיר צוריקגיין צו די ד׳ יסודות. מיר האבן געלערנט יעצט איין כלל וועגן די פיר יסודות — א חילוק: צוויי פון זיי וואס גייען ארויף און צוויי פון זיי וואס גייען אראפ. און נאכדעם גייען מיר לערנען נאך אן אינטערעסאנטע טבע פון די פיר יסודות.

כדי עס צו פארשטיין דארף מען מאכן א קליינע הקדמה, און מ’דארף געדענקען אז אלע גופים וואס מיר זעען אין די וועלט האבן צוויי אפאזיטס, צוויי ניגודים — איינס איז פארקערט פון די צווייטע זייט, און מ’קען טראכטן אז אלעס אין די וועלט איז בעצם א געוויסע הרכבה [harkavah: composition] אדער א געוויסע אינצווישן פון ביידע פון די צוויי זאכן. קאמבינעישאן איז נישט קיין גוט ווארט — עס איז מער אזויווי ער ליגט אינדערמיטן.

ניגוד א׳: הייס און קאלט

וואס זענען די צוויי זאכן? די ערשטע זאך איז: אלעס אין די וועלט איז אדער הייס אדער קאלט. האסט געטראכט דערפון? אדער ערגעץ וואו אין די ספעקטרום צווישן הייס און קאלט — ס’איז אביסל הייס, אביסל קאלט. די הייס איז דא מער און ווייניגער.

סאו דאס הייסט, הייס און קאלט זענען אזויווי א הפך [hefech: opposite], א ניגוד [nigud: contradiction/opposition] — איינס איז קעגן די צווייטע. ווי הייס איז נישט קאלט, ווי קאלט איז נישט הייס. אלע זאכן זענען ערגעץ אויף דעם — אביסל הייס, אביסל קאלט, ערגעץ אינצווישן דעם.

ניגוד ב׳: טרוקן און נאס

נאך אן אינטערעסאנטע זאך איז: אלעס אין די וועלט איז אדער טרוקן אדער נאס. האסטו דאס באמערקט? האסטו נישט באמערקט? יא, פשוט. אלעס אין די וועלט איז אדער טרוקן אדער נאס. דו קענסט זאכן וואס זענען נישט טרוקן און נישט נאס? ניין.

סאו אלעס אין די וועלט איז אדער טרוקן אדער נאס. און די זעלבע זאך — ווי נאס איז ווי ווייניגער טרוקן, און ווי ווייניגער טרוקן איז ווי ווייניגער נאס.

די פיר קאמבינאציעס

ממילא האבן די חכמים געזאגט אז מ’קען זען אז די פיר יסודות, אויב מ’צוטיילט זיי, קומט אויס אז ס’איז דא פיר וועגן. איך האב געמאכט א chart ערגעץ. וואו איז מיין chart? אה, קוק.

קענסט זען אז אויב יעדע זאך קען זיין אדער קאלט אדער הייס, אדער נאס אדער טרוקן — נקרא קר וחם, יבש ולח [kar v’cham, yavesh v’lach: cold and hot, dry and moist] — קענסטו זען אז מ’קען דעוויידן דאס אויף פיר, ווייל דו האסט דא:

– קר ויבש [kar v’yavesh: cold and dry]

– חם ולח [cham v’lach: hot and moist]

– לח וקר [lach v’kar: moist and cold]

– חם ויבש [cham v’yavesh: hot and dry]

שטימט?

ממילא האבן די חכמים געזאגט אז מ’קען זען אז די וועלט, די פיר יסודות, האבן יעדע איינע פון זיי — די פיר יסודות, ווען זיי זענען ריין, זענען זיי אינגאנצן איינע פון די פיר באקסעלעך.

—

יסוד העפר: קר ויבש

סאו די ערד למשל — קוק, טראכט אריין אין די ערד. נישט ערד וואס אונז האבן עס שוין צעמישט מיט געווענליכע… אה, פון דעם קענסטו זען אז די געווענליכע עפר איז נישט יסוד העפר, ווייל ס’איז געווענליך אביסל נאס שוין. דאס הייסט אז ס’האט אביסל וואסער אינדערן. אבער די ערד אליינס איז אינגאנצן טרוקן, און ס’איז אויך אינגאנצן קאלט.

פארשטייסט אזוי, ס’מאכט sense צו טראכטן אז…

דיון: חילוק צווישן יסוד און תכונה

חברותא: סאו למשל, ווען דו זאגסט אז ס’איז דא א כח האש [ko’ach ha’esh: the force of fire], למשל ביי אונז די ערד וואס איז אונטער די זינק קען זיין, אדער וואס איז אריינגענומען מיט וואסער, איז שוין ערד וואס איז נאס אדער הייס. אבער ערד אליין, אזוי ווי ס’איז א יסוד, איז נישט נאס, ווייל ס’האט נישט קיין מים, און ס’איז נישט הייס, ווייל ס’האט נישט קיין אש.

מגיד שיעור: עקזעקטלי. וועל, איך ווייס נישט צו אש און מים מאכן לח און קר. איך מיין אז ס’איז נאך א תכונה [techunas: quality/property]. מ’זאל נישט קאנפיוזן — ס’איז נישט די זעלבע זאך. דאס איז א תכונה פון אש און מים. אש און מים, די פיר יסודות, זענען פשוט פיר גופים [gufim: bodies].

חברותא: אבער דו זעסט אז ס’מאכט יעדע זאך.

מגיד שיעור: ניין, זיי נישט. ס’מאכט — ווייל ס’האט זייער אסאך פון די תכונה אין אים. פארקערט, ס’איז backwards. די תכונה איז [אין] די פיר יסודות, ווייל די פיר יסודות האבן די תכונות. סאו דאס איז די תכונה פון די פיר יסודות. ס’איז נישט די זעלבע זאך — די גוף פון די פיר יסודות.

דיון: איז אש = חום, אדער אש האט חום?

חברותא: איז אש איז חום [chom: heat] אדער אש האט חום?

מגיד שיעור: עקזעקטלי.

חברותא: סאו קען נאר זיין אש וואס האט נישט חום? קען זיין אז ס’איז נישט די זעלבע זאך.

מגיד שיעור: ניין, איך מיין אז ס’קען זיין, אבער ס’איז נישט… איך מיין אז ס’קען זיין, ווייל דאס איז די תכונה פון אש. דאס אפשר מאכט אים פאר אש, אדער אפשר דאס איז די צורה [tzurah: form] פון אש וואס מאכט די חלק החומר [chelek hachomer: the material component] פון אש.

חברותא: דאס איז נישט די אש שבו, דאס איז די חום שבו.

מגיד שיעור: חיים דארף טראכטן וועגן דעם, אבער דאס איז לכאורה… קען זיין דו ביסט גערעכט, איך ווייס נישט. אפשר איז עס די זעלבע זאך, אפשר נישט. איך זע א גאנצע צייט מ’רעדט עס אויף צוויי זאכן, סאו לאמיר זאגן אז ס’איז די תכונה.

—

די פיר יסודות און זייערע תכונות

סאו יעדע זאך האט א תכונה, און:

– עפר [afar: earth] — תכונה: טרוקן און קאלט (קר ויבש)

– מים [mayim: water] — קאלט און נאס (קר ולח). ס’איז נישט הייס, אבער ס’איז נישט טרוקן.

– אש [esh: fire] — פארשטייט יעדער איינער, ס’איז טרוקן, ס’איז אויך פארטרוקנט זאכן, מען קען זען, און ס’איז הייס. סאו אש איז חם ויבש [cham v’yavesh: hot and dry].

– רוח [ru’ach: air/wind] — איז אינצווישן. רוח איז חם ולח [cham v’lach: hot and moist].

דיון: פארוואס איז רוח ווארעם?

רוח איז ווארעם? יא, געווענליך.

אקעי, זע איך — זאג איך דאך אז די רוח וואס דו זעסט דאך שוין, עניוועיס, אז די רוח האט שוין מיט זיך די קאלטקייט פון מים. אפילו ווען ס’איז… איך מיין אז די איידיע איז אפשר ווען מ’טראכט אידעאל — אויב דו טראכסט רוח אליינס, איז צו טראכטן אז ס’איז נישטא קיין ריזן אז ס’מוז זיין קאלט אדער ווארעם, איינער פון זיי.

אה, ס’איז neutral? ניין, ס’איז נישט neutral. ווען ס’קומט א קאלטע ווינט אדער א הייסע ווינט, האט עס צו טון מיט די אש אדער מיט די מים. ניין, ס’איז הייס. אבער גלייך, ס’קען זיין מער און ווייניגער הייס, ווייל ס’איז שוין צעמישט, עקזעקטלי. אבער רוח אליינס איז הייס. I don’t know פארוואס טאקע זאגן זיי דאס.

אבער דאס וואס ס’איז לח אויכעט — איז וואס ס’איז מקבל אסאך מאל די לחה [lechah: moisture], די ווינט האט א… ס’ברענגט מיט קליינע… אן עקוואל — humidity. ס’ברענגט מיט קליינע טראפלעך וואסער מיט זיך. יא.

דיון: רוח איז חם ולח — אן מים

דאס איז געווען… אבער דאס איז די תכונות פון די basic גופים, אקעי?

סאו לאמיר צוריקגיין צו… טבע האש חם יבש [teva ha’esh cham yavesh: the nature of fire is hot and dry]. ניין, גוט. ס’איז אינטערעסאנט, ווייל ס’מאכט אויך — ביידע, טרוקן און ס’מאכט הייס. ווייל ס’איז אליינס וואס ער איז. יעדע זאך מאכט וואס ער איז.

רוח — קל מכולם [kal mikulam: lightest of all]? ס’וועגט נישט, ס’האט נישט קיין weight. ס’איז גארנישט, ס’איז די ווייניגסטע פון זיי. און רוח — חם לח [cham lach: hot and moist]. גוט.

ומים [u’mayim: and water]… וואס איז אינטערעסאנט אז ער זאגט אז רוח איז חם לח. דו האסט געזאגט יעצט אז רוח ווען ס’האט מיט זיך humidity, אבער ער זאגט אז די רוח אליין איז חם ולח. יא, אזוי מוז מען זאגן. ער זאגט אז די רוח איז לח.

איך ווייס טאקע נישט פארוואס. איך ווייס נישט וואס ער זאגט דא, דער מענטש. ער זאגט נישט. אקעי, ס’איז אלץ געווען אנגענומען. מ’דארף… ס’איז דא א ריזן פאר דעם. איך געדענק נישט יעצט וואס די ריזן איז. אקעי.

חידוש: רוח האט אליין די תכונה פון לח — אן מים

ומים — ס’איז אינטערעסאנט, ווייל ווען ס’איז נישט דא קיין וואסער וואלט עס נאך אלץ געווען חם ולח, זעט אויס. ס’איז אינטערעסאנט. ווען ס’איז נישט געווען קיין… ווען ס’איז נאר געווען רוח, וואלט עס געווען חם ולח.

Right, איך זאג דיר, דאס איז וואס דו דארפסט פארשטיין. דאס איז וואס איך האב דיר געזאגט. דאס זענען תכונות פון די יסודות. ס’איז נישט בלויז די יסודות זענען. לחות [lachut: moisture] איז נישט וואסער. לח איז א תכונה וואס וואסער האט.

אבער ס’איז אינטערעסאנט — ער זאגט יעצט אז ווען ס’וואלט נאר געווען, לאמיר זאגן, א הויכע טעמפרעטור וואס מ’האט נאר געווען רוח, וואלט עס אויך געווען חם ולח. דער רוח דארף נישט האבן די מים צו מאכן לח, אדער די אש צו מאכן חם. ס’האט אליין די תכונה. אקעי.

הערה וועגן אייז — מים אן לחות?

אבער זייערע מענטשן האבן געטראכט יא, אדער זיי האבן געטראכט אנדערש, און זיי זאגן אז דער וואסער האט א תכונה וואס איז נאס. מ’קען מסביר זיין — אונז האבן געזאגט יעצט, נישט דא science שוין. ווען וואסער ווערט נישט פארפרוירן אינגאנצן, איז עס טאקע נישט לח — ווען ס’איז אייז איז עס נישט לח — אבער ס’איז נאך אלץ וואסער.

כבדות און קלות פון די יסודות

וכבד מכולם [v’chaved mikulam: and the heaviest of all] — ס’איז די heaviest פון זיי. יא, שטימט, ווייל דאס איז די heaviest. די heaviness — איך בין נישט קלאר אויב די heaviness איז א תוצאה [totzaah: result] פון דעם, אדער ס’איז נאך א זאך. איך ווייס נישט.

על כל פנים, וויבאלד אז מיר האבן יעצט געזען אז אש איז מער קל ווי רוח — יא, ווייל אש גייט ארויף, רוח גייט נישט ארויף אזוי הויך — דאס הייסט אז ס’איז לייכטער. אש גייט ארויף העכער ווי רוח. און מים איז ווייניגער heavy ווי ארץ. אקעי, ס’איז זייער פשוט.

—

ווי די תכונות דערקלערן דעם סדר פון די יסודות

סאו ממילא זעסטו אז… לאמיר פארשטיין וואס די גאנצע שטיקל איז געקומען צו. ממילא איז דא אויספירן און פארשטיין פארוואס יעדע זאך ליגט אויף זיין פלאץ. מיר האבן געלערנט פריער לעצטע פרק אז די אש ליגט אויבן, נאכדעם קומט רוח, נאכדעם קומט מים, נאכדעם קומט ארץ — ווי די פיר יסודות וואס נעמען ארום די ארץ.

יעצט, לויט דעם פארשטייסטו גלייך:

– אויב אש איז קל מכולם — איז ער וואדאי דער העכסטער.

– אויב ארץ איז יבש וכבד מכולם — איז ער דער נידריגסטער, וואס איז דער מערסטער heavy, ס’גייט די מערסטע אראפ.

יעצט, וואס איז די צוויי אינצווישן? די צוויי אינצווישן, זאגט דער רמב”ם:

“המים קל ממנה, לפיכך נמצא למעלה על הארץ” — וואסער איז מער קל ווי ארץ, ממילא ליגט עס אנטאפ.

“והרוח קל מן המים, לפיכך הוא מרחף על פני המים” — די רוח איז קאלער [lighter] ווי די מים, ממילא איז עס מרחף על פני המים [merachef al pnei hamayim: hovering over the face of the waters].

חידוש: “ורוח אלקים מרחפת על פני המים”

דאס איז די “רוח אלקים מרחפת על פני המים” [ru’ach Elokim merachefes al pnei hamayim: “and the spirit of God hovered over the face of the waters” — בראשית א:ב]. און דאס איז די רוח פון דער אייבערשטער, וואס איז די רוח וואס דער אייבערשטער האט געמאכט.

“והאש קל מן הרוח” — אש איז קאלער ווי די רוח, ממילא הוא עוד למעלה ממנו — ממילא איז עס נאך העכער.

די פיר יסודות: חיבור, תכונות, און דער אונטערשייד פון מאטריאליזם

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ד׳ (המשך)

—

הלכה ד׳ (המשך) – די סדר פון לייכטקייט

יעצט, וואס איז די צוויי אינצווישן? די צוויי אינצווישן, זאגט דער רמב”ם: “וְהַמַּיִם קַלִּים מִמֶּנּוּ” — וואסער איז מער קל ווי עפר — “וְלָכֵן הֵם לְמַעְלָה עַל הָאָרֶץ.” זייער גוט. “וְהָרוּחַ קַל מִן הַמַּיִם, וּלְפִיכָךְ הוּא מְרַחֵף עַל פְּנֵי הַמַּיִם.”

אז “ורוח אלהים מרחפת על פני המים” [בראשית א:ב] — דאס איז א רוח פון דעם אייבערשטן, נישט א רוח. א רוח וואס דער אייבערשטער האט געזאגט, וואס דער אייבערשטער פירט, וואס דער אייבערשטער האט געמאכט.

“וְהָאֵשׁ קַל מִן הָרוּחַ” — מילא איז עס נאך העכער. זייער גוט.

—

סיכום פון ביז אהער — די פיר יסודות: תכונות, באוועגונג, און סדר

ביז אהער האבן מיר געלערנט וואס די פיר יסודות זענען, אז אלעס איז געמאכט פון זיי, און צוויי אדער דריי זייער וויכטיגע תכונות פון די יסודות. די טבע פון די ד׳ יסודות:

1. איינס — אז יעדער איינער פון זיי האט א פלאץ וואו ער גייט ארויף אדער אראפ. צוויי פון זיי גייען ארויף, צוויי פון זיי גייען אראפ.

2. צוויי — מיר האבן געלערנט די חילוק פון זייערע תכונות. די תכונות, מען רופט עס די איכות [quality], די קוואליטי פון די ד׳ יסודות: חם ויבש, חם ולח, קר ולח, קר ויבש.

3. דריי — און ממילא האבן מיר געזען אויך די פלאץ פון זיי, אז ס׳גייט א סדר. פארוואס גייט עס די סדר? ווייל דער איינס איז העכער פון דער צווייטער. ממילא: אש, רוח, מים, עפר — דאס איז די לעוועלס פון ווי לייכט זיי זענען.

—

הלכה ה׳ – וויאזוי ווערן די יסודות צו אנדערע גופים

יעצט גייען מיר לערנען וויאזוי ווערן די יסודות אונז צו אנדערע זאכן, אונז צו גופים. יא. דאס מיינט יסודות — אז זיי זענען די building blocks פון אלע אנדערע זאכן, וואס מען קאמביינט זיי אין סוירטן וועגן און דאס קריעיט אנדערע חומרים.

נישט קיין “סאלאט” — נישט אטאמיזם

אבער מען טוט מאכן א שטיקל טעות און מיינען אז דאס מיינט אז אלעס אין דער וועלט איז א סאלאט — אז ס׳איז אזויווי די building blocks, אזויווי מען שטעלט זיך פאר building blocks. דער תירוץ איז אז ס׳איז נישט אזוי. נאר וואס? וועלן מיר ליינען.

דער רמב”ם’ס ווערטער

זאגט ער: “וּמֵאַחַר שֶׁאֵלּוּ הַיְּסוֹדוֹת לְכָל הַגּוּפִים שֶׁתַּחַת הָרָקִיעַ” — אויב זיי זענען יסודות, קומט אויס — “נִמְצָא שֶׁכָּל גּוּף וְגוּף, מֵאָדָם וּבְהֵמָה חַיָּה וְעוֹף וְדָג וְצֶמַח וּמַתָּכוֹת וְאֶבֶן, גָּלְמוֹ” — דער גולם [golem: raw material] דערפון, דער חומר דערפון — “מֵחִבּוּר אַרְבַּעְתָּן, וְאַרְבַּעְתָּן יִתְעָרְבוּ יַחַד” — זיי ווערן צוזאמענגעמישט.

“וְנִשְׁתַּנָּה כָּל אֶחָד מֵהֶם בְּעֵת הָעֵרֶב” — דאס הייסט, די יסודות אליין ווערן געטוישט בעת הערב — “עַד שֶׁיִּמָּצֵא הַמְּחֻבָּר מֵאַרְבַּעְתָּם אֵינוֹ דּוֹמֶה לְאֶחָד מֵהֶם כְּשֶׁהוּא לְבַדּוֹ” — דאס הייסט, די זאך וואס קומט ארויס פון די פיר יסודות זעט נישט אויס ווי קיין איינעם פון די פיר יסודות, עס זעט אויס ווי א נייע זאך.

“וְאֵין נִפְרָד מֵהֶם אֲפִלּוּ חֵלֶק אֶחָד שֶׁהוּא אֵשׁ בִּפְנֵי עַצְמוֹ” — וואס איז נישט עפעס וואס מ׳קען נאכדעם צוריק צוטיילן. אזוי ווי ער זאגט, ס׳איז נישט קיין סאלאט וואס מ׳קען נאכדעם צוריקנעמען, ארויסנעמען — “אוֹ עָפָר בִּפְנֵי עַצְמוֹ, אוֹ מַיִם בִּפְנֵי עַצְמָם, אֶלָּא הַכֹּל נִשְׁתַּנּוּ וְנַעֲשׂוּ גוּף אֶחָד.”

הסבר: א נייע זאך, נישט א צוזאמשטעל

דאס הייסט, אז דער אייבערשטער האט באשאפן אז ווען איינמאל איז דא א באשעפעניש וואס איז צוזאמגעשטעלט פון די ארבעה יסודות, איז נישט פשט אז מ׳קען יעצט אויסקוועטשן די חלק המים, זאל נאר בלייבן דריי יסודות דערפון, אדער מ׳זאל ארויסנעמען די עפר. נאר זיי זענען הכל נשתנה ונעשה גוף אחד.

נישט נאר מ׳קען נישט ארויסנעמען — דאס איז אויך נישט וואס ס׳מיינט. אין אנדערע ווערטער, ווען מ׳זאגט אז אלעס איז געמאכט פון פיר יסודות, מיינט מען נישט אז ס׳איז דא שטיקלעך, אז אלעס איז געמאכט פון קליינע שטיקלעך — דאס וואלט געווען אטאמיזם [atomism], אז אלעס איז געמאכט פון קליינע שטיקלעך, איז דא פירערליי סארט קליינע שטיקלעך. ניין, ס׳מיינט בכלל נישט דאס. ס׳מיינט אן אנדערע סארט זאך.

ס׳מיינט אז די פיר יסודות ווערן דער חומר פאר אנדערע זאכן, און ווען זיי גייען אריין, זיי ווערן צומישט, ווערט עס א פיפטע זאך, א דריטע זאך, און ס׳בלייבט נישט בכלל קיין אש אין דעם.

[חידוש] תירוץ אויף דער קשיא: פארוואס פארברענט א מענטש נישט?

לויט דעם קומט אויס צו ענטפערן די קשיא: איינער האט געזאגט אז א מענטש איז געמאכט פון פייער, פרעגט ער א קשיא — א פייער האט א טבע אז ער פארברענט זאכן, פארוואס ווערט ער נישט פארברענט?

לויט דעם וועט ער זאגן: א מענטש איז געמאכט פון פייער מיינט אז ס׳איז א יסוד, איינער פון די יסודות נעמט מען פייער, אבער די יסוד איז שוין מער נישט קיין פייער. די פייער וואס פארברענט איז ווען די יסוד האש איז בפני עצמה, אדער אפשר ווען ס׳איז נענטער צו בפני עצמה. אבער ווען ס׳איז אין דעם מענטש, איז עס שוין נישט קיין אש — ס׳איז נאר דאס וואס איז אמאל געווען אש, און יעצט איז עס געווארן א פארט פון די ד׳ יסודות, א פארט פון דעם חומר המורכב, און ס׳איז געווארן א נייע זאך.

דיסקוסיע: צי זענען די פיר יסודות אליינס מורכב?

שאלה: די פיר יסודות אליינס זענען מורכב, אדער זיי זענען… רוח האט נאר רוח?

ענטפער: ער זאגט, נאר מים, נאר רוח. ס׳קען זיין אז אין זיי איז גארנישט, נאר רוח. אדער יא אדער ניין, אפשר יא, אפשר ניין, אבער דאס איז נישט מורכב.

צוויי שלילות — נישט פון אויסן, אויך נישט פון אינעווייניג

דאס הייסט: אין דעם מענטש איז נישט דא אזא זאך ווי א מענטש זאל זיין נישט פון די פיר, און ס׳איז נישט דא אזא זאך ווי אין דעם מענטש זאל מען זען די פיר, ווייל מ׳זעט נאר דעם מענטש. נישט נאר א מענטש — עני זאך, עני גוף, עני זאך.

—

הלכה ו׳ – יעדער גוף האט אלע פיר תכונות

און ממילא קומט אויס אויך: “וּמִכָּל גּוּף הַמֻּרְכָּב” — אויב מיר האבן געלערנט אז די פיר יסודות האבן די פיר תכונות — קור, חום, לח, יובש — קומט אויס אויך, אז אויב אלעס איז צומישט פון זיי, קומט אויס אז יעדער גוף האט אויך די אלע פיר תכונות. יעדער גוף, יעדער באדי וואס איז צוזאמגעשטעלט פון די פיר — “יִמָּצֵא בוֹ” — איז דא אין אים, עקזיסטירט אין אים — “קוֹר וָחוֹם לַח וְיָבֵשׁ כְּאֶחָד.”

נישט פשוט אז דו קענסט זוכן אביסל לחות און אביסל יבשות. נאר וואס? “אֶלָּא” — אבער — “יֵשׁ מֵהֶם גּוּפִים שֶׁיִּהְיֶה בָּהֶם חָזְקָה מִיְּסוֹד הָאֵשׁ” — ווייל די יסוד האש איז מער דאמינענט, איז א שטערקערע כח — “כְּמוֹ בַּעֲלֵי נֶפֶשׁ חַיָּה” — וואס האבן א ווארעמקייט — “לְפִיכָךְ יֵרָאֶה בָּהֶם הַחוֹם יוֹתֵר.”

לעבעדיגע זאכן, יעדע זאך וואס האט א לעבעדיגע נשמה און א לעבעדיגע נפש, ער לעבט — יעדער איינער קען זען אז כמעט אלע לעבעדיגע זאכן זענען ווארעם. זאגט ער, פארוואס? ווייל די יסוד האש איז מער שטארק אין די בעלי חיים.

איז דא פארקערט: “וְיֵשׁ מֵהֶם גּוּפִים שֶׁיִּהְיֶה בָּהֶם חָזְקָה מִיְּסוֹד הָעָפָר, כְּמוֹ הָאֲבָנִים, לְפִיכָךְ יֵרָאֶה בָּהֶם הַיֹּבֶשׁ הַרְבֵּה.” דאס הייסט, אז הגם ס׳האט אלע פיר יסודות, אבער דער מערסט דאמינענטער איז דער יסוד העפר.

—

[הרחבה] דער אונטערשייד צווישן דעם אלטן פארשטאנד פון “תכונות” און דעם מאדערנעם מאטריאליסטישן פארשטאנד

חומר איז נישט וואס מ׳שטעלט זיך פאר

און איך האב נאך געוואלט קלאר מאכן. אונז זענען זייער צוגעוואוינט צו א געוויסע מאטריאליסטישע וועג פון אננעמען וואס די וועלט איז. איך קען נישט גענוג מסביר זיין, איך וועל זאגן נאר דער כלל, מ׳וועט קענען אפשר פאר א מראה מקום וואס זאל וויסן פון וואס מ׳רעדט.

אין אנדערע ווערטער, אונז מיינען אז צו מסביר זיין עפעס איז צו זאגן די חלקים, די פיזישע חלקים וואס ס׳איז געמאכט פון. אזוי זענען אנגענומען ביי אונז, און ביי דער סייענס וואס הייסט מאדערן סייענס, ביי דער נייער סייענס, איז אזוי אנגענומען.

און מ׳דארף געדענקען אז אלעס וואס שטייט דא, אפילו וואס ס׳שטייט חומר, איז אלעס מער מופשט [abstract], אלעס מער כביכול רוחניות׳דיג, אדער אלעס מער במחשבה ווי דאס. ווען דער רמב”ם זאגט אז א זאך איז געמאכט פון זאכן, מיינט ער נישט — ווי ער וועט געזאגט — אז מ׳קען אונז צונעמען, געמאכט פון די זאכן. ס׳איז א מער טעארעטישע זאך ווי דאס.

די זעלבע זאך: דער מוסג [concept] חומר איז עפעס א זאך וואס זאכן קענען זיין עפעס אנדערש — עס איז נישט קיין זאך וואס מען קען זען. חומר איז נישט קיין זאך וואס מען קען זען, אפילו חומר איז נישט קיין זאך וואס מען קען זען, אדער פילן, אדער ציילן אפילו.

תכונות (קוואליטיס) זענען ריאלע זאכן, נישט סובדזשעקטיוו

יעצט, די זעלבע זאך. נאך א וויכטיגע חילוק וואס איז זייער קלאר — דאס וואס איך זאג איז נישט קיין חידוש, ס׳איז גארנישט קיין חידוש. ווער ס׳לערנט וויאזוי דער סייענס האט זיך געטוישט אין די עידן החדש, אין דער נייער מאדערנער צייט, בערך פון ס׳איז געקומען דער דור פון בעל שם [טוב], וועט דארפן וויסן אז איינער פון די גרויסע חילוקים איז וויאזוי זיי האבן פארשטאנען תכונות, זייערע קוואליטיס [qualities].

אין אנדערע ווערטער, זאכן אזויווי היץ, קעלט, נאסעקייט, און אזוי ווייטער. דאס וואס שטייט אין רמב”ם — נאסעקייט איז נישט א פיזישע זאך. אין אנדערע ווערטער, ס׳איז נישט קיין זאך וואס מען קען פילן. אוודאי קען מען עס פילן, אבער אויב מען טראכט אריין וואס איז דאס נאסעקייט, זעט מען אז נאסעקייט איז עפעס א מציאות.

נאסעקייט איז נישט קיין… דא וויל איך אבער זאגן קלאר אז נאסעקייט — יא, אונז סענסן עס. אבער סענסעס סענסן נישט נאר פיזישע זאכן. ווייל די זאך איז נאר דער גוף — דאס וואס איז א גוף, דאס וואס נעמט אויף פלאץ, קענסטו זאגן… אדער פלאץ איז דאס וואס א גוף האט א געוויסע גרויסקייט. אבער די נאסעקייט איז עפעס א תכונה דערפון, עפעס א קוואליטי דערפון.

אונז למשל זענען צוגעוואוינט צו זאגן אז די נאסעקייט איז פשוט וויפיל וואסער ס׳איז דא. אויב אזוי, איז נישטא אזא זאך נאסעקייט — נאר ס׳איז דא מער אדער ווייניגער וואסער. אבער ניין, זיי האבן געטראכט — אזויווי אונז האבן אנגעהויבן צו זאגן פריער, אבער יעצט כאפ איך אז דאס איז די נקודה — אז נאסעקייט איז א זאך.

און זיי האבן געזאגט קלאר: נאסעקייט איז אזא זאך וואס דער רמב”ם וואלט גערופן אפשר ווי א כח בגוף [a force/power within a body]. ס׳איז נישט קיין גוף, ס׳ליגט אין א גוף, ס׳איז נישט א דבר רוחני, ס׳איז נישט א דבר מופשט. אבער ס׳איז א מופשט׳דיגע זאך וואס איז פארט פון דער וועלט. ס׳איז נישט קיין זאך וואס מען קען ציילן אדער מען קען זען אין א לאבאראטארי.

דיסקוסיע: מ׳קען נישט צעטיילן די ד׳ יסודות מיט קיין מאשין

שאלה: דו מיינסט צו זאגן אז אפילו ווען מיר זאלן האבן די שטערקסטע מאשין, די בעסטע טעכנאלאגיע, קאמפיוטער, וואלט מיר נישט געקענט צוריק צעטיילן פון א מענטש די ד׳ יסודות? מיר קענען צעטיילן די פראטעינס, די וואטעווער, די אטאמיק צאמשטעל, אבער די ד׳ יסודות זענען אסאך מער בעיסיק — זיי זענען די בעיסיקס פון יעדע איינס פון די זאכן וואס מען קען יא צעטיילן.

ענטפער: יא, לויט דער טעאריע, יא. ד׳ יסודות — דאס איז א ווערסיע פון אריסטאטלישע טעאריע ווי די מושגים וואס ער לערנט דא. וואלט מען געדארפט וויסן צי ס׳איז טאקע די ד׳ יסודות אדער נישט. אבער די איידיע פון למשל נאסעקייט אויכעט — דו קענסט נישט טרעפן ערגעץ נאסעקייט, אבער דאס מיינט נישט אז נאסעקייט עקזיסטירט נישט. נאסעקייט איז א תכונה פון די יסודות אדער פון א גוף וואס איז די יסודות.

דיסקוסיע: נאסעקייט — סובדזשעקטיוו אדער אביעקטיוו?

שאלה: קור און חום און יובש און לחות איז נאך אסאך מער בעיסיק ווי human beings, ווייל זיי זענען תכונות פון די פיר יסודות.

ענטפער: פערפעקט, קארעקט. דאס האבן זיי [דער מאדערנער סייענס] געזאגט — אז ס׳איז נישטא אין דער וועלט קיין נאסעקייט, נאר ס׳איז דא יסודות אליינס, כביכול, אדער אפילו נישט די יסודות, אן אנדערע יסודות, האט נישט קיין חילוק. נאר די יסודות אליינס — האט מען טאקע דאס געזאגט, אזויווי דו זאגסט ריכטיג: אויב אזוי, וואס איז דאס נאסעקייט? נאסעקייט איז א סובדזשעקטיווע [subjective] זאך, עס ליגט אין דער נפש.

און נאכדעם ווערט א גאנצע פראבלעם פון וואו קומט דער נפש, און יעדער איינער האט געהערט מן הסתם פון דער פראבלעם פון דער נפש און דער גוף [the mind-body problem], פון דעקארט [Descartes], וויאזוי קען דער נפש זיך קאנעקטן מיט דער וועלט. דאס איז אלעס געקומען פארט פון דעם וואס ער האט אנגענומען אז אין דער וועלט איז נישטא די סארט זאכן.

אבער דער רמב”ם און פאר אים האבן אנגענומען אז אין דער וועלט איז דא די סארט זאכן. נאסעקייט — אפילו דאס זענען נישט ממש קיין גשמיות׳דיגע זאכן, מען קען זיי נישט צעטיילן, מען קען נישט אריינשיקן נאסעקייט ערגעץ. אמת, נאסעקייט איז אלעמאל אין עפעס. מען קען נישט שיקן נאסעקייט אליין — מען קען נאר שיקן וואסער וואס איז נאס, עפעס וואס האט עפעס נאסעקייט אין זיך.

דער חילוק צווישן אש און היץ

אקעי, דאס איז גענוג, אט ליעסט מען זאל כאפן אביסל פון וואס מ׳רעדט דא. איך וויל נישט מכריע זיין וואס איז גערעכט, נישט עכט אריינגיין דערין, אבער מ׳זאל פארשטיין אז ווען מ׳זאגט קור ולח איז נישט סתם די זעלבע זאך ווי וואסער. לח איז א תכונה וואס וואסער האט, און ס׳איז טאקע א תכונה במציאות, א תכונה וואס ליגט אין דער וואסער. אזויווי מ׳האט געזאגט אז דער אש האט א תכונה אז ס׳איז הייס — נישט אז דער אש אליין איז היץ.

—

הלכה ז׳ – גראדן פון תכונות אין פארשידענע גופים

איין הייסע זאך הייסער פון א צווייטע

און על דרך זה, זאגט דער רמב”ם, פירט ער אויס: קומט אויס, אזויווי מיר האבן געזאגט אז גארנישט אין דער וועלט איז נישט איינע פון די יסודות, די זעלבע זאך — גארנישט אין דער וועלט איז נישט נאר קור אדער לח. און ווייל ס׳איז דא זאכן, אדער אז “יִמָּצֵא גוּף חַם יוֹתֵר מִגּוּף אַחֵר חַם” — קען איינס זיין הייסער ווי דער אנדערער. פארוואס? ווייל דער חלק האש איז מער דאמינענט אין יענער זאך.

און אויך ווייל דער חום — די קלאסישע קשיא: אויב ס׳איז דא א זאך חום, וויאזוי קען זיין איין הייסע זאך הייסער פון א צווייטע הייסע זאך? דער תירוץ איז אז דער אנדערער האט אביסל קאלטקייט אין אים.

פיבער — ווען דער כח האש שפילט זיך צו

ס׳איז אן אינטערעסאנטע זאך: ווען דער רמב”ם וויל דארט זאגן אז ווען א מענטש האט פיבער אדער ווען א מענטש איז הייס, זאגט ער אז דער כח האש האט זיך צושפילט אין אים.

שאלה: יא, ס׳איז צו הייס. אבער ער זאגט אפילו די דעות אז ס׳איז צו הייס — דער מענטש האט די זעלבע amount פון די ד׳ יסודות אין אים אייביג. וויאזוי איז איין כח געווארן מער דאמינאנט פונקט יעצט?

ענטפער: ניין, ס׳איז נישט אזוי. ביטער געזאגט, ביטער געזאגט — מיר זאלן אלעמאל די זעלבע, פארקערט, מיר זאלן לערנען. אבער דאס איז again, we’re getting very advanced. מיר האבן דא געהאט אריין אין סייענס וואס אונז קענען אביסל בעסער.

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ד׳ (המשך) – תערובות פון יסודות, הפסד פון גופים, און “כי עפר אתה ואל עפר תשוב”

—

דער קאנצעפט פון “מזג” – פיבער און מחלות לויט די יסודות

Speaker 1: דער רמב”ם וואלט געזאגט אז ווען א מענטש האט פיבער, אדער ווען א מענטש איז הייס, דאס הייסט אז די כח [ko’ach: force/power] האש האט זיך צושפּילט אין אים? יא, ס’איז הייס. אבער ער זאגט אז אפילו דאס וואס איז צו הייס, דער מענטש האט די זעלבע amount פון אש פון די ד׳ יסודות [arba yesodos: four elements] אין אים אייביג. וויאזוי איז איין כח געווארן מער דאמינאנט פונקט יעצט?

Speaker 2: ניין, ניין, ס’איז ווי דו האסט געזאגט, ווי דו האסט געזאגט. ס’זענען דא אנדערע וואס זאגן פארקערט. זיי זאגן — we’re getting very advanced — מיר גייען אריין אין סייענס וואס אונז קענען אביסל בעסער. אבער ביי זיי איז דאס געווען אמאל משל [mashal: analogy/metaphor] פון דער קאנצעפט פון מזג [mezeg: temperament/mixture], right? מזג אוויר [mezeg avir: weather/climate] רעדט מען אפילו היינט אויף עברית, אבער מזג מיינט זיך איינצוזאגן. און זיי האבן פארקערט — זיי האבן געלערנט אז מחלות [machlos: illnesses] איז טאקע דאס, אז די באלאנס פון די יסודות… אז איין פייער האט זיך מער אנגעצונדן.

ס’איז אינטערעסאנט, דאס האבן מיר געלערנט אין מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed] אביסל, אז די מורה נבוכים מיינט אז דאס איז… דאס איז שוין אין עולם המוסר [olam hamusar: the moral realm], יא.

—

קיין יסוד איז נישט “בטהרתו” – אפילו אש

Speaker 1: אבער ער וויל דאך אונז זאגן אז ס’איז נישט דא אינגאנצן פייער. אויב יעדע זאך וואס איז חם [cham: hot] וואלט געווען אינגאנצן פייער, אינגאנצן חם, וואלט נישט געקענט זיין חם וואס איז מער חם ווי חם. אלא מאי [ela mai: rather, what is it?], ס’האט אביסל קאלט. ער האט אביסל מער חם און אביסל ווייניגער קאלט, ער האט אביסל מער קאלט און ווייניגער חם.

Speaker 2: ס’איז אינטערעסאנט, ווייל טאקע אש אליין קען אויך זיין א הייסערע פייער און א שוואכערע הייסע פייער.

Speaker 1: יא, אפילו הייסע זאכן. ס’איז אזוי ווי דו ווילסט זאגן אז אונזער אש איז אויך נישט די אש בטהרתו [b’taharaso: in its pure form], נאר ס’איז אש מיט כל מיני שברירים [shvirim: fragments] אביסל פון אנדערע.

—

הלכה ז׳ (המשך) – גופים וואס מ’זעט נאר איין אדער צוויי תכונות

Speaker 1: “וגופים יראה בהם הקור בלבד, וגופים יראה בהם הלח בלבד” [and there are bodies in which only cold is apparent, and bodies in which only moisture is apparent]. דאס הייסט, גופים וואס איז נאר קור [kor: cold], קעלט — למשל אייז. מ’זעט נאר קור, גאר קאלטע לופט. אפשר האבן זיי אין אמת’ן אויך חום [chom: heat], ווייל די איינציגסטע קעלט איז ווייניגער קאלט. אבער ס’איז דא — מ’זעט נאר די קאלטקייט. אדער מ’זעט נאר די טרוקנקייט.

אדער וואס מ’זעט ביידע — מ’זעט קור ויובש בשוה [kor v’yovesh b’shaveh: cold and dryness equally], מיינט אז ס’איז אייניג, אז ס’איז מיטלמעסיג. אוי — חום ולח כאחד בשוה [chom v’lach k’echad b’shaveh: heat and moisture together equally], אדער מ’זעט אז ס’איז נאס און קאלט אויף אמאל, אדער נאס און הייס אויף אמאל.

—

דער כלל: די דאמינאנטע תכונה ווייזט וועלכער יסוד איז דער שטערקסטער

Speaker 1: או יא — חום ולח כאחד בשוה. לפי מה שיהיה רוב היסוד שהיה בעיקר התערובות [according to the proportion of the element that was dominant in the original mixture] — לויט ווי סאך פון יענע יסוד איז דא אין דעם גוף וואס איז א תערובות [ta’aroves: mixture] פון די אלע זאכן — יראה מאותו היסוד וטבעו בגוף המורכב [the nature of that element will be apparent in the compound body]. דאס וואס דו זעסט, דו זעסט אז די היץ איז זייער שטארק דאמינאנט, איז א סימן אז אין דעם גוף איז דא א שטערקערע amount פון די יסוד האש.

—

הלכה ח׳ – פארוואס מענטשן שטארבן: הפסד פון גופים

איבערגאנג: פון הויה צו הפסד

Speaker 1: און עד כאן האבן מיר געלערנט וויאזוי אלעס ווערט געמאכט — ס’איז א נקרא הויה [havayah: coming into being] — וויאזוי אלעס ווערט געמאכט פון די פיר יסודות. יעצט גייען מיר לערנען א חידוש [chiddush: novel insight]. פריער האבן מיר געזאגט אז מיר גייען אויסגעפינען פארוואס מענטשן שטארבן. גייען מיר יעצט אויסגעפינען פארוואס מענטשן שטארבן.

מיר גייען לערנען וויאזוי די פיר יסודות גייען צוריק — זיי נעמען זיך צוויי חלקים [chalakim: parts]. אבער דאס איז אלץ אזויווי א הלוואה [halva’ah: a loan]. די זאכן זענען געמאכט פון פיר יסודות — ס’איז נישט קיין מקח [mekach: a purchase], ס’גייט צוריק ווי יובל [yovel: the Jubilee year], איך ווייס וואס. ס’איז מער אזויווי א הלוואה וואס מ’דארף צוריקצאלן.

דער רמב”ם’ס ווערטער: כל המחובר סופו להפרד

Speaker 1: זאגט דער רמב”ם אז הואיל וכל הגופים שאנו רואים מורכבים מד׳ יסודות אלו, וכל המחובר מארבעה יסודות אלו סופו להפרד [since all the bodies we see are composed of these four elements, and everything composed of these four elements will ultimately separate]. ווען דער גוף הערט אויף עקזיסטירן, איז נישט פשט אז ס’איז געווארן אויס, נאר אז די פיר יסודות זענען זיך צוגאנגען אזויווי — זיי זענען געווארן צוריק נפרד [nifrad: separated] צו פיר יסודות.

אזויווי איך געדענק די לשון חז”ל [Chazal: the Sages] אז דער אייבערשטער איז מחזיר את העולם לתוהו ובוהו [machzir es ha’olam l’sohu u’vohu: returns the world to primordial chaos]. כדי — די וועלט גייט צוריק צו די יסודות, ס’איז איין זאך. נישט תהו ובהו, אבער איך זאג דיר א זאך — ס’גייט צוריק צו… תהו ובהו איז מער בעיסיק פון די ד׳ יסודות. ס’גייט צוריק צו ווי ס’איז געווען פארדעם, ווי ס’איז געקומען.

יש בארוכה ויש בקצרה — עטלעכע דויערן לאנג, עטלעכע קורץ

Speaker 1: יש — אבער נישט אלע אויף איין סארט. “יש שיפרד לאחר ימים מועטים” [some separate after a few days] — אז נאכדעם וואס די גוף האט אויפגעהערט צו עקזיסטירן, אז די הרכבה [harkavah: composition] דערפון האט זיך געענדיגט, דעמאלטס ס’דויערט אפאר טעג ביז ס’וועט ווערן נפרד.

Speaker 2: ניין, דעמאלטס איז נפרד. נפרד איז די זעלבע זאך. נפרד איז אז די גוף ווערט צעשטערט.

Speaker 1: אהא, ווען די הרכבה ווערט צעטיילט. ס’איז דא פשוט’ע גופים וואס לאסטן אפאר טעג — אזויווי איך ווייס, א קליינע מורטשקע, א פשוט’ע קליינע זאך וואס דו האסט אינדערהיים וואס צוגייט. און ס’איז דא זאכן וואס נעמט אסאך יארן, נישט קיין חילוק. ס’איז דא “יש בארוכה ויש בקצרה” [some last long and some last briefly].

דער כלל: אלעס וואס איז מורכב מוז זיך צעטיילן

Speaker 1: אבער די עיקר, די כלל איז: “וכל שהורכב מהם, אי אפשר שלא יפרד מהם” [and everything composed of them cannot avoid separating back into them]. נישט מעגליך אז…

Speaker 2: ווייל אלע גופים זענען דאך דברים הוים ונפסדים [dvarim havim v’nifsadim: things that come into being and perish].

Speaker 1: דו זאגסט עס בעקווארדס. דו זאגסט אז זיי זענען הוים ונפסדים ווייל זיי קענען נישט… ווייל זיי ווערן צוריק צעטיילט. אז דאס איז די סיבה פארוואס זיי זענען הוים ונפסדים. דאס איז וואס ס’מיינט — נישט צוויי זאכן, ס’איז די זעלבע זאך.

> [חידוש: “הוים ונפסדים” איז נישט צוויי באזונדערע פאקטן, נאר איין זאך — דאס וואס זיי זענען מורכב פון יסודות (הוים) איז גופא די סיבה פארוואס זיי מוזן זיך צעטיילן (נפסדים).]

“אפילו אזו אדם” — אפילו דער שטערקסטער מאטעריאל

Speaker 1: אהא, זאגט ער: “ואפילו אזו אדם” [even odem — a very hard substance], “אי אפשר שלא יפרד מהם” — ער קען נישט, ער קען זיך נישט האלטן.

Speaker 2: האסט טאקע נישט געזען שמיר [shamir: a legendary stone-cutting substance]? פראביר אזוי, ס’איז אינטערעסאנט. “אפילו אזו אדם” — אדם איז א סארט מעטאל?

Speaker 1: איך מיין אזוי ווי די דברקא — ער מיינט אזויווי די עדים בדברקא [witnesses in the Dvarka — a reference to something very hard/enduring]. איך מיין, ער גיבט א דוגמא פון זאכן וואס זעען אויס זייער שטארק. ס’סאונדט אז ס’בלייבט אין פייער — אזויווי א שטארקע מאטעריאל.

“אבל אי אפשר שלא יפסד” [but it is impossible that it should not perish] — ס’זאל נישט ווערן נפסד, ס’זאל נישט ווערן כלה [kaleh: consumed/destroyed], ס’זאל נישט ווערן אזויווי צוגאנגען — “ויחזור ליסודותיו” [and it returns to its elements].

און וואס געשעט דעמאלטס? “יחזור מקצתו אל האש, ומקצתו אל המים, ומקצתו אל הרוח, ומקצתו אל הארץ” [part of it returns to fire, part to water, part to wind, and part to earth].

Speaker 2: ס’סאונדט אזויווי דו האסט געזאגט פריער, אז די ד׳ יסודות איז נישט א סאלאד וואס גייט צוריק, נאר ווען ס’ווערט נפסד, אויטאמאטיש גייט יעדע צוריק צו זיין פלאץ ווי זיי זענען. די עולם הריח [olam hare’ach: the sphere of wind] צו עולם הריח.

Speaker 1: ער גייט דא אין הלכה ידועה ווייטער זאגן אביסל וויאזוי מ’זעט עס. אדער עס איז נישט סימפּל, נישט אזוי אז מען גייט איין טאג זען אז דאס גאלד איז געווארן די סארט עפר. עס איז מער קאמפּליקעטעד, אבער אין די ענד אזוי געשעט.

—

הלכה ט׳ – “כי עפר אתה ואל עפר תשוב”: קשיא און תירוץ

די קשיא: פארוואס שטייט נאר עפר?

Speaker 1: יעצט איז דא א קשיא [kushya: difficulty/question], קען איך פרעגן די קשיא? אקעי. יעצט איז דא א שווערע קשיא. מיר האבן געלערנט די כלל, כלל גדול בתורה [klal gadol b’Torah: a great principle in Torah]: כל דבר שנעשה מאש מים רוח עפר חוזר ונעשה אש מים רוח עפר [everything made from fire, water, wind, and earth returns to become fire, water, wind, and earth]. עס האלט זיך נישט אויף אייביג. עס ווערט צוריק עקסטערע פון די פיר יסודות. עס גייט.

יעצט איז דא א שווערע קשיא, א גרויסע קשיא. עס שטייט אין פסוק [pasuk: verse] — איך געדענק אז איינע פון די זאכן וואס ער טוט א גאנצע צייט אין רמב”ם איז, ער דערמאנט אונז פון פסוקים וואס וואלטן געווען שווער אויף אים און ער פארענטפערט זיי.

איך געדענק אז עס איז דא א פסוק: פארוואס שטארבט א מענטש? עס שטייט אין די תורה אזוי: “כי עפר אתה ואל עפר תשוב” [ki afar atah v’el afar tashuv: for you are dust and to dust you shall return] (בראשית ג:יט). קודם כל, עס סאונדט זייער ענליך צו די רמב”ם’ס דיבור. עס סאונדט זייער ענליך, ווייל — דו ביסט געמאכט פון דעם, גייסטו צוריק צו דעם.

> [חידוש: דער פסוק “כי עפר אתה ואל עפר תשוב” סאונדט זייער ענליך צו דעם רמב”ם’ס גאנצן יסוד — “דו ביסט געמאכט פון דעם, גייסטו צוריק צו דעם.” די תורה אליין זאגט דעם זעלבן פשט ווי דער רמב”ם.]

איך האב א קשיא. איך האב דיר געזאגט — אקעי, עס איז נישט נאר עפר. סא פארוואס זאגט דער רמב”ם… מען קען פרעגן די קשיא נאך פארדעם: פארוואס שטייט “כי עפר אתה”? א מענטש איז נישט נאר עפר, א מענטש איז פיר יסודות. אמת? אבער לכאורה וויל ער דא אויך מרמז זיין [meramez zayn: hint at] די זאך, אז פארוואס שטארבט א מענטש? מענטשן ווייסן פארוואס שטארבן מענטשן? די תורה אליין זאגט: “כי עפר אתה ואל עפר תשוב” — ווייל דו ביסט געמאכט פון עפר, גייסטו צוריק צו די בעיסיק יסודות.

אויב אזוי איז שווער: פארוואס שטייט נאר עפר? פארוואס שטייט נאר עפר? אויב כל הנפרד לעלי יפרד [kol hanifrad la’alei yipared: everything that separates, separates back to them] — ער ווערט צוריק צעטיילט צו די פיר יסודות — פארוואס שטייט נאר אז א מענטש ווערט צוריק צו די איין יסוד צו עפר?

דער תירוץ: “כי רוב בנינו מעפר”

Speaker 1: זאגט ער אז די אנפאנג פסוק ענטפערט עס: “כי עפר אתה” — ווייל די מערסט דאמינאנטע כח פון א מענטש איז עפר, “כי רוב בנינו מעפר” [ki rov binyano me’afar: because the majority of his structure is from earth]. אדער עס שטייט דא אין פסוק אז דער אייבערשטער האט גענומען עפר מן האדמה [afar min ha’adamah: dust from the ground] (בראשית ב:ז). ער ענטפערט נישט “כי רוב בנינו מעפר” — אדער עס שטייט אז דער אייבערשטער האט גענומען עפר מן האדמה, און דאס איז די גרעסטע כח פון דעם מענטש. און וויבאלד “רוב בנינו מעפר”, ממילא רופט עס די תורה אזוי. אבער בעצם טאקע די אנדערע דריי יסודות וואס דער מענטש האט אויך פון זיי, גייט אויך צוריק צו זייערע יסודות.

צוזאמענפאסונג פון דעם תירוץ

Speaker 1: ער וויל דא דגוש’ן [emphasize], אזוי זאגט ער — ער סאמט שוין די גאנצע זאך — אז דאס איז פשוט פשט אין די פסוק. נאר ער האט מיר פארענטפערט נאר פארוואס עס שטייט עפר און נישט די אנדערע, ווייל רוב.

Speaker 2: דארט האט ער בעיסיקלי געזאגט אז לויט וויפיל דער רוב דערפון איז עפר, עס האט נאר א קליינע ביסל פון די אנדערע.

Speaker 1: האבן שוין געלערנט דאס, אז ס’איז דא א חלק וואס איז…

Speaker 2: יא, האט ער געזאגט אז איינס איז זיין מער דאמינאנט.

Speaker 1: יא, האט ער געזאגט אין די רייע פון די היץ אדער.

Speaker 2: יא.

—

הלכה ט׳ (המשך) – דער פראצעס פון הפסד איז נישט אויף אמאל

דער רמב”ם’ס ווערטער: יפסד ויחזור לדבר אחר

Speaker 1: נאך א וויכטיגע זאך — ס’מיינט נישט דאס, איך האב שוין געזאגט. ס’מיינט נישט אז ס’איז גלייך… “ולא יפסד כשיפסד מיד יחזור לארבע יסודות” [and when it perishes, it does not immediately return to the four elements] — נישט ווען א זאך ווערט נפסד, ווען ס’ווערט אויס, גייט ער גלייך… ווערט עס… “אלא יפסד ויחזור לדבר אחר… לדבר אחר… לדבר אחר…” [rather it perishes and becomes something else… and something else… and something else…].

ס’טייטש למשל — לאמיר זאגן, מ’באגראבט א בעל חי [ba’al chai: an animal], גייט ער ווערן קאליע אין די ערד, און ער גייט ווערן א שטיקל עפר, און ס’גייט ארויסוואקסן דערפון עפעס. אבער צום סוף — “אלא יפסד ויחזור לדבר אחר”, יא?

דיסקוסיע: וואס מיינט “יחזור ליסודותיו” בפועל?

Speaker 2: But he’s saying is very simple. אונז האבן געזאגט אז יעדע זאך צעטיילט זיך אויף אירע יסודות. יעצט, ס’מיינט נישט אז… איך מיין אז ס’מיינט אזוי — לאמיר טראכטן אזוי. ס’מיינט לכאורה אזוי. אונז שטעלן זיך פאר ווען דו זאגסט די פשט, אבער ווי אונז האבן געזאגט, גארנישט דא איז נישט פשוט, אלעס דא איז אביסל מער טעארעטיקל ווי בעיסיק.

די גלאז-משל: וויאזוי הפסד ארבעט בפועל

Speaker 2: זאגט ער למשל — לאמיר נישט רעדן פון בעלי חיים, ווייל בעלי חיים איז מער קאמפּליקירט. אקעי? א קאפּ, א שטיקל גלאז, א גלאז, איז געמאכט פון זאמד מיט וואסער, מיט אלע פיר זאכן.

Speaker 1: ניין, מיט אלע פיר זאכן איז עס געמאכט.

Speaker 2: יעצט, זאגט דער רמב”ם, גייט עס מוזן — ס’מוז זיך צו נפרד ווערן, און ממילא גייט עס ווערן צוריק אש מים רוח עפר. אקעי? אבער ס’איז נאך קיינמאל נישט געווען אין די וועלט אז א שטיקל גלאז איז מיט אמאל געווארן אביסל אש, אביסל רוח, אביסל מים, אביסל עפר. That’s not what it means.

וואס איז געשען? די גלאז האט זיך צובראכן. צוביסלעך ווערט עס אין די זאמד. צוביסלעך ווערט די זאמד אביסל אין די וואסער. צוביסלעך ווערט עס… ס’האט זיך צובראכן, האט מען געמאכט דערפון עפעס א דריטע זאך, וכו׳ וכו׳ וכו׳.

> [חידוש: “וסוף הדברים יחזור” מיינט נישט א ליטעראלע, מאמענטאנע צוריקקער צו ריינע יסודות. עס מיינט א לאנגע קייט פון טרענספארמאציעס — פון איין זאך צו אן אנדערע, צו נאך אן אנדערע — ביז סוף כל סוף קומט מען צוריק צו די בעיסיק יסודות.]

דער עיקר חידוש: “וסוף הדברים יחזור” מיינט נישט א ליטעראלע צוריקקער

Speaker 2: ס’מיינט נישט אז אין די ענד גייט אלעס זיין פשוט אש מים רוח עפר. ס’מיינט סך הכל אז דו טראכסט אריין וואס בלייבט צווישן די אלע צומישענישן — וואס איז די בעיסיקס וואס טוישן זיך דא, פשוט זייערע הרכבות אביסל מער אביסל ווייניגער? איז די פיר זאכן.

ס’מיינט נישט אז אין די ענד, נאך אפאר טויזנט יאר, גייט בלייבן אין די וועלט תהו ובהו רוח עפר. ס’גייט נישט אזוי. ס’מיינט סך הכל — מ’זעט אז זאכן שטארבן און זיי טוישן זיך צו ווערן אין אנדערע זאכן, אבער וויאזוי טוישט זיך? ס’טוישט זיך דורך די אנדערע שידוכים [shidduchim: matches/combinations] פון אש מים רוח עפר.

דיסקוסיע: צעבראכן = מער רוח?

Speaker 1: ס’טייטש אז ווען ס’ווערט פון איין זאך אן אנדערע זאך, אז ס’איז ווייטער ווערט אין עש ורוח מים — די נייע זאך, למשל וואס דו זאגסט, די גלאז וואס האט זיך צעבראכן, האט באקומען א נייע פארם פון עש ורוח מים, אבער ס’איז נאך אלץ ווייטער אין עש ורוח מים.

Speaker 2: פארוואס זאלן מיר זאגן אז צעבראכן מיינט אז ס’האט מער רוח? ווייל ס’איז צעבראכן, זאלסטו זאגן אז ס’האט מער לופט אין אים? וואטעווער, וכולי, ס’האט אביסל לופט. דאס איז וויאזוי זאכן ווערן צעבראכן. קענסטו זאגן אזוי — זיי ווערן צעבראכן ווייל די פיר יסודות זענען כמעט נישט אין גאנצן מיטל [in balance].

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ד׳ (המשך) – די פיר יסודות טוישן זיך איינער צום צווייטן, דער גלגל אלס סיבה פון שינוי, און חומר וצורה

—

חזרה: ווען פון איין זאך ווערט די אנדערע זאך

Speaker 1: טייטש אז ווען פון איין זאך ווערט די אנדערע זאך, איז פּשט אז ס׳איז ווייטער ווערט אין אש מים רוח מים. די נייע זאך, למשל וואס דו האסט געזאגט די גלאז וואס האט זיך צובראכן, האט ער באקומען א נייע פארעם [form] פון אש מים רוח מים, ווייל ס׳איז נאך אלץ ווערט אין אש מים רוח מים.

[חידוש] אפשר קען מען זאגן אז די צובראכענע גלאז האט מער יסוד הרוח [yesod ha-ruach: the element of air], ווייל ס׳איז צוריבן, צובראכן, האט עס מער לופט אינעווייניג.

וואטעווער [whatever], ס׳איז א חילוק, ס׳איז א ביסל…

—

דיון: וויאזוי ווערן זאכן צובראכן?

Speaker 1: וויאזוי ווערן זאכן צובראכן? [חידוש] קען מען אפשר זאגן אזוי: זיי ווערן צובראכן ווייל די פיר יסודות זענען קיינמאל נישט אינגאנצן בשלום — זיי האבן אלעמאל א ביסל מחלוקת [machlokes: conflict/disagreement] און זענען זיך מתנגד [misnaged: opposing] איינער צום צווייטן. ממילא, אמאל ברענגט ער זיינע חברים און זיי… כ׳זאג אזא משל.

Speaker 2: ס׳איז נישט — איינע פון די יסודות איז זיך מתגבר [misgaber: becoming dominant], כאילו, ס׳ווערט מער דאמינענט [dominant], און דאס האט א חילוק פון וויאזוי ס׳איז געווען פריער און וויאזוי ס׳איז געווארן נאכדעם.

—

הלכה י׳–י״א: די פיר יסודות אליינס טוישן זיך איינער צום צווייטן

Speaker 1: יעצט נעמט ער צו כל הדברים חוזרים חלילה [kol ha-dvarim chozrim chalilah: all things return in a cycle]. קען אפילו זאגן אז די עפר פון דעם מענטש איז זיך מתגבר און דעמאלט ווערט ער צוריק על עפר. אבער דער רמב״ם זאגט נישט די יסודות. איך טראכט יעצט אז מ׳קען אפשר זאגן.

יעצט, חוץ פון דעם, וואס די אינטערעסאנטע זאך — מ׳רעדט דא פון כל הדברים חוזרים חלילה. חלילה מיינט אז ס׳גייט רינגס און ארום. אזויווי ער האט אויך געזאגט די ווארט חוזר חלילה ביי גלגלים, אז זיי דרייען זיך ארום. און ס׳איז באקאנט — נישט דא שטייט עס, אבער אין פרק י״ב שטייט אין רמב״ם אז פונקט אזויווי די גלגלים דרייען זיך אין א סייקל [cycle], אין א געוויסע זין, אויך איז די דברים, עצמים, חומר וצורה [chomer v’tzurah: matter and form], די אלע יסודות דרייען זיך אין א סייקל, ווייל די שטיקל עפר וואס איז אמאל געווען דאס, צום סוף קומט ער צוריק, און אזוי ווייטער — חוזר חלילה.

—

די יסודות אליינס טוישן זיך — א ראיה פאר חומר משותף

Speaker 1: גוט. יעצט גייען מיר לערנען אז נישט נאר די זאכן וואס זענען געמאכט פון די יסודות טוישן זיך איינער צום צווייטן, נאר די יסודות אליינס טוישן זיך אויך.

[חידוש] דאס איז א ראיה אז די יסודות אליינס זענען געבויט פון איין חומר משותף [chomer meshutaf: shared/common matter], וואס א חלק פון זיי איז פשוט געווארן… באמת, די יסודות אליינס קענען ווערן איינס צום צווייטן. און דער רמב״ם גייט עס זאגן אין די הלכה י״א, י״ב.

—

דער רמב״ם: **ארבעה יסודות אלו הן משתנין זה לזה תמיד**

Speaker 1: זאגט דער רמב״ם: ארבעה יסודות אלו — די פיר יסודות — משתנין זה לזה תמיד בכל יום ובכל שעה. זיי האלטן אין איין — זיי זענען ווייברענט [vibrant], זיי קאכן זיך כאילו, זיי האלטן זיך אין איין טוישן זיך איינער צום צווייטן. One becomes the other. ער גייט זאגן.

נישט די גאנצע כח האש ווערט אן אנדערע, אבער בתוך די כח האש איז דא חלקים וואס ווערט אן אנדערע יסוד. לא כל גופן — נישט די גאנצע באדי [body] פון אש אדער פון די פיר יסודות גייט צו זייטן.

—

דער שינוי ביי די גרענעצן פון די יסודות

Speaker 1: איז ער מסביר: מקצת הארץ הקרובים מן המים — מן מיינט אייביג אל [i.e., “מן” = “from/near”] — ביי די עק פון ארץ, דארטן ווי דער ים און די יבשה [yabasha: dry land] טרעפן זיך, היכי דנשקי שמיא בארעא [heichi d’nashki shmaya b’ar’a: where heaven and earth meet — a Talmudic expression], דארטן ווי דער ים און די יבשה טרעפן זיך, קומען זיך צוזאם די צוויי יסודות: דער עפר איז בעיקר מיסוד העפר, און די מים איז בעיקר מיסוד המים. און דארטן איז ווי דער זאמד ווערט מער און מער נאס און מאראסטיג און ווערט א חלק פון די וואסער, און אויך די וואסער ווערט נעלם בתוך העפר און ווערט טרוקן און ווערט עפר.

דאס איז אינטערעסאנט, ווייל ער האט געזאגט אז ווען די וואסער משתנה איז מתפורר ונעשה מים [misporer v’na’aseh mayim: crumbles and becomes water]. ער האט נישט געזאגט אז די וואסער ווערט עפר. דא זאגט ער יא.

—

דער סייקל אין ביידע ריכטונגען

Speaker 1: וכן מקצת המים הסמוכים לרוח, משתנים ומתמסמסים ונעשים רוח [v’chen miktzas ha-mayim ha-smuchim la-ruach, mishtanim u’mismasmsim v’na’asim ruach]. דאס איז דארטן וואו וואסער ווערט אין… רוח. רוח מיינט ווינט. יא, למשל, וואס דו זעסט א וואלקן איז וואסער וואס איז געגאנגען אין די רוח אריין, און ס׳ווערט — די וואסער דערפון ווערט קלענער און קלענער, אבער ס׳ווערט נאר רוח.

וכן הרוח מקצתו הסמוך לאש, משתנה ומתחולל ונעשה אש [v’chen ha-ruach miktzaso ha-samuch la-eish, mishtaneh u’mischolel v’na’aseh eish].

—

דיון: וואס מיינט “מתחולל”?

Speaker 1: מתחולל? א נייע ווארט.

– מתפורר [misporer] — איז וואס געשעט ווען ארץ ווערט צעברעקלט, יא, ס׳ווערט וואסער.

– מתמוסס [mismoises] — איז ס׳צעגייט, ס׳ווערט רוח, ס׳ווערט אזוי.

– און מתחולל [mischolel]? I don’t know וואס דאס ווארט מיינט. איז דאס א ווערב [verb] פאר ווען רוח ווערט אש.

אפשר איינער פון די חברה וויל זאגן טייטש?

Speaker 2: חולל אור… ס׳מיינט מיר ווערן א פייער. ווערן א פייער.

Speaker 1: ווייסטו וואס דאס מיינט? איך דענק אז פייער איז כוכבדיג, פייער איז הייס. חולל, זאגט ער, מתהווה מחדש [mishaveh me-chadash: comes into being anew]. ס׳ווערט אזוי ווי מחוללי ומביא תמים — ס׳ווערט צוריק באשאפן.

יא, דאס איז די פּשט. דאס איז נישט די פּשט אזוי ווי מפרשים זאגן מתהווה מחדש. ס׳מיינט אז דאס איז די פּראסעס [process] וואס מאכט עס. So I don’t know.

איך זע אז דער גאנצער פּראסעס איז די פּראסעס פון זאכן ווערן מער דק [dak: thin/refined], יא, מער קאלט אזוי ווי ער זאגט. ס׳ווערט, ס׳גייט — אפאר מאל איז ער מער אזא דבר גס [davar gas: coarse thing], און נאכדעם גייט ער זיך ווייטער צוריק.

Speaker 2: משתנה מיינט אז ס׳ווערט מתאדה [mis’adeh: evaporates], ס׳ווערט… מחולל מיינט אז ס׳ווערט נאך ווייניגער גס, נאך מער אזוי פייערדיג.

—

דער פארקערטער ריכטונג: מתכנס

Speaker 1: וכן האש מקצתה הסמוך לרוח משתנה מתכנס ונעשה רוח [v’chen ha-eish miktzasah ha-samuch la-ruach mishtaneh miskanes v’na’aseh ruach]. ער האט געזאגט פארקערט ווי איך האב געזאגט פריער. ער גייט פארשטעלן די גאנצע סייקל אויף איינמאל.

וכן האש מקצתה הסמוך לרוח משתנה מתכנס ונעשה רוח — ס׳ווערט אויספייער, ס׳ווערט רוח. מתכנס [miskanes] — מתכנס מיינט אז ס׳נעמט זיך צונויף, ס׳ווערט מער דחוס [dachus: compressed], יא, מער — וויאזוי זאגט מען — דענס [dense].

Speaker 2: רוח איז מער דענס ווי אש?

Speaker 1: דאס איז די יסוד וואס איך האב געזאגט פריער נאכאמאל.

וכן הרוח מקצתו הסמוך למים משתנה מתכנס ונעשה מים [v’chen ha-ruach miktzaso ha-samuch la-mayim mishtaneh miskanes v’na’aseh mayim] — ס׳ווערט אונטער וואסער.

וכן המים מקצתן הסמוך לארץ משתנה מתכנס ונעשה ארץ [v’chen ha-mayim miktzasan ha-samuch la-aretz mishtaneh miskanes v’na’aseh aretz].

—

דעבאטע: וויאזוי ס׳זעט אויס — אלטע סייענס [science] vs. היינטיגע סייענס

Speaker 2: ווייל ביי מים וואלט מען געזאגט אז די וואסער ווערט אויסגעטריקנט און ס׳בלייבט נאר ארץ.

Speaker 1: יא, דאס איז וואס דו זאגסט, אבער ער האט נישט אזוי געזאגט, און נישט ווייל ער איז געווען א נאר און נישט פארשטאנען אין מעכאניקס [mechanics]. ניין, נאר ער זאגט אזוי ווי ס׳זעט אויס אויבנאויף.

Speaker 2: ס׳זעט נישט אויס אויבנאויף אזוי.

Speaker 1: ס׳זעט נישט אויס אויבנאויף אזוי, נאר דו קוקסט היינט אויף דעם נאכדעם וואס אונז האבן געלערנט פאר אפאר הונדערט יאר א געוויסע וועג, און מיר זענען ברעינוואשד [brainwashed] צו קוקן אויף די זאכן אויף דעם וועג. ס׳זעט אויס פונקט אזוי, ס׳זעט גראדע אויס מער אזוי.

Speaker 2: ס׳זעט אויס פונקט פארקערט.

Speaker 1: ס׳איז נישטא קיין שום חולק אויף דעם אז די היינטיגע סייענס איז ווייניגער ווי זאכן זעען אויס ווי די דעמאלטסדיגע סייענס. אקעי [okay].

—

**והשינוי הזה מעט מעט לפי אורך הימים**

Speaker 1: ושינוי זה מעט מעט ולפי אורך הימים [v’shinui zeh me’at me’at u’l’fi orech ha-yamim: and this change happens gradually over the course of many days] — ס׳נעמט א לאנגע צייט. השינוי דארף צייט, לפי אורך הימים. אז דאס אליין איז זייער א לאנגע שינוי. למשל, די שינוי אז א גלאז זאל זיך ברעכן, דאס קענסטו זען אין אפאר וואכן. אבער אז די וואסער זאל ווערן די ערד, דאס נעמט אריכות ימים.

און די אלע שינויים געשעען אויך אזוי ווי ער האט פריער געזאגט — אן דעת [b’li da’as: without awareness/intention]. נישט אזוי זיי זענען זיך מבטל.

Speaker 2: עקזעקטלי [exactly].

—

קיין יסוד ווערט קיינמאל אינגאנצן בטל

Speaker 1: ואין כל היסוד משתנה — ס׳איז געשעהט, אבער קיינמאל נישט אז איינע פון די יסודות זאל ווערן דיזאלווד [dissolved]. נישט די גאנצע יסוד גייט ווערן נשתנה. עד שייעשה כל המים רוח, או כל הרוח אש. פארוואס? שאי אפשר שיבטל אחד מן היסודות הארבעה [she-i efshar she-yibatel echad min ha-yesodos ha-arba’ah: because it is impossible for one of the four elements to be nullified].

Speaker 2: אהא.

Speaker 1: אלא מקצת ישתנה מאש לרוח — אביסל פון די יסוד, פון איין יסוד קען ווערן אינטו [into] די אנדערע יסוד — ומקצת מרוח לאש, וכן בין כל אחד ואחד, ובחבריו יימצא השינוי בין ארבעתם, וחוזרות חלילה — נאכדעם קומען זיי צוריק.

—

דיון: דער באלאנס פון די פיר יסודות

Speaker 2: סאו [so], עס איז זייער וויכטיג אז ס׳בלייבט אלעמאל — די בין כל… דעיס [that is] אז ס׳איז דא אש מים רוח ועפר, דעיס בלייבט אלעמאל. סך הכל ביי די ענד… און וויפיל פון איטש [each] בלייבט? אבער עס איז נישטא — ער דארף קיין ווארט קיינמאל ס׳איז נישטא. ס׳איז נישטא — עס איז דא א וויכטיגע ענין: עס דארף אלעמאל בלייבן דעי אלע פיר, עס וואלט נישט געארבעט. די זאך וואס ער זאגט איז אז דעי אליינט, דעי פיר אליין, זענען נישט קבוע [kavu’a: fixed/permanent]. א חלק פון דעם — עס איז פשוט החוזר חלילה. איט דאזענט טשעינדזש עניטינג [it doesn’t change anything]. ס׳איז נישט פשוט אז איין טאג גייט דער רוח געווינען און עס גייט זיין נאר רוח. ער גייט קיינמאל נישט געווינען.

Speaker 1: יא.

Speaker 2: ס׳איז אלעמאל אזוי וואס עס שטייט לויף ופרעיה [a reference to borrowing and repaying — possibly an allusion to a concept of cyclical exchange]. ס׳בארגט און עס צאלט צוריק.

—

הלכה י״ג: דער גלגל אלס סיבה פון שינוי

די דריי לעוועלס [levels] פון דער וועלט

Speaker 2: סאו, גראמאווער האט פריער געזאגט אז די ד׳ יסודות געפינען זיך אויף א גלגל.

Speaker 1: ניין, אונטער א גלגל.

Speaker 2: אונטער א גלגל.

Speaker 1: אונטער די גלגלים. יעצט גייען אונז לערנען א וויכטיגע זאך וואס עס גייט שטיין בקיצור עמוד ה׳. א ריכטיגע זאך. אונז האבן געלערנט אז ס׳איז דא די דריי לעוועלס אויף די וועלט, רייט [right]?

– ס׳איז דא די גלגלים. אדער פון די נארמאלע מאטעס [matters/categories]: ס׳איז דא די מלאכים.

– ס׳איז דא די גלגלים.

– ס׳איז דא דער עולם התחתון — השפל והאפל [ha-shafal v’ha-afel: the lowly and dark].

יעצט גייסטו לערנען די סוד פון די קאנעקשען [connection] פון די דריי לעוועלס.

—

דער שינוי פון יסודות — דער בעיסיק [basic] שינוי

Speaker 2: זיי וויסן, אז זיי האבן יעצט גערעדט וויאזוי די וועלט ארבעט הענספארט [henceforth]. ס׳איז — די יסודות טוישן זיך, נאכדעם טוישן זיך די הרכבות [harkavos: compound things], זאכן מיט דעם הרכבים פון די יסודות, און נאכדעם טוישן זיך אלעס — מענטשן לעבן און שטארבן און ווערן געבוירן — אלעס דרייט זיך ארום די שינויים פון די יסודות. יעצט גייסטו לערנען א סוד…

Speaker 1: ווי געשעהט דאס? דאס זאגט ער…

Speaker 2: ווי געשעהט וואס?

Speaker 1: משינוי זה.

Speaker 2: שינוי זה — ער זאגט דער שינוי, דארף מען טראכטן אז דער שינוי מאכט אלע שינויים. דאס איז דער בעיסיק שינוי: אז אביסל וואסער ווערט לופט, אזוי ווייטער, און נאכדעם מישט זיך דער וואסער אין דער לופט. ער זאגט דאס נישט דא, אבער דאס איז…

Speaker 1: ער זאגט דאס יא, ער זאגט דאס אין די הלכה י״ד.

—

דער גלגל מישט ארום די יסודות

Speaker 2: משינוי זה — ווער מאכט אז עס זאל זיך טוישן? פארוואס טאקע? פארוואס רוקט זיך איינס אינדער צווייטן?

דער רמב״ם זאגט אזוי: ושינוי זה יהיה בסביבת הגלגל [v’shinui zeh yihyeh b’sivivas ha-galgal: and this change occurs through the revolution of the celestial sphere] — וויבאלד דער גלגל דרייט זיך, סאמהאו [somehow] אביסל מאכט עס אלעס זיך דרייען אביסל. סאו דאס וואס דער גלגל דרייט זיך, ער מאכט אויך אז דער לופט און דער וואסער זאלן זיך אריינדרייען איינער אינעם צווייטן. ס׳איז דא א הסבר טעקניקלי [technical] וויאזוי דאס ארבעט, אבער דאס זאגט ער נישט דא.

ומסביבתו יתחברו ארבעת היסודות [u’mi-sivuvaso yischabru arba’as ha-yesodos: and from its revolution the four elements combine] — פון די דריידלעך פון די… אלעס איז א דריידל. די דריידלעך פון די גלגל ווערט די פיר זייטן פון די דריידל, פון די פיר יסודות וואס די דריידל דרייט.

ומהם יתרכבו בני אדם [u’me-hem yisrakvu bnei adam: and from them human beings are composed] — פון זיי ווערט… ווייל ווען ס׳זאל זיך גארנישט געדרייט, ווען די זאכן וואלטן געבליבן אויף איין פלאץ, וואלט יעדער יסוד געבליבן פאר זיך.

וויאזוי ווערן בני אדם, ונפש חיה [nefesh chayah: living creatures] — וואס הייסט בעלי חיים [ba’alei chaim: animals] — וצמח [tzomeach: vegetation], ואבן ומתכת [even u’mateches: stone and metal]? יא, וואס איז דאס וואס מ׳רופט אסאך מאל דומם [domem: inanimate]. דער רמב״ם שרייבט בכלל נישט דומם, אבער איך געדענק, ס׳שטייט אלעמאל אבנים ומתכות. דאס זענען די דומם.

דאס ווערט דורך דעם, ווייל אלע זאכן זענען הרכבות פון פיר יסודות — ווערט דורך דעם וואס דער גלגל דרייט זיך. דער גלגל מישט אויס די יסודות: אמאל צומישט זיך אביסל מער, אמאל צומישט זיך אביסל ווייניגער. פון די אלע סארט צומישענישן ווערן מענטשן און בעלי חיים וכו׳ וכו׳.

—

**[חידוש]** דער גלגל מישט נישט בכוונה — א פועל יוצא

Speaker 2: ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל די גלגל דרייט זיך דאך חיים מיט א דעת [da’as: awareness/knowledge]. דו קענסט עס איבערזאגן אז דער גלגל וואס איז לעבן די ד׳ יסודות מישט ארום די ד׳ יסודות. ער איז דער וואס שטייט און ער מישט דעם גרויסן טאפ [pot]. ער מישט אבער נישט כדי צו מאכן די ד׳ יסודות — ער מישט נישט פאר זיין אייגענעם סיבוב [sivuv: revolution], אבער א דאנק דעם ווערט א פועל יוצא [po’el yotzei: a resultant effect/byproduct] — די פיר יסודות ווערן ארומגעמישט.

—

הלכה י״ג (המשך): חומר און צורה — דער אייבערשטער גיט די צורה

צוויי חילוקים צווישן באשעפענישן: חומר און צורה

Speaker 2: יעצט, דאס איז אלעס צו מסביר זיין וויאזוי ס׳ווערט די חומר [chomer: matter]. די חומר איז די חומר. וואס איז מיט די צורה [tzurah: form]? יעדע זאך דארף האבן זיין צורה.

ס׳איז דא מענטשן און בהמות [behemos: animals] און קיען [cows] און דומם. ס׳איז פון די ד׳ יסודות. די חילוק צווישן א בן אדם און א נפש חיה — ביידע איז א צוזאמשטעל פון די ד׳ יסודות. אין וואס איז איינס אנדערש?

ס׳איז צוויי חילוקים:

1. איינס איז אין די חומר — ס׳קען זיין א בהמה האט אן אנדערע קאמבינאציע [combination]. חומר אליין קען האבן אן אנדערע קאמבינאציע.

2. און איינס איז אין די צורה — חוץ פון דעם וואס ער דארף האבן אן אנדערע צורה, איז אן אנדערע זאך.

דארף מען נאך פארשטיין וויאזוי קומען די צורות.

—

**ונתן לכל גולם וגולם צורה ראויה לו**

Speaker 2: ער זאגט אזוי: די צורה — והאל נותן לכל גולם וגולם צורה הראויה לו [v’ha-Kel nosen l’chol golem v’golem tzurah ha-re’uyah lo: and God gives each body the form appropriate to it]. יעדע גולם [golem: raw body/matter] דארף האבן א צורה וואס איז באלאנגט פאר א געוויסע גולם.

למשל, די צומישטע מעל מיט צוקער קענסטו נישט מאכן פון אים א מענטש — דו קענסט מאכן פון אים א קעיק [cake]. דעם קען חל זיין [chal zayn: can apply to it] די צורת קעיק און נישט די צורת אדם. יעדער גולם, יעדער קאמבינעישאן [combination] פון די פיר יסודות, ווערט דערפון אן אנדערע מין באשעפעניש, דארף באקומען אן אנדערע מין צורה. ס׳ווערט נישט אליין.

דער אייבערשטער איז דער וואס געבט — פאר א געוויסע גולם, פון א געוויסע צוזאמשטעל פון די ד׳ יסודות, געבט ער א צורה הראויה לו. דאס איז נישט פאר א געוויסער — ווייל ס׳איז דא א געוויסע חומר וואס פאר אים איז פאסיג, ער האט די ריכטיגע קאמבינעישאן.

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ד׳ (המשך) – צורות, חומר וצורה, און צורת האדם

הלכה י”ג (המשך) – דער מלאך “אישים” געט די צורות

פון דעם קען חל זיין די צורת קעיק [cake], נישט די צורת אדם. כדי ס’זאל זיין א צורת אדם, דארף זיין… יעדע גולם, יעדע קאמבינעישאן [combination] פון די פיר יסודות, ווערט דערפון אן אנדערע מין באשעפעניש און דארף באקומען אן אנדערע מין צורה. ס’ווערט נישט אליינס.

וואס געשעט דא? דער אייבערשטער איז דער וואס געט פאר א געוויסע גולם, פאר א געוויסע צוזאמשטעל פון די ד’ יסודות [ארבע יסודות: four elements], געט ער א צורה הראויה לו [tzurah ha-re’uyah lo: a form fitting for it]. ראויה לו — ער איז ראוי פאר א געוויסע, ווייל ס’איז דא א געוויסע חומר וואס איז ראוי פאר א צורה. דער חומר וואס פאר אים איז פאסיג, ער האט די ריכטיגע קאמבינעישאן פון די ד’ יסודות, ס’קען פון אים זיין א גוטער מענטש — גיבט אים דער אייבערשטער די צורה הראויה לו.

וואס איז די ראויה לו? דורך וועמען? על ידי מלאך [mal’ach: angel], וואס איז דער צענטער מלאך [the tenth angel], שהיא הצורה הנקראת אישים [she-hi ha-tzurah ha-nikre’es ishim: which is the form called Ishim]. דער צענטער, דער נידריגסטער. דער צענטער, וואס איז קרוב צו די ארץ [eretz: earth], וואס דער מלאך זעט — איז דער… אזוי ווי ס’שטייט “והאיש גבריאל” [דניאל ט:כא — “and the man Gavriel”], “איש” איז א נאמען פון א מלאך.

ווען דער מלאך וואס הייסט אישים אדער איש, ער געט די צורות פאר אלעס וואס האט צורות. די אלע זאכן וואס האבן צורות אין די וועלט, אלעס קומט פון דעם מלאך הנקרא אישים, וואס פארשטייט זיך במקור פון דעם אייבערשטן. אלעס איז פון דעם אייבערשטן.

דאס הייסט, דער נידריגסטער גלגל מישט ארום די ד’ יסודות, און דער נידריגסטער פון די מלאכים איז דער וואס איז ממונה [memuneh: appointed] אויף צו געבן די צורות.

—

חידוש: די העכערע מלאכים זענען נישט פארנומען מיט די תחתונים

אינטערעסאנט. וואס טוען די העכערע פון דעם? זיי זענען ביזי [busy] מיט זיך אליין. די גלגלים העכער פון דעם און די מלאכים העכער פון דעם זענען נישט ביזי מיט די מתחת [mata’chas: those below]. קיינער איז נישט ביזי. דער צענטער מלאך איז אויך נישט ביזי. ס’איז נאר פשוט ווייל ער איז דער נענסטער.

חידוש: דער מלאך אישים האט נישט קיין אינטענציע צו באשאפן

ער טוט נישט — דו דארפסט געדענקען — די כוונה פון די עליונים [elyonim: the higher beings] איז נישט די תחתונים [tachtonim: the lower beings]. אבער דער אייבערשטער טוט עס. דער אייבערשטער טוט אלעס, דאס איז נישט דער פוינט [point].

גוט, אבער וואס מיינסטו צו זאגן? ער טוט עס נישט מיט אינטענשאן [intention]? דער אישים טוט עס… זיין אינטענשאן איז נישט דאס. נישט פשט אז דער אישים טראכט “איך וויל מאכן מענטשן.” דער איינציגסטער וואס טראכט איז נאר דער אייבערשטער. אפילו דאס איז אפשר נישט אזוי סימפל [simple].

אבער דער אישים, זיין כח איז וואס געט דארט, דאס איז אלעס. ער איז פשוט דער נענסטער. פארוואס זאגט מען אז ער געט עס? ווייל ער איז דער נענסטער. נישט אז דער העכערער געט אים. ס’קומט אן צו דעם, דאס איז דער נעקסטע [next], איין סטעפ [step] פאר דעם מענטש אדער פאר די אלע זאכן וואס זענען דא אויף דער וועלט — איז דער צענטער מלאך. ער געט איבער און ס’קומט אן צו זיין שטאק [level/stage].

דאס איז אלעס. נישט אז ער געבט ווייל ער שטייט אונטער דעם. דאס וואלט געווען זייער א מגושמ’דיגע [megushom’dige: materialistic/crude] וועג פון טראכטן.

—

הלכה י”ד – חומר און צורה זענען נישט צעטיילבאר אין דער וועלט, נאר אין שכל

הקדמה: וואס גייט דער רמב”ם זאגן?

אקעי [okay]. וואס איז די יצירה? נישט וואס איז די יצירה. יא, מ’קען זאגן וואס איז די יצירה, אבער יעדע זאך האט א צורה. יעצט גייט דער רמב”ם זאגן א כלל, א כלל גדול בעניני צורות וחומר, א וויכטיגע זאך.

איז יעצט האט דער רמב”ם מסביר געווען וואס חומר איז — חומר איז א צוזאמענשטעל פון די ארבעה יסודות. יעצט גייט ער מסביר זיין וואס די צורה איז פון חומר. ער האט שוין געזאגט ווער עס געבט די צורה, און יעצט גייט ער זאגן…

ער גייט נישט זאגן וואס צורה איז. ער גייט נישט זאגן עפעס וועגן צורה. ער גייט זאגן זאכן וועגן צורה. וואס גייט ער זאגן וואס עס איז? ער גייט נישט זאגן וואס עס איז. ער גייט זאגן וואס די צורה פון א מענטש איז — דאס גייט ער זאגן, א וויכטיגע זאך. אבער ער גייט נישט זאגן וואס צורה איז.

צורה איז פשוט, סימפל. ער האט נישט מסביר געווען די טייטש פון די ווארט צורה, אדער די טייטש פון די ווארט גולם. צורה איז וואס א זאך איז, דאס איז אלעס. נישט מער און נישט ווייניגער.

דער כלל: מ’זעט קיינמאל נישט חומר אן צורה אדער צורה אן חומר

ער זאגט אבער א וויכטיגע זאך, און ס’איז פארשטיין, דאס איז ווייל לכאורה א הקדמה… איך ווייס שוין פארוואס דאס איז א הקדמה. דאס איז א הקדמה נחוצה מאוד פאר אלעס וואס מ’רעדט וועגן חומר וצורה.

פרק י”ד, זאגט דער רמב”ם, לאמיר עס פארליינען א סעקונדע:

“לעולם אין אתה רואה גולם בלא צורה או צורה בלא גולם” [le-olam ein atah ro’eh golem b’lo tzurah o tzurah b’lo golem: you never see matter without form or form without matter].

דער רמב”ם זאגט, געדענק א וויכטיגע זאך: דו קענסט נישט זען, דו האסט קיינמאל נישט געזען — נישט א גולם אן א צורה. מענטשן מיינען אז וואס מ’זעט איז חומר — נישט ריכטיג. דו זעסט נישט קיין גולם אן א צורה, און אוודאי נישט א צורה בלא גולם. ביידע פון זיי האסטו קיינמאל נישט געזען.

איז וויאזוי ווייסטו? פארוואס טיילסטו עס? מ’זעט נאר די קאמבינאציע פון ביידע צוזאמען. א חומר וואס איז אין א צורה, דאס זעט מען. א חומר וואס האט א צורה — א חומר וואס האט א צורה צוזאמען, און מ’זעט נאר ביידע צוזאמען. אלעס וואס דו זעסט איז א חומר וואס האט א צורה.

חידוש: די חלוקה צווישן חומר און צורה איז נאר “בדעתו” — אין שכל

איז פארוואס האסטו בכלל געטראכט פון די איידיע [idea] אז דו האסט א חומר און א צורה? וויאזוי איז דא א חלוקה? וויאזוי צעטיילסטו עס אויף צוויי זאכן, אז דאס קומט פון דעם און דאס קומט פון יענץ?

אלא — “אלא לב האדם הוא שמחלק הגוף הנמצא בדעתו” [ela lev ha-adam hu she-mechalek ha-guf ha-nimtza b’da’ato: rather, the human mind divides the body that exists in his thought] — דאס הייסט, אין מיין קאפ, בדעתו, איך זע א גוף, איז אז ס’איז דא יעצט אין מיין דעת א גוף, רייט [right]? אז איך זע עפעס, איז דא יעצט האב איך אן אינטערנעל קאנצעפט [internal concept] דערפון, און איך צעטייל עס. איך קען זען אז דער גוף, למשל די קערידזש [carriage], קען זיין עפעס אנדערש. איך פארשטיי אז דאס קען זיין חומר און דאס קען זיין צורה.

און ווייל איך צעטייל דעם גוף, אן עצם הנמצא בדעתי — וידע שהוא מחובר מגולם וצורה [v’yodei’a she-hu mechubor mi-golem v’tzurah: and knows that it is composed of matter and form] — איך קען וויסן אז ס’איז מחובר מגולם וצורה, איך קען אבער קיינמאל נישט זען איינס אן די צווייטע.

חידוש: “הנמצא בדעתו” — נישט “הנמצא לחושיי”

און נישט נאר דעם, ער ווייסט אויכעט — “שיש שם גופים פשוטים” — דאס איז וואס ער ווייסט אויכעט פון התבוננות [hisbonenus: contemplation].

דער פשט איז נאכאמאל, די ווארט “הנמצא בדעתו” — וואס געפינט זיך אין מיין דעת, נישט מ’צעטיילט די גוף. דו מיינסט צו זאגן אז די גוף וואס איך בין מישש [memashesh: touching], די גוף וואס איך זע — אין מיין דעת צעטייל איך זיין חומר וצורה? ער מיינט צו זאגן אז אפילו איך קען נישט צעטיילן א גוף הנמצא לחושיי [ha-nimtza le-chushay: that exists to my senses], אין מיינע חושים, און עס צעטיילן — נאר אין דיין קאפ קענסטו זען און אפטיילן די חומר און די צורה.

נאכדעם, איך טראכט פון א גוף, איך האב אין מיין קאפ א פיקטשער [picture] פון דעם גוף אדער א קאנצעפט פון דעם גוף — די פיקטשער, די קאנצעפט קען איך צעטיילן. איך קען נישט נעמען א גוף אליינס און עס צעטיילן צו חומר און צורה — דאס קען איך נישט. מ’רעדט נאר פון די קאנצעפט.

חידוש: אלע מושגים ביז יעצט זענען מושגים מחשבתיים

און נישט נאר דעם, די זעלבע זאך — די ארבע יסודות — איז זייער וויכטיג. די אלע זאכן, די אלע זאכן — דאס איז מיין גרעסטע הערה [he’arah: observation] וואס איך האב געזאגט די גאנצע צייט — אז די אלע זאכן זענען מושגים מחשבתיים [musagim machshava’ti’im: conceptual/intellectual constructs], די אלע זאכן זענען אין קאפ. גארנישט פון די מושגים וואס מיר האבן געלערנט ביז יעצט איז א זאך וואס מ’קען זען.

די תולדות, די תוצאות קען מען זען — אז עס טוישט זיך וכדומה — אבער די עצם מושגים… די זעלבע זאך די ארבע יסודות, ווי איך האב אויך קיינמאל נישט געזען איינס פון די ארבע יסודות עקסטער [externally], לכאורה. דאס האב איך געזאגט איז נישט קלאר ביי מיר, אבער ס’זעט אויס אז דער רמב”ם זאגט עס דא.

דריי לעוועלס פון גופים

“וידע שיש שם גופים שהגולם שלהם מחובר מארבעה יסודות” [v’yodei’a she-yesh sham gufim she-ha-golem shelahem mechubor me-arba’ah yesodos: and knows that there are bodies whose matter is composed of four elements] — דאס איז די אלע זאכן וואס מיר זעען. וויאזוי ווייסן מיר? ווייל מיר זעען אז זיי טוישן זיך.

“וגופים שהגולם שלהם פשוט ואינו מחובר מגולם אחר” [v’gufim she-ha-golem shelahem pashut v’eino mechubor mi-golem acher: and bodies whose matter is simple and not composed of another matter] — דאס איז די גופים פון די לבנה [levanah: moon] און די גלגלים [galgalim: celestial spheres], זייער חומר איז פשוט. פשוט מיינט אז ס’איז סימפל, ס’איז נאר געמאכט פון איין זאך, נישט מחובר פון צוויי גלמים, אבער ס’איז אויך א גולם.

צורות אן גולם — מלאכים

און וואס איז מיט די צורות וואס האבן נישט קיין גולם בכלל? האבן מיר קיינמאל נישט געזען, נישט אז מ’האט זיי צעטיילט פון עפעס.

הנקראים מלאכים — “והצורות שאין להם גולם אינם נראים לעין, אלא בעין הלב” [v’ha-tzuros she-ein lahem golem einam nir’im la-ayin, ela b’ein ha-lev: and the forms that have no matter are not visible to the eye, but are known through the “eye of the heart”] — אין די אויגן פון דיין הארץ קענסטו עס זען — “כמו שידענו אדון הכל בלא ראיית עין” [k’mo she-yodim adon ha-kol b’lo re’iyas ayin: just as we know the Master of all without seeing with the eye] — פונקט ווי מ’קען וויסן דעם אייבערשטן אן אים זען.

זען? וויאזוי? פון פארשטיין. דאס הייסט, מיר קענען וויסן די מלאכים אן זיי זען. פארשטיין אז ס’מוז זיין מלאכים. יא. און אויך וואס זיי זענען — וואספארא סארט זאך מוזן זיי זיין.

עד כאן איז דאס א גרויסע כלל אין ענין גולם וצורה, אין ענין די עלי סולמות [alei sulamos: levels of the ladder], און די אלע דריי לעוועלס [levels] וואס מיר האבן יעצט געלערנט.

—

הלכה ט”ו – נפש כל בשר היא צורתו; צורת האדם השלם בדעתו

הקדמה: וואס איז א מענטש?

יעצט קומט א גאנצע נייע פרק, קען מען זאגן. פארדעם מיין איך — די שטיקל אפשר האב איך געלייגט דא אין די צורת האדם, אבער קען זיין אז ס’איז בחינת מקדים הכללות [b’chinas makdim ha-klalus: in the sense of presenting the general principles first]. אפשר האבן מיר עס געלייגט פאריגע וואך, איך ווייס נישט.

יעצט גייען מיר לערנען וואס איז דאס א מענטש. זייער א וויכטיגע שטיקל, אבער אויך א גרויסע סוד [sod: secret/deep matter], דער רמב”ם איז זייער שטארק מקצר [mekatzar: brief]. סאו [so], יא, לאמיר ליינען ביז דער ענדע פון די שורה. יא. לאז נישט א ליכט, מ’וועט זען.

נפש = צורה פון א לעבעדיגע זאך

איך וויל זאגן אזוי: נפש כל בשר [nefesh kol basar: the soul of all flesh] — די נפש. מיר האבן גערעדט פריער אז ס’איז דא בעלי נפש [ba’alei nefesh: living beings], יא, א לעבעדיגע זאך. בעלי נפש מיינט סך הכל — אונז זאלן געדענקען — נפש שטייט פאר וואטעווער [whatever] ס’איז וואס מאכט א לעבעדיגע זאך פאר א לעבעדיגע זאך, לא פחות ולא יותר [lo pachos v’lo yoser: no less and no more].

איז אזוי, יעצט האבן מיר געזען אז יעדע זאך האט א צורה. מיר האבן געזאגט אז יעדע זאך האט עפעס וואס מאכט אים וואס ער איז. אזוי אז ער איז עפעס — ער איז נישט סתם האלץ, ער איז א טיש. אזוי האט ער א צורה.

יעצט איז דא אבער לעבעדיגע זאכן, וואס זיי האבן א מער קאמפליצירטע צורה. פארדעם רופט מען זיי בעלי נפש.

נפש כל בשר, היא צורתו שנתן לו האל [nefesh kol basar, hi tzuraso she-nasan lo ha-Kel: the soul of all flesh is its form that God gave it]. מיר האבן געלערנט פריער דורך די מלאך הממונה, אבער דער אייבערשטער דירעקט [directly] — ס’איז אין סוף מער צום אייבערשטן וואס מער א העכערע זאך, ס’איז נענטער צום אייבערשטן דירעקט.

דער אייבערשטער געבט די נפש פון יעדער זאך — דאס איז סך הכל זיין צורה. דאס איז די נפש פון א בעל חי [ba’al chai: living creature]. ס’איז אזויפיל ווי צו זאגן אויף א זייער פשוט’ע זאך: קענסטו זאגן אז ווען מ’וואלט ווען גערופן א טיש מיט א נפש, וואלט מען געזאגט אז די נפש איז די טיש שבו — די פארמאט [format], די וועג וויאזוי ס’איז צוזאמגעשטעלט. די טישקייט שבו, די טיש — דאס איז די נפש.

אבער א טיש האט נישט קיין נפש, ווייל א טיש טוט נישט גארנישט. סאו ער האט נישט די סארט פארעם [form], ער האט א לאוער לעוועל [lower level] פארעם, קענסטו עס רופן. א לעבעדיגע זאך — ער דארף אסאך זאכן, ס’איז קאמפליצירט — האט ער א נפש. דאס איז די חילוק. נפש איז א נאמען פון א צורה פון א לעבעדיגע זאך. און מ’זאגט אז דער אייבערשטער געבט עס, דער אייבערשטער געבט די צורות פון אלעס, ווי מיר האבן געלערנט פריער.

—

“דעת יתירה” — וואס מאכט א מענטש פאר א מענטש

עט, וואס איז די פשט? אז דא גייט מען זאגן אז א מענטש האט נישט סתם א נפש הנקראת נפש הבהמה, ווי מיר האבן געזאגט נפש כל בשר, נפש כל חי. א מענטש האט נאך א גרעסערע נפש.

זאגט דער רמב”ם: “והדעת היתירה המצויה בנפשו של אדם” [v’ha-da’as ha-yeseirah ha-metzuyah b’nafsho shel adam: and the extra knowledge/intellect found in the soul of a person] — אין די נפש פון א מענטש איז דא נאך מער דעת, דעת יתירה, מער פון וואס ס’איז דא אין א בעל חי, אין אן אנדערע בעל חי, נישט א מענטש.

דאס איז “צורת האדם השלם בדעתו” [tzuras ha-adam ha-shalem b’da’ato: the form of the person who is complete in his knowledge].

חידוש: “אדם השלם” — נישט סתם א מענטש

ס’הייסט, וועלכע אדם רעדט מען? נישט סתם אן אדם. ס’איז דא אן אדם וואס איז נישט שלם, אן אדם חסר, א קטן, אדער איינער וואס האט נישט ממש דעם דעת, ער האט נישט דעם דעת יתירה. אבער די צורת האדם השלם בדעתו…

אין אנדערע ווערטער, מען פרעגט: וואס איז א מענטש? צורה איז דער תירוץ? דאס איז נאך א טייטש פון די ווארט צורה. אדער ס’איז דער זעלבער טייטש — איך זאג די גאנצע צייט, דו פרעגסט א זאך: וואס איז עס? וואס איז א מענטש?

איז אזוי, ס’ווענדט זיך וועלכע מענטש. א מענטש וואס האט נישט קיין סאך שכל — דער תירוץ איז, ער איז בעיסיקלי [basically] א בהמה. א בהמה וואס האט אביסל מער דעת. אקעי [okay], נאו פראבלעם [no problem].

אבער ס’איז דא א מענטש, אן “אדם השלם בדעתו”, וואס ער ווייסט אלעס, ער ווייסט אלעס וואס א מענטש קען וויסן. דאס איז די דעת יתירה וואס מאכט אים פאר א מענטש. ווייל וואס איז ער? ער איז א זאך וואס ווייסט. א זאך וואס ווייסט בשלימות.

די מענטשהייט שבו איז די וויסנשאפט שבו. אבער נאר א מענטש וואס איז אן אדם השלם, נישט סתם א מענטש.

דאס הייסט, א מענטש וואס איז אן אדם השלם האט מער מענטשהייט אין זיך. ער איז דער ריכטיגער מענטש. דער אנדערער האט נאך א לאנגע וועג צו ווערן א פולער מענטש. ער איז א מענטש אין פאטענשל [potential]. די גאנצע עבודה פון א מענטש איז צו ווערן א מענטש — אזויווי ס’שטייט “נעשה אדם” [na’aseh adam: “let us make man” — בראשית א:כו].

—

“בצלמנו כדמותנו” — כדמות המלאכים

“ועל צורה זו” — דאס הייסט, די צורה, אין אנדערע ווערטער, די דעת יתירה, וואס דאס איז די צורת האדם השלם — אויף דעם צורה, דאס הייסט, אין אנדערע ווערטער, וואס דאס איז אמת’דיג וואס ס’איז צו זיין א מענטש — “נאמר בתורה ‘נעשה אדם בצלמנו כדמותנו'” [בראשית א:כו].

“כלומר שתהיה לו צורה היודעת ומשגת הדעות שאין להם גולם עד שידמה להן” [kelomar she-tihyeh lo tzurah ha-yoda’as u-masheges ha-dei’os she-ein lahem golem ad she-yidmeh lahen: meaning that he should have a form that knows and grasps ideas that have no matter, until he resembles them].

אין אנדערע ווערטער, דער רמב”ם לערנט לכאורה אז “כדמותנו” מיינט כדמות המלאכים [ki-dmus ha-mal’achim: like the form of the angels], יא, נישט דער אייבערשטער. אדער על כל פנים, ס’שטייט דאך אז דער אייבערשטער רעדט צו די מלאכים. “צלמנו כדמותנו” מיינט ווי אונז — די “אלוקים” מיינט מלאכים. אזויווי אונז, אזויווי די צורה שאין בהם גולם.

אדער קען זיין דער אייבערשטער אליינס, וואס האט אויך נישט קיין גולם. סאו אין א געוויסע זין איז ער אויך ענליך צום אייבערשטן אליינס.

צוויי אספעקטן פון דמיון צו מלאכים

א מענטש האט אזא צורה וואס ער פארשטייט — פונקט אזויווי א מלאך קען פארשטיין אן קיין גוף, א מענטש קען אויך פארשטיין אן א גוף. א מענטש פארשטייט זאכן אן א גוף.

קען זיין אז אפילו ער פארשטייט עס אן א גוף — דאס איז נאך א זאך.

הקב”ה — דא שטייט אז ער פארשטייט זאכן וואס האבן נישט קיין גוף, האבן נישט קיין גולם, און אויף דעם איז ער דומה [domeh: similar] צו זיי. אזויווי זיי האבן דאך נישט קיין גולם, א צורה איז נישט קיין גולם, א מענטש’ס צורה, א מענטש’ס דעת איז אויך דאך נישט קיין גולם, און ער פארשטייט אויך נישט קיין גולם.

אבער וויכטיג איז צו וויסן, א יוד נאכאמאל, אז ער איז ענליך צו זיי ווען ער משיג [masig: grasps/comprehends] די—

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ד׳ (המשך) – צורת האדם, צלם אלהים, און דער חילוק צווישן נפש און דעת

דער מענטש’ס דעת איז א השגה פון צורה אן חומר – דומה צו מלאכים

Speaker 1: א מענטש פארשטייט זאכן אן א גוף. קען זיין אפילו ער פארשטייט עס אן א גוף — דאס איז נאך א זאך.

די צורה אן א חומר? מיט דעם איז ער ענלעך צו זיי. און ער איז עס אויך משיג מיט זיין דעת? איז ער עס נישט משיג מיט זיין חומר? מיט דעם יד מלהם?

Speaker 2: יא.

Speaker 1: מיט דעם איז ער דומה. פונקט אזוי ווי זיי זענען צורה בלי חומר, אזוי דער דעת פון דער מענטש איז א השגת צורה בלי חומר. אדם השלם.

Speaker 2: יא, איך מיין אזוי.

דיון: איז דער שכל א גשמיות׳דיגע זאך?

Speaker 2: אבער, איז עס נישט געווענדט דורך… דאס איז יא א שכל און גוף!

Speaker 1: ניין, ניין. די ענטפער איז נאך. ווייל דאס שטייט נישט געהעריג דא. אבער די ענטפער איז נאך.

חידוש: די שכל וואס פארשטייט — די שכל איז נישט קיין גשמיות׳דיגע זאך. מיר זענען זייער צוגעוואוינט צו א פנים און גשמיות׳דיגע וועג פון טראכטן, אז כלו א זאך וואס איז א גוף קען פארשטיין. פארשטאנד איז עצם נישט קיין גשמיות׳דיגע זאך! אפילו — האב עס געזאגט פריער — אפילו הערט ער נישט קיין גשמיות׳דיגע זאך.

Speaker 2: ס׳שטייט אין דער מוח, יא?

Speaker 1: ס׳שטייט נישט אין דער מוח. מ׳דארף האבן א היכל אומצו פון א מוח — נאר אפשר קיין מחילת דעת. נאר יעצט, נאר וועלן מיר האבן אין א כלי. עס שטייט גראדע אין דער מוח, אבער עס איז נישט אמת׳דיג אין דער מוח. ווארום? ראיות אז עס קען לעבן אן דער מוח, אזוי ווי מיר וועלן זען.

—

דער חילוק צווישן “צורה” און “תואר” – פארשטיין “נעשה אדם בצלמנו”

Speaker 1: נאר דער פארקערט — דרייט עס פארקערט. דעריבער, דער רמב”ם זאגט שוין, און זענען נישט ארומגעקויפט ס׳אויליות מיט ראיות, אבער דאס איז ווי ער פארשטייט.

פאר אייניגע — אבער די וויכטיגע זאך איז דא פשוט, פאר אייניגע — געדענקסט איך אז איינע פון די פוינטס פון דא איז, אז עובד שטייען א געוויסע פסוקים וואס מענטשן האבן מיט טעותים. מענטשן קענען האבן א טעות, מענטשן קענען דאך זאגן, שטייט “נעשה אדם בצלמנו כדמותנו” [בראשית א׳:כ״ו], פארשטייט א מענטש אזוי ווי, at least, אזוי ווי א מלך, אפשר אזוי ווי דער אייבערשטער עליו. עס זעט אויס געטריבן — ניין, דו פארשטייסט בכלל נישט וואס דו שטעלסט. פאר אייניגע —

צוויי טייטשן פון “צורה”

Speaker 1: אלזא, צורה איז ווי הניכרת לעיניים [di niker’es le’einayim: the form visible to the eyes]. א מענטש האט צוויי צורות. דאס ווארט “צורה” האט קענען צוויי טייטשן:

– צורה קען טייטשן די פארעם, אדער shape, וואס מען קען זען צו די אויגן — ההשפעה והחותם והעלולותיו — איז נישט א רושם הגוף, וויאזוי דאס גוף זעט אויס.

נישט אויף דעם שטייט אין תורה “נעשה אדם בצלמנו כדמותנו”.

ער זאגט דעריבער פארוואס — ווייל דאס הייסט בכלל נישט “צלם.” “צלם” אין די תורה איז דער טייטש “צורה” — נישט אין דער ווארט “צורה” פון הניכרת לעיניים, נאר צורה שאינה גלומה [tzurah she’einah glumah: a form that is not material/embodied]. פארוואס? ווייל ס׳איז דאך דא אן עין הלב [ein ha’lev: the eye of the heart/mind].

“תואר” vs. “צלם” — דער רמב”ם׳ס חילוק

Speaker 1: אבער אשכחן אז די צורה הניכרת לעיניים — זאגט דער רמב”ם — הייסט נישט אויף לשון הקודש “צורה.” זי איז “תואר” שמה [to’ar: appearance/figure]. אויף דעם הייסט “תואר,” אזוי ווי עס שטייט “יפת תואר” [yefas to’ar: beautiful of form — Devarim 21:11]. “יפת תואר” איז נישט איינער וואס האט א שיינע שכל — איינער וואס האט א שיינע גוף. דאס איז ספעציפיש זיין גוף, די צורה הנראית לעין — דאס הייסט “תואר.”

חידוש: אבער עס שטייט נישט אין די תורה “נעשה אדם ב*תארנו*” — ווייל נישט דער מענטש און נישט די מלאכים האבן א “תואר.” וואס האט א מענטש? “בצלמנו” — אין אנדערע ווערטער, א צורה. וואס איז דאס? דער דעת. דאס איז וואס דער מענטש האט.

Speaker 2: שטימט? זייער גוט.

—

דער מענטש האט צוויי צורות — צוויי לעוועלס פון חומר וצורה

Speaker 1: דאס הייסט אז דער מענטש האט צוויי צורות, קען מען זאגן. ער האט די צורה וואס איז די צורה פון די חומר, און נאכדעם וואס ער האט די צורה פון די חומר האט ער א צורה — אדער נישט ער האט א צורה, נאר ס׳איז דא א צורה וואס האט עפעס א קשר מיט דעם צוזאמשטעל פון די גוף און נפש.

יעדע זאך האט צוויי צורות אין דעם סענס. כמעט יעדע זאך האט אן אויסזען און האט אויך וואס ער איז — ס׳איז נישט די זעלבע זאך. דאס ווארט “צורה” האט צוויי meanings.

Speaker 2: ס׳איז דא צורה פון תואר, אבער ס׳איז אויך דא חומר וצורה. א מענטש האט חומר וצורה, אבער ער האט נאך, דו זאגסט, עפעס א זאך וואס הייסט דעת, און דאס ווערט אויך אנגערופן צורה.

Speaker 1: דאס גייען מיר לערנען די נעקסטע שטיקל — די חילוק וואס דו זאגסט. דו ביסט גערעכט, אבער ביז דערווייל האלטן מיר נאך א שטיקל.

הלכה ט”ו — צורת האדם השלם בדעתו

Speaker 1: ביז דערווייל זאגט ער אזוי, אז וואס א מענטש איז — אז די עיקר אדם השלם איז די דעת עיקרו. דאס איז טייטש “מענטש.” ממילא די דעת, דאס וואס איז טייטש מענטש, דאס איז בצלם אלקים — ער איז בצלם המלאכים.

הלכה ט”ז — דער צלם איז נישט דער נפש המצוי לכל נפש חיה

Speaker 1: דערנאך זאגט ער — וואס דו ביסט גערעכט — אז ס׳איז אמת אז חוץ פון דעם האט א מענטש אויך א צורת בהמה, ער איז דאך א לעבעדיגע זאך. זאגט ער, אבער דאס איז דאך א מלאכת ה׳ תמימה און זייער גוט.

Speaker 2: פארוואס דארף ער זיך לאזן לערנען?

Speaker 1: ווייל דו זאגסט מיר גוטע קשיות. ס׳איז נישט די קשיא אסאך —

Speaker 2: ניין, ס׳איז אמת, ווייל א מענטש האט אויך צוויי חומרים וצורות, ס׳איז פארשידענע לעוועלס.

Speaker 1: פארוואס זאגט ער דאס? פארוואס איז נישט די נפש המצויר לכל נפש חיה — דאס וואס דו זאגסט דא, אז אויף דעם שטייט “צלם אלקים” — אז דער מענטש האט א צלם, עפעס א מער העכערע מדרגה פון צלם, אבער איז נישט דאס די בעיסיק צלם?

דיון: צי איז דער “נפש” דער “צלם”?

Speaker 2: אז נפש וואס ווערט… נאכאמאל, דער צלם ווערט אויך אנגערופן נפש.

Speaker 1: ניין. ווייל מען זאגט אז א מענטש איז א חי בנפש — עס איז די זעלבע זאך ווי מען זאגט אז א מענטש איז א חומר וצורה.

Speaker 2: Again, again, again — איך ווייס נישט ווען מען זאל עס זאגן.

Speaker 1: דער מענטש, דער דעת וואס שטייט “צלם אלהים” — דאס איז דער צורת האדם השלם בדעתו. דאס איז דער טייטש “צלם אלהים.” דאס איז נישט — ס׳איז נישט די צורה הניכרת לעיניים, און ס׳איז אויכעט נישט די צורה אדער די נפש וואס א מענטש האט בתור כל נפש חיה, בתור בהמה. Right?

וואס איז דער טייטש נפש המצויה לכל נפש חיה? שבה אוכל ושותה ומוליד ומרגיש ומהרהר [she’bah okhel v’shoseh u’molid u’margish u’meharher: through which one eats, drinks, reproduces, senses, and thinks] — ער פילט, ער טראכט. יא, די אלע זאכן. “נפש חיה” ווייל חיות האבן דאס אויך, חיות האבן דאס אויך. נישט אויף דעם שטייט “צלם אלהים”!

אלא — אלא הדעה שהיא צורת הנפש [ela ha’de’ah she’hi tzuras ha’nefesh: rather, the intellect, which is the form of the soul]. צורת הצורה כאילו [tzuras ha’tzurah k’ilu: the form of the form, as it were].

דער נפש איז די צורה פונעם חומר — דער דעת איז די צורה פונעם נפש

Speaker 1: דער נפש איז די צורה פונעם חומר — קען מען זיך טייטשן, יא. ס׳איז דא פלעצער וואו דער רמב”ם זאגט בפירוש אזוי. נישט שמונה פרקים [Shemonah Perakim: the Rambam’s introduction to Pirkei Avos], בפירוש — און איך געדענק זאגט דער רמב”ם בפירוש אז דער דעת האדם איז אזוי ווי א צורה פארן חומר.

חידוש: וואס עס הייסט — אלעמאל חומר וצורה האבן א לעוועל, וואס איבער די אלע תולדות זענען א צורה, און זיי ווערן איינס דער חומר פאר די זאך וואס ס׳איז געמאכט. די זעלבע זאך קען זיין אז דער נפש הבהמית פונעם מענטש איז א חומר פאר דער צורה פונעם מענטש, וואס דאס איז דער צורת הנפש — וואס דאס איז צלם אלהים.

Speaker 2: יא.

—

נזהירות אין שמות משותפים — “יילמד מעניינו”

Speaker 1: גוט. זאגט ער “אף על פי שצורת הנפש” — קודם, דעריבער זאגט ער עס צוויי מאל, מ׳דארף פארשטיין פארוואס. אקעי.

זאגט ער, א סאך מאל רופט מען אן — ווי אין די תורה, אדער וואס רופט מען אן — דעם דעת רופט מען אן “נפש” אדער “רוח,” און מענטשן קענען מיינען אז מען רעדט דא פונעם בעיסיק נפש אדער רוח, וואס מאכט דעם מענטש פשוט לעבן און טרינקען און עסן — די פשוט׳ע כח החיים.

“כדי שלא תטעה בשמות המשותפים, וכל שם ושם יילמד מעניינו” [kedei she’lo tit’eh bi’shemos ha’meshutafim, v’khol shem va’shem yilamed me’inyano: so that you should not err regarding homonymous terms, and each term should be understood from its context].

Speaker 2: יא, ער זאגט דא ווי א כלל, אז ווען אין די תורה שטייט “נפש,” דארפן מיר וויסן “מעניינו” — פונעם קאנטעקסט לכאורה.

Speaker 1: יא, “עניינו” איז טייטש קאנטעקסט?

Speaker 2: אזוי ווי דא “יילמד מעניינו,” יא? פונעם קאנטעקסט.

סיכום — דער רמב”ם׳ס חילוק צווישן “נפש חיה” און “צלם”

Speaker 1: פונעם קאנטעקסט. אקעי, לאמיר ענדיגן, און לאמיר נאכאמאל שנעל מאכן אזא שנעלער סיכום.

דער רמב”ם זאגט דא סך הכל דאס וואס איך זאג דיר. ער האט געזאגט צוויי ווערטער:

– ער האט געזאגט א ווארט “נפש חיה” — דאס איז די נפש חיה וואס אלע בעלי חיים האבן.

– און ער האט גענומען דא “צלם” — וואס דאס איז “צורת אדם השלם.”

זאגט דער רמב”ם, זאלסט נישט מיינען אז די תורה איז אלעמאל מקפיד צו רופן די צוויי זאכן ביי די צוויי נעמען. אסאך מאל קען שטיין “נפש” און עס מיינט די צורה, אדער אפשר פארקערט. פארקערט אפשר נישט. אבער עס קען אסאך מאל שטיין “נפש” און עס מיינט די צורה.

סאו מ׳דארף נזהר זיין אין די נעמען, די ווערטער וואס מ׳זעט, און פארשטיין פון די קאנטעקסט וואס ער מיינט. אזוי ווי מ׳האט געזאגט א חילול השם — פון אראפנעמען דעם אייבערשטן פון זיין גדלות — טאר מען אויך נישט מאכן א חילול שם אדם, פון מיינען אז ער האט נאר א נפש, נאר א בעיסיק נפש. נאר מ׳דארף געדענקען אז ער האט א העכערע נפש, א צורה׳דיגע נפש.

—

הלכה י”ז — פארוואס דער דעת שטארבט נישט

דער דעת איז נישט מחובר פון יסודות

Speaker 1: “ואין צורת הנפש הזאת…” — נו, יעצט קען איך פארשטיין פארוואס א מענטש לעבט אויף אייביג. ער האט מיר פריער געזאגט אז אין דעם פרק גייט מען פארשטיין פארוואס מענטשן שטארבן. כ׳האב געטראכט אז מ׳גייט פארשטיין פארוואס מענטשן שטארבן. אבער מ׳גייט אויך פארשטיין וועלכע חלק פון דעם מענטש שטארבט נישט — פארוואס מענטשן שטארבן און פארוואס די נשמה שטארבט נישט.

זאגט ער א פשוט׳ע זאך: “ואין צורת הנפש הזאת” — זאגט ער שוין. מ׳האט פריער געלערנט אז וואס מאכט שטארבן איז אז די יסודות ווערן צוריק נפרד צו זייער… זיי ווערן חוזר חלילה, זיי ווערן צוריק אונטער א נייע קאמבינאציע פון יסודות.

אבער זאגט ער, די צורת הנפש, די דעת וואס דער מענטש קען משיג זיין צורה — וואס ער האט געזאגט — “אינה מחוברת מן היסודות” [einah mechuberes min ha’yesodos: it is not composed of the elements] — איז נישט מחובר פון יסודות. ס׳איז נישט קיין גוף, ס׳איז נישט מחובר פון ד׳ יסודות כדי שיפרדו להם — ממילא איז עס נישט עפעס וואס מוז שטארבן.

דער דעת איז נישט מכח הנשמה

Speaker 1: זאגט ער, “ואינה מכח הנשמה” [v’einah mi’koach ha’neshamah: and it is not from the power of the soul/life-force] — ס׳איז אויך נישט מכח הנשמה. ער מיינט די כח החיים, די נשמה וואס ער האט ביז יעצט גערופן “נפש.” ס׳איז נישט פון די כח הנשמה, פון די כח וואס לעבט אין דעם מענטש, אז די דעת זאל דארפן האבן די נשמה — “כמו שהנשמה צריכה לגוף” [k’mo she’ha’neshamah tzrichah la’guf: as the soul needs the body]. די כח החיים קען נאר לעבן אין א גוף — ס׳איז א כח החיים וואס געבט לעבן פאר די גוף און ס׳לעבט אין די גוף. אבער די דעת דארף נישט האבן די נשמה.

ווי לאנג א מענטש לעבט איז עס connected, ס׳איז עפעס צוזאמגעשטעלט, אבער ס׳ליגט נישט אין די נשמה — “אלא מאת ה׳ מן השמים היא” [ela me’eis Hashem min ha’shamayim hi: rather, it is from God, from the heavens] — ס׳איז דירעקט פון הימל.

אזוי ווי ער זאגט “צורה” — אלע צורות זענען תלוי אין א צורה, וואס דאס איז צורה לגוף. ער איז א צורה נישט איינע צורה לגוף.

וואס פאסירט ביים טויט — דריי חלקים

Speaker 1: לפיכך, “כשייפרד הגולם אשר הוא מחובר מן היסודות” [k’she’yipared ha’golem asher hu mechubor min ha’yesodos: when the material body which is composed of the elements separates] — ווען דער חלק הגולם שבאדם, דער חלק החומר פון דעם מענטש וואס איז מחובר פון יסודות, ווערט נפרד —

און אויך אזוי, און אויך כן, דער נפש דערפון, די צורה דערפון, ווערט נאבד — “ותאבד הנשמה” [v’to’vad ha’neshamah: and the soul/life-force is lost]. די נפש פון דעם וואס האט געגעבן לעבן צו דעם גולם ווערט נאבד.

פארוואס ווערט עס נאבד? “לפי שאינה מצויה אלא עם הגוף, וצריכה לגוף בכל מעשיה” [l’fi she’einah metzuyah ela im ha’guf, u’tzrichah la’guf b’khol ma’aseha: because it only exists with the body, and needs the body for all its functions] — עס איז נאר א כח וואס מאכט לעבן דעם גוף. ביידע — אזוי ווי דער גוף דארף אים האבן, און ער דארף האבן דעם גוף. That’s a little weird way to say it, but anyway —

איז ווען דאס געשעט אז די יסודות ווערן צוריק צוטיילט, און די נשמה ווערט נאבד — ער זאגט נישט דא וואו ס׳גייט, ס׳ווערט נאבד. ס׳גייט נישט ערגעץ נישט, ס׳ווערט נאבד.

חידוש — משל: וואו גייט די טישקייט פון א טיש ווען מ׳צוברעכט א טיש? ס׳גייט נישט, ס׳ווערט נאבד.

דער דעת ווערט נישט נכרת

Speaker 1: אבער דאס איז נאך נישט אלעס — ס׳איז נאך דא א חלק וואס לעבט. דער צורה, דער דעת — “לא תיכרת הצורה הזאת” [lo tikares ha’tzurah ha’zos: this form will not be cut off] — דער צורה ווערט נישט נכרת, ס׳ווערט נישט פארשניטן.

פארוואס? “לפי שאינה צריכה לנשמה” [l’fi she’einah tzrichah la’neshamah: because it does not need the soul/life-force] — ווען ס׳וואלט געדארפט האבן די נשמה, ווען די נשמה ווערט אויס וואלט יענץ געווארן אויס. אבל לפי שאינה צריכה לנשמה במעשיה — דער כח הדעת דארף נישט האבן די נפש און די נשמה במעשיה. “מעשיה” מיינט “בדעתה” — איר מעשים איז איר דעת, יא?

חידוש: “ס׳שטייט נישט אז זי קען — ס׳שטייט אז זי ווייסט”

Speaker 1: “אלא יודעת ומשגת” [ela yoda’as u’masheges: rather, it knows and apprehends] — די כח פון דער צורה איז דאך אז זי איז יודעת ומשגת “הדיעות הפרודות מן הגלמים” [ha’de’os ha’prudos min ha’glamim: the ideas/intellects that are separate from material bodies] — אז זי קען משיג זיין דיעות וואס זענען נפרד פון גולמים. זי קען משיג זיין מלאכים, זי קען משיג זיין דברים מופשטים. “ויודעת בורא הכל” [v’yoda’as borei ha’kol: and knows the Creator of all] — זי קען וויסן דעם אייבערשטן.

Speaker 2: כאילו ער זאגט נישט אז זי קען, ער זאגט אז זי ווייסט.

Speaker 1: וואס האט קיינמאל נישט געדארפט — זי ווייסט. ער זאגט נישט אז זי קען.

Speaker 2: דו לייגסט די גאנצע צייט אריין אז זי קען — ס׳שטייט נישט אז זי קען, ס׳שטייט אז זי ווייסט.

Speaker 1: זי קען, און דאס האט זי פון וויסן. “אינה צריכה” — קיינמאל נישט געדארפט. דער דעת האט קיינמאל נישט געדארפט האבן!

Speaker 2: נאר וואס טוט ער? וואס דארף ער יא?

Speaker 1: ווען דער נשמה איז נישט דא, קען ער ווייטער עקזיסטן, ווייל מלכתחילה האט ער נישט געדארפט אין נשמה.

Speaker 2: יא, וואס יא?

Speaker 1: נאר ער קען ווייטער ממשיך זיין, און זיין וואס ער איז — אז ער איז א יודעת, און משגת הדעות הפרודות מן הגלמים. ער קען משיג זיין צורות.

דער מסקנא — “ועומדת לעולם ולעולמי עולמים”

Speaker 1: אבער איך מיין איינע — און ער איז יודעת און ממשיך צו וויסן בורא הכל — און ממילא איז דער “ועומדת לעולם ולעולמי עולמים” [v’omedes l’olam u’l’olmei olamim: and it endures forever and ever].

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ד׳ (המשך) – דער דעת באלאנגט פאר’ן אייבערשטן; מעשה בראשית און מעשה מרכבה

—

הלכה י״ז (המשך) – דער דעת איז נישט “דיינס”

ער קען, און דאס האט ער פאר’ן וויסן. איינער – צורך האט ער קיינמאל נישט געדארפט האבן, דעם דעת האט ער קיינמאל נישט געדארפט האבן אין נשמה. נאר וואס טוט ער’ס? וואס דארף ער יא? ווען די נשמה איז נישטא, קען ער ווייטער עקזיסטירן, ווייל צו באגינען האט ער נישט געדארפט די נשמה.

יא, וואס יא? נאר ער קען ווייטער ממשיך זיין און זיין וואס ער איז – אז ער איז א יודע, און משיג את הדעות, און בורא עולמים. מען קען משכיל זיין צורות, און ער איז יודע און ממשיך צו וויסן בורא הכל, און ממילא איז ער עומדת לעולם ולעולמי עולמים.

—

דיון: וואס האט זיך געטוישט נאך’ן טויט?

אבער וואס האט זיך יא געטוישט? וואס האט זיך געטוישט אין דעת, לכאורה? אז פארדעם איז ער געווען – האט דער מענטש געזען דעם דעת אלס א חלק פון אים, וואס עס האט שוין געווען, סאו ער האט געהאט עפעס א קשר צו דער גוף ונפש.

—

חידוש: דער דעת באלאנגט נישט פאר’ן מענטש – ער באלאנגט פאר’ן אייבערשטן

וואס פאלט דיר איין? איך האב נאר מיט אן אויער געמיינט. מיט וואס איז מיין דעת אנדערש ווי דיין דעת? מען מיינט ס’ליגט אויף מיין גוף ונפש. פארוואס איז עס אנדערש? ס’איז דאך… ס’איז נישט אזוי. דאס איז דיינס.

דאס איז דער דעת שלא נברא אלא לצורך הנשמה. איך האב אים יא. ער זאגט דער… הנפש המצויה… ניין, דער… נפש כל בשר – יצירה, סאו שנתן, לא יועיל. יא, יא. דאס איז – רעדט אלס, רעדט איך דעת א יצירה. נפש בן נפש. ס’איז ווי לאנג א מענטש לעבט איז דאס מצויה בן נפש. ס’האט עפעס אויף. נפש ישראל אדם מיינט דער נעקסט לעוועל [next level] אדם. אבער דער אדם איז אויך א יציאה נפרד, און נישט… ס’איז ווערי קליר [very clear]. ס’איז אייניג פון די גרויסע… ס’שטייט נישט נערגעץ אין דעם רמב”ם.

דאס איז א פראבלעם וואס מענטשן האבן געהאט, אויף ווי דו זאגסט. אבער ס’שטייט נישט דא קיינמאל אין דעם רמב”ם אז ס’איז דיינס. און ס’מאכט אפילו נישט סענס [sense] צו זאגן דיינס. ס’איז דער אייבערשטער’ס. מאת ה׳, מאת ה׳, מאת ה׳ – אז ער זאגט ער. ס’איז יו [you] דעת.

—

חידוש: דער חילוק צווישן כח (פאטענציאל) און פועל (אקטואל)

דו האסט א גאנצע הארט [heart] זאגן, איך וויל מורא זיין דא, ווייל עס קען זיין זייער בקיצור. דו האסט א גאנצע הארט אריינגעלייגט אז ער קענט. ס’שטייט נישט קיינמאל אין רמב”ם משה, יכול לדעת. ס’שטייט יו דעת. ס’איז די ידיעה בפועל – רופט זיך ער עס, דאס איז די ידיעה. דער כח [koach: potential] איז א זאך וואס באלאנגט פאר דיך. דער קענען באלאנגט אפשר פאר דיך. אבער דאס טאקע וויסן איז דאך דאס וויסן אליינס.

פאר וועם באלאנגט די וויסנשאפט פון דער ריאליטעט [reality]? צו דער חילוק אין ארץ צו דער אנדערע חלק פון דעם מענטש – עס אוועיר [aware] פון דער ידיעה? וויאזוי ווייסט אז עס איז everywhere? ווי שטייט דא? שטייט נישט.

—

דיון: איז דער דעת מתייחס צו אן אינדיווידועלן מענטש?

מיט וואס איז די ידיעה הזאת מתייחס צו דעם מענטש? ווי שטייט דא אז ס’איז מתייחס צו א פערזענליכער מענטש? דו האסט געטראפן אזא זאך אין דעם פרק? איך האב נישט.

ס’איז דאך דאס וואס דער רמב”ם לייגט אים יא אריין אין דער גאנצער לימוד פון נפש ונברא. זייער גוט, ווייל דאס איז וואס ער מיינט. צו זיין א מענטש איז נישט צו זיין א פערסאנאליטי [personality] – ס’איז צו זיין א יודע את בוראו. ס’איז נישט קיין זאך וואס באלאנגט פאר יואליש אדער פאר יצחק אדער פאר עני מענטש. ס’באלאנגט פאר’ן אייבערשטן. ער פארדינט טאקע דאס צו האבן, אזוי ווי דער אייבערשטער איז אים פארדינט.

אבער ס’איז נישט די זעלבע וועג ווי דער אייבערשטער איז יודע את עצמו, נאר ס’איז עפעס אנדערש. ס’איז דער מענטש וואס איז יודע את בוראו. ס’איז די ידיעה-וועג. זייער גוט, אבער נישט א מענטש – דער מענטש.

—

דיון: דער פראבלעם פון ידיעה – ווי ווערט דער דעת מתייחס צו יעדן אינדיווידועלן מענטש?

און אין וועלכע וועג ווערט ער מתייחס צו יעדן אינדיווידועלן מענטש? דו האסט געטראפן אז ער שטייט דא אזא זאך? איך פארשטיי נישט.

ס’איז א גרויסע פראבלעם. דער רמב”ם אין מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed] דערמאנט דעם פראבלעם. מען זאגט אז קיינער ווייסט נישט די תירוץ, אדער עט לייענט אז ס’איז א שווערע פראבלעם. ס’איז א פראבלעם פון ידיעה.

אבער מ’דארף געדענקען אז ס’איז נישט קלאר, ס’איז נישט אזוי. איך זע נישט. ווער ס’לערנט א ביסל חסידות [Chassidus], למשל, ווייסט אז די גאנצע זאך פון טראכטן פון זיך אליינס איז דער פראבלעם פון דער גוף. א נשמה טראכט פון אייבערשטן. א נשמה דארף נישט זיין דן, פרעגן וויאזוי קען די נשמה באקומען שכר? כאפסט? די נשמה הערט אויף צו זיין דו, און הייבט אן צו זיין דער אייבערשטער אדער מיט’ן אייבערשטן. זייער סימפל [simple].

—

הלכה י״ז (סוף) – דער פסוק “וישוב העפר על הארץ”

שוין, אבער… אט כאן. יא, שלמה בחכמתו… ס’קען זיך אריינלאזן אין זייער טיפע זאכן. יא, מ’טאר נישט. שלמה בחכמתו… זייער גוט.

דאס אלעס וואס מיר האבן געלערנט איז א פסוק: “וישוב העפר על הארץ” [קהלת י״ב:ז׳]. מ’רעדט דא פון דעם מענטש. דער חלק העפר פון דעם מענטש גייט צוריק צו דער ארץ, אזוי ווי מיר האבן פריער געלערנט אז די ד׳ יסודות ווערן צוריק נפרד.

“והרוח תשוב אל האלקים אשר נתנה” – דא “רוח” רעדט ער פון די יצירה, יא, די ידיעת השם. “ותשוב אל האלקים” – ס’ווערט צוריק. סאו דאס גייט צוריק. ס’איז געווען עפעס אין אן עולם הנפרד, אבער אין אן עולם הגופות. יעצט ווערט עס צוריק א חלק פון דער כלליות’דיגער עולם הנשמות. “ותשוב אל האלקים אשר נתנה”. אקעי, דארף מען פארשטיין. דער רמב”ם האט עס מסביר געווען. עד כאן.

—

דיון: ווערט דער דעת צוריק “ידיעת עצמו”?

יעצט, אויב אונז וועלן מאכן א סיכום – ס’ווערט צוריק פון ידיעת בוראו, און ס’ווערט צוריק ידיעת עצמו?

וואס? וואו שטייט ידיעת עצמו? אזוי ווי דער אייבערשטער איז יודע את עצמו?

ניין, ער איז נאך אלץ א דבר נברא. ער קען נישט ווערן א גאט. ער ווייסט דעם אייבערשטן אזוי ווי די בעסטע וואס א נשמה קען וויסן דעם אייבערשטן.

—

הלכה י״ח – “כמר מדלי” – מעשה בראשית

שוין. אויב איר האט נישט פארשטאנען ביז יעצט וואס דער רמב”ם האט געוואלט צום ערשט, זאלט איר נישט זיין באזארגט, ווייל דא קומט דער רמב”ם אונז פארטייטשן אז כאטש מ’קען עס נישט פארשטיין. ער זאגט אז מיט דעם וועלן פארשטייט מען נישט.

כל הדברים האלו שדיברנו בענין זה כמר מדלי הם – איז אזוי ווי דער אביסל נאסקייט פון וואסער וואס רינט ארויס פון דער דלי, פון דער עמער, פון דער שיסל. א טראפל, א טיפה מן הים.

—

חידוש: “כמר מדלי” לעומת “טיפה מן הים” – א דיוק

אה, אינטערעסאנט. פריער ביי די מלאכים איז געשטאנען “טיפה מן הים”, יעצט איז “כמר מדלי”. כל הדברים האלו כמר מדלי – דאס איז וואס שטייט דארט. אבער ביז יעצט האט ער גערעדט וועגן דעם אויבערשטן אליין און דער עולם המלאכים, יעצט רעדט ער וועגן דעם מענטשן. דער מענטש איז נישט אזוי גרויס ווי דער ים, דער דמיון איז אביסל קלענער. אמת.

אי, ווייטער איז א טראפ, נאר דעמאלטס איז דער טראפ פון דער ים, און יעצט איז דער טראפ פון דער שיסל. אקעי.

ודברים עמוקים הם – טיפע זאכן. ער זאגט קלאר, ער וויל איינעם קיין עומק אין דעם ענין פרק ראשון ושני, ווייל דארטן וויל מען אונז מסביר זיין עפעס וואס איז אזויפיל לעוועלס [levels] העכער פון אונז, און דאס איז דער עולם המלאכים, דער עולם פון צורות הנפרדות.

אבער ס’איז נאך אלץ דברים עמוקים.

—

הלכה י״ח (המשך) – פרק ג׳–ד׳ = מעשה בראשית

זאגט ער, וביאור כל אלו הדברים שבפרק שלישי ורביעי הוא הנקרא מעשה בראשית. וואס איז געשטאנען אין פרק ראשון ושני איז געווען מעשה מרכבה, פרק שלישי ורביעי איז נקרא מעשה בראשית.

וכבר ציוו חכמים הראשונים – אז נישט נאר מעשה מרכבה זאל מען נישט דורש זיין. דארטן איז געשטאנען ביי מעשה מרכבה זענען געווען שטרענגערע זאכן, מ’האט געזאגט אז מ’קען בכלל נישט לערנען אפילו נישט צו איינעם. אבער מעשה בראשית – א מענטש אליין מעג עס לערנען. אבער מ’גייט זאגן: וכבר ציוו חכמים הראשונים שאין דורשין גם בדברים האלו ברבים – אז אויך אין מעשה בראשית זאל מען אויך נישט דורש זיין ברבים. אלא לאדם אחד בלבד מודיעים דברים אלו ומלמדין אותו – נאר פאר איין מענטש אויף אמאל לערנט מען אויס די זאכן.

—

דיון: די קשיא אויפ’ן רמב”ם – וויאזוי קען ער שרייבן מעשה בראשית אין א ספר?

אה, דאס איז דאך די קשיא וואס מ’האט געהאט לעצטע מאל – וויאזוי קען דער רמב”ם עס טון? א קשיא אויפ’ן רמב”ם, ס’איז ממש א סתירה. זאגט דער רמב”ם יעצט: נאר פאר איין מענטש אויף אמאל. שרייבט דער סייעתא [the text]: איין מענטש לערנט עס אויף אמאל, מ’קען גארנישט לערנען פאר מער ווי איין מענטש אויף אמאל.

איך האב איך געהערט פון ר’ מאטל – האט סאך מאל געזאגט אז מען טאר נישט לערנען חסידות מיט א חברותא, מען דארף לערנען אליינס. א חברותא מאכט ערגער. אקעי, איך האב עס נישט פונקטליך געזאגט.

—

הלכה י״ט – דער חילוק צווישן מעשה מרכבה און מעשה בראשית

ומה בין ענין מעשה מרכבה לענין מעשה בראשית? וואס איז דער חילוק להלכה? דאס וואס איינס דארף מען לערנען… ניין, ניין, נישט “מה בין” – וואס?

זאגט ער: שענין מעשה מרכבה אפילו לאחד אין דורשין בו – אפילו פאר איין מענטש וואס באמאלן אים נישט, דארף מען נישט. אלא אם כן היה חכם ומבין מדעתו – נאר אויב ער איז א חכם און ער פארשטייט שוין אליין. ואז מוסרין לו ראשי הפרקים – לערנט מען אים אויס נאר די ראשי פרקים, די עיקרים דערפון.

וענין מעשה בראשית – איז אביסל א לייכטערע זאך. מלמדין אותו ליחיד אף על פי שאינו מבין אותו מדעתו – און מודיעין אותו כל שיכול לידע מדברים אלו.

אה, ס’מאכט סענס [sense]. וויבאלד ער איז א מענטש וואס מען דארף אים מסביר זיין, ער איז נישט קיין מבין מדעתו, דארף מען אים אלעס זאגן. מעשה מרכבה זאגט מען נאר פאר דער וואס מען דארף נישט אלעס זאגן.

—

דיון: דער חילוק צווישן “דורשין” און “מלמדין”

איך מיין אז ס’איז אינטערעסאנט – די לשון “דורשין” און “מלמדין” זענען צוויי אנדערע זאכן. איך מיין “מלמדין אותו” איז דער פשט, ווייל דער וואס לערנט אים אויס ווייסט גאנץ מעשה בראשית, איז ער אים מלמד. דער מעשה מרכבה קענען מיר אונז נאר דורש זיין – ס’טייטש מיר קענען מאכן דערין חידושים, מיר קענען פרובירן צו אריינלערנען פשטות, ווייל אונז ווייסן נישט מעשה מרכבה כמו שהיא. מעשה בראשית קענען מיר אונז אביסל וויסן כמו שהיא.

Speaker 2: איך מיין אז “דורש” איז… “לדרוש ברבים” – איך מיין אז דאס איז דער טייטש, לדרוש ברבים. איך מיין נישט אזוי ווי דרשות, אזוי ווי צו לערנען פשטות. איך מיין נישט אזוי ווי דרשות, לערנען פשטות. ווייל ווען מ’זאגט א דרשה, אזוי מיין איך. עקשעלי [actually], ליטעראלי [literally] מיינט עס פארשן, אבער עפעס אזוי. אז איך מיין אז ווען ס’שטייט “אין דורשין” מיינט עס אז מ’רעדט נישט ברבים, אבער ביחיד יא.

Speaker 1: פארוואס שטייט דא… ניין, דו ביסט גערעכט, אפשר ווייל מ’איז נישט דורש, מ’איז נישט מלמד, מ’איז נאר דורש כביכול ליחיד.

ניין, איך מיין אז “דורש” מיינט מ’לערנט אים נישט אויס. אזוי, אז ווען מ’לערנט מעשה מרכבה איז דאס נישט קיין מלמד, ווייל דו קענסט נישט מעשה מרכבה כמו שהיא. נאר דו ביסט דורש אין מעשה מרכבה – דו פארשט, דו מאכסט דיינע אייגענע משלים צו פארשטיין אביסל מעשה מרכבה. מה שאין כן מעשה בראשית קענסטו וויסן גענוג אויף מלמד צו זיין.

—

דיון: ווייסט דער רבי מעשה מרכבה?

אבער ס’שטייט נישט, ס’שטייט נישט אין רמב”ם אז קיינער ווייסט נישט מעשה מרכבה.

Speaker 2: ווער איז אסימינג [assuming] אז דער רבי ווייסט יא? ער שרייבט זיך שוין די גאנצע חקירה, ווער ווייסט נישט… אז דער רבי איז דורש, פון דעם וואס ער ווייסט מאכט ער א תורה שלימה.

Speaker 1: וואו שטייט אז דער רבי ווייסט? דער חכם, דער וואס האט געזאגט די אלע הלכות, איז א גרויסע אישטא [issue] וואו נישט אויסלערנען. דער וואס ער זאגט – איר הייסט איר, נישט קיין פראזע [phrase] – בארוואס ער זאגט ער האט נישט קיין שרייבן מאכן ראשון מאכן מרכבה, ער זאגט סתם תורה-לעך.

—

הלכה י״ט (המשך) – פארוואס לערנט מען נישט מעשה בראשית ברבים?

Speaker 2: זאגט דער רמב”ם, אויב איז דא דער היתר אויף מעשה בראשית, מעג עס יא גוט אויסלערנען פאר א יחיד – אויב עס זאגט, פארוואס נישט פאר א רבים?

זאגט ער: לפי שאין כל אדם יש לו דעת רחבה להשיג פירוש וביאור כל הדברים על בוריין.

אינטערעסאנט – פריער געזאגט אז יעדער מענטש האט א דעת, אבער נישט יעדער האט א דעת רחבה. ביי דער וויי [by the way], ער האט געזאגט אז צורת האדם השלם בדעתו – דער רמב”ם האט קיינמאל נישט געזאגט אז יעדער מענטש האט א דעת רחבה. אין, יעדער מענטש האט א נשמה… עס האט אויבערשטגעמאכט דעם אפשיין [option], ער האט געקענט – אזוי קען האבן א פאטענציאל [potential]… באקענט ווען דארף זיין בפועל. יא, אבער יא, נישט יעדער איינער האט… נישט יעדער האט א דעת רחבה.

להשיג – פירוש – וביאור כל הדברים על בוריין – קלאר, “על בוריין” מיינט קלאר, מיט קלארקייט. מילשון בירור. יא, מיר פארשטיין בבירור. איז א לשון וחכמים. מ’ווייסט נישט וואס ער מיינט.

מילא, מילא, ווייל נישט יעדער איינער – אדער דורך דעת רחבה וועסטו גארנישט אויפגעטון מיט’ן מלמד זיין. ס’איז נישט אנדערש ווי מעשה מרכבה, וואס מורא אז א מענטש האט לערנען פאלשע פשטים.

האט דאס דער רמב”ם געזאגט? ניין, איך פרעג, איך טראכט. ער האט געזאגט אליינס. וואס האט דער רמב”ם געזאגט? מ’לערנט נישט אויס, ווייל מען דארף עס מסתיר זיין. ס’איז נישט פארוואס. דא איז ער מנמק פארוואס. איך ווייס נישט. אפשר דאס גייט אויף ביידע. אפשר דאס גייט אויף ביידע, וואס מ’נעמט נישט ברבים.

Speaker 2: קענסטו – האט דו עס געזאגט אז עס גייט אויף מעשה בראשית, אפילו מ’נעמט אויף יחיד?

Speaker 1: מעשה בראשית שטייט נישט אויבן רבים טאר מען נישט. אקעי.

—

משל: א בעיבי וואס עסט פלייש

א זיכערע קשיא – עס געזאגט אזוי ווי מען גייט פאר א בעיבי [baby] צו עסן פלייש. וואלט ער צו זאגן דער משל פון פלייש און וויין, יא? ער גייט פאר א בעיבי צו עסן פלייש, יעצט עס חרוב מאכן. ער נישט – נעמט נישט העלפן. יא. דארף מען געבן מילך, קליינע זאכן.

—

הלכה כ׳ – התבוננות אין מעשה בראשית – אהבה ויראה

אי, גוט. סאו פריער איז דא – זייער עלט [old] אז ער האט געזאגט צו צוליב פרק ב׳. אין פרק ב׳ האט ער געזאגט אז נאכדעם וואס מ’איז זיך מתבונן אין מעשה מרכבה, קומט מען אן צו א גרויסע אהבת ה׳. זאגט ער אויך, נאכדעם וואס מ’איז זיך מתבונן אין מעשה בראשית, קומט מען אן צו א מדריגה.

זאגט ער אזוי: שיתבונן בדברים אלו.

Speaker 2: פרק א׳, פרק ב׳ רעדט ער נאר וועגן מעשה מרכבה, ניין?

Speaker 1: מעשה בראשית און נפלאות, ביידע.

Speaker 2: מעשה בראשית און נפלאות הגדולות.

Speaker 1: איך מיין אז ס’איז דער זעלבע.

Speaker 2: אה, אקעי.

Speaker 1: ניין, יעצט גייט ער אונז זאגן בפועל. דעמאלטס האט ער געזאגט אז ס’גייט געשען, און יעצט זאגט ער: “קוק, זעסט אז ס’איז געשען.” עפעס אזוי.

אקעי, זאגט ער אזוי.

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ד׳ (המשך) – אהבה, יראה, און דער פרדס

הלכה כ׳ – אהבה למקום דורך זען חכמה אין דער בריאה

ער גייט זען א געוואלדיגע חכמה, מוסיף אהבה למקום. ער רופט דא דעם אייבערשטן “מקום” – צו דעם אייבערשטן וואס האט ערמעגליכט די גאנצע זאך, די גאנצע מציאות. מה הוא נפשו – זיין נפש גייט גלוסטן, ויכמה בשרו – זיין בשר, אנדערע לשון פאר נפש, גייט אויך גלוסטן. ער גייט אנהייבן א געוואלדיגע גלוסטעניש לאהוב המקום ברוך הוא – ליב צו האבן דעם אייבערשטן. ער וועט אים ליב האבן און ער גייט האבן א צמאון מער ליב צו האבן.

חידוש: וואס מיינט “אהבה” – א זאך פון עצם, נישט בלויז חכמה

ער זאגט נישט קלאר וואס טוט זיך לעתיד לבוא [in the World to Come]. פריער האט ער געזאגט אז לעתיד לבוא איז דא א לימיט. זאגט ער, יא, ער גייט וועלן פארשטיין, ער גייט ליב האבן דעם אייבערשטן. אפשר ליב האבן מיינט פשוט… האבן, ספר האהבה [Sefer HaAhavah: the Book of Love, a section of the Rambam’s Mishneh Torah] רעדט – יא, ניין. ער גייט ליב האבן דעם אייבערשטן, אזוי זאגט ער.

אבער די ליב האבן אליין מיינט פארשטיין מער די חכמה? חס וחלילה. ער גייט האבן חכמה, ער גייט ליב האבן דעם אייבערשטן, ער גייט וועלן מער ליב האבן דעם אייבערשטן דורך מער חכמה. יא, אבער קען זיין ליב האבן איז א זאך פון עצם. ליב האבן מיינט האלטן אז ס׳איז גוט. ער גייט וויסן מיט ליב האבן, ער גייט זען אז דער אייבערשטער איז גוט. דאס איז אהבה.

—

יראה – “ויירא ויפחד” – זען ווי קליין מען איז

און נאכדעם יראה [yirah: awe/fear]: “ויירא ויפחד”. ער גייט מורא האבן פון זיין פלאות און זיין גדלות. נישט מורא האבן – מורא האבן טייטשט נאר אז מ׳זעט אז מ׳איז קליין. יראה איז א רוממות [rommemus: exaltedness]. Move back, right? ער גייט זען ווי קליין ער איז כלפי דעם גרויסן אייבערשטן. ויירא ויפחד משפלותו ודלותו וקלותו.

—

דער מענטש שאצט זיך כלפי די גלגלים און מלאכים

ער גייט זיך זען, ער גייט זיך שאצן כלפי איינע פון די גופים הגדולים והגדולים. ער רעדט נישט כלפי די מלאכים, ווייל מלאכים האבן נישט קיין גופים. די הייליגע, הייליגע גרויסע גופים – דאס זענען די גלגלים [galgalim: celestial spheres].

חידוש: דער רמב”ם רופט די זון “גוף קדוש”

האסט געוואוסט אז דער רמב”ם רופט די זון הייליג? קיינער ווייסט נישט. דער הייליגער רמב”ם זאגט אז די זון איז א הייליגע גוף – גוף קדוש, גופות קדושים וגדולים. It’s holy. קדוש מיינט נפרש ונבדל [nifrash v’nivdal: separated and set apart] – ס׳איז ווייט פון אונז. יא, איך ווייס נישט וואס טייטשט קדוש. איך זאג דיר אז דער רמב”ם זאגט אז דער גוף איז קדוש.

וכל שכן לאחת מן הצורות הטהורות הנפרדות – ווען א מענטש גייט זיך צושטעלן כלפי די גלגלים, אדער כל שכן ער גייט זיך צושטעלן כלפי די מלאכים הנפרדים מן הגלמים, שאינן חומר וגולם כלל – ער גייט זען ווי קליין ער איז. וימצא עצמו שהוא ככלי מלא בושה וכלימה ריק וחסר.

חידוש: דער חילוק צווישן “קדוש” (גופים) און “טהור” (צורות)

ס׳איז זייער אינטערעסאנט. די גופים זענען קדושים און די צורות זענען טהורים. זייער אינטערעסאנט. טהור מיינט לכאורה ריין – וואס איז נישט אין א גולם בכלל. און קדוש איז עפעס אזא שטארקע צורה, א שטארקע חומר וואס בלייבט אויף אייביג. אזוי זעט מען דא בטעות.

וימצא עצמו שהוא ככלי מלא בושה וכלימה ריק וחסר.

—

חידוש: דער “דעת” שעמט זיך נישט – נאר דער “גבר נפש”

ס׳איז אינטערעסאנט. נאכאמאל, די דעת [da’as: intellect/knowledge] וואס האט פריער געזען – וואס איז מכיר את בוראו [makir es bor’o: recognizes his Creator] – שעמט זיך נישט.

ווייל ער איז מכיר את בוראו. ס׳שטייט נישט דא שעמען זיך, ס׳שטייט מכיר זיין את בוראו. ירא, מורא. און דער דרך המכיר איז מורא. האט נישט מורא. נאר דער גבר נפש [gever nefesh: the man of strong soul], וואס איז אויך מכיר די גלגלים און די מלאכים, איז ער שעמט זיך אין יראת הרוממות [yiras harommemus: awe of exaltedness].

דיון: צי שעמט זיך די צורה הנפרדת של אדם?

חברותא: גוט. דו פרעגסט וועגן די צורה… כדי אז ס׳ווערט קיינמאל נישט קיין כלום, מילא איז ער אויך נישט קיין כלום. דו פרעגסט וועגן די צורה הנפרדת של אדם…

Speaker 1: די צורה הנפרדת של אדם שעמט זיך נישט פאר׳ן האבן שמץ מורא. ווייל ער איז דאך נישט קיין חומר וגולם, למשל. ווען דער רמב”ם האט זיך געדינגען אין דעם – ווען נישט אז חומר איז יא אביסל סטאק אין דער וועלט, איך מיין, somehow, right? ס׳איז גערעכט לכאורה. זיין קשר צו דער גולם איז עפעס אין דער וועלט, ווייל ס׳זעט א פאר… אקעי, קודם כל, האבן עס איז גערעכט. און צווייטנס, ס׳קען נאך אלץ זיין אז אפילו למשל דער צענטער מלאך האט אויך א בושה, ווייל ער איז נישט דער ריינסטער מלאך, יא? ס׳קען נאך אלץ זיין אז דארט האלטן דא גרעסערע זאכן פון דיר. אמת.

—

חידוש: יראת הרוממות – כלפי גלגלים און מלאכים, נישט דירעקט כלפי השם

אבער ס׳איז זייער וויכטיג צו כאפן, אדער ס׳איז אינטערעסאנט צו כאפן, אז ווען דער רמב”ם זאגט יראת הרוממות, מיינט ער רוממות הגלגלים והמלאכים. ווייל א מענטש קען דאך נישט גדלות השם נישט לפי ערך [lo l’fi erech: not in proportion]. אפשר דער ערשטער מלאך – ער וואס שעמט זיך פאר די גדלות השם – אבער אונז מעגן זיך שעמען אז אונז זענען אפילו נישט קיין זון, און אפילו די זון איז נישט קיין מלאך.

—

אהבה vs. יראה – וואו זעט מען זיי

גוט. ס׳איז דער יראת הרוממות, און די אהבה איז די הכרת חכמת השם יתברך וואס איז אין די אלע בריאים און די אלע לעוועלס. דער חכמת השם איז אויך דא אין די וועלט, אויך אין די חומר וצורה, right? נישט נאר אין די הכרת לעוועל.

חידוש: דער דעת זעט דעם אייבערשטן אליין, אבער דער גבר נפש איז מתבונן אין די בריאים

ס׳איז דאך אינטערעסאנט, אז די צורת האדם הנפרד, די דעת, זעט דער אייבערשטער אליין, און מה שאין כן אונז, מיט אונזער גבר נפש, קען מען זיך מתבונן זיין אין די בריאים.

דיון: צי זעט דער דעת דעם אייבערשטן דירעקט?

חברותא: [פרעגט א קשיא]

Speaker 1: קיינער האט נישט געזאגט אזא זאך. Who told you that? אז ער זעט דא אויס. ס׳שטייט נישט דאס. דו האלטסט א גאנצע צייט זאגסט דאס, אבער ס׳שטייט נישט דאס. ס׳שטייט אז די דעת פון דעם מענטש איז דאס וואס ער קען וויסן דברים נפרדים [dvarim nifradim: separate/abstract entities]. אבער ס׳שטייט נישט אז ער קען וויסן דברים נפרדים. ער קען נישט וויסן אינגאנצן ווי לאנג ער איז אין גוף, אזוי שטייט אין די געלערנטע פרק א׳, right? “כי לא יראני האדם וחי” [ki lo yirani ha’adam v’chai: for no man shall see Me and live]. ווייל דאס איז א true… דער רעדט נישט צו דער גוף, רעדט צו די צורת אדם וואס איז אין א גוף, אדער אין א נשמה וואס איז אין א גוף, קענסטו זאגן אין צוויי לעוועלס, ווייל דאס איז נאך אלץ אינסאמיר… ער איז אויך יראו… ער איז דער וואס טראכט, יפיל דעם טראכט, איך מיין נישט.

חברותא: [ענטפערט]

Speaker 1: איך טראכט אז דאס איז די פשטות׳דיגע… ניין, זיכער נישט, זיכער נישט, ווייל ער פארשטייט נישט בכלל צורות נפרדות. ער דארף דאך מאריך זיין אין די צורות נפרדות. ער דארף דאך מאריך זיין אין די צורות נפרדות. “לא נתחבר עם גולם כלל” [lo nischaber im golem klal: did not connect with matter at all]. ער איז דאך נישט מחבר מיט גולם. און אויך, ער איז דאך א לעוועל ווייניגער. איך מיין, ער איז טאקע א לעוועל ווייניגער, ער איז נישט די זעלבע לעוועל ווי זיי. סאו ס׳מאכט סענס אפילו פאר דעם צו זיין בשכלינו.

—

הלכה כ״א – “ארבעה פרקים אלו… הן שחכמי הגמרא קוראין אותן פרדס”

די פינף מצוות פון פרקים א׳–ד׳

יא. זאגט דער רמב”ם ווייטער, לכאורה דא האט ער אויסגעפירט וואס ער האט צוגעזאגט אין די אנהייב. אין פרק ב׳ האט ער געזאגט אז ער גייט לערנען, ער גייט אונז מסביר זיין פונקטליך פון וואס באשטייט די התבוננות פון אהבה און די התבוננות פון יראה.

זאגט דער רמב”ם ווייטער: “והנה ארבעה פרקים אלו שבהם חמש מצוות אלו” – לכאורה חזר על מה שאמר – וואס די פרקים קובעים די פינף מצוות וואס דער רמב”ם האט אויסגערעכנט, אהבה ויראה.

וואס איז די פינף מצוות?

1. לידע שיש [leidah she’yesh: to know that there exists (a God)]

2. שלא לעלות על הדעת שיש אלוה זולתו [she’lo ya’aleh al hada’as she’yesh eloah zulaso: that it should not arise in one’s mind that there is another god]

3. לידע שהוא אחד [leidah she’hu echad: to know that He is one]

4. ולאהבו [ul’ahavo: and to love Him]

5. וליראו [ul’yir’o: and to fear Him]

פרדס = ארבעה נכנסו לפרדס

די פינף מצוות: “הלכות חמש מצוות אלו הן שחכמים הראשונים קוראין אותן פרדס, כמו שאמרו ארבעה נכנסו לפרדס” [Pardes: orchard/garden; the Gemara’s term for esoteric wisdom].

דער רמב”ם האט זיי געמאכט אין פיר פרקים אז ס׳זאל שטימען די ווארט “ארבעה נכנסו לפרדס”. אקעי. ס׳איז “נכנסו ארבעה” מער, נישט “ארבעה נכנסו”. אקעי.

—

די ארבעה שנכנסו לפרדס – זייערע טעותים

“ואף על פי שגדולי ישראל היו” – דהיינו די ארבעה שנכנסו לפרדס. די גמרא [Chagigah 14b] דערציילט וועגן פיר תנאים: רבי עקיבא, בן זומא, בן עזאי, און אחר – אלישע בן אבויה [Elisha ben Avuyah, known as “Acher” (the Other)]. זענען אריינגעגאנגען אין פרדס. וואס מיינט דאס? און די גמרא זעט עפעס אויס ווי זיי זענען אנגעקומען צו עפעס א הויכע השגה, האבן זיי זיך מתבונן געווען אין די מעשה מרכבה [ma’aseh merkavah: the workings of the Divine Chariot] און מעשה בראשית [ma’aseh bereishis: the workings of Creation], און נישט אלע האבן פארשטאנען דאס.

“ואף על פי שגדולי ישראל היו וחכמים גדולים היו, לא כולם היה בהן כוח לידע ולהשיג כל הדברים על בוריין” – זיי זענען געווען סיי גדולי ישראל און סיי חכמים גדולים. יא, “לא כולם היה בהן כוח לידע ולהשיג כל הדברים על בוריין” – זיי האבן אויך נישט געקענט, אפילו זיי, נישט אלע פון זיי – רבי עקיבא האט יא – נישט אלע פון זיי האבן געקענט וויסן און משיג זיין די דברים על בוריין.

חידוש: דער רמב”ם’ס טייטש פון “הציץ ונפגע” – טעותים אין השגה

און דעריבער טייטשט דא דער רמב”ם אז דאס וואס שטייט “הציץ ונפגע” [heitzitz v’nifga: he peeked and was stricken] אדער “הציץ ומת” [heitzitz u’meis: he peeked and died] אדער “קיצץ בנטיעות” [kitzetz bin’tios: he cut the saplings] – איז אלעס טעותים וואס זיי האבן געהאט. זיי האבן נישט פארשטאנען ריכטיג, ממילא האט זיי גורם געווען די אלע זאכן.

למשל, אז דער “הציץ ומת” מיינט אז זיין טעות איז – ער האט יא משיג געווען, אבער דער חלק וואס איז מקושר מיט די גוף האט ער נישט געקענט. קען זיין אז ער האט געהאט סתם אזא טעות, און עס האט גורם געווען אז ער זאל טאקע שטארבן. עס קען זיין ביידע.

—

הלכה כ״ב – “ואני אומר” – דער רמב”ם’ס אייגענער חידוש: מ׳טאר נישט שפאצירן אין פרדס פאר׳ן עסן

זאגט דער רמב”ם: “ואני אומר שאין ראוי להיטייל בפרדס אלא מי שנתמלא כריסו לחם ובשר”.

חידוש: “ואני אומר” – דער רמב”ם’ס אייגענע דרך

אויסער דעם וואס ער האט פריער געזאגט אז מען קען עס נישט אויסלערנען פאר א צווייטן און אזוי ווייטער, איז דא נאך א זאך אפילו א מענטש אליין. זייער אינטערעסאנט, דאס איז א “ואני אומר”. דאס הייסט, זיי כאפן נישט דא וואס גייט פאר. ביז יעצט האט דער רמב”ם אין דעם שטיקל דאך געברענגט די הלכות. יעצט גייט ער און זאגט א “ואני אומר” – איך זאג מיין אייגענע דרך. אינטערעסאנט.

חידוש: דער רמב”ם מאכט אן איסור אויפ׳ן מענטש אליין, נישט נאר אויפ׳ן מלמד

איך מיין, דא זאגט ער אויך נישט נאר לגבי לערנען מיט אנדערע, ווייל דאס איז וואס חז”ל לערנען, ווייל פון יענע גמרות איז משמע אז אויב א מענטש לערנט אליין האלט מען אים נישט אויף. עס קען אויך זיין אז אזויווי חז”ל ווייסן, א מענטש האט א גרויסע נייגעריגקייט, ספעציעל אז א מענטש האט א נייגעריגקייט צו פארשטיין הייליגע זאכן, וויל מען אים נישט זאגן “טו נישט”. אדרבה, דו ווייסט אז ער האט א גרויסע נייגעריגקייט – איז א חשוב׳ע זאך. די גזירה איז אויף דעם מלמד – דו זאלסט נישט מלמד זיין.

נו, דער רמב”ם מאכט יא אן איסור. דער רמב”ם מאכט אן איסור פאר דעם מענטש אליין וואס לערנט. אינטערעסאנט. דער מענטש אליין גייט אויף א שפאציר.

חידוש: דער משל פון “מטייל בפרדס” – שפאצירן נאכ׳ן עסן

זיין דרך – דער רמב”ם האט געמאכט אן אינטערעסאנטע דרך. ער האט מחדש געווען דעם משל פון “פרדס” אויף שפאצירן. ווען שפאצירט מען? נישט פאר׳ן טשולנט. קודם עסן טשולנט, נאכדעם גיין שפאצירן. זיי כאפן נישט קיינמאל – קוק נאך דעם משל. מ׳קען נישט… איך גיי מצליח זיין…

חברותא: מ׳האט גראדע ליב מ׳זאל עקסערסייזן פאר׳ן עסן, אבער יא, אזוי זאגט דער… אפשר מטייל זיין איז נישט די זעלבע זאך ווי עקסערסייז.

Speaker 1: יא, מטייל זיין איז שפאצירן.

חברותא: נישט קיין גרויסע עקסערסייז.

Speaker 1: איך האב גראדע ליב צו גיין שפאצירן נאכ׳ן טשולנט. אין זוהר [Zohar: the foundational work of Kabbalah] טאקע ווען מ׳גייט ארויס—

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ד׳ – דער משל פון “לטייל בפרדס” און כללי׳דיגער סיכום פון פרק ד׳

—

דער משל פון “לטייל בפרדס” – וואס מיינט “לטייל”?

Speaker 1: ער האט מחדש געווען דעם משל “לטייל בפרדס” פאר א שפאציר. ווען שפאצירט מען? נישט פאר’ן טשאלנט. קודם עסט מען טשאלנט, נאכדעם גייט מען שפאצירן.

Speaker 2: זיי כאפן נישט קיינמאל. מען קוקט נאך דעם משל, מען קען נישט… מען האט גרייט א לידן זאך, exercise פאר’ן עסן, אבער יא…

Speaker 1: אזוי זאגט דער… אפשר “מיט טייל” איז נישט די זעלבע זאך ווי exercise. אפשר “מיט טייל” מיינט מען שפאצירן. אקעי, עס איז מער א… א… טייל איז מער א pleasure.

ער זאגט אז מען גייט נאכדעם שפאצירן, נאכ’ן עסן. און דער זוהר [Zohar] טאקע – ווען מען גייט אריין אין די סודות התורה [sodos haTorah: secrets of the Torah], טוט מען נישט נאכדעם שפאציר זייער אסאך.

Speaker 2: אהא, גוט, פארדעם.

—

דער נמשל – **”אלא מי שנתמלא כריסו לחם ובשר”**

Speaker 1: ער זאגט דער רמב”ם [Rambam: Maimonides], ממילא, אויב דאס איז א נמשל [nimshal: the lesson of the parable] “לטייל בפרדס” – “אלא מי שנתמלא כריסו לחם ובשר” [only one who has filled his belly with bread and meat]. קודם דארף מען עסן א מיטאג, פארשטייסטו? דאס איז א שיינע משל. און מען גייט נישט שפאצירן נאר נאכדעם וואס מען האט שוין א “כריסו לחם ובשר”.

—

דיסקוסיע: פארוואס דארף מען קודם “לחם ובשר”?

Speaker 1: און וואס איז דאס לחם ובשר? פארוואס נישט?

Speaker 2: אז מען ווערט שנעל הונגעריגער און מען וועט סטאפּן [stop] די שפאציר, יא?

Speaker 1: מען ווערט נישט… די ערשטע… אקעי. זאג דו, זאג דו דעם משל. איך וויל אז דו זאלסט מאכן בעסער דעם משל. איך פארשטיי עס קיינמאל נישט. וואס איז אויב מען גייט פארדעם, איז וואס? ער איז א הונגעריגער, ער וועט נישט פארשטיין די פרדס? איך כאפ נישט קיין ווארט.

Speaker 2: ער גייט נישט האבן די מנוחת הנפש [menuchas hanefesh: peace of mind] צו זיך שיין אומקוקן אין די פרדס.

Speaker 1: אקעי. ס’קען אויך גוט זיין.

Speaker 2: א פרדס וואס איז פול מיט פרוכט – יא, ער גייט נישט ווערן… ער גייט די גאנצע צייט גלוסטן אן עפּל, ער גייט עסן…

Speaker 1: אה, אה, יעצט זאגסטו בעסער פון מיר! זייער גוט, זאגסטו בעסער פון מיר. די פרדס איז נישט סתם א שפאציר. פרדס איז א פּלאץ וואו ס’וואקסט… ווען דו האסט די לשון “קטיפת נטיעות” [k’tifas neti’os: cutting/plucking plantings], יא – ער גייט אראפּרייסן. וועט ער האבן אנגעשריבן אין די פרדס…

Speaker 2: ער גייט עס וועלן אויפעסן די ערשטע אראנדזש וואס ער זעט, און ער גייט נישט זען די פולע…

Speaker 1: זייער גוט! ער גייט נישט זען די גאנצע גוטס, ווייל ער גייט זען דא אן אראנדזש, דארט אן אראנדזש. זייער גוט.

> [חידוש] דער משל פון פרדס איז נישט סתם א שפאציר – א פרדס איז א פּלאץ וואו עס וואקסן פרוכט. א הונגעריגער מענטש וועט אראפּרייסן די ערשטע פרוכט וואס ער זעט, אנשטאט צו זען דעם גאנצן בילד. דאס פּאסט מיט דעם רמב”ם’ס לשון “קטיפת נטיעות” – איינער וואס איז נישט גרייט פאר פרדס וועט “אראפּרייסן” שטיקלעך תורה אן צו פארשטיין דעם גאנצן בילד.

—

וואס איז “לחם ובשר” – ביאור איסור והיתר

Speaker 1: “לחם ובשר”, אנו באשר, איז דאך אן אראנדזש. זייער גוט. “לחם ובשר” זאל זיין “לחם ובשר” צו “לידע ביאור איסור והיתר” [to know the explanation of the forbidden and the permitted].

איז די קיוצא בהן [kitzua bahen: the concise version of them] מיינט… די פּשט’לע קושיות וואס דו האסט געפרעגט אין די אנדערע הקדמה. די הלכות, די הלכות, די הלכות. די הלכות שאר המצוות.

Speaker 2: “ביאור” מיינט נישט אפשר די ביאור איסור והיתר – די הסבר פארוואס א זאך איז אסור און מותר?

Speaker 1: אקעי. ניין, זיכער נישט. “ביאור” מיינט עס נישט. אזוי ווי דער רמב”ם האט געזאגט פריער – הלכה. מצוות האט ער זיך געזאגט אין די הקדמה. דער גאנצער ספר איז “ביאור המצוות” – וויאזוי מקיים צו זיין די מצוות.

—

“דבר קטן” און “דבר גדול” – פארוואס קודם דבר קטן?

Speaker 1: וואס דאס דארף מען לערנען קודם. פּסול, כשר, לכאורה – פּסול, כשר, די אנדערע זאכן וואס ער האט אויסגערעכנט – טמא, טהור, וכדומה.

“ואף על פי שכל הדברים האלו ‘דבר קטן’ קראו אותם חכמים” – אז א מענטש פרעגט אן הלכה – יא, די מצוות הלכות, ס’איז א “דבר קטן” [a small matter]. “שהרי אמרו חכמים: דבר גדול – מעשה מרכבה, ודבר קטן – הוויות דאביי ורבא” [a great matter – the workings of the Divine Chariot; a small matter – the discussions of Abaye and Rava].

“הוויות” שטייט דא – אינטערעסאנט. אקעי. די געטועכץ פון אביי ורבא, די קושיות-תירוצים, די הלכות וואס מ’לערנט פון אביי ורבא. זעען מיר אין די היינטיגע גמרא אז יא, אז מעשה מרכבה איז יא א גרעסערע זאך.

און ממילא וואלט א מענטש געטראכט: וואס דארף איך זיך אפּגעבן מיט דבר קטן? איך דארף זיך אפּגעבן נאר מיט דבר גדול!

> [קושיא] דאס איז אפשר אויך א קשיא אויף זיין משל. זיין משל איז דאך געווען אז דאס איז די comfort און דאס איז נישט די comfort, דאס איז די גרויסע זאך.

—

דריי סיבות פארוואס מ’דארף קודם “דבר קטן”

Speaker 1: אזוי ווי מיר האבן געזאגט קודם – מיר האבן געזאגט קודם אז ער זאגט אפשר דריי reasons, לכאורה.

סיבה 1 – ליישב דעתו של אדם תחילה

Speaker 1: ער זאגט: כדי ליישב דעתו של אדם תחילה [to settle a person’s mind first]. זיי גראונדן [ground] דעם מענטש, זיי זענען אים מיישב זיין דעת – צו וויסן וואס ער האט צו טון, צו וויסן וואס איז וויכטיג. אקעי.

סיבה 2 – טובה גדולה ליישוב העולם הזה

Speaker 1: ועוד – נאך א reason. דאס איז די ערשטע סיבה. ועוד, שהן – די הלכות – איז א טובה גדולה שהשפיע הקדוש ברוך הוא ליישוב העולם הזה, כדי לנחול חיי העולם הבא [a great benefit that the Holy One, Blessed be He, bestowed for the settlement of this world, in order to inherit the life of the World to Come].

אפילו אויב פאר דיר פערזענליך איז דא טאקע מעשה מרכבה וואס איז א דבר גדול, אבער פאר יישוב העולם – דאס אז מ’זאל קענען לעבן אויף דער וועלט – איז דא די תורה ומצוות, אז דאס שטעלט אוועק א לעבעדיגע חברה [society]. אזויווי דער רמב”ם זאגט אין אסאך פּלעצער: אז א מענטש זאל קענען לעבן ווי א community דארף זיין די אלע תורה ומצוות.

—

דיסקוסיע: מיינט דער רמב”ם “קאמיוניטי”?

Speaker 2: נאט שור [not sure] אז דאס איז וואס ער מיינט.

Speaker 1: מיין איך אז ס’שטימט זייער גוט. קודם פאר דיר אליין איז דאס ישוב דעתך, און דאן תורה. ער זאגט נישט “קאמיוניטי”, ער זאגט נישט “קהילה”.

Speaker 2: אבער איך וואלט געטראכט אז דאס איז פּשוט א הסבר באמת. דו ווילסט ישוב – זאגסטו ישוב דעת און ישוב עולם. אבער ישוב עולם באשטייט פון ישוב דעת פאר יעדן מענטש.

Speaker 1: פון וואס באשטייט ישוב דעת פאר אנדערע מענטשן?

Speaker 2: איך מיין אז ער זאגט אז היות דו לעבסט אין א חברה, so קודם זאלסטו וויסן די basics, און אזוי די גאנצע חברה זאל זיין מענטשן וואס ווייסן וואס זיי האבן צו טון – זאל זיין א חברה.

Speaker 1: I don’t think. ווייל די מעשה מרכבה נעמט ארויס א מענטש פון די community. ער גייט זיך אין זיין וועלטל, ער גייט מתבודד [misboded: secluding himself] זיין אין פרדס אינדרויסן פון די שטאט.

ער זאגט אבער נישט דאס. איך ווייס נישט, איך בין נישט זיכער. לאמיר פירן אויס ווייטער.

—

סיבה 3 – שוה לכל נפש

Speaker 1: און נאך א זאך – אז די הלכות, אפשר אויך די זאך, די הוויות דאביי ורבא, די הלכות – אפשר איז דא עפּעס וואס יעדער איינער קען וויסן, “גדול וקטן, איש ואשה” [great and small, man and woman]. “בעל לב רחב” [one with a broad heart] – ס’איז דא א מענטש וואס האט א גרויסע שכל, א גרויסע לב – “ובעל לב קצר” [one with a narrow heart] – ער האט א קליינע שכל.

So קודם זאל מען טון יענץ וואס איז שוה לכל נפש [equal for every soul] – דאס איז גוט פאר יעדן איינעם – און נאר נאכדעם קענסטו עוסק זיין אין דיין מעשה מרכבה.

—

חידוש: פרדס vs. לחם – אינדיווידועל vs. חבורה

> [חידוש] Speaker 1: So דאס איז אן אינטערעסאנטע זאך – אז פרד”ס איז א זאך וואס וואקסט נאר פאר זיך, נאר א מענטש אליין קען ארויסשלעפּן פון דעם. לחם אבירים [lechem abirim: bread of the mighty] איז אלץ א חבורה [group], א גרופּע פון מענטשן צוזאמען – מ’דארף האבן אלע מלאכים א פּה [mouth], מ’דארף האבן שכל און א בהמה. So לחם אבירים איז דאס וואס מ’עסט בחבורה [in a group]. פרד”ס איז א גוטע פרוכט – דאס וואס מ’עסט אינדרויסן.

אדם הראשון [Adam: the first man] האט געוואוינט דארט, ער האט געוואוינט טאקע אין א פרדס מער, אין גן עדן [Garden of Eden] – ס’איז געווען דארט ביימער, און מ’האט גענומען – ס’איז נישט געווען קיין agra crop [agriculture]. מ’קען מאכן א שורש טוב, אבער יא.

—

דער רמב”ם’ס שיטה: תר”ח מצוות פאר עולם הזה

Speaker 1: לכאורה וואס ס’שטייט דא, עכ”פ [in any case] אין דעם צווייטן שטיקל, איז basically די רמב”ם’ס story פון וויאזוי די תורה ארבעט אמת’דיג. די תורה איז טאקע נישט נאר מעשה בראשית, מעשה מרכבה – ס’איז דא פינף מצוות. אבער דו האסט נאך וויפיל מצוות?

Speaker 2: תר”ח [608], יא?

Speaker 1: תר”ח מצוות, יא? ס’שטימט? תר”ח מצוות זענען מצוות פון עולם הזה [this world]. דאס מיינט ער צו זאגן. דו דארפסט געדענקען אז וויאזוי גייט דאס עולם הבא [the World to Come]? עולם הבא האט דיך דער רמב”ם פריער געזאגט: צורת האדם השלם בדעתו [the form of the person perfected in his knowledge], וואס ער איז ידיעת בוראו [knowledge of his Creator], און ער לעבט אויף אייביג.

—

דיסקוסיע: וואס אויב מ’טוט נאר תר”ח מצוות אן די פינף?

Speaker 1: וואס אויב איינער טוט די רעסט פון די תורה אן די פינף מצוות – האט ער נאר עולם הזה און נישט קיין עולם הבא?

Speaker 2: האסטו געפרעגט, אויב אזוי וואס איז די גרויסע טובה פון דער תורה?

Speaker 1: דאס איז די גרויסע טובה! ווייל באמת אז א מענטש דארף קודם האבן א וועלט, קודם א ישוב הדעת, כדי ער זאל קענען מתעסק זיין אין פרדס – האט דער אייבערשטער טאקע געגעבן די תורה פאר די אידן, על פי פּשט, טובה וגדולה – יעדער איינער קען עס טון – נאכדעם אז די יחידי סגולה [the select few] זאלן קענען האבן עולם הבא, זאלן קענען דורכדעם גיין ווייטער אין דער נעקסטע level.

> [חידוש] דאס איז מער-ווייניגער די וועג וויאזוי דער רמב”ם פארשטייט די תורה. לכאורה דאס איז וואס ער זאגט דא. אגב, מ’דארף בעסער מדייק זיין אין יעדע ווארט.

—

נאך א נקודה: הלכה איז גוף ונפש מחובר

Speaker 2: אפשר נאך עפּעס א קליינע נקודה – וואס קען זיין אז די הלכה איז די חלק וואס איז גוף ונפש מחובר [body and soul connected]. די דעת פון א מענטש האט דאך גענוג צייט – דער דעת איז פאר אייביג. דער דעת האט אייביג געקענט משיג זיין בורא [comprehend the Creator]. אקעי.

Speaker 1: וואס דארפסטו כאפּן ווילאנג דו לערנסט די ענינים וואס איז גוף ונפש?

Speaker 2: איך הער, איך הער. ס’איז א שאלה צו… אקעי, יא. ס’איז א שאלה צו דו דארפסט אליינס קענען לערנען, אדער דו דארפסט נאר האבן א טאפּל [basis], אדער דו ווייסט שוין אליינס אנלערנען.

Speaker 1: יא, מ’דארף פארשטיין דאס.

—

כללי׳דיגער סיכום פון פרק ד׳

Speaker 1: פארוואס האבן מיר געלערנט אין די פרק? איך גיי דיר נישט אויסזאגן וואס מ’האט געלערנט. מ’האט געלערנט…

אין די פרק האבן מיר געלערנט:

1. חומר וצורה / גולם וצורה – וועגן די זאכן וואס זענען גוף ונפש. אלעס וואס איז אויף די וועלט איז צוזאמגעשטעלט מיט חומר וצורה [matter and form] אדער גולם וצורה.

2. ד׳ יסודות – און די גולם דערפון איז אייביג צוזאמגעשטעלט פון די ד׳ יסודות [four elements]. דער רמב”ם איז אריינגעגאנגען זייער שטארק וואס די ד׳ יסודות זענען – זיי זענען אונטער די אונטערשטע גלגל [sphere].

3. טויט – און וועגן דעם, ווייל אלעס איז צוזאמגעשטעלט פון ד׳ יסודות, די יסודות ווערן צוריק נפרד [separated] אדער זיי ווערן צוריק מורכב [compounded] אין אן אנדערע מין פּאזל – וועגן דעם שטארבן מענטשן. ס’שטארבט אלעס, אלע גופים אויף די וועלט.

4. נפש – דער מענטש, אויסער דעם וואס ער האט די גוף וואס איז צוזאמגעשטעלט פון די ד׳ יסודות, האט ער אויך א נפש [soul].

5. דעת – און נאכדעם האט דער רמב”ם געזאגט אז ס’איז דא נאך א level וואס דער מענטש האט – די דעת [intellect], די כח הדעת, וואס דאס בלייבט פאר אייביג.

6. אהבה, יראה, בושה – און נאכדעם איז דער רמב”ם אריינגעגאנגען אז ווען א מענטש טראכט אריין אין די זאכן, ברענגט עס אים א גרויסע אהבת השם [love of God] און א גרויסע יראת השם [awe of God] און א בושה [shame] ווי קליין ער איז קעגן די גרויסע גלגלים און מלאכים [angels].

7. פארוואס נישט לערנען ברבים – און נאכדעם האט דער רמב”ם גערעדט א הלכה פון אויב דאס איז אזוי חשוב, פארוואס זאל מען עס נישט לערנען ברבים [in public], און פארוואס זאל מען נישט אפילו עוסק זיין אין דעם אנפאנגען – נאר קודם זאל מען זיך משתלם זיין [perfect oneself] אין הלכה, אין די וועלט פון אביי ורבא.

Speaker 1: יא, און דאס איז אלץ אן excuse פארוואס יעצט די רעסט פון די ספר גייט basically זיין א ספר פון אביי ורבא, ווייל דאס דארף מען קודם. און נאכדעם וואס מ’ענדיגט די גאנצע ספר אין דריי יאר ארום, קומט מען צוריק דא.

—

חידוש: וואס זענען די פיר פרקים בכלל?

> [חידוש] Speaker 1: ס’איז זייער אינטערעסאנט. ס’איז טייטש אז די פיר פרקים איז נאך נישט קיין תחילת הפרדס – ס’איז אן עצה צו וויסן אז ס’איז דא א פרדס. יעצט גייען מיר גיין לערנען, יעצט גייען מיר זיין ממלא כריסו לחם ובשר – נאר מוזטו וויסן וואסערע פרדס איז דא.

און דער רמב”ם האט דיר געגעבן אז ס’איז דא א פרדס. דאס איז די שער הפרדס [gate of the orchard], ווי דער רמב”ם זאגט שוין: “פתח למבין” [an opening for the understanding one]. דאס איז די שער הפרדס, די פּתח קיין עדן [the gate to Eden]. און דאכט זיך מיר אז מ’דארף עוסק זיין בעולם הזה, ישוב העולם, און צוריקקומען צו דא – וועט מען עס פארשטיין ריכטיג.

—

מקור: פרד”ס = פשט רמז דרש סוד

Speaker 1: שוין. ווער איז דער ערשטער מקור וואס זאגט אז פרד”ס איז פּשט, רמז, דרש, סוד? שטייט אין זוהר הקדוש [Zohar] אדער אין אריז”ל [the Arizal]?

Speaker 2: שטייט אין זוהר, רבי אבשלום.

Speaker 1: יא, ס’שטימט מיט די רמב”ם זאך, ווייל דער חלק הסוד איז דער רמב”ם וועגן די…

Speaker 2: על פי רמז מיינט פרד”ס – פּשט, רמז, דרש, סוד. אבער על פי פּשט מיינט עס גן עדן אדער עפּעס אן אנדערע מקום, א ספק.

Speaker 1: א גארטן – דאס איז דער משל.

Speaker 2: דער משל, אקעי.

—

סיום

Speaker 1: יישר כח. דער עולם זאל… ס’איז געווען א לאנגער שיעור געווען. בעזרת השם מ’וועט טרייען נישט צו מאכן אזוינע לאנגע שיעורים, ווייל בעל לב רחב און בעל לב קצר זאלן קענען לערנען, ווייל ס’איז געווען א לאנגער פרק און דאך איז עס זייער א קאמפּליצירטע זאך.

So אונז בעטן דעריבער דעם עולם: אויב זיי האבן געהאלטן ביז דא, בעזרת השם, זאלן זיי עס לערנען אין אפּאר שטיקלעך און נישט לערנען אויף איינמאל, יא.