סיכום השיעור 📋
זיכרון פון דעם שיעור — רמב”ם הלכות דעות פרק ה’
—
כללי’ע הקדמה צום פרק
שטעלונג פון פרק ה’ אין דעם סטרוקטור פון הלכות דעות
– פרקים א’–ב’: די דרך הממוצע — דער כללי’ער דרך הטובה פאר א מענטש.
– פרק ג’: המשך — דרך הממוצע אין תאוות הגוף, „כל מעשיך יהיו לשם שמים”.
– פרק ד’: געזונטהייט פון גוף — אויך א חלק פון „כל מעשיך לשם שמים”.
– פרק ה’: א נייער פרק — ספעציעל פאר תלמידי חכמים, אז פון א חכם פאדערט זיך אן עקסטערע לעוועל פון הנהגה.
שאלה: וויאזוי פאסט פרק ה’ אין דעם סטרוקטור?
– ערשטער פארשלאג: פרק ה’ איז א המשך פון דרך הממוצע — נאר די דרך הממוצע פון א חכם איז אנדערש. פאר א חכם איז נישט גענוג צו עסן געזונט ווי יעדער מענטש; ער דארף נאך מער מחמיר זיין. דער חכם האט זיין אייגענע דרך הממוצע.
– קשיא: דאס קלינגט ווי מדת חסידות, וואס דער רמב”ם האט פריער באגרענעצט. תירוץ: פאר דעם חכם איז דאס נישט מדת חסידות, נאר זיין דרך הממוצע.
– צווייטער (בעסערער) פארשלאג: פרק ה’ איז אן הקדמה צו פרק ו’. פרק ו’ גייט האנדלען וועגן דער מצוה פון „להידבק בתלמידי חכמים”. קודם דארף מען וויסן וויאזוי א תלמיד חכם זעט אויס — וואס זענען די סימני החכם. פרק ה’ גיט די סימנים, און פרק ו’ זאגט אז מען דארף זיך מדבק זיין ביי אזעלכע מענטשן.
– חידוש: דאס גייט קעגן די וואס מיינען אז „להידבק בתלמידי חכמים” מיינט סתם גלויבן אז איינער איז א תלמיד חכם. ניין — מען דארף זען אז ער פירט זיך אויף אין אלע אופנים ווי א חכם, און דעמאלט דריי זיך ביי אים.
שאלה: פארוואס פאדערט מען פון א חכם מער?
– ערשטער געדאנק: עס האט צו טון מיט קידוש השם / חילול השם — אויב א חכם פירט זיך נישט גוט, ברענגט עס א חילול השם.
– אבער דער רמב”ם דערמאנט דא נישט קידוש השם. דאס ענין פון קידוש השם איז שוין באהאנדלט געווארן אנדערשוואו (בנוגע צו א מפורסם בחסידות). דא רעדט מען וועגן יעדן חכם, נישט נאר א גרויסן צדיק.
– בעסערער תירוץ (חידוש): הלכות דעות האנדלט וועגן וויאזוי צו זיין א „פערפעקטער מענטש”. אבער ס’איז נישט ריאליסטיש צו פאדערן פון יעדן מענטש שלימות. דעריבער צעטיילט זיך הלכות דעות:
– פאר נארמאלע מענטשן: דאס וואס מען קען ריאליסטיש פאדערן.
– פאר חכמים: דאס וואס איז טאקע דער תכלית השלימות — זאכן וואס יעדער מענטש וואלט געדארפט טון, נאר ס’איז נישט ריאליסטיש צו עקספעקטן פון אלעמען. פון א חכם אבער עקספעקט מען דאס יא.
– דאס הייסט: עס איז נישט בלויז „public relations” אדער אויסערליכע סימנים — עס איז אן אמת’דיגע תביעה אז א חכם דארף זיין בעסער אויך במעשה, ווייל זיין חכמה ודעת פאדערט דאס פון אים.
—
הלכה א’ — כללי’ער יסוד: דער חכם דארף זיין ניכר במעשיו
דברי הרמב”ם
„כשם שהחכם ניכר בחכמתו ובדעותיו והוא מובדל משאר העם, כך צריך שיהא ניכר במעשיו — במאכלו, במשקיו, בבעילתו, בדיבורו, בהילוכו, במלבושו, בכלכלת דבריו, ובמשאו ובמתנו. ויהיו כל מעשיו נאים ומתוקנים ביותר.”
פשט
א חכם איז שוין ניכר דורך זיין חכמה און דעות — ער איז מובדל פון שאר העם. אבער דאס אליין איז נישט גענוג. ער דארף אויך זיין ניכר און מובדל במעשיו — אין עסן, טרינקען, תשמיש, רעדן, גיין, אנטון, באדזשעטירן זיינע ווערטער, און ביזנעס. אלע זיינע מעשים דארפן זיין „נאים ומתוקנים ביותר.”
חידושים און הסברות
1. „בדעותיו” — וואס מיינט דאס? „דעותיו” קען מיינען דעות (מיינונגען/ידיעות) אדער מדות. דער רמב”ם גייט דאך ווייטער רעדן וועגן מדות, אזוי וואס מיינט „דעותיו” דא? עס בלייבט אן אפענע שאלה — אפשר מיינט עס טאקע דעות אין פשוט’ן זין (ידיעות/השקפות), און די מדות קומען ערשט שפעטער.
2. „מעשיו” — נישט „מדותיו”: דער רמב”ם זאגט דווקא מעשיו (מעשים, טואונגען), נישט מדותיו. דאס מיינט די קאנקרעטע אויספירונגען — וויאזוי ער עסט, וויאזוי ער רעדט, וויאזוי ער גייט אנגעטון — נישט אבסטראקטע כאראקטער-אייגנשאפטן.
3. „כלכלת דבריו”: דאס ווארט „כלכל” מיינט באדזשעטירן. ער באדזשעט זיינע ווערטער מיט חכמה — ענליך צו דעם וואס מען האט פריער געלערנט וועגן „דרך קצרה” (קורצע, פרעציזע רעדע).
4. „ניכר” — פאר וועמען? מיינט „ניכר” אז אנדערע מענטשן דערקענען עס (אויסערליכע סימנים), אדער מיינט עס אז עס איז אמת’דיג defined אז ער איז אנדערש? מסקנא: ביידע — עס איז defined און עס ווייזט זיך ארויס. דער רמב”ם זאגט דאך „מובדל משאר העם” — דאס מיינט עס דערקענט זיך פאר אנדערע.
5. די תביעה פון א חכם: דער חכם ווייסט אליין אז ער איז א חכם — ער ווייסט אז ער ווייסט מער ווי אנדערע מענטשן. ממילא איז ער מחויב אין אלע אנדערע זאכן. עס איז נישט אז אנדערע לייגן אויף אים די פליכט — ער אליין ווייסט אז ער דארף מער.
6. נישט סתם „מובדל” — נאר „בעסער”: דער חכם דארף נישט סתם זיין אנדערש (מרוחק מן הבריות), נאר בעסער ווי שאר העם. א חכם קען מאכן א טעות און מיינען: „איך בין שוין בעסער ווייל איך קען מער.” ניין — אויב דו קענסט בעסער, מוזטו אויך זיין בעסער אין אלע וועגן.
—
הלכה א’ (המשך) — ניכר במאכלו
דברי הרמב”ם
„תלמיד חכם לא יהא גרגרן, אלא אוכל מאכל הראוי להברות גופו, ואפילו מן המאכלים הבריאים לא יאכל אכילה גסה, ולא יהא רודף למלאות בטנו כאותן שממלאין מאכל ומשתה עד שתפוח כריסן. ועליהן מפורש בקבלה: ‚וזריתי פרש על פניכם פרש חגיכם’. אמרו חכמים: אלו בני אדם שאוכלים ושותים ועושים כל ימיהם כחגים.”
„והם האומרים ‚אכול ושתו כי מחר נמות’. וזהו מאכל הרשעים… ‚כי כל שולחנות מלאו קיא צואה בלי מקום’.”
„אבל החכם אוכל תבשיל אחד או שניים, ואוכל ממנו כדי חייו ודיו. הוא שאמר שלמה: ‚צדיק אוכל לשובע נפשו’.”
פשט
א תלמיד חכם טאר נישט זיין א פרעסער (גרגרן). ער עסט נאר מאכלים וואס זענען ראוי צו מאכן זיין גוף געזונטער. אפילו פון געזונטע מאכלים עסט ער נישט אכילה גסה. דער רמב”ם שטעלט אנטקעגן צוויי סארטן מענטשן: די „רשעים” וואס עסן און טרינקען יעדן טאג ווי יום טוב, און דער „חכם” וואס עסט איין-צוויי תבשילים און נאר וויפיל ער דארף פאר זיין לעבן.
חידושים און הסברות
1. פארוואס ברענגט דער רמב”ם דעם פסוק „וזריתי פרש” ערשט דא, און נישט אין פרק ד’ (בריאות)? אין פרק ד’ איז דער ענין געווען רפואה/געזונטהייט — דארט איז דער פסוק נישט רעלעוואנט. דא אין פרק ה’ רעדט מען וועגן א סטייל מענטש, א סארט לעבן — „עושים כל ימיהם כחגים” — דאס איז נישט בלויז א געזונטהייט-פראבלעם, נאר א פארזונקענקייט אין עולם הזה, א גאנצע לעבנסשטייגער פון מאטעריאליזם. דער פסוק „וזריתי פרש” איז מגנה דעם סארט מענטש, נישט בלויז דעם מעשה.
2. „בני אדם” vs. „חכמים” — צוויי סארטן מענטשן: דא זעט מען קלאר אז דער רמב”ם רעדט פון צוויי סארטן מענטשן — „בני אדם שאוכלים ושותים ועושים כל ימיהם כחגים” אנטקעגן „חכמים”. דאס באשטעטיגט דעם יסוד אז פרק ה’ רעדט פון א באזונדערן סארט מענטש — דער חכם — וואס איז אנדערש פון סתם „בני אדם”. פרק ד’ האט נישט געזאגט „זיי נישט אזא סארט מענטש” — ער האט נאר געזאגט „דו וועסט ווערן קראנק”. דא איז עס א קאטעגאריע פון מענטשלעכקייט.
3. „מאכל הרשעים” — דער פילאסאפישער הפך פון דעם צדיק: פריער (פרק ג’) האט דער רמב”ם געזאגט אז א צדיק פארשטייט אז עסן ברענגט צו געזונטהייט כדי ער זאל קענען דינען השם. דער רשע איז פונקט פארקערט — ער טראכט „איך גיי עניוועי שטארבן, לאמיר אריינכאפן ווי מער”. דאס זענען צוויי אנטקעגנגעשטעלטע וועלט-אנשויאונגען.
4. „כי כל שולחנות מלאו קיא צואה בלי מקום”: דער „שולחן” פון די פרעסערס איז שוין אליין „מלא קיא צואה” — דער סוף פון עסן איז די צואה, און דער טיש איז שוין באגריפלעך דאס זעלבע ווי דער סוף-פראדוקט. דאס איז א גינוי פון דעם סארט מענטש, נישט בלויז א הידור.
5. „תבשיל אחד או שניים” — א נייע זאך וואס געהט ווייטער פון בריאות: דער רמב”ם האט אונז נאך נישט פריער געזאגט אז מען עסט נאר איין-צוויי תבשילים. אלס בריאות איז דאס לאו דווקא — מען קען עסן אביסל פון פיל זאכן און זיין געזונט. דער חידוש דא איז אז עס גייט נישט בלויז אין וויפיל מען עסט, נאר אין דעם סטייל — נישט אנגרייטן א טיש מיט א „באנטש מיני עסנס”. דאס איז א ענין פון לוקסוס און סארט מענטש, נישט בלויז קוואנטיטעט.
6. צוויי ריזאנס פאר דעם חכם’ס עסן-סטייל — דער חילוק צווישן פרק ד’ און פרק ה’: אין פרק ד’ עסט מען געזונט כדי נישט קראנק צו ווערן (בריאות). אין פרק ה’ עסט דער חכם געזונט כדי שיהיה מפנה חכמתו לידיעת השם — דער מאטיוו איז זיין חכמה, נישט סתם רפואה. דאס זעלבע מעשה (עסן געזונט) קען האבן צוויי גאר פארשידענע ריזאנס, און דער חכם’ס ריזאן איז וואס מאכט אים ניכר — זיין חכמה איז וואס שולט אויף זיין עסן, נישט סתם מעדיצינישע עצות.
7. נאך א נפקא מינה — ביטול תורה דורך צופיל פארנומענקייט מיט אכילה: אפילו אויב איינער עסט אביסל פון יעדע זאך (געזונט), אבער ער איז פארנומען מיט גרייטן און אנגרייטן פיל מיני מאכלים — דאס אליין איז א ביטול תורה און א פארנומענקייט מיט אכילה וואס פאסט נישט פאר א חכם. דאס איז א „דומה לאוכל תפנוקים” — מצד געזונט נעמט ער עסן אסאך מאכלים, אבער ער איז סתם זיך פארנומען מיט אכילה.
—
הלכה א’ (המשך) — וואו דער חכם עסט
דברי הרמב”ם
„וכשהחכם אוכל מעט זה הראוי לו, לא יאכלנו אלא בביתו על שלחנו, ולא יאכל בחנות ולא בשוק אלא מפני צורך גדול, כדי שלא יתגנה בפני הבריות.”
„ולא יאכל אצל עם הארץ, ולא על אותן השולחנות המלאים כל טוב כצואה.”
„ולא יאכל בסעודות שיש בהם קיבוץ גדול… אלא סעודת מצוה כגון סעודת אירוסין ונישואין, ובלבד שיהיה תלמיד חכם נושא בת תלמיד חכם.”
„והצדיקים והחסידים הראשונים לא אכלו מעולם בסעודה שאינה שלהם.”
פשט
דער חכם עסט נאר אין זיין אייגענע הויז, אויף זיין אייגענע טיש. נישט אין א קראם, נישט אין גאס, נאר ביי א גרויסע צורך. ער עסט נישט ביי עמי הארצים, נישט ביי לוקסוריעזע טישן, נישט ביי גרויסע פובליקע סעודות — נאר ביי סעודות של מצוה פון תלמידי חכמים. די חסידים הראשונים האבן קיינמאל נישט געגעסן ביי אנדערע.
חידושים און הסברות
1. „כדי שלא יתגנה בפני הבריות” — א קידוש השם ענין: דער ריזאן פארוואס א חכם עסט נישט אין גאס אדער אין א קראם איז ענליך צו קידוש השם — ער זאל נישט ווערן מגונה אין די אויגן פון מענטשן.
2. נייע תנאי: אפילו ער עסט ווייניג, אבער ביי א לוקסוריעזן טיש — אסור: אפילו דער חכם עסט נאר אביסל, אבער אויב דער טיש איז אנגעגרייט מיט לוקסוס און איבערגעטריבנקייט („שולחנות המלאים כל טוב כצואה”), זאל ער דארט בכלל נישט עסן. דאס גייט ווייטער פון וויפיל ער עסט — עס גייט אין וואו ער עסט און מיט וועמען ער איז אסאציאירט.
3. [דיגרעסיע: וואס טוט א תלמיד חכם וואס דארף גיין נאך געלט?] וואס איז מיט א רבי וואס האט תומכים (דאנאטארס) וואס מאכן א גרויסע סעודה, און דער רבי זיצט דארט אויבנאן כדי „לפעול” (צו באקומען שטיצע פאר מוסדות)? אפשר איז דאס א שטיקל קידוש השם, און דער רמב”ם אליין וואלט נישט געשטעלט הגבלות אויב דער צוועק איז שאפן געלט פאר אידן צו דעקן מוסדות — דאס איז זיין השתדלות. אבער דער רמב”ם רעדט ווען ס’איז שייך — ווען ס’איז נישטא קיין אזא צורך.
4. „חסידים הראשונים” — דער פירוש פון דעם רמב”ם: „לא אכלו מעולם בסעודה שאינה שלהם” — מען קען דאס לערנען אויף פארשידענע וועגן: (א) וועגן גזל — נאר פון אייגענע געלט; (ב) וועגן כשרות; (ג) וועגן נישט נהנה זיין פון שלחן אחרים (ווי שמואל הנביא). אבער דער רמב”ם פארשטייט אז דער ענין איז: ווען דו גייסט צו א גרויסן פארטי, ווערסטו ווייניגער ניכר — דער תלמיד חכם דארף זיין ניכר, ער דארף זיין אנדערש. די עמי הארצים זיצן אייביג צוזאמען — דער תלמיד חכם איז קיינמאל נישט דארט. ער עסט ביי זיך אינדערהיים, אויף אן אנדערע סטייל — „ביי ענק עסט מען ווי א פרעסער, ביי מיר עסט מען ווי אן ערליכער איד.” מען דארף אים נישט זען ביים עסן.
—
הלכה א’ (המשך) — ניכר במשתהו
דברי הרמב”ם
„אינו שותה אלא כדי לשרות אכילה שבמעיו.”
„וכל המשתכר הרי זה חוטא ומגונה ומפסיד חכמתו.”
„ואם השתכר בפני עמי הארץ הרי זה חילול השם.”
„ואסור לשתות בצהריים אפילו מעט… ואין אסור אלא יין שלאחר המזון.”
פשט
א חכם טרינקט וויין נאר כדי צו „שרות” (איינווייקן) דאס עסן אין די מעיים — דאס העלפט דער פארדייאונג. שיכרות איז א חטא, א גנאי, און א פארלוסט פון חכמה. שיכרות בפני עמי הארץ איז חילול השם. טרינקען בצהריים איז אסור אפילו אביסל — אבער נאר יין שלאחר המזון, נישט וויין בתוך המזון.
חידושים און הסברות
1. „לשרות אכילה שבמעיו” — פארבינדונג צו פרק ד’: דער רמב”ם האט פריער געזאגט אין פרק ד’ אז מען דארף קענען גרינג ארויסגיין (פארדייאונג). ווען מען טרינקט א ביסל וויין, ווערט דאס עסן נאס און עס העלפט דער פארדייאונג. פון דעם ביסל ווערט מען נישט שיכור.
2. „חוטא ומגונה ומפסיד חכמתו” — דריי מדרגות: (א) חוטא — עס איז א חטא; (ב) מגונה — עס איז א גנאי (מסתמא ווען ער טוט עס ברבים); (ג) מפסיד חכמתו — ער פארלירט זיין חכמה. „מפסיד חכמתו” מיינט אז די פאר שעה ווען ער איז פארשיכור’ט האט ער נישט קיין חכמה — עס איז א חשש אויף די פאר שעה.
3. „משתכר” — א לייפסטייל, נישט איין מאל: „המשתכר” מיינט א לייפסטייל פון שיכרות — נישט אז ער טרינקט זיך אן איין מאל פורים. אבער אפשר אויך איינמאל איז א פראבלעם — פורים איז א יוצא מן הכלל וואס מ’דארף באזונדער באהאנדלען.
4. „בפני עמי הארץ — חילול השם”: אויסער דער געווענליכער עבירה פון שיכרות, ווען עס איז בפני עמי הארץ איז עס חילול השם — ווייל עמי הארצים האבן א געוויסע פנים/בילד וואס זיי טראגן אויף א תלמיד חכם, און ווען זיי זעען אים שיכור ווערט דאס פארשוועכט.
5. מקור פאר שתיה בצהרים — משנה אבות (רבי דוסתאי בן הרכינס): „שינה של שחרית, ויין של צהרים, ושיחת הילדים, וישיבת כנסיות של עמי הארץ — מוציאין את האדם מן העולם.” דאס איז א לייפסטייל וואס ברענגט א מענטש ארויס פון דער וועלט.
6. [דיגרעסיע: א וואָרט וועגן כולל יונגעלייט]: די משנה רעדט קעגן א געוויסער לייפסטייל — שלאפן שחרית (קומען שפעט צו דאוונען), טרינקען א לחיים נאכמיטאג, שמועסן פאליטיק, גיין צו „ישיבת כנסיות של עמי הארץ” — און מען האלט זיך נאך אלעמאל פאר א כולל יונגערמאן.
7. חילוק צווישן וויין בתוך המזון און שלאחר המזון: דאס איסור איז נאר אויף יין שלאחר המזון. וויין וואס מען טרינקט כדרך סעודה, אלס א חלק פון עסן, איז נישט שכירות — דאס איז איינגעהאלטן אין דעם כלל פון „אכילה לשם שמים”. „שתיה בכלל אכילה” גייט נאר ווען עס איז א חלק פון דער סעודה.
8. פארוואס דווקא בצהרים? נאכמיטאג איז א צייט ווען מען איז אין דער ארבעט, אין לערנען — עס פאסט נישט צו טרינקען. ביינאכט, ווען מען עסט די געווענליכע סעודה, איז מער א צייט ווען עס מאכט זיך אז מען זעט אז עס איז כוונתו לשם שמים. אבער נאכמיטאג איז נישט קיין צייט פאר שתיה — עס ווייזט אויף א לייפסטייל פון בטלנות.
9. פורים — יוצא מן הכלל: דער רמב”ם אין הלכות מגילה זאגט אז די מצוה פון „עד דלא ידע” איז א חלק פון סעודת פורים: „כיצד? אוכל בסעודה זו, שותה יין.” אפילו פורים קומט די וויין בתוך המזון — אלס א חלק פון דער סעודה — נישט אלס יין שלאחר המזון. דאס וואס מען זאגט „יותר מלימודו” מיינט אפשר מער ווי וויפיל א תלמיד חכם מעג געווענליך טרינקען לויט זיין לערנען.
—
הלכה א’ (המשך) — ניכר בבעילתו
דברי הרמב”ם
„אף על פי שאשתו של אדם מותרת לו תמיד, ראוי לו לתלמיד חכמים שינהיג עצמו בקדושה, ולא יהא מצוי אצל אשתו כתרנגול, אלא מלילי שבת ללילי שבת אם יש בו כח.”
„וכשיספר עמה, לא יספר לא בתחלת הלילה כשהוא שבע ובטנו מלאה, ולא בסוף הלילה כשהוא רעב, אלא באמצע הלילה כשנתעכל המזון שבמעיו.”
„ולא יקל ראשו ביותר, ולא ינבל את פיו בדברי הבאי, אפילו בינו לבינה. הרי הוא אומר בקבלה: מגיד לאדם מה שיחו — אמרו חכמים: אפילו שיחה קלה שבין איש לאשתו עתידין ליתן עליה את הדין.”
„ולא יהיו שניהם לא שיכורים, ולא עצלנים, ולא עצבים… אלא ברצון שניהם ובשמחתם. יספר מעט וישחק עמה מעט כדי שתתיישב נפשו, אבל ביאה אפילו היא בשמחה לא תהיה בעזות פנים אלא בבושה, לא בעזות, ויפרוש מיד.”
פשט
א תלמיד חכם פירט זיך מיט מער קדושה אין ענייני תשמיש: נישט צו אפט (מליל שבת לליל שבת), נישט גלייך נאכ’ן עסן און נישט ווען ער איז הונגעריג, נאר באמצע הלילה. ער זאל נישט זיין צו קלות ראש’דיג, נישט רעדן ניבול פה אפילו בינו לבינה. ביידע זאלן נישט זיין שיכור, פויל, אדער טרויעריג — נאר מיט חשק. ער זאל א ביסל רעדן און שפילן מיט איר כדי שתתיישב נפשו, אבער די ביאה גופא זאל זיין בבושה, נישט בעזות פנים, און ער זאל זיך באלד אפשיידן.
חידושים און הסברות
1. דיוק: „תלמיד חכמים” נישט „תלמיד חכם”: דער רמב”ם שרייבט תלמיד חכמים (מיט א מ”ם). „תלמיד חכם” מאכט נישט קיין סענס — ביסט א תלמיד אדער א חכם? דער רמב”ם מיינט א תלמיד של חכמים — איינער וואס לערנט נאך ביי חכמים. א חכם אליין דארף שוין נישט דער רמב”ם רעדן צו אים, ער ווייסט שוין אלעס.
2. „אם יש בו כח” — צוויי פירושים: (א) אם יש בו כח זיך איינצוהאלטן און טון נאר איינמאל א וואך. (ב) אם יש בו כח צו טון דעם ליל שבת — ווייל די גמרא זאגט „תורה מתשת כחו של אדם”, ממילא א גרויסער תלמיד חכם וואס האט זיך איבערגעלערנט שבת ביינאכט, אדער אן עלטערער איד, האט אפשר נישט קיין כח אפילו פאר ליל שבת. דאס שטימט מיט וואס דער רמב”ם האט פריער געזאגט אין פרק ד’ אז ווען מען האט נישט קיין כח איז מען מסוכן צו בועל זיין.
3. מצוות עונה — לפי כחו: דער גדר פון מצוות עונה איז לפי כחו. איינער וואס האט בכלל נישט קיין כח איז פטור פון עונה — עונה מיינט נאכדעם וואס דו האסט כח, זאגט מען דיר יעדער איינער לפי ענינו.
4. „יספר עמה” — לשון פון ספר: דער רמב”ם נוצט דעם לשון „יספר” וואס קומט פון דער גמרא’ס לשון „אדם מספר עם אשתו”. „מספר” מיינט ממש תשמיש, נישט נאר שמועסן. אבער דער רמב”ם האט געטוישט די לשון אינמיטן — „וכשיספר עמה” מיינט ווען ער איז עוסק מיט איר אין ענין תשמיש. דאס איז א שיינע לשון: א תלמיד חכם איז אייביג מיט א ספר — אפילו „מספר” מיט זיין ווייב איז א מין ספר. דער רמב”ם האט אנגעכאפט די לשון ווייל ער האט געוואלט מרמז זיין אז א תלמיד חכם זאל אויך אוועקגעבן צייט פאר דעם — שמועסן מיט איר, טון די ענינים — אבער מיט איידלקייט.
5. [דיגרעסיע: קבלת ספרים נאך א טשולנט]: דאס וואס מענטשן ווייסן פון „קבלת ספרים נאך א טשולנט” קומט בעצם פון דעם — נישט גלייך נאך דער סעודה (בתחלת הלילה כשהוא שבע), און נישט זייער שפעט ווען מען איז שוין מיד און הונגעריג.
6. „ולא יקל ראשו ביותר” — א באלאנס: ס’שטייט „שחוק וקלות ראש מרגילין את האדם לערוה” — עס פעלט אויס א געוויסע מאס פון קלות ראש כדי צו קענען אריינגיין אין דער זאנע. אבער א תלמיד חכם זאל נישט טון ביותר — ער האלט א באלאנס.
7. גרויסער חידוש — „ולא ינבל את פיו… אפילו בינו לבינה” ווייזט דעם חילוק צווישן תלמיד חכם און סתם מענטש: ניבול פה בינו לבינה איז מותר פאר א נארמאלן מענטש — אפשר איז עס אפילו א מצוה, א חלק פון „הרגל דבר” (הכנה צו תשמיש). אבער א תלמיד חכם ווערט געפאדערט מער איידלקייט — ער איז אויך „מספר עמה”, אבער ער מאכט עס איידעלער, נישט מיט דברי הבאי. דא זעט מען קלאר א חילוק צווישן וואס מען פאדערט פון יעדן מענטש (הלכה) און וואס מען פאדערט פון א תלמיד חכם (פרישות/דרך תלמידי חכמים). די זאכן זענען מותר — דער רמב”ם רעדט דא פון א העכערע מדרגה, נישט פון איסור.
8. „מגיד לאדם מה שיחו” — פסוק און דרשה: דער רמב”ם ברענגט דעם פסוק (עמוס ד:יג). רש”י זאגט „כל מעשיו פורטין לפניו בשעת מיתתו”. „שיחו” מיינט נישט נאר שמועסן, נאר וואס ער טוט. אבער די גמרא (חגיגה ה:) דרשנ’ט: „אפילו שיחה קלה שבין איש לאשתו עתידין ליתן עליה את הדין.” חידוש: דאס גייט נאר אויף א תלמיד חכם — ביי אן עם הארץ, ווען מען קומט שוין צו „שיחה קלה שבין איש לאשתו” האט ער נאך א לאנגע ליסט פון ערנסטערע זאכן צו פארענטפערן. דאס הייסט, דאס איז אן איידעלע זאך — עס מיינט אביסל ווייניגער ווי א גראבער יונג וואלט געטון.
9. מערערע דימענשאנס אויף איינמאל: א תלמיד חכם דארף האלטן קאפ אויף מערערע קריטעריעס בבת אחת: (א) געזונטהייט — נישט בועל זיין ווען ער האט נישט קיין כח (פרק ד’). (ב) מצוות עונה — לפי כחו. (ג) דרך תלמידי חכמים — פרישות. דאס זענען „דיפערענט לעוועלס” — הלכה, חושן משפט, אבן העזר, פרישות — און מען דארף אלעס נעמען אין באטראכט.
10. „ולא יהיו שניהם” — ציווי אויך אויף די פרוי: דא גייט דער ציווי ארויף אויך אויף די פרוי — „שניהם” — ביידע זאלן נישט זיין שיכורים, נישט פויל (עצלנים), נישט טרויעריג (עצבים).
11. „שיכורים” — נישט בכוונה, נישט בדעת: „שיכורים” ווערט אויסגעטייטשט נישט ווי ממש שיכור פון וויין, נאר אז ס’איז נישט בכוונה — ס’האט זיך געמאכט, און דערנאך שפירט ער זיך שוין אין א צושטאנד פון שכרות. דאס איז א „הארבע זאך” וואס שטייט אויך אין שולחן ערוך סימן ר”מ.
12. „ויפרוש מיד” — א לימיט: דער פונקטלעכער פירוש איז נישט גאנץ קלאר, אבער דער כלל איז אז ס’זאל זיין א לימיט — נישט צו פיל.
13. שולחן ערוך סימן ר”מ — תלמיד חכם אדער יעדער איד? אין סימן ר”מ שטייען אסאך זאכן וואס זענען אייגנטלעך אויף א תלמיד חכם. דער שולחן ערוך האט אבער נישט מדקדק געווען אזוי שטארק אויף דעם חילוק — דער שולחן ערוך וויל אז יעדער איינער זאל זיך פירן ווי א תלמיד חכם.
—
הלכה א’ (סוף) — „כל זה לא כל אדם נוהג מנהג זה”
דברי הרמב”ם
„כל זה… לא כל אדם נוהג מנהג זה אלא מי שקידש נפשו וטיהר עצמו ותיקן דעותיו… אלא שמועיל לבנים — בן נאה ובשונה.”
פשט
די אלע הנהגות זענען נאר פאר איינער וואס האט מקדש געווען זיין נפש, זיך מטהר געווען, און מתקן געווען זיינע מדות. דער שכר דערפאר איז אז ס’העלפט צו די קינדער — „בן נאה ובשונה”.
חידושים און הסברות
1. „נאה” — נטיה צו גוטע מידות: „נאה” מיינט אפשר נישט נאר שיין אין גוף, נאר אז דער קינד ווערט געבוירן מיט א נטיה צו גוטע מידות. דאס שטימט מיט דעם וואס דער רמב”ם זאגט אין שמונה פרקים, אז א מענטש קען האבן א נאטירלעכע נטיה צו גוטע מידות. „בשונה” מיינט אין מידות אדער אין תורה.
2. פריער האט דער רמב”ם געזאגט — בועל זיין כדי צו האבן א בן גדול בתורה וחכם; יעצט גייט ער זאגן וויאזוי מ’דארף עס טון.
3. „העם ההולכים בחשך” — שארפע לשון: ווער ס’גייט נישט אין דעם דרך, זיינע קינדער זענען „כמו אותם העם” — ווי אלע אנדערע. „העם ההולכים בחשך” איז א זייער שארפע לשון. דער לימוד זכות איז אז „הולכים בחשך” מיינט מענטשן וואס פארשטייען נישט בעסער — זיי ווייסן נישט פון דעם דרך. פאר המון העם זאגט מען נישט דעם פרק בכלל — ער טוט וואס ער טוט. אבער א חכם זאל וויסן אז אויב ער פירט זיך נישט אזוי, זענען זיינע קינדער ווי ביי יעדן אנדערן.
—
הלכה א’ (המשך) — צניעות פון תלמידי חכמים: כיסוי ראש און גוף
דברי הרמב”ם
„צניעות גדולה נוהגים תלמידי חכמים בעצמן. לא יתבזו ולא יגלו ראשם ולא גופם.”
פשט
תלמידי חכמים פירן זיך מיט גרויסע צניעות — זיי גייען אלעמאל מיט א קאפל אדער עפעס אויף זייער קאפ, און דעקן צו זייער גוף.
חידושים און הסברות
1. כיסוי ראש — פון מנהג תלמידי חכמים ביז חיוב לכל ישראל: אין שולחן ערוך שטייט אז א פשוט’ער איד דארף נישט נויטווענדיג גיין מיט א קאפל. אבער דער רמ”א פסק’נט אז אין היינטיגע צייטן דארף יעדער איינער גיין מיט א קאפל. די פוסקים אחרונים האבן געברענגט א חידוש: וויבאלד אלע אידן גייען מיט א קאפל, ווער ס’גייט נישט מיט קיין קאפל איז עובר אויף חוקות הגוי — און דאס קען זיין א ממש’ע איסור דאורייתא, נישט סתם א מנהג.
2. „לא יגלו ראשם” — אפילו באופן עראי? דער רמב”ם’ס לשון „לא יגלו ראשם” קען מיינען אז אפילו באופן עראי (פאר א קורצע צייט) זאל מען נישט אויפדעקן דעם קאפ — דאס איז א שטרענגערע מדרגה ווי סתם כיסוי ראש בדרך כלל.
—
הלכה א’ (המשך) — צניעות אין בית הכסא
דברי הרמב”ם
„ויצנע ולא יגלה אבר גופו עד שישב, ולא יקנח בימין… יצטרך כל אדם ויתקן לו חדר בחדר, ואם נפנה אחורי גדר ירחיק כדי שלא ישמע חבירו קולו אם נסרח, ואם נפנה בבקעה ירחיק כדי שלא יראה חבירו פריעתו. ולא ידבר כשהוא נפנה אפילו לצורך גדול… דרך צניעות בית הכסא ביום כך נוהג בלילה, אפילו כשאין שם אדם.”
פשט
א תלמיד חכם זאל נישט אויפדעקן זיין גוף ביז ער זעצט זיך, זאל נישט קינח’ן מיט דער רעכטע האנט. מ’זאל מאכן א בית הכסא אין א טיפערן חדר (נישט גלייך ביי דער טיר). אויב מ’איז אינדרויסן הינטער א גדר, זאל מען זיין ווייט גענוג אז מ’הערט נישט קיין קולות. אויב אין א בקעה (אפענע פלאץ), זאל מען זיין ווייט גענוג אז מ’זעט נישט. מ’זאל נישט רעדן בשעת’ן נפנה זיין, אפילו לצורך גדול. און אלע דינים גילטן אויך ביינאכט ווען קיינער זעט נישט.
חידושים און הסברות
1. „לא יקנח בימין” — צניעות אדער פראקטיש? דער טעם איז: די ימין לייגט מען תפילין, און די ימין נוצט מען סתם אסאך — מ’דארף זי האלטן ריין. דער רמב”ם שטעלט עס אריין אלס א חומרא פון תלמידי חכמים.
2. „חדר בחדר” — טיפער אריין: דער בית הכסא זאל זיין אין א טיפערן פלאץ — אויב אין א הויז, א חדר אינעווייניג; אויב אין א מערה, לפנים ממערה. דער עיקר איז אז ס’זאל נישט זיין גלייך ביי דער טיר, נאר אביסל טיפער אריין.
3. ביינאכט — צניעות בינו לבין עצמו: אלע דינים גילטן אויך ביינאכט ווען קיינער זעט נישט. דער ענין איז צניעות בינו לבין עצמו, נישט נאר פאר אנדערע מענטשן.
4. סתירה מיט פרק ד’ — „עשר פעמים” אין בית הכסא: דער לוקח טוב האט געזאגט אז א תלמיד חכם דארף זיך נאכשטעלן (זיך מסדר זיין) כדי ער זאל נישט דארפן אינמיטן טאג גיין זוכן א פלאץ. אבער דער רמב”ם האט פריער אין פרק ד’ געזאגט אז מ’דארף צען מאל ארויסגיין אין בית הכסא (פאר געזונטהייט)! מ’פרובירט צו ענטפערן: אפשר יענץ (צען מאל) איז פאר יעדן מענטש (רפואה), און דאס (זיך נאכשטעלן) איז א העכערע מדרגה פאר א תלמיד חכם. דער עיקר ענטפער: דער רמב”ם מיינט אז א תלמיד חכם זאל זיך מסדר זיין אויף אן אופן אז ער ווייסט ווען ער דארף גיין — ס’זאל זיין אין זיין קאנטראל. אבער ס’בלייבט א שטיקל סתירה וואס מ’דארף נאך ענטפערן.
5. [דיגרעסיע: היינטיגע בית הכסאות]: היינטיגע בית הכסאות (ווי אין שולעס אדער ישיבות) וואס זענען אפן פון דריי זייטן, זענען אפשר נישט יוצא די אלע הלכות פון צניעות.
—
הלכה ב’ — וויאזוי א תלמיד חכם רעדט
דברי הרמב”ם
„תלמיד חכם לא יהא צועק וצווח בשעת דבורו כבהמות וחיות, ולא יגביה קולו ביותר, אלא דבורו בנחת עם כל הבריות.”
פשט
א תלמיד חכם זאל נישט שרייען ווען ער רעדט ווי בהמות וחיות, זאל נישט הויך מאכן זיין קול צו פיל, נאר רעדן רואיג מיט אלע מענטשן.
חידושים און הסברות
1. „בנחת” — נישט איידל, נאר רואיג: „בנחת” מיינט נישט דווקא „איידל” (וואס איז א ביסל אנדערש), נאר רואיג, מיט ישוב הדעת.
2. פרינציפיעלע שאלה: איז דאס נאר פאר תלמידי חכמים? דער רמב”ם זאגט עס נישט פאר יעדער איינער, ווייל ער האלט אז מ’קען נישט פאדערן פון יעדן. א נארמאלער מענטש איז יא א שרייער. א תלמיד חכם דארף זיין א בעסערער מענטש.
3. עטיש אדער עסטעטיש? — א וויכטיגע מחלוקת: צ
צי די הנהגות פון א תלמיד חכם זענען „עטיש” (מוסרי-ווערטפול) אדער „עסטעטיש” (שיין אויסקוקן, חן האבן ביי מענטשן).
– שיטה א’: ס’איז עסטעטיש — א תלמיד חכם דארף האבן חן ביי מענטשן, דארף אויסקוקן שיין. ס’איז נישט שלעכט עטיש צו שרייען, נאר ס’איז נישט שיין, נישט מענטשלעך.
– שיטה ב’ (וואס ווערט מסכים געווען): ס’איז יא עטיש, נאר ס’איז לעוועלס פון עטיש. ס’איז נישט אן עבירה צו שרייען, אבער ס’איז אביסל נישט איידל. ס’איז א מדרגה פון מוסר וואס מ’קען נישט פאדערן פון יעדן, אבער ס’איז טאקע א ריכטיגע מדה טובה.
– [דיגרעסיע — קאצקער חסידות]: א „שארפע חסיד” (ווי א קאצקער) וואלט אפשר אוועקגעמאכט דעם ענין פון „שיין אויסקוקן” אלס נישט וויכטיג. אבער אפילו דער קאצקער רבי, ווען ער האט אנגעשריגן חסידים איז דאס געווען לצורך — אבער מיט א מענטש אין דער גאס האט ער אויך גערעדט רואיג.
4. „בנחת” האט אויך א שיעור — נישט צו פראפעשענעל: מען זאל נישט רעדן אזוי פאליש און געצוואונגען-איידל אז עס שרייט ארויס גאוה. „רחק עד שיורגש לדובר גסות הרוח” — מען זאל נישט רעדן ווי א פסיכאלאג וואס יעדע ווארט איז „פענסי אויסגעהאקט”. עס איז באדערט פאר א מענטש ווען מען רעדט צו אים נישט ווי א חבר. דער באלאנס איז: נישט ווי צוויי בחורים אין דארמיטארי, אבער אויך נישט ווי מען רעדט צום פרעזידענט — א געוויסע איידלקייט.
5. פראקטישע אילוסטראציע — מוגזם’דיגע בנחת: עס איז גרינג צו טרעפן מענטשן וואס רעדן „בנחת באופן מוגזם” — עס שרייט ארויס פון זייער רעדן: „איך בין א גרויסער ראש ישיבה און איך בין נאך א בעל מדות אויכעט.” מענטשן שפירן א פעיקן שמייכל, עקסטער איבערגעגעביגקייט. דאס איז אויך נישט דער דרך — עס דארף זיין אמת’דיג, מיט א באלאנס, ווי דער „דרך אברהם” — א דרך האמצעי.
6. „בנחת” מיינט נישט אלעמאל שטיל: אמאל דארף מען רעדן נארמאל. דער עיקר איז: נישט שרייען, נישט זיין ווילד, אבער אמאל רעדן נארמאל.
—
הלכה ב’ (המשך) — מקדים לשלום כל אדם
דברי הרמב”ם
„מקדים לשלום כל אדם”
פשט
א תלמיד חכם באגריסט יעדן מענטש ערשט — ער ווארט נישט אז יענער זאל אים גריסן.
חידושים און הסברות
1. דער טעם — „כדי שתהא רוח הבריות נוחה הימנו”: מענטשן זאלן צופרידן זיין מיט דעם תלמיד חכם, מענטשן זאלן אים גלייכן. „מקדים” איז א גרויסער „פעווער געים” וואס מענטשן שפילן — ווער גריסט ערשט. דער תלמיד חכם ווארט נישט אויף יענעם’ס שלום.
2. דרך האמצעי אויך דא — נישט נאכלויפן א סנאב: אויב יענער איז פשוט פארלוירן אדער האט א געוויסע פחד פון דעם תלמיד חכם’ס חשיבות, דארף מען אים מקרב זיין. אבער אויב איינער איז א סנאב צום תלמיד חכם, דארף דער תלמיד חכם נישט נאכלויפן. אויך דא איז א דרך האמצעי.
—
הלכה ב’ (המשך) — דן את כל האדם לכף זכות
דברי הרמב”ם
„והדן את כל האדם לכף זכות”
פשט
א תלמיד חכם דארף יעדן מענטש דן זיין לכף זכות — אייביג טראכטן גוטס אויף א מענטש.
חידושים און הסברות
1. „דן” — נישט נאר טראכטן, נאר ממש דן זיין: „דן” מיינט נישט סתם טראכטן גוטס. דער תלמיד חכם איז דער וואס ממש דן לכף זכות — „דן” קומט נישט אריין אין דיבור אליין, עס איז א פסק, א משפט.
2. חידוש: אפשר נאר א תלמיד חכם דארף דן זיין לכף זכות: דוקא א תלמיד חכם דארף דן זיין לכף זכות, ווייל סתם א מענטש דארף בכלל נישט „דן זיין” — ווער פרעגט אים? א תלמיד חכם איז דאך דער דיין — אים פרעגט מען עצות פאר שידוכים, אים פרעגט מען צו ער זאל זיין יענעם’ס חבר. ער איז דער וואס מ’פרעגט, ממילא זאל ער דן זיין לכף זכות.
3. א פשוט’ער מענטש האט נישט די אחריות: א פשוט’ער מענטש האט נישט דעם לעוועל פון סיריעסנעסס, נישט אזוינע השפעה. איינער וואס האט רעספעקט — וואס ער זאגט האט א גרויסע השפעה, ווייל מענטשן גייען עס איבערטראכטן. ווען איינער גייט אריין צו אן אדם גדול, גייט ער זיך נאכדעם פארצייכענען פונקטליך וואס ער האט אים געזאגט. ממילא איז אסאך מער אן אחריות פאר אן אדם חשוב צו טראכטן וואס ער זאגט.
4. נאך א טעם — ווען מען כאפט אז ס’מאכט א נפקא מינה, הייבט מען אן דן זיין לכף זכות: אסאך מאל זענען מענטשן קריטיש ווייל זיי כאפן נישט אז זייער קריטיק ווערט ערנסט גענומען. ווען איינער כאפט אז זיין קריטיק מאכט א נפקא מינה, הייבט ער אן מער דן זיין לכף זכות. דאס קומט נישט פון ענוה אדער שפלות — עס קומט פון נישט גענוג זיך איינטראכטן אז „מיינע ווערטער האבן ווייט” (השפעה).
—
הלכה ב’ (המשך) — דער תלמיד חכם וואטשט זיינע ווערטער
חידושים
דער תלמיד חכם זעט צו אז זיינע ווערטער ווערן אויסגעהערט. אויב ער פילט אז ער דארף עפעס טון, זאגט ער. אבער אויב נישט, שווייגט ער. ער וואטשט זיינע ווערטער אויך פאר די סיבה אז זיינע ווערטער זאלן נישט ווערן ביליג. אויב ער גייט ארויס מיט א „קול קורא” וואס קיינער ליינט נישט, האט ער זיין קול קורא פארלוירן.
באמערקונג וועגן דעם רמב”ם’ס מעטאדע
דער רמב”ם לייגט אריין אסאך משניות פון מסכת אבות — „דן את כל האדם לכף זכות”, „הוי שפל רוח” — אבער ער מאכט א זייער שיינע סדר, קאנעקט זאכן, א פסוק אין משלי, און שטעלט עס צוזאם אויף א וועג וואס מאכט עס פאר א „סטארי”. ער האט מלקט געווען וואס ער האט געוואלט אין זיין סדר, אלעס אונטער דעם „העדינג” פון דברי חכמים — ווי א תלמיד חכם רעדט.
—
הלכה ב’ (המשך) — לא ירצה חבירו בשעת כעסו, לא ישאל על נדרו, לא ינחמנו בשעה שמתו מוטל לפניו
דברי הרמב”ם
„לא ירצה חבירו בשעת כעסו, ולא ישאל לו על נדרו בשעת נדרו, ולא ינחמנו בשעה שמתו מוטל לפניו, וכן כל כיוצא באלו”
פשט
מען זאל נישט רעדן דברי ריצוי צו איינעם ווען ער איז אין כעס — דעמאלטס וועט עס נישט העלפן. מען זאל נישט פרעגן איינעם וועגן זיין נדר בשעת’ן נדר — ער איז יעצט צעווילדעוועט. ווארט אז ער זאל זיך בארואיגן. מען זאל נישט מנחם זיין ווען דער מת ליגט נאך פאר אים — ער איז צו שטארק אין צער. נאכ’ן באגראבן איז די צייט צו טרייסטן.
חידושים און הסברות
1. דער כלל: טראכט וואס דו זאגסט — אז ס’זאל קומען אין די ריכטיגע צייט: „וכן כל כיוצא באלו” — א תלמיד חכם דארף האבן א חוש צו וויסן ווען צו זאגן וואס, און צו פארמיידן פראסטרעישאן און עגמת נפש.
2. „בשעת כעסו” — אפילו ווען ער איז ברוגז אויף דיר: אמאל קומט א מענטש ברוגז אויף דיר. דער תלמיד חכם וואס האט שכל הערט אויס, ער ווייסט אז ער האט אויך אסאך מאל וואס צו ענטפערן — ס’איז נישט פשט אז מיר זענען אלעמאל גערעכט. ער הערט אויס און זאגט „יא, אקעי”, ער איז עס מקבל. מענטשן האבן שווער צו ליידן אז יענער איז ברוגז אויף מיר — „איך דארף זיך פארענטפערן!” דו דארפסט נישט. ער איז ברוגז, מען קען נישט קיין צייט יעצט. אנדערע טאג.
—
הלכה ב’ (המשך) — ולא יראה חבירו בשעת קלקולו
דברי הרמב”ם
„ולא יראה חבירו בשעת קלקולו — יעלים עיניו ממנו”
פשט
ווען מען כאפט זיין חבר ביים טון אן עבירה — „רויטהאנטיג” — זאל מען נישט ווייזן אז מען האט אים געזען. מען זאל מעלים עין זיין.
חידושים און הסברות
1. אין חינוך — א זייער שטארקע זאך: ווען דיין קינד זעט אז דו ווייסט שוין, האט ער שוין נישט קיין סיבה עס צו באהאלטן. ער פארלירט זיין רעספעקט, און ער גייט זיך מער נישט טרייען צו אימפרעסן, ווייל ער ווייסט אז דו ווייסט.
2. פראקטישע נפקא מינה — ווען דער מלמד רופט: אויב דער מלמד האט דיר גערופן אז דיין יונגל לערנט נישט אזוי וואויל — אויב דו האסט נישט א מהלך וואס צו טון דערמיט, איז גארנישט אנצוגיין פון אים זאגן „דיין רבי האט מיר געזאגט דו לערנסט נישט.” פארקערט — זאג אים „דו לערנסט, לערן בעסער!” עס איז סתם פארשעמען א מענטש.
3. נאך א סיבה — ער איז שוין גענוג פארשעמט: ווען יענער זעט אז דו האסט געזען, דארף ער שוין נישט קיין מוסר יעצט — ער איז שוין גענוג פארשעמט. מוסר דארף ער ווען ער מיינט אז מען זעט נישט.
—
הלכה ב’ (המשך) — ולא ישנה בדבורו, ולא יוסיף ולא יגרע
דברי הרמב”ם
„ולא ישנה בדבורו, ולא יוסיף ולא יגרע, אלא בדברי שלום וכיוצא בהן”
פשט
ער זאל נישט טוישן פון וואס ער זאגט. ער זאל נישט מגזם זיין — נישט צולייגן און נישט אראפנעמען. ער זאל זאגן זאכן כמו שהם, אמת. נאר בדברי שלום — ווען מען דארף שלום מאכן — מעג מען יא מוסיף אדער גורע זיין.
חידושים און הסברות
1. „ולא ישנה בדבורו” — נישט פארדרייען, נישט מגזם זיין: „בדבורו” מיינט מסתמא נישט אז ער זאל נישט פאלגן עפעס וואס ער זאגט, נאר אז ער זאל נישט פארדרייען א קאפ, נישט מגזם זיין.
2. דער מדרש פון אהרן הכהן — אוהב שלום ורודף שלום: אהרן הכהן איז געגאנגען צו דער ווייב זאגן „דיין מאן וויל אזוי שטארק שלום”, אפילו ער האט נישט (אויסדריקליך) געוואלט. און פארקערט. אבער — לכאורה האט אהרן אויך נישט געזאגט ליגנט. אהרן האט געוואוסט אז א מענטש איז פשוט קאנפליקטעד — ער וויל שלום מאכן מיט יענעם, ער ווייסט נישט אז ער וויל, ווייל ער האט א „באנטש פילינגס”, אבער ערגעץ ווי אין אים איז אויך דא א כח וואס וויל שלום מאכן.
3. א נארמאלער מענטש איז אלעמאל מוסיף אדער מגריע: א נארמאלער מענטש ווען ער רעדט איז אלעמאל אדער מוסיף אדער מגריע — ער מאכט עס מער ווי די ווירקליכקייט. אבער א תלמיד חכם מעג נישט: „איך בין געווען אינדרויסן, ס’איז געווען אזא קאר עקסידענט, 24 קארס” — ווען ס’איז געווען דריי קארס. א תלמיד חכם טאר נישט זיין ווי א צייטונג-שרייבער. ער טאר בכלל נישט רעדן ווי א „סעילס פערסאן” — נישט קיין מארקעטינג.
—
הלכה ב’ (המשך) — כללו של דבר: אין אדם מדבר אלא בגמילות חסדים או בדברי חכמה
דברי הרמב”ם
„כללו של דבר, אין אדם מדבר אלא או בגמילות חסדים או בדברי חכמה וכיוצא בהן”
פשט
א תלמיד חכם מעג נאר רעדן אדער עפעס וואס איז גמילות חסדים, אדער דברי חכמה — קלוג מאכן אידן.
חידושים און הסברות
1. אונטער „גמילות חסדים” — אויך דברים של מה בכך: אונטער גמילות חסדים רעדט ער יא אויך שמועסן — ער וויל מחזק זיין א מענטש, וועט ער שמועסן מיט אים אפילו דברים של מה בכך. מ’דארף העלפן א איד, מ’דארף רעדן אינפארמעישאן פאר שידוכים וכדומה.
2. פארוואס זאגט דער רמב”ם „חכמה” און נישט „תורה”? דער רמב”ם זאגט כמעט קיינמאל „תורה” — ער זאגט „חכמה.” תירוץ: תורה איז דאך נישט סתם א דבר הרשות — תורה איז שוין א מצוה צו זאגן. דער רמב”ם רעדט דא וועגן דברים של רשות — וואס מעג מען רעדן ווען ס’איז נישט קיין מצוה? גמילות חסדים אדער דברי חכמה. אבער וואדאי מיינט ער אויך אינקלודינג תורה.
3. [דיגרעסיע: די מעשה מיט ר’ דניאל פריש און ואהבת לרעך כמוך]: ר’ דניאל פריש (א גרויסער חניוק) איז געקומען באזוכן ר’ יאנקעלע. ער האט געזען אן עלטערן איד מיט א שיינע ווייסע בארד שמועסן מיט מענטשן פאר’ן דאווענען. ר’ דניאל פריש האט אים געזאגט: „ר’ מענדעלע האט געזאגט אז יעדער דיבור פאר’ן דאווענען פארשטופט אוועק די כוונת התפילה.” האט דער איד אים געענטפערט: „איך האב געזאגט ‚הריני מקבל עלי מצוות עשה של ואהבת לרעך כמוך’ — אבער אלע מצוות האבן במחשבה, דיבור ומעשה. דו האסט עס מקיים געווען במחשבה מיט’ן זאגן. אבער וואס איז בדיבור?” — דער שמועס מיט מענטשן פאר’ן דאווענען איז דער קיום בדיבור פון ואהבת לרעך כמוך.
4. א מעשה מיט ר’ יענקעלע — גמילות חסדים דורך רעדן וועגן „נייעס” און „ספארט”: ר’ יענקעלע האט געוואוסט אז א איד אויפ’ן וועג צו שול האט שוין געקוקט די קעפלעך פון די צייטונגען, און עס טוט וויי פאר א מענטש ווען ער האט נישט פאר וועמען צו פארציילן זיינע נייעס. ר’ יענקעלע פלעגט א בחור פרעגן „נו, וואס איז לעצטנס געווען עפעס אן אינטערעסאנטע געים? ווער איז געווינען?” — ווייל דאס הייסט רעדן גמילות חסדים, און דער רמב”ם ערלויבט ביי גמילות חסדים אפילו שטותים.
5. דיוק: אפילו דברי חכמה קען מען ארויסברענגען דורך שטותים: דער משל צו דעם דבר חכמה קען קומען פון שטותים, ווייל די תכלית איז צו מאכן יענעם קלוג. דער בעל שם טוב האט געזאגט אז מען קען מייחד זיין יחודים אפילו ווען מען רעדט דברי שטותים. ר’ נחמן האט געזאגט אז אויב עס קען ברענגען שמחה, איז עס אויך א דרך.
—
הלכה ב’ (המשך) — „ולא יספר עם אשה בשוק”
דברי הרמב”ם
„ולא יספר עם אשה בשוק, אפילו היא אשתו או אחותו או בתו.”
פשט
א תלמיד חכם זאל נישט רעדן מיט א פרוי אין מארק — אפילו מיט זיין אייגענע ווייב, שוועסטער, אדער טאכטער — ווייל איינער וואס גייט אדורך ווייסט נישט אז יענע איז זיין ווייב, און עס זעט אויס ווי א פשוט’ער מענטש.
חידושים און הסברות
1. דער ענין איז חשד / מראית העין, נישט איסור: דער עובר-אורח ווייסט נישט אז יענע פרוי איז זיין ווייב. ווער בעט דיך חושד צו זיין אויף א תלמיד חכם? חושד זיין א תלמיד חכם איז אליינס אן ענין פון חילול השם — פונדעסטוועגן דארף דער תלמיד חכם זיך אליין היטן.
2. „בשוק” — וואס מיינט עס? „בשוק” מיינט נישט סתם אין גאס, נאר אין מארק — א פלאץ פון משא ומתן, ביזנעס. אין אן אנדערע סיטואציע, ווי צו גיין צו א שמחה וואו עס איז אנגענומען אז מען גייט מיט די ווייב, און עס איז קלאר פאר יעדן אז דאס איז זיין ווייב — לכאורה וואלט עס טאקע געווען אנדערש.
3. א תלמיד חכם מעג טון משא ומתן: דער רמב”ם הערט אן אז א תלמיד חכם מעג (און דארף) טון משא ומתן — אבער ער דארף זיך האלטן דעם רעספעקט.
—
הלכה ג’ — הילוך פון א תלמיד חכם
דברי הרמב”ם
„ולא ילך תלמיד חכם בקומה זקופה וגרון נטוי… ולא יהלך עקב בצד גודל בנחת כמו הנשים… ולא ירוץ ברשות הרבים כמשוגע… ולא יכפוף קומתו כבעל חטוטרת, אלא מסתכל למטה כמי שעומד בתפילה, ומהלך בשובה… כענין שנאמר ‘ותלכנה נטויות גרון ומשקרות עינים הלוך וטפוף תלכנה וברגליהם תעכסנה’… ‘וגם בדרך שהסכל הולך לבו חסר ואמר לכל סכל הוא’.”
פשט
דער רמב”ם שטעלט אוועק א דרך הממוצע אין הילוך: נישט גיין מיט א גאווה’דיגע אויפגעהויבענע קאפ (קומה זקופה, גרון נטוי), נישט גיין צו פאמעליך ווי ווייבער (עקב בצד גודל), נישט לויפן ווי א משוגענער, נישט זיך איינבויגן ווי א בעל חטוטרת (הויקער). נאר גיין גראד, מיט אויגן אראפגעקוקט, ווי איינער וואס שטייט אין תפילה.
חידושים און הסברות
1. דאס איז נישט בלויז עסטעטיק — דאס איז ענווה און מוסר: זיך צו פירן עסטעטיש איז אליינס אן ענין פון מוסר. אפילו אויב מענטשן זעען נישט, דארף מען זיך אויך פירן עסטעטיש — עס איז נישט סתם ווייל מענטשן קוקן.
2. מעשה פון ישיבת חברון — רעספעקט אפילו אינמיטן נאכט: אין ישיבת חברון האבן זיי זיך זייער שטארק געהאלטן אין דעם דרך. אינמיטן נאכט, ווען איינער איז אויפגעשטאנען צו מאכן אשר יצר, האט ער זיך אנגעטון די רעקל — ער איז נישט געגאנגען נאקעט אדער מיט פידזשאמעס. דאס איז א רעספעקט, אן ענין פון כבוד פאר’ן אייבערשטן ווען מען זאגט א ברכה.
3. „קומה זקופה וגרון נטוי” — גאוה, נישט נאר פריצות: דער רמב”ם ברענגט דעם פסוק „ותלכנה נטויות גרון ומשקרות עינים” — וואס בפשטות רעדט פון פרויען און צניעות. אבער דער רמב”ם טייטשט עס אלס אן ענין פון גאוה, נישט נאר פריצות. צניעות איז אליינס א שטארקע וועג צו ווערן בעל ענוה — צניעות און ענוה זענען פארבונדן.
4. „קומה זקופה” — נישט נאר פאר א תלמיד חכם: סתם א איד וואס גייט מיט גאוה, דאס איז סתם א שוטה. אבער דער רמב”ם פארלאנגט דעם שטאנדארד ספעציפיש פון א תלמיד חכם ווייל: (א) עס איז א העכערע מדרגה פון איידלקייט, און (ב) א תלמיד חכם קוקט מען מיט א פארגרעסערונג גלאז — אויף א סתם מענטש באמערקט קיינער נישט וויאזוי ער גייט, אבער א תלמיד חכם ווערט באאבאכט.
5. „גרון נטוי” — פראקטיש: איינער וואס שטעקט זיך ארויס די בויך, אזא גאווה’דיגע פאזע.
6. „בנחת כמו הנשים” — צו פאמעליך: „הלוך וטפוף” — אזא טאנצעדיגע, גאווה’דיגע געוואקעכט. אין וויקטאריען ענגלאנד זענען געווען קורסעס פאר מענטשן וויאזוי מען זאל וואקן — דאס זאל מען נישט טון.
7. „ירוץ ברשות הרבים כמשוגע”: „כמשוגע” מיינט ממש משוגע — נישט א לויפער וואס לויפט פאר עקסערסייז. עס איז דא צוויי צדדים: פון איין זייט „כהנים זריזים” — לויפן צו א מצוה איז גוט; פון דער אנדערער זייט, סתם לויפן אין גאס איז א סימן פון שיגעון.
8. דער „רץ” קעגן דער „תלונה” — צוויי עקסטרעמען: (א) דער „רץ כמשוגע” — איינער וואס לויפט אומזיסט; (ב) „תלונה” — מענטשן וואס גייען שפאצירן א גאנצן טאג, נארקן ארום שטאט, דארפן נישט ארבעטן. דאס איז דער גאוה — א מענטש וואס מ’זעט אז ער האט נישט וואס צו טון מיט זיין צייט. א מענטש וואס ארבעט, לויפט, האט אייביג וואס צו ענלעדיגן — דאס איז מסתם איינער פון ענווה.
9. „ולא יכפוף קומתו כבעל חטוטרת” — איבערגעטריבענע ענווה: ער זאל נישט גיין איינגעבויגן ווי איינער מיט א הויקער. „מסתכל למטה כמי שעומד בתפילה” — ער זאל וואקן גראד, אבער זיינע אויגן זאלן אראפקוקן. דאס „מסתכל למטה” איז נישט אלס שמירת עיניים, נאר אלס ענווה — נישט קוקן מענטשן דירעקט אין פנים אריין, נישט „גבה עיניים”.
10. שאלה: איינער וואס טוט אזוי אלס שמירת עיניים — איז ער עובד? ער איז עובד אויף אן אנדערע משנה — אין מסכת סוטה שטייט וועגן „מכות פרושים” (מכת זבלי זרים) — א פרוש וואס האקט אריין אין קאפ אין די וואנט ווייל ער קוקט נישט. אויסער אויב ער וואקט אין א פלאץ וואו ער האט באמערקט א ספעציפישע סיבה — אבער עס שטייט נישט קיין שום גמרא אז מ’זאל גיין ווי א פרוש סתם אזוי.
11. „וגם בדרך שהסכל הולך לבו חסר ואמר לכל סכל הוא” (קהלת י:ג): דער וועג וויאזוי א סכל וואקט, מפרסם ער אז ער איז א סכל. עס איז דא אזא זאך וואס הייסט „באדי לענגוועדזש” — דער וועג וויאזוי א מענטש וואקט קען מען זען אויב ער איז א בעל דעה אדער א שוטה וסכל.
12. „מהלך בשובה”: א מענטש וואס גייט אין גאס, מ’זעט אז ער האט עפעס צו טון מיט זיין לעבן — ער גייט מיט א תכלית.
—
הלכה ד’ — מלבוש תלמיד חכם
דברי הרמב”ם
„מלבוש תלמיד חכם — מלבוש נאה ונקי. ואסור שימצא בבגדו כתם או שמנונית וכיוצא בהן. ולא ילבש לא מלבוש מלכים כגון בגדי זהב וארגמן שכל העם מסתכלין בהם, ולא מלבוש עניים שמבזה את לובשו, אלא בגדים בינונים נאים. ולא יתעטף בטליתו כדרך בגדי הפשתן הקלים ביותר שעושין במצרים.”
„ולא יהיו בגדיו סחובים ארוכים כמו גסי הרוח, אלא עד עקבו. וידיו יצאו מתוך שרווליו עד ראשי אצבעותיו. ולא יהא שולטן תלוי.”
„ולא ילך במנעלים מתולאים ולא בבגד קרוע… אבל מותר לצאת בהם בחמה מפני הצינה.”
פשט
דער מלבוש פון א תלמיד חכם דארף זיין שיין און ריין — נישט קיין פלעקן, נישט קיין שמוץ. נישט מלבוש פון מלכים (גאלד, ארגמן) וואס ציט אטענשאן, נישט מלבוש פון ארימע וואס באליידיגט דעם טרעגער. נאר בינונים — מיטלמעסיגע, דיסענטע בגדים. אויך נישט זייער דינע מלבושים (ווי די פשתן פון מצרים) וואס מען זעט דורך דעם גוף. די בגדים זאלן נישט זיין צו לאנג שלעפעדיג, נאר ביז דעם עקב. די ארבלען ביז די שפיצן פון די פינגער. נישט הענגעדיגע קליידער ווי ישמעאלים. נישט געפליקטע שיך אדער צעריסענע קליידער — סיידן ווען ס’איז קאלט פאר פראקטישע צוועקן.
חידושים און הסברות
1. „בגדי קדש להרן לכבוד ולתפארת” — בגדים האבן א גרויסע השפעה: פארבונדן מיט פרשת תצוה/תרומה — „די מידיום איז זייער וויכטיג” — די וועג וויאזוי א מענטש פרעזענט זיך.
2. „כתם” און „שמנונית” — צוויי מיני פלעקן: שמנונית מיינט אויל אדער פעטנס, און כתם איז אן אנדערע מין פלעק. עס זאל נישט זיין שמוציג, נישט פארשמירט.
3. רבי’ס מיט גאלדענע קליידער — אן אנדערע קאטעגאריע: דאס איז אפשר אן אנדערע ענין — אזוי ווי די כהנים וואס האבן געטראגן בגדי זהב. איינמאל ער האט די טיטל „רבי”, דארף ער קוקן וויאזוי די נארמאלע רבי’ס גייען, און דאס איז זיין דרך המצוה. דער רמב”ם אליין איז מודה אז א מלך גייט מיט בגדי מלכים — מיר רעדן פון א נארמאלע תלמיד חכם.
4. „בגדי הפשתן הקלים שעושין במצרים”: אין מצרים (אפריקע, זייער הייס) האבן זיי געהאט זייער דינע מלבושים וואס מען האט געקענט ארויסזען די גוף — ממש דורכזיכטיג. דאס איז נישט די וועג וויאזוי א תלמיד חכם גייט.
5. „עד עקבו” — גאנץ לאנג, אבער נישט שלעפעדיג: „עקב” מיינט דעם פוס (נישט דעם קני), אזוי אז דער בגד איז גאנץ לאנג — אבער נישט אזוי לאנג אז ער שלעפט זיך אויף דער ערד.
6. מען קען נישט היינט זיך אנטון ווי דער רמב”ם — דער עיקר איז דער קאנטעקסט: מען קען נישט נעמען דעם רמב”ם’ס ספעציפישע מאסן און זיי אנווענדן היינט ווערטליך. דער עיקר איז צו טרעפן דעם „קאפ” פון דעם רמב”ם — דער פרינציפ. למשל, היינט זענען דא אידן וואס גייען דוקא מיט זייער לאנגע בעקיטשעס — דאס איז היינט דער עקוויוואלענט פון „בגדים סחובים ארוכים”. דער כלל איז: מען דארף זיין אנגעטון ווי דער עולם גייט, נישט אויסגעפאלן.
7. „עד ראשי אצבעותיו” — לענגער ווי היינטיגע רעקלעך: אין אמאליגע צייטן זענען די ארבלען נאך לענגער געווען, און דערפאר ווען מען וואשט נטילת ידים „ביז ראשי אצבעותיו” לכתחילה, איז דאס ווייל דאס איז ווי ווייט די הענט זענען באדעקט געווען.
8. „שולטן תלוי” — הענגעדיגע קליידער: א שטייגער פון הענגעדיגע, לויזע קליידער, ווי ישמעאלים.
9. „מנעלים מתולאים” — שיך מיט אויפגעבונדענע שמאטעס: ארימע מענטשן האבן זיך ארומגעוויקלט שמאטעס אויף די פיס אנשטאט נארמאלע שיך.
10. „מפני הצינה” — ווען ס’איז פראקטיש, איז מותר: ווען ס’איז קאלט און ער נוצט די געפליקטע שיך ווי „בוטס” ווייל ער האט נישט בעסערע, איז מותר — ווייל דעמאלטס איז עס נישט א סימן פון שלאמפערייַ נאר א פראקטישע נויט.
—
הלכה ד’ (המשך) — בשמים און ארויסגיין ביינאכט
דברי הרמב”ם
„לא יצא מבושם לשוק, ולא בבגדים מבושמים, ולא יתבשם בשערו. אבל אם משח בשרו בבושם כדי להעביר את הזוהמה, מותר.”
„לא יצא יחידי בלילה, אלא אם כן יש לו מקום קבוע לצאת בו לתלמודו.”
„כל אלו מפני החשד.”
פשט
א תלמיד חכם זאל נישט ארויסגיין מבושם, נישט מיט בשמים’דיגע בגדים, נישט מיט בשמים אין האר. נאר כדי אראפצונעמען א שלעכטע גערוך איז מותר. ער זאל נישט ארויסגיין אליין ביינאכט, סיידן ער האט א קבוע’דיגן סדר לערנען. ביידע דינים זענען מפני חשד.
חידושים און הסברות
1. דריי סארטן בשמים: (א) ארויסגיין מבושם (פארפיום אויפ’ן גוף), (ב) בגדים מבושמים (וועש מיט גערוך), (ג) בשמים אין האר (שמעקעדיגע שאמפו). אלע דריי זענען אסור פאר א תלמיד חכם ארויסצוגיין אין שוק.
2. „להעביר את הזוהמה” — ניוטראליזירן שלעכטע גערוך איז מותר: דער היתר איז נאר ווען מען לייגט בשמים כדי אראפצונעמען א שלעכטע גערוך — נישט כדי גוט צו שמעקן. פראקטישער נפקא מינה: איינער וואס גייט אין מקוה נאר איינמאל א וואך און האט שטארקע שווייס — מעג ער לייגן אביסל פארפיום צו ניוטראליזירן דעם שלעכטן גערוך.
3. „יחידי בלילה” — נישט אליין ביינאכט: א תלמיד חכם זאל נישט ארויסגיין אליין ביינאכט, סיידן ער האט א קבוע’דיגן סדר לערנען — דעמאלטס ווייסט דער עולם וואו ער גייט.
4. „כל אלו מפני החשד” — ביידע דינים: דער „כל אלו” גייט ארויף אויף ביידע — בשמים און יחידי בלילה. א מענטש וואס שמועסט זיך אן מיט בשמים און גייט ארויס ביינאכט אליין — דאס ברענגט חשד.
—
הלכה ה’ (ערשטער חלק) — תלמיד חכם מכלכל דבריו במשפט: הנהגת ממון
דברי הרמב”ם
„תלמיד חכם מכלכל דבריו במשפט. אוכל ושותה וזן את אנשי ביתו כפי ממונו ועשרו, ולא יטריח על עצמו יותר מדאי.”
פשט
א תלמיד חכם באדזשעט זיינע זאכן מיט א חשבון. ער עסט, טרינקט, און שפייזט זיין משפחה לויט וויפיל ער פארמאגט — נישט מער.
חידושים און הסברות
1. „לא יטריח על עצמו יותר מדאי” — נישט ספענדן מער ווי מען האט: ער זאל נישט צושטעלן גרויסע סעודות פאר זיין ווייב מער ווי ער קען עפארדן — ווייל דאס פירט דערצו אז ער דארף מער ארבעטן, מער פארדינען, בארגן געלט, וכדומה. דאס איז א „טירחא לעצמו”.
—
הלכה ה’ (המשך) — עסן פלייש
דברי הרמב”ם
„צוו חכמים בדרך ארץ, שלא יאכל אדם בשר אלא לתאבון, שנאמר ‘כי תאוה נפשך לאכול בשר’. ודי לבריא לאכול מערב שבת לערב שבת. ואם היה עשיר כדי לאכול בשר כל יום, אוכל.”
פשט
פלייש זאל מען נאר עסן ווען מען האט א שטארקן אפעטיט דערצו. פאר א געזונטן מענטש איז גענוג איינמאל א וואך (שבת). א רייכער מענטש מעג עסן פלייש יעדן טאג.
חידושים און הסברות
1. פלייש איז אנדערש ווי ברויט — ס’איז א תענוג, נישט א נויטווענדיגקייט: ברויט עסט מען ווייל מען דארף עסן. פלייש איז עפעס וואס מען עסט „בתור תענוג”, בתור עפעס ספעציעלעס — ווי שבת. דער פסוק „כי תאוה נפשך” ווייזט אז פלייש איז נאר ווען ס’כאפט אן א באזונדערער אפעטיט.
2. אמאליגע צייטן — פלייש האט געמיינט שעכטן היינט: אין אמאליגע צייטן האט מען נישט געהאט קיין פריזערס. פלייש עסן האט געמיינט שעכטן א בהמה אדער א טשיקן היינט. דערפאר איז א סעודה מיט פלייש געווען א ציבור’דיגע זאך — ווייל איין מענטש קען נישט אליין אויפעסן א גאנצע בהמה.
3. היינטיגע צייטן — וואס איז דער גדר? היינט ליגט פלייש אין פריזער, אזוי אז דער ספעציפישער מציאות איז אנדערש. אבער דער עיקר פרינציפ בלייבט: מען זאל נישט קויפן א גאנצע וואך דאס זעלבע וואס מען קויפט אויף שבת. פלייש זאל בלייבן עפעס ספעציעלעס.
—
הלכה ה’ (המשך) — חובת הלבבות: עסן, קליידער, ווייב און קינדער
חידושים
1. די חובת הלבבות — א שיינע מאמר וועגן באלאנס: „לעולם יאכל אדם פחות מן הראוי לו לפי ממונו” — פאר זיך זאל ער עסן אביסל ווייניגער ווי ער קען עפארדן. „וילבש כראוי לו” — קליידער זאל ער קויפן לויט וואס ער קען עפארדן. „ויכבד אשתו ובניו יותר מן הראוי לו” — פאר זיין ווייב און קינדער זאל ער ספענדן מער ווי ער קען עפארדן — ער זאל זיך אביסל איבערשטרענגען, אפילו בארגן.
2. ווי פאסט דאס מיט דעם רמב”ם וועגן מלבוש? דער רמב”ם האט פריער געזאגט אז א תלמיד חכם טוט אן איידעלע בגדים. תירוץ: אויב דער תלמיד חכם באלאנגט צו א העכערע קלאס, מעג ער זיך אנטון אביסל שענער — דאס איז „כראוי לו”.
3. „מכבדה יותר מגופו” — פראקטישע אנווענדונג: דער כלל אז א מענטש זאל מכבד זיין זיין ווייב מער ווי זיך אליין ווערט אויסגעטייטשט בפרט מיט וועש/קליידער — „מנה מכבדיתא” (כבוד דורך קליידער). פאר זיך זאל ער קויפן פשוט, פאר איר שיינע וועש. היינטיגע צייטן: אויב מען קען נאר איין שיינע קאר, זאל מען קויפן פאר דער ווייב.
4. [דיגרעסיע: א מעשה מיט’ן ספינקער רבי, ר’ הערשעלע — ספענד אויף די קיטשן]: א איד האט געפרעגט דעם ספינקער רבי ווען ער האט איבערגעבויט זיין הויז. דער רבי האט אים געזאגט: ספענד אויף די קיטשן — וואו דיין ווייב דרייט זיך — מער ווי דו ספענדסט אויף דיין ספרים-שטוב און דיין אייגענע רום.
5. אויסהאלטן לויט די מצב — „כמנהג בעלי בתים חשובים דמדינתא”: א מענטש איז מחויב אויסצוהאלטן זיין שטוב לויט זיין מצב — אזוי ווי מען שרייבט אריין אין תנאים.
—
הלכה ה’ (המשך) — סדר הדברים אין לעבן: קודם פרנסה, דאן הויז, דאן חתונה
דברי הרמב”ם
„דרך בעלי דעה: שיקבע לו אדם מלאכה המפרנסת אותו תחילה, ואחר כך יקנה בית דירה, ואחר כך ישא אשה. שנאמר: ‘מי האיש אשר נטע כרם ולא חללו’, ‘אשר בנה בית חדש ולא חנכו’, ‘אשר ארש אשה ולא לקחה’.”
„אבל הטיפשים: תחילה נושא אשה, ואחר כך אם תמצא ידו יקנה בית, ואחר כך בסוף ימיו יחזור לבקש אומנות או יתפרנס מן הצדקה.”
**„וכן הוא אומר בקללות: ‘אשה תארש… בית תבנה… כרם תטע…’ כלומר, מעשיך יהיו הפוכים כדי שלא תצליח דרכיך. אבל בברכה מה הוא אומר? ‘וי
הי דוד לכל דרכיו משכיל’.”**
פשט
דער ריכטיגער סדר פאר א קלוגן מענטש: (1) קודם א פרנסה/קעריער, (2) דאן א הויז, (3) דאן חתונה. א נאר טוט פארקערט: קודם חתונה, דאן הויז, דאן זוכט ער א פרנסה אדער לעבט פון צדקה.
חידושים און הסברות
1. „מלאכה המפרנסת אותו” — נישט נאר א דזשאב, א קעריער: דער רמב”ם זאגט „מלאכה” און „אומנות” — דאס מיינט א קעריער וואס האט א צוקונפט פון זיך, נישט נאר א טעמפערערי דזשאב. און דער לשון „שיקבע” מיינט אז מען זאל עס מקבע זיין — זיך פעסט אריינשטעלן.
2. „זארגן העלפט נישט — קונה נעמען”: מען זאל נישט „זארגן” וועגן פרנסה — זארגן העלפט נישט. מען זאל „קונה נעמען” — אקטיוו זיך מקבע זיין א מלאכה.
3. דער פסוק פון „מי האיש” — כרם, בית, אשה: דער סדר אין פסוק איז: כרם (פרנסה), בית, אשה. דאס איז דער ריכטיגער סדר.
4. „אבל הטיפשים” — די קללה איז אז א מענטש איז א טיפש: אין די קללות שטייט דער פארקערטער סדר: קודם אשה, דאן בית, דאן כרם. דער חידוש: די גרעסטע קללה איז אז א מענטש איז א טיפש — ווען ער איז א טיפש, טוט ער אלעמאל פארקערט, און דאס קאזט אלע פראבלעמס.
5. פראקטישע אילוסטראציע — „ער איז אלעמאל ביהיינד”: ווען א מענטש האט קודם חתונה, דאן קויפט א הויז, און ערשט דאן זוכט א דזשאב — ביי דער צייט וואס ער האט שוין געטראפן א דזשאב, האט ער שוין צוויי יאר געבארגט. ער האט א ריזיגע באדזשעט (ווייב, קינדער, הויז) אבער קיין אייננאמע. ער איז אלעמאל „ביהיינד”.
6. „ויהי דוד לכל דרכיו משכיל”: דוד המלך איז געווען א „משכיל” — ער האט פארשטאנען דעם סדר הדברים, וואס צו טון קודם.
—
הלכה ה’ (המשך) — ענייני ממון: „ואסור לאדם להפקיר או להקדיש כל נכסיו”
דברי הרמב”ם
„ואסור לאדם להפקיר או להקדיש כל נכסיו ויתריח על הבריות”
„ולא ימכור שדה ויקנה בית… ולא בית ויקנה מטלטלין… או יעשה סחורה במעותיו”
„אבל מוכרין מטלטלין וקונין שדה”
„כללו של דבר, יתום בקומתו… להצליח נכסיו, לא יאכל אלא סמוך לפי שעה”
פשט
דער רמב”ם פראמאוט זייער קערפולע, קאנסערוואטיווע פינאנציעלע הנהגה. מ’טאר נישט מפקיר זיין אלע נכסים און נאכדעם זיך מטריח זיין אויף אנדערע מענטשן פאר צדקה. מ’טאר נישט פארקויפן א שדה (אינקאם-קוועלע) כדי צו קויפן א שיינע הויז, און נישט פארקויפן א הויז (סטאביליטי) כדי צו קויפן מטלטלין אדער טון ריסקי אינוועסטמענטס. פארקערט — מ’פארקויפט דאס ווייניגער סטאבילע און קויפט דאס מער סטאבילע. דער ציל איז נישט צו קומען צו א מצב וואו מ’דארף בעטן הילף פון מענטשן.
חידושים און הסברות
1. דער חתם סופר’ס שיטה שטימט נישט מיט דעם רמב”ם: דער חתם סופר’ס שיטה אז א תלמיד חכם וואס האט מסירות נפש מעג גיין פארקערט (ד.ה. ערשט לערנען און נאכדעם זוכן פרנסה) שטימט נישט גוט מיט דעם רמב”ם, ווייל דער רמב”ם רעדט דא פארקערט — א פשוט’ער מענטש טוט אזוי (ערשט לערנען), אבער א תלמיד חכם איז דוקא דער וואס פירט זיך מיט פינאנציעלע קלוגשאפט. דער חתם סופר’ס תירוץ גייט אין דער ריכטונג פון תוספות וואס קריגן אויפ’ן רמב”ם און זאגן אז מ’מעג יהרג ואל יעבור אויף אנדערע מצוות — אבער דער רמב”ם האלט נישט אזוי.
2. פארוואס פירט מען זיך נישט ווי דער רמב”ם? אין דער ריאליטי פון גלות, האט מען זיך נישט געקענט פירן ווי דער רמב”ם’ס אידעאלע סדר (ערשט פרנסה, דאן חתונה, דאן לערנען). מ’האט אלעמאל מורא געהאט, מ’האט נישט געהאט קיין סטאבילע פרנסה, און אויב מ’וואלט געווארט ביז דרייסיג יאר אלט וואלט קיינער נישט חתונה געהאט. אבער — דער רמב”ם’ס פונקט בלייבט אמת: מ’סטראגעלט וועגן דעם, דער תירוץ האט נישט „געסאלווט” די פראבלעם.
3. [דיגרעסיע: א דזשאוק וועגן דעם רמב”ם’ס אייגענע לעבן]: דער רמב”ם אליין האט נישט געווארט — ער האט געהאט א טעראס (טעריטאריע/נחלה) און א רייכע שווער. „א גוטע אמונה און א רייכע שווער.”
—
הלכה ו’ — משאו ומתנו של תלמיד חכם באמת ובאמונה
דברי הרמב”ם
„משאו ומתנו של תלמיד חכם באמת ובאמונה”
פשט
דער ביזנעס פון א תלמיד חכם איז מיט אמת און אמונה. יעדער איד דארף זיין משאו ומתנו באמונה, אבער א תלמיד חכם דארף האבן א גאר הויכע לעוועל פון אמת ואמונה — „יעדער איינער דארף, אבער נישט יעדער איינער איז. א תלמיד חכם איז טאקע.”
—
„אוהב את האמת, לאו לאו והן הן”
פשט
ער זאגט דעם אמת — „לאו” מיינט לאו, „הן” מיינט הן.
—
„מדקדק על עצמו בחשבון ונותן, ומוותר לאחרים”
פשט
ער איז זייער שטארק מדקדק אין זיין חשבון (אקאונטינג), זייער ערליך.
חידושים און הסברות
1. „מדקדק על עצמו” — נישט נעמען פון א צווייטן; „מוותר לאחרים” — געבן פאר א צווייטן: „מדקדק על עצמו” מיינט נישט ווי ביזנעס-מענטשן וואס זענען מדקדק אז קיינער זאל נישט נעמען פון זיי. פארקערט — א תלמיד חכם איז מדקדק אויף זיך אז ער זאל נישט נעמען פון א צווייטן. אבער ווען עס קומט צו געבן פאר א צווייטן, איז ער א מוותר. אויב ער מאכט א דיעל מיט יענעם און יענער האט אביסל פארדרייט, איז ער מוותר. אבער פאר זיך איז ער „א יקרן” — ער נעמט נישט.
—
„ונותן דמי הלוקח לאלתר”
פשט
ווען ער קויפט עפעס, באצאלט ער גלייך.
חידושים
1. קידוש השם און מראית עין: דאס איז א קידוש השם, און אויך א ענין פון מראית עין — אז מ’זאל נישט מיינען אז ער וויל נישט באצאלן.
2. נישט נאר קידוש השם — אויך א פראקטישע הנהגה: אויב דו האסט געלט און דו האסט נישט קיין טענות, „גיי באצאל גלייך.”
—
„ואינו נעשה לא ערב ולא קבלן”
פשט
ער איז נישט קיין ערב אויף געלט, און נישט קיין קבלן.
חידושים
1. חילוק צווישן ערב און קבלן: א ערב מיינט: אויב יענער וועט נישט באצאלן, וועל איך באצאלן. א קבלן (ערב קבלן) מיינט: ער באצאלט תחילה פאר יענעם, ער לייגט אויס פאר יענעם. ביידע טוט א תלמיד חכם נישט.
—
„ולא יבוא בהרשאה”
פשט
ער זאל נישט קויפן/טון זאכן אויף הרשאה.
חידושים
1. הרשאה = ייפוי כח = א „טוען”: הרשאה מיינט א ייפוי כח (פאוער אוו אטארני) — א תלמיד חכם זאל נישט באקומען א הרשאה צו גיין טענה’ן פאר א צווייטן. א „טוען” (אדוואקאט/ליטיגאטאר) איז נישט קיין דזשאב פאר א תלמיד חכם. ווי חז”ל זאגן: „אל תהי עורך הדינים” — ער זאל נישט זוכן קיין מחלוקת, נישט זוכן ווי מ’קען זיך אננעמען פאר „די ריכטיגע מענטשן.”
2. אבער פאר זיך אליין — יא: ס’איז נישט קיין פראבלעם צו זיין דיין אייגענע פראטעקטאר — נאר נישט יענעם’ס פראטעקטאר אין דין.
—
„מחייב את עצמו בדברי מקח וממכר במקום שאין חייב לו מן התורה, כדי שיעמוד בדיבורו ולא ישנה”
פשט
א תלמיד חכם איז מחמיר אויף זיך אין מקח וממכר אפילו וואו ער איז נישט מחויב פון דער תורה — כדי ער זאל זיך האלטן ביים ווארט.
חידושים און הסברות
1. ערשטע הסבר: ליבער פארלירן געלט ווי זאגן א שטיקל ליגנט: א מענטש מעג טענה’ן א געוויסע טענה (ווי „קים לי” אדער „איך בין מוחזק”) וואס וועט אים העלפן, אבער א תלמיד חכם זאל ענדערש מוותר זיין אויף זיין געלט ווי זאגן עפעס וואס איז נישט הונדערט פראצענט אמת.
2. צווייטע הסבר (מסתבר מער): „מחוסר אמנה”: דאס רעדט זיך וועגן דעם נושא פון „מחוסר אמנה” — דריי לעוועלס:
– לעוועל 1: קנין — מ’קען נישט חוזר זיין.
– לעוועל 2: „מי שפרע” — מ’קען יא חוזר זיין, אבער ס’איז נישט אויסגעהאלטן, מ’מאכט א קללה: „מי שפרע מאנשי דור המבול יפרע ממי שאינו עומד בדיבורו”.
– לעוועל 3: „מחוסר אמנה” — נאך קלענער, ס’איז נישט קיין שום חיוב, ער האט בלויז געזאגט. א תלמיד חכם — אפילו ער האט בלויז געזאגט, זאל ער שוין מקיים זיין, „ולא ישנה”. אדער אויב ער וויל מחמיר זיין — זאל ער עס בעסער נישט זאגן.
—
„ואם נתחייבו לו אחרים בדין… מאריך להם ומוחל להם”
פשט
אויב אנדערע מענטשן זענען אים שולדיג, גייט ער נישט ביז סוף הדין צו תובע זיין — ער איז מאריך (געבן מער צייט) און מוחל.
חידושים
1. „מאריך” = מער צייט; „מוחל” = א קשיא: „מאריך להם” מיינט מסתמא ווען ער האט געבארגט, זאל ער זיי געבן מער צייט. אבער „מוחל להם” — ווען דארף ער אין גאנצן מוחל זיין? אפשר מיינט עס אזא סארט זאך וואו יענער האט צוגעזאגט אבער ס’איז נישט געווען א פולע חיוב. אבער אויב ער האט אן אמת’דיגע תביעה — יענער האט אים בא’גנב’עט — „איך זע נישט אז א תלמיד חכם דארף מוותר זיין.” (דאס בלייבט א צריך עיון.)
—
הלכה ו’ (סוף) — „ולא יצא לאדם בעולם מחייו” — נישט רודף זיין
דברי הרמב”ם
ער זאל נישט וויי טון קיין מענטש קיינמאל — „בעולם מחייו” — אויסער ווען עס פעלט אויס.
חידושים און הסברות
1. „דו דארפסט קיינמאל נישט זיין דער כאפער פון די מצוה פון רודף זיין יענעם”: דער אייבערשטער האט דאך געגעבן אנדערע מצוות — אמאל מוז מען יא שטארק אויפטרעטן. אבער דו דארפסט קיינמאל נישט זיין דער „כאפער” פון דער מצוה פון רודף זיין יענעם. דער אייבערשטער האט „אזעלכע מענטשן” — עס וועלן זיך שוין געפינען מענטשן וואס טוען דאס. ווען דו זעסט אז איינער כאפט זיך צו רדיפות, זאלסטו וויסן אז ער איז נישט קיין תלמיד חכם — ווייל א תלמיד חכם וואלט געפאלגט דעם רמב”ם דא.
2. ענדערש נרדף ווי רודף, ענדערש נעלב ווי עולב: אויב א מענטש טענה’ט: אויב איך קען נישט זיין דער רודף, מוז איך זיין דער נרדף — יא, ענדערש זאלסטו זיין דער נרדף און נישט רודף, ענדערש זאלסטו זיין דער נעלב און נישט דער עולב.
3. א גרעסערע בושה צו זיין דער שרייער: ס’איז דא א וועג פון „נישט זיין א מבויש” דורך זיין דער וואס שרייט. אבער ס’איז א גרעסערע בושה צו זיין דער שרייער ווי צו זיין דער אנגעשריגענער. אויב דאס זענען די צוויי אפציעס — זאלסטו ענדערש זיין נרדף ווי רודף.
4. פראקטישע אנווענדונג — קול קורא’ס: אסאך מאל האבן מענטשן מורא — „מ’וועט מיר ווארפן.” ענטפער: „זאלסטו זיין דער מבויש. ס’איז נישט געפערליך.”
—
סיום פרק ה’ — „ויאמר לי עבדי אתה ישראל אשר בך אתפאר”
דברי הרמב”ם
„וכל המעשים האלה וכיוצא בהם” — איינער וואס פירט זיך אין אלע דאזיגע וועגן, „עליו הכתוב אומר ויאמר לי עבדי אתה ישראל אשר בך אתפאר” (ישעיהו מ”ט, ג’).
חידושים און הסברות
1. דער פסוק שטייט אויך אין הלכות תלמוד תורה פרק ה’: דער רמב”ם ברענגט דעם זעלבן פסוק בפירוש אין הלכות תלמוד תורה פרק ה’, מיט דער זעלבער לשון.
2. דא איז עס טיפער — ער איז טאקע ראוי: דארט אין הלכות תלמוד תורה קען עס זיין ווי א „פייק פרסומת” — מ’דערציילט פון אים. אבער דא איז ער טאקע דער וואס איז ראוי לספר — ער איז טאקע א מענטש. „תלמיד חכם אתם קרויים אדם” — „נעשה אדם בצלמנו כדמותנו” — ער איז דער אדם. דער אייבערשטער האט געמיינט פון אים צו מאכן א מענטש.
3. דער טיפערער זין פון „מסופר” — ער איז ראוי לספר: „מסופר” מיינט נישט בלויז אז ער זעט אויס פרעזענטאבל, נאר אז ער איז ראוי לספר — ער איז ווערט אז מ’זאל פון אים דערציילן, ווייל ער איז טאקע א מענטש אין דעם פולן זין. דער גאנצער פרק ה’ מיט אלע הנהגות פון א תלמיד חכם — דאס איז וואס מאכט אים צו א מענטש אין דעם אמת’ן זין, און דעריבער איז ער ראוי לספר. דריי פערטל פון דעם ענין איז אז דער מענטש ווערט געמאכט א מענטש דורך די הנהגות.
4. „נס עד אין מבארכו”: דאס איז „ממש א נס עד אין מבארכו” — דער אויבערשטער האט געמיינט פון אים צו מאכן א מענטש, און ער איז טאקע געווארן דער מענטש.
5. באמערקונג: דער פרק גייט נאר אויף א חכם: אויב איינער איז נישט קיין חכם, איז ער פטור פון די ספעציפישע הנהגות פון דעם פרק. ער דארף נישט זארגן וועגן אלע דיטאלן. אבער — ער זאל טרייען צו ווערן א חכם, כדי ער זאל קענען מקיים זיין די הנהגות.
—
דאס איז דער סיום פון פרק ה’ פון הלכות דעות.
תמלול מלא 📝
רמב”ם הלכות דעות פרק ה’ — די הנהגות פון א תלמיד חכם
הקדמה: שטעלונג פון פרק ה’ אין דעם סטרוקטור פון הלכות דעות
Speaker 1: אקעי, זאלן מיר גיין לערנען פרק ה’ הלכות דעות. זייער אינטערעסאנט.
די ערשטע צוויי פרקים האבן מיר געלערנט באופן כללי די דרך הטובה, די דרך הממוצע פון א מענטש. פרק ג’ איז געווען אפשר א המשך פון דעם — פרק ג’ איז געווען וועגן ווי די דרך הממוצע איז די ריכטיגע דרך אין תאוות הגוף וכדומה, און „כל מעשיך יהיו לשם שמים”. פארדעם איז געקומען פרק ד’, וואס האט גערעדט וועגן וויאזוי די גוף זאל זיין געזונט — איז אויך א פארט פון „כל מעשיך לשם שמים”.
יעצט קומט א נייער פרק, זייער אן אינטערעסאנטער. אזוי ווי א פריימינג, א הערה פון דעם פרק: לכאורה איז עס נישט קיין פרק פאר אונז, ווייל דער פרק איז ספעציעל פאר תלמידי חכמים. דער גאנצער פרק זאגט אז פונקט אזוי ווי יעדער מענטש האט זיין נארמאלע דרך הממוצע, די דרך הטובה פאר נארמאלע מענטשן, אבער א חכם פאדערט זיך פון אים אן עקסטערע לעוועל.
דיסקוסיע: וויאזוי פאסט פרק ה’ אין דעם מהלך?
Speaker 1: מ’דארף פארשטיין — צו איז דאס מער ווי די דרך הממוצע? איז דאס די מדת חסידות? וויאזוי ארבעט דאס מיט די דרך הממוצע?
ווייל געווענליך זאגט דער רמב”ם די פסוקים, און די הלכות גייען ארויף אויף די פסוקים. אין הלכות דעות אנפאנג טאקע גייט עס אויף די פסוקים, ווייל די דרך הממוצע איז די דרך ה’, און דער רמב”ם ברענגט אן די מצוה פון „וללכת בדרכיו”. אבער נאכדעם גייט עס נישט אויף פסוקים.
איך מיין אז ס’איז אלעס אזוי ווי נאך אונטער די קאטעגאריע פון די דרך הממוצע. די עסן אויף א געזונטע וועג איז די דרך הממוצע. און איך מיין אז אפשר קען מען זאגן אז כאילו דער חכם האט זיין אייגענע דרך הממוצע. יא, דאס איז די דרך הממוצע פון א חכם — אז פאר א חכם איז נישט גענוג צו עסן געזונט אזוי ווי יעדער מענטש, נאר ער דארף נאך אביסל מער מחמיר זיין אויף עסן געזונט, און אזוי ווייטער.
איט סאונדס ווירד, ווייל דעמאלטס גייט עס אריין אין די קערפער פון מדת חסידות, וואס מיר האבן געלערנט איז נישט אזוי פשוט — ס’איז אביסל געוויסע זאכן וואס מ’קען. אבער ער דארף עס טון נישט אלס מדת חסידות, נאר ווייל פאר אים איז די דרך הממוצע אנדערש. ס’איז אביסל שווער צו פארשטיין.
אבער איך מיין אז די איינציגסטע קשר פון דעם צו די פריערדיגע מצוות איז אז ס’איז א המשך פון די דרך הממוצע. ס’איז נישט אן אנדערע וועג וואס מ’איז מקשר צוזאם, רייט?
Speaker 2: יא, אבער ס’זעט נישט אויס ריכטיג. ס’זעט מיר אויס, אויב שוין יא מ’וויל עס קאנעקטן צו די סטראקטשער, וואלט איך געטראכט — וואס איך האב מיך אנגעהויבן צו זאגן א מינוט צוריק — אז אפשר דאס גייט מער אזוי ווי אן הקדמה אויף פרק ו’.
דער גאנצער פרק איז נישט קיין מצוות. אויב ס’איז יא א מצוות, אזוי ווי דו האסט שוין אויך געזאגט, ס’איז געווען טענות אלס צו טון מיט די וואס האבן געלערנט — וועלכע איז קידוש השם, וועלכע ס’איז חילול השם, פרק ה’.
Speaker 1: אה, דארט האבן מיר דאך אינדערהיים גערעדט, וויאזוי האבן די חכמים זיך אויפצופירן כדי צו מאכן א קידוש השם.
פרק ה’ אלס הקדמה צו פרק ו’ — סימני החכם
Speaker 2: אבער דא איז מער בעיסיק. אפשר — וויאזוי ווייסט א מענטש ווער איז א חכם? די נעקסטע מצוה גייט זיין אז מען דארף זיך מדבק זיין בחכמים. זאגט ער יעצט: וויאזוי זעט אויס א חכם?
Speaker 1: רייט, דאס איז אפשר א בעסערע וועג. ער וויל דאס…
Speaker 2: דארפסט לאמיר טראכטן אזוי: די הלכות דעות איז דאך אזוי — ס’איז דא א מענטש, און נאכדעם איז דא די חברה, די סאסייעטי, און אין די סאסייעטי איז דא גוטע מענטשן און שלעכטע מענטשן. און איינע פון די בעיסיק מצוות דא, אזוי ווי אונז האבן געלערנט אז הלכות דעות איז די בעיסיק מצוות בין אדם לחבירו — נישט דווקא פרטים — איז די בעיסיק מצוה זיך צו דרייען מיט די גוטע מענטשן.
סאו, קודם דארף מען וויסן וואס… פאר דעם דארף מען זען בעסערע מענטשן. סאו ס’דארף זיין העכערע לעוועל מענטשן — דאס זענען די חכמים — און וויאזוי זיי פירן זיך.
Speaker 1: דוכט זיך, קען מען זאגן, אז מען זאל זיך דרייען ביי די מענטשן — אויב די חכמים פירן זיך נישט גוט, דארף מען זיך נישט דרייען ביי זיי, רייט?
Speaker 2: קען זיין אזוי. ווייל אויב א חכם פירט זיך נישט אויף אזוי, איז די סטאק דרייען מער צו ברענגען א חילול השם.
ס’וועט נישט העלפן — ס’קען זיין דער גאנצער פרק ה’ איז א תנאי פאר פרק ו’. פרק ו’ גייט שטיין אז מען דארף זיך מצוות להידבק בתלמידי חכמים. קודם דארף מען וויסן וויאזוי א תלמיד חכם זעט אויס. נישט ווייל א תלמיד חכם איז… ווייל א תלמיד חכם האט צו טון מיט לערנען תורה, נאר וויאזוי זיין דרויסנדיגע דעות זעט אויס. ווייל קיינער גייט זיך נישט פארהערן א מענטש פארן זיך דרייען ביי אים, נאר ער גייט קוקן אויף די דרויסנדיגע סימנים.
Speaker 1: דאס איז אויך — אבער דאס זענען סימני החכם, סימני החכם, און נאכדעם זאגט ער אז מען דארף זיך מדבק זיין בחכמים.
מען קען אפשר אזוי זאגן. ס’איז געווען א שיינע תורה, אזוי קעגן די וואס מיינען אז להידבק בתלמידי חכמים מיינט גלייבן אז ער איז א תלמיד חכם. ניין — אויב דו זעסט אז איינער פירט זיך אין די אלע אופנים, דעמאלט הענג אויט וויט הים, דעמאלט דריי זיך ביי אים.
—
הלכה א’ — דער חכם דארף זיין ניכר במעשיו
Speaker 1: אזוי זאגט דער רמב”ם. יא, אזוי זאגט די ערשטע… די ערשטע סימן:
> „כשם שהחכם ניכר בחכמתו ובדעותיו” — אזוי ווי א חכם איז ניכר מיט זיין חכמה.
דיסקוסיע: וואס מיינט „בדעותיו”?
Speaker 1: איך מיין אז „בדעותיו” מיינט ער מיט דעותיו — מיינט דעותיו טאקע דעות, א חכמה…
Speaker 2: אה, מיט די מדות גייט ער דאך רעדן ווייטער.
Speaker 1: איך ווייס נישט, טאקע שווער. קען נישט זיין ער מיינט נישט די ווארט דעות אין א פשוט’ן וועג, ס’זאל עפעס אנדערש מיינען. בין איך נישט זיכער. שיהיו דעותיו — זו מדות? ער גייט דאך רעדן וועגן זיינע מדות.
המשך הלכה א’
Speaker 1: און ער איז קלוגער פון שאר העם, און ער האט בעסערע מידות פון שאר העם.
> „כך צריך שיהא ניכר במעשיו” — ס’שטייט „מעשיו”, נישט „מידותיו”. מעשיו — זאכן וואס ער טוט, די וועג וויאזוי ער טוט, די עוסק פשוט, זיינע זאכן וואס ער ווייסט. אדער דעות, אקעי. ווייס נישט.
> „וכמו שהוא מובדל משאר העם, כך צריך שיהא ניכר במעשיו” — אויסער וואס ער איז מובדל משאר העם מיט’ן זיין חכם, דארף ער זיין מובדל משאר העם מיט’ן זיך אויפפירן אין אלע ענינים אנדערש ווי שאר העם.
און „מעשיו” מיינט ער צו זאגן למשל:
– מאכלו — די וועג וויאזוי ער עסט
– משקיו — ער טרינקט
– בועל — וויאזוי ער טוט תשמיש
– דיבורו — וויאזוי ער רעדט
– מלבושו — וויאזוי ער גייט אנגעטון
– וכלכלת דבריו — וויאזוי ער מענעדזשט זיינע ווערטער, וויאזוי ער באדזשעט זיינע ווערטער. יא, „כלכל” מיינט באדזשעט. ער באדזשעט זיינע ווערטער מיט חכמה.
Speaker 2: קען זיין אזוי ווי מיר האבן געלערנט — דאס הייסט, מיר האבן געלערנט פריער דרך קצרה, אזעלכע זאכן, נישט קיין טעות.
Speaker 1: אה, יא.
> „ובמשאו ובמתנו” — די וועג וויאזוי ער טוט ביזנעס.
> „ויהיו כל מעשיו נאים ומתוקנים ביותר” — א חכם דארף אלע זיינע זאכן אויסקוקן אנדערש ווי אנדערע מענטשן, און ס’דארף זיין נאך שענער און נאך מער מתוקן, ריכטיג, ווי אלע אנדערע מענטשן. קיין צווייפל.
—
דיסקוסיע: פארוואס פאדערט מען פון א חכם מער?
Speaker 1: סאו, ס’איז זייער אינטערעסאנט. איך מיין, איך פיל אז ס’פעלט מיר עפעס. אפשר די איינע זאך פון די שיעור — אז מ’זאגט זאכן וואס ס’פעלט מיר, ס’וועט ביסלעכווייז קען מען עס אויספילן ווי מ’לערנט בעסער.
דא דארף צו זיין אז ס’זאל נישט זיין קיין שם. סאו, דאס איז א חכם — ער איז אנדערש פון יעדער, בעסער פון יעדער. מצד דאס וואס ער איז א חכם, זיין דעת איז אנדערש, ער איז מובדל משאר העם ווייל ער ווייסט, ער לערנט. דאס איז די פשט פון א חכם. אבער יעצט, אויב אזוי, דארפן זיינע מעשים אויך זיין מובדל משאר העם — בעסער. נישט סתם מובדל, מ’קען זען אז ער איז מרוחק מן הבריות, אבער בעסער ווי שאר העם.
דאס איז א בעיסיק זאך פון א חכם אז ער איז בעסער ווי שאר העם. אבער א חכם קען מאכן א טעות — ער קען מיינען: „אקעי, איך בין בעסער פון יעדן מיט דעם וואס איך קען בעסער.” ניין — אויב דו קענסט בעסער, דארפסטו אויך זיין מיט די אלע וועגן בעסער.
וויאזוי ווייסט א חכם אז ער איז מחויב?
Speaker 2: און אלע זענען מער כלול. אבער נישט נאר מער — דו קענסט דא זאגן, ער רעדט דא צו דער וואס איז א חכם. וויאזוי ווייסט א מענטש אז ער איז א חכם און די אלע זאכן זענען אים מחייב?
Speaker 1: ווייל ער ווייסט דאך וואס ער ווייסט. ער ווייסט אז ער איז א חכם, ער ווייסט אז ער ווייסט מער ווי אלע אנדערע מענטשן. ממילא איז ער יעצט מחויב אין אלע אנדערע זאכן וואס קומט ארום.
דיסקוסיע: וואס מיינט „ניכר”?
Speaker 1: „ניכר” מיינט נישט לכאורה ניכר… אפשר אויך, יא. ניכר מיינט עס דערקענט זיך פאר אנדערע, אדער עס דערקענט זיך אז ס’איז אמת’דיג דער חילוק?
Speaker 2: איז דעפיינד. רייט, ער איז נישט זיכער. ער זאגט דאך „מובדל משאר העם” — ס’מיינט יא, אז נישט נאר איז דעפיינד, ס’איז אויסגעזען. ס’הייסט, ס’ווייזט זיך ארויס.
Speaker 1: אויב אין אנדערע ווערטער — אויב די וועלט וואלט געווען אנדערש, לאמיר זאגן, אסאך מאל איז עס אזוי, רייט? די וועלט איז דא, יעדער איינער ווייסט — ס’איז דא חכמים, ס’איז דא נישט חכמים. און וואס מאכט די חכמים? אז זיי זענען קלוגע. דאס איז נישט קיין גוטע סיטואציע. מ’דארף וויסן אז די חכמים זענען אויך קלוגער און אויך בעסער.
דיסקוסיע: איז דאס קידוש השם אדער אן אמת’דיגע תביעה?
Speaker 2: און וואס איז די צמיחה? איך בין מיסינג עפעס, איך בין מיסינג. פארוואס? וואס וואלט געווען שלעכט אז ס’איז אזוי? ס’פעלט מיר עפעס.
Speaker 1: פריער האט מען גערעדט וועגן קידוש השם — דאס איז פארשטענדליך. אבער ער זאגט נישט וועגן קידוש השם. ער זאגט סתם: אויב ביסטו אנדערש אזוי, מוזטו זיין אנדערש אויך מער.
Speaker 2: ס’פעלט מיר עפעס, ס’פעלט מיר עפעס א הסבר אין דעם.
Speaker 1: קידוש השם — פארוואס זאל זיין א קידוש השם? אקעי, I don’t know.
און לכאורה די אלע זאכן וואס ער גייט אונז אויספירן — רוב פון זיי זענען נישט מדת חסידות. ס’איז שווער.
Speaker 2: מ’דארף דאך וויסן — מ’רעדט דאך שוין נאכדעם וואס יעדער איינער פירט זיך אויף ווי א איד, יא? מ’האט שוין געלערנט יעצט א פרק וויאזוי מ’עסט, וויאזוי מ’פירט זיך אויף, קידוש השם. פארוואס איז נישט גענוג אז דער חכם, אויסער די אלע וואס ער פירט זיך אויף אזוי ווי יעדער נארמאלער איד, איז ער נאך גרעסער בחכמה ובדעת? עפעס דארף זיין אן הנהגה נאך אויך צו זיין נאך מער ווי יעדער, בעיסד אויף זיין חכמה ודעת.
Speaker 1: רייט. די חכמה ודעת פאדערט פון אים מער.
חידוש: הלכות דעות צעטיילט זיך אויף צוויי לעוועלס
Speaker 2: אנד אגיין, רייט — אדער מיין וועג פון זאגן די שאלה וואלט געווען: אויב די אלע זאכן וואס מ’גייט לערנען דא, איז דאס זאכן וואס יעדער איינער דארף בעצם, נאר דער חכם טוט עס טאקע, אדער איז דאס טאקע מדת חסידות?
Speaker 1: ניין, לכאורה פעלט עס נישט אויס פאר סתם מענטשן, ווייל דער תכלית פון די אלע זאכן איז לכאורה אן ענין פון — איך וויל נישט זאגן מיאוסע ווערטער — אבער ס’איז אן ענין פון פובליק רילעישענס. ער זאל נישט אויסקוקן ווי אנדערע מענטשן. מ’זאל זען אויף אים אז ער איז חשוב’ער. ער זאל זיך נישט דרייען מיט סתם מענטשן.
Speaker 2: זאל זיין מבדיל. דאס איז די ווארט — ער זאל זיין מבדיל. פארוואס זאל ער זיין מבדיל? ווייל אויב דו ביסט מפורסם בחסידות, ס’איז דאך דא מענטשן גייען אוועקקוקן אז דער מפורסם בחסידות טוט נישט אפילו ווען ער דארף.
Speaker 1: אקעי, דא האסטו שוין א תירוץ. דא זאגט ער נישט אז א חכם דוקא וואס איז מפורסם בחסידות. רייט — אז דאס איז עפעס א בעיס וואס מען פאדערט פון יעדן חכם. און דארט האט מען עפעס געפאדערט פון א גרויסן צדיק.
Speaker 2: זייער גוט.
Speaker 1: סאו דארט איז וועגן פובליק רילעישענס אפישעלי — „ולא תחללו את שם קדשי”. אבער איך מיין אז דער פשט איז נישט וועגן יענץ. דער פשט איז אן אמת’דיגע תביעה אז א חכם דארף זיין בעסער אויך במעשה. ס’איז נישט א… אז ס’איז נישט קיין נושא פון קידוש השם.
דאס זאג איך — ס’איז נישט קיין ענין פון קידוש השם. אגב, ס’איז ענליך, ס’איז א סימילער נושא, אבער ס’איז נישט דאס די ווארט דא.
איך טראכט אז די ווארט איז… ס’קען זיין ס’האט צו טון מיט דעם: ווען הלכות דעות — הלכות דעות איז אזוי ווי וויאזוי צו זיין א פערפעקט מענטש. די ריאליטעט איז אז רוב מענטשן קענען נישט זיין פערפעקט. ס’איז א פאני זאך צו זאגן „הלכות” — ווען מ’שרייבט הלכות, ס’איז אלעמאל הלכות איז שוה לכל נפש. אבער צו זיין אן אמת’דיג א גוטער מענטש — ס’איז נישט ריאליסטיש צו רעדן אז יעדער זאל זיין א גוטער מענטש.
פארדעם הלכות דעות צעטיילט זיך אויף: די נארמאלע וואס מען קען פאדערן פון א נארמאלן מענטש, און דאס וואס מ’קען פאדערן פון א חכם. מיר וועלן זען געוויסע חילוקים דא וואס מ’קען זען אז ס’איז קלאר אז פון א נארמאלן מענטש פאדערט מען נישט דאס — נישט ווייל ס’איז נישט אמת’דיג די תכלית השלימות, נאר ווייל ס’פאדערט זיך נישט, מ’עקספעקט נישט. אבער פון א חכם עקספעקט מען דאס יא. אבער באמת איז עס זאכן וואס איז יא שלימות הנפש, און ס’איז בעיסיק וואס א מענטש וואלט געדארפט זיין, נאר ס’איז נישט ריאליסטיש.
Speaker 2: ווייל אסאך פון די זאכן וואס ער רעכנט דא אויס האט ער אויסגערעכנט אויך פאר פשוט’ע מענטשן. למשל, קוק די ערשטע זאך.
Speaker 1: לאמיר זען. אפשר וועלן מיר זען ווייטער.
—
הלכה א’ (המשך) — מאכלו: וויאזוי א חכם עסט
Speaker 1: אקעי, ווייטער. זאגט דער רמב”ם בקיצור. בעסער. למשל, ער האט אנגעהויבן אז מ’דארף זיין נקי במעשיו ובמאכלו. ער גייט יעצט אריינגיין וואס דאס מיינט — די מאכלו:
> „תלמיד חכם לא יהא גרגרן” — א תלמיד חכם טאר נישט זיין קיין פרעסער.
> „אלא אוכל מאכל הראוי להברות גופו” — ער זאל נאר עסן מאכלים וואס ס’איז ראוי צו מאכן זיין גוף געזונטער.
און אפילו פון די זאכן וואס זענען געזונטע מאכלים, זאל מען נישט עסן אכילה גסה — זאל מען נישט עסן דערפון צו פיל אדער צו שנעל.
> „ולא יהא רודף למלאות בטנו כאותן שמתמלאין ממאכל ומשתה עד שתפוח כריסן” — און ער זאל נישט זיין אזוי ווי די מענטשן וואס עסן זיך איבער ביז זייער בויך פלאצט כמעט.
רמב”ם הלכות דעות פרק ה’ — ניכר במאכלו ובמשתהו
תלמיד חכם לא יהא גרגרן — דער חכם’ס עסן-סטייל
אבער באמת איז עס זאכן וואס איז יא א שלמות האנושי, ס’איז בעיסיק וואס א מענטש זאל געדארפט זיין, נאר ס’איז נישט רעאליסטיש. ווייל אסאך פון די זאכן וואס ער רעכנט דא אויס, האט ער אויסגערעכנט אויך פאר פשוט’ע מענטשן. למשל, קוק די ערשטע זאך. לאמיר זען. זייער גוט. אקעי, סאו אפשר… לאמיר זען ווייטער. גיי ווייטער, זאג די רמב”ם. קייטס. בעסער.
למשל, ער האט אנגעהויבן אז מ’דארף זיין ניכר במאכלו ובמשתהו, ער גייט ערשט רעדן בנוגע די מאכלו. תלמיד חכם לא יהא גרגרן — א תלמיד חכם טאר נישט זיין קיין פרעסער. אלא אוכל מאכל הראוי להברות גופו — ער זאל נאר עסן מאכלים וואס איז ראוי צו מאכן זיין גוף געזונטער. ואפילו מן המאכלים הבריאים לא יאכל אכילה גסה — און אפילו פון די זאכן וואס זענען געזונטע מאכלים זאל מען נישט עסן אן אכילה גסה, מ’זאל נישט עסן פון צו סאך אדער צו שנעל. ולא יהא רודף למלאות בטנו כאותן שממלאין מאכל ומשתה עד שתפוח כריסן — און מ’זאל נישט זיין אזוי ווי די מענטשן וואס עסן זיך איבער ביז זייער בויך כמעט פלאצט.
ועליהן מפורש בקבלה — און אויף די מענטשן וואס עסן זיך איבער שטייט אין דברי קבלה — “וזריתי פרש על פניכם פרש חגיכם” — איך וועל געבן די שמוץ פון ענקערע חגיכם, פון ענקערע גרויסע סעודות וועל איך אייך אויסשפרייטן. אמרו חכמים, אלו בני אדם שאוכלים ושותים ועושים כל ימיהם כחגים — דאס זענען מענטשן וואס אייביג, יעדן טאג איז ביי זיי פורים, יעדן טאג עסן זיי גרויסע סעודות און עסן און טרינקען צו סאך.
[חידוש] פארוואס ברענגט דער רמב”ם דעם פסוק ערשט דא און נישט אין פרק ד’?
איך וויל פארשטיין פארוואס האט דער רמב”ם נישט געברענגט דעם פסוק פריער ווען ער האט גערעדט וועגן… אה, ווייל פריער האט ער נישט דערמאנט — דא איז אן ענין אלס דרך ארץ, ס’איז נישט געזונט, אויסער וואס ס’איז נישט געזונט איז עס אפשר אן ענין פון… איך ווייס נישט, מאכן יעדן טאג א יום טוב איז… סאו איך טראכט צוויי זאכן. סאו א צופיל פארזונקען אין עולם הזה, ס’איז אויסער די געזונטהייט, ס’איז אפשר אן אנדערע חסרון.
[חידוש] „בני אדם” לעומת „חכמים” — צוויי סארטן מענטשן
רייט, איך האב געטראכט צוויי זאכן וואס איך טראכט. איין זאך טראכט איך, קודם דא זעסטו אז ס’איז בני אדם, און אינגאנצן ריכטיג האבן מיר געלערנט אז ס’רעדט פון בני אדם, ווייל דא ספעציעל, ס’איז דא אזעלכע סארט מענטשן, און ס’איז דא חכמים וואס זענען נישט די סארט מענטשן. ער זאגט נישט — הלכות פרק ד’ וואס מיר האבן געלערנט איז נישט אז דו זאלסט נישט זיין אזא סארט מענטש, סתם, מ’זאל נישט עסן ווייל דו וועסט ווערן קראנק. דא זעסטו אז ס’איז דא צוויי סארט מענטשן: ס’איז דא אזעלכע מענטשן וואס זענען אוכלים ושותים ועושים כל ימיהם כחגים, און ס’איז דא אנדערע מענטשן, חכמים, וואס זענען נישט יענע מענטשן.
מאכל הרשעים — דער הפך פון דעם צדיק
והם האומרים — און די מענטשן זענען די וואס זאגן, אפשר באלאנגט דאס צו זיין איין סעיף — די מענטשן זענען די וואס זאגן “אכול ושתו כי מחר נמות” — לאמיר עסן און טרינקען ווייל מארגן גייען מיר שטארבן. וזהו מאכל הרשעים — דאס איז וויאזוי רשעים עסן. רשעים, זייער גוט, ווייל פריער האט ער געזאגט אז א צדיק ווייסט אז עסן ברענגט צו זיין געזונט, און דער מענטש איז פונקט פארקערט — ער טראכט איך גיי דאך עניוועי שטארבן, לאמיר אריינכאפן ווי מער עסן.
די שולחנות אלו — די טישן וואס אויף דעם מאכט מען אייביג סעודות, היינו שגינה הכתוב — דאס איז וואס דער פסוק איז מגנה ואומר: “כי כל שולחנות” — די טיש, דו מיינסט אז עס איז א שולחן טהור, ס’איז א טיש פון “מלאו קיא צואה בלי מקום” — ס’איז פול מיט די שמוץ, מיט געמיינקייט, בלי מקום, ס’איז נישטא קיין פלאץ.
דאס איז ממש זייער גראפישע פסוקים, ווייל ער האט געזאגט אז דער סוף פון עסן איז די צואה, דיין טיש איז שוין די צואה, עס איז שוין מלא דם. אבער ווייטער זעסטו אז עס איז א סטייל מענטש וואס ער איז מגנה דא, רייט? ס’איז נישט נאר א הידורניש, ער זאגט „רשעים”, ער רופט דאס רשעים.
אבל החכם — תבשיל אחד או שניים
דער נעקסטער פסוק האט ער שוין געברענגט אין די פריערדיגע הקדמה אויך: אבל החכם אוכל אלא תבשיל אחד או שניים. דאס איז אינטערעסאנט אז ער האט אונז נאכנישט געזאגט די זאך, אז מען עסט נאר איין תבשיל אדער שניים. גייט דאס אין בריאות? אלס בריאות איז דאס לאו דווקא.
ואוכל ממנו כדי חייו, ודיו — ער עסט נאר וויפיל ס’פעלט אויס פאר זיין לעבן, און ס’איז גענוג. הוא שאמר שלמה, “צדיק אוכל לשובע נפשו” — א צדיק עסט נאר וויפיל ס’פעלט אויס פאר זיין נפש צו זיין געזונט, צו ווערן זאט.
[חידוש] דא רעדט ער נישט אלס רפואה — ס’איז א סטייל מענטש
רייט? און דא רעדט ער נישט אלס די רפואה. די נפקא מינה קען זיין גאנץ פשוט, אז אפילו אויב ער עסט אביסל פון יעדע זאך, אבער לייג נישט ארויף, פיל נישט אן א טיש מיט א באנטש מיני עסנס — דאס איז מער די לוקסוס, די… ס’איז א סטייל, א סטייל, א קיינד אוו פערסאן.
[חידוש] צוויי ריזאנס — דער חילוק צווישן פרק ד’ און פרק ה’
ס’קען אויך זיין — דאס טראכט איך די צווייטע זאך וואס איך האב אנגעהויבן זאגן פריער — ס’קען אויך זיין אז חוץ פון דעם וואס ס’איז א סארט מענטש, דער חכם, וואסערע סארט מענטש איז ער? אזויווי ביי די זאך וואס האט געשטאנען אין פרק ג’, רייט? ער האט זיך מכוון לידיעת ה’.
סאו, די ריזאן, קען זיין דא א חילוק אין די ריזאן. זייער גוט, די צוויי פרקים זענען ממש די צוויי ריזאנס, רייט? פרק ד’ — די זאך וואס דער רמב”ם זאגט אין פרק ג’, אז דא איינער וואס עסט נישט צו פיל כדי ער זאל זיין געזונט, דאס איז נישט שלימות. סאו, א חכם, פארוואס עסט ער נאר מאכל הראוי? כדי שיהיה — און כדי ער זאל קענען זיין מפנה חכמתו לידיעת השם. סאו די חכם’ס ניכר במאכלו איז א גאנצע אנדערע זאך. הגם אפשר טוט עס אמת’דיג דאס זעלבע — ביידע, א נארמאלער מענטש וואס איז נישט קיין פרעסער עסט אויך געזונט — אבער דער חכם עסט געזונט פאר די ריזען פון זיין חכמה. סאו זיין חכמה איז וואס איז שולט אויף דעם, נישט סתם די רפואה.
[חידוש] ביטול תורה דורך צופיל פארנומענקייט מיט אכילה
ס’קען אויך זיין אז ער איז דומה צו אן אוכל תפנוקים, וואס דאס איז מצד געזונט, נעמט ער עסן אסאך מאכלים, ער נוצט נישט צופיל, אבער ס’איז ביטול תורה, ער איז סתם זיך פארנומען מיט אכילה.
דער רמב”ם האט מסכים געווען צו די באקאנטע זאך אז א מלך איז עפל, מילך, לאקשן, קארטאפל. דער רמב”ם זאגט מ’זאל עסן איינס צוויי מיני זאכן, איינס איז גוט.
וואו דער חכם עסט — בביתו על שלחנו
סאו זאגט דער רמב”ם: וכשהחכם אוכל מעט זה הראוי לו — דאס איז וויפיל ער עסט. אפילו ווען ער עסט, גייען מיר לערנען די וועג וויאזוי ער עסט און וואו ער עסט און אזוי ווייטער.
זאגט דער רמב”ם: וכשהחכם אוכל מעט זה הראוי לו, לא יאכלנו אלא בביתו על שלחנו — ער זאל עס עסן אין זיין אייגענע הויז און אויף זיין אייגענע טיש. ולא יאכל בחנות — ער זאל נישט עסן אין קיין סטאר, ולא בשוק — און נישט אין קיין גאס, אלא מפני צורך גדול — נאר אויב ס’איז דא א גרויסע צורך, ער איז נישט געווען אין שטוב און ער דארף עסן אינדרויסן, מעג ער אמאל.
פארוואס? די סיבה פאר דעם איז כדי שלא יתגנה בפני הבריות — ער זאל נישט ווערן מגונה פאר די מענטשן, ער זאל נישט… דאס איז אן ענין ענליך צו קידוש השם, ער זאל נישט ווערן מגונה פאר די מענטשן.
נישט עסן ביי עם הארץ און נישט ביי לוקסוריעזע טישן
זאגט דער רמב”ם: ולא יאכל אצל עם הארץ — ער זאל נישט עסן ביי עם הארץ, דאס האט ער שוין דערמאנט פריער אין הלכות קידוש השם. ולא על אותן השלחנות המלאים כל טוב כצואה — אויך נישט אויף די טיש וואס מ’לייגט גרויסע פרעסעריי.
ער זאגט א נייע תנאי: אפילו ער עסט נאר אביסל, אבער פון די טיש וואס איז אנגעגרייט לוקסוס און איבערגעטריבן, דארטן זאל דער חכם בכלל נישט עסן.
[דיגרעסיע] וואס טוט א תלמיד חכם וואס דארף גיין נאך געלט?
ס’איז א פראבלעם — וואס טוט א תלמיד חכם וואס דארף גיין נאך געלט? ער האט תומכים, און זיי מאכן א סעודה. מ’דארף טראכטן וועגן דעם. ווייל ס’איז דא א גביר וואס שטעלט צו א שלחן מלא כל טוב כצואה, און דער רבי זיצט דארט אויבנאן ווייל כדי לפעול — איז דאס די סיבה. פארשטייסט? אפשר איז דאס א שטיקל קידוש השם. אפשר.
ווען דער רמב”ם האט גערעדט אין הלכות קידוש השם האט ער אויך דערמאנט אז מ’זאל נישט זיין אויסגעמישט מיט די עם הארץ, אבער ער האט יא געגעבן אן עצה אז מ’זאל נישט זיין צופיל מופרש פון די המון. אויסגעמישט, אמאל אז מ’רופט אים צו א סעודה און ער עסט איידל. אקעי, דער שולחן מלכים איז נישט קיין מצווה, ס’איז פאר די גרויסע, בעסערע מענטשן, פארשטייען נישט קיין סיבה.
נאר סעודת מצוה פון תלמידי חכמים
און ער זאל נישט גיין עסן אין סעודות וואו ס’איז דא א גרויסער עולם וואס עסט צוזאמען. נאר ער מעג נאר עסן אין פובליק פלעצער — זאל ער עסן נאר די סעודות של מצוה, ווי למשל סעודת אירוסין און נישואין, א סעודה פון א חתונה. און וועלכע חתונה? נישט א חתונה פון א עם הארץ, נאר פון א תלמיד חכם וואס נעמט א בת תלמיד חכם. דאס איז א חתונה וואו דער תלמיד חכם באלאנגט און וואו ער מעג גיין מיט’עסן.
חסידים הראשונים — קיינמאל נישט געגעסן ביי אנדערע
זאגט דער רמב”ם ווייטער: והצדיקים והחסידים הראשונים לא אכלו מעולם בסעודה שאינה שלהם — זיי האבן ממש אייביג מקפיד געווען. סתם תלמידי חכמים איז בעסער ווי ווייניגער, אבער צדיקים וחסידים הראשונים האבן קיינמאל נישט געגעסן נישט ביי זיך אין שטוב.
[חידוש] דער רמב”ם’ס פירוש — ניכר זיין, נישט בלויז כשרות אדער גזל
דער רמב”ם איז מפרש — מ’קען לערנען פארשידענע וועגן דארט. מ’קען זאגן אז ס’איז וועגן גזל, פון נאר די אייגענע געלט, נאר די אייגענע זאכן, די כשרות. דער רמב”ם זאגט אז ס’איז איינער פון איידלקייט. אדער מ’קען לערנען אז ס’איז וועגן נישט נהנה זיין פון שלחן אחרים — ס’איז דא אזא נקודה, אזא מין מענטש איז אזויווי שמואל הנביא, ער נעמט נאר, עסט נאר זיין אייגענע.
דער רמב”ם האט פארשטאנען אז ס’האט צו טון מיט דעם: אז דו גייסט צו א גרויסן פארטי, ער מאכט אליינס די סעודה, דו ווערסט ווייניגער ניכר. דער תלמיד חכם דארף זיין ניכר, ער דארף זיין אנדערש. די עמי הארצים זיצן אייביג צוזאמען — דער תלמיד חכם איז קיינמאל נישט דארט.
יא, גוט. וועסטו פרעגן, דער תלמיד חכם עסט דאך עניוועי. וועסטו פרעגן, די לאסט דאך דעם תלמיד חכם עסן, זאל ער עסן דא. ניין, איך עס ביי מיר אינדערהיים, ווייל אזוי זאל ער זיין ניכר. ענק דארפן מיר נישט זען ביים עסן. מ’דארף אים נישט זען. ביי מיר אינדערהיים עסט מען אויף אן אנדערע סטייל ווי מ’עסט ביי ענק. ביי ענק עסט מען די סטייל פון א פרעסער, ביי מיר עסט מען ווי אן ערליכער איד.
אז ער עסט יא, זאל ער עסן נישט ביי יענעם טיש, ווייל די זענען אינגאנצן נידריגער, און מ’דארף זיך נישט אפיליאירן מיט די סעודות פאר עמי הארצים. ווייל יענע טיש איז א פרעסער טיש, דארט איז נישט קיין…
[דיגרעסיע] א רבי וואס פירט א גרויסן טיש פאר עמי הארצים
און מ’דארף פרעגן דעם רבין אז ער פירט א גרויסן טיש פאר אלע עמי הארצים ביז ער שטופט דאס. דאס איז אן אנדערע ענין, דאס איז מקרב זיין אידן, נאכאמאל. דער רמב”ם אליין וואלט נישט געשטעלט קיין הגבלות אויב ער טוט עס ווייל ער דארף שאפן געלט פאר אידן, דאס איז זיין פשוט’ע עבירה, דאס איז זיין השתדלות וואס ער האט צו שאפן געלט פאר אידן צו דעקן די מוסדות. מ’רעדט דא ווען ס’איז שייך, און ווען ס’איז שייך.
זאגט דער רמב”ם ווייטער בעצה, דו קען מחסידים הראשונים. האב נישט געלערנט. יא. כזו ככה — חכם וועגן טרינקען.
ניכר במשתהו — וויאזוי א תלמיד חכם טרינקט
דער רמב”ם האט שוין דערמאנט אז טרינקען וויין איז נישט קיין שלעכטע זאך. אבער ווען ער טרינקט וויין — אינו שותה אלא כדי לשרות אכילה שבמעיו — כדי צו איינווייקן, ס’טייטש אז דאס עסן אין די מעיים זאל זיין נאס. אזוי ווי דער רמב”ם האט פריער געזאגט אז מען דארף קענען גרינג ארויסגיין — ווען מען טרינקט וועט עס העלפן דאס ארויסגיין. אבער נישט טרינקען צו פיל.
זעט אויס אז ווען מען טרינקט לשרות אכילה שבמעיו, פון דעם ווערט מען נישט שיכור.
שיכרות — חוטא, מגונה, מפסיד חכמתו
אבער איינער וואס טרינקט יא גענוג אסאך און ער ווערט שיכור — הרי זה חוטא ומגונה ומפסיד חכמתו. ס’טייטש, מגונה — ומסתמא איז ער אויב ער טוט עס ברבים. אה, ניין, ער גייט שוין זאגן. אפילו ווען ער טרינקט פאר זיך אליין, קיינער זעט נישט — הרי זה חוטא ומגונה ומפסיד חכמתו, ער פארלירט זיין חכמה. ער פארלירט זיין חכמה סתם בשעת ווען ער טרינקט. די פאר שעה ווען ער איז פארשיכור’ט האט ער נישט קיין חכמה — ס’איז א חשש אויף די פאר שעה.
„משתכר” — א לייפסטייל, נישט איין מאל
אויך „המשתכר” מיינט… משתכר… אגעין. מ’זאגט די זאכן… משתכר מיינט אז ער האט א לייפסטייל פון שיכרות, נישט אז ער טרינקט זיך אן פורים אמאל. לאז מיר ענדיגן די סענטענס.
יא, משתכר, עקזעקטלי. סאו, אפילו איינמאל… אפשר אויך איינמאל, ער דארף רעדן פורים מיט’ן רמב”ם, זאגט ער אפשר מ’זאל טון. אקעי, אבער יוצא מן הכלל. אבער באופן כללי איז עס מפסיד חכמתו. ער ווערט א שיכור. יא, זייער גוט. ער ווערט א שיכור, ער הייבט זיך אן שיכור’ן יעדן טאג.
שיכרות בפני עמי הארץ — חילול השם
ואם השתכר בפני עמי הארץ — אויסער די געווענליכע עבירה פון שיכרות — הרי זה חילול השם — ער פארשוועכט דעם שם שמים, ווייל עמי הארצים האבן א פנים וואס מ’טראגט אויף א תלמיד חכם ווען מ’זעט אים אזוי.
זאגט דער רמב”ם: ואסור לשתות בצהריים אפילו מעט.
רמב”ם הלכות דעות פרק ה’ (המשך) — ענייני שתיה בצהרים און ענין בעילה
—
„ואסור לשתות בצהרים אפילו מעט”
Speaker 1: אפשר אויך האט איינמאל דער רמב”ם געזאגט פורים, אפשר זאל מען טון. אקעי, אבער יוצא מן הכלל. אבער באופן כללי איז עס מפיח חכמתו — ער ווערט א שיכור, יא, זייער גוט. ער ווערט א שיכור, ער הייבט זיך אן שיכור’ן יעדן טאג.
און אויב ער איז נישט טאקע בפני עם הארץ, איז אויסער די געווענליכע עבירות פון שכירות, האט ער אזא חילול השם, ער איז מחלל שם שמים, ווייל למראה עיניים — וואסערע פנים טראגט א תלמיד חכם ווען ער זעט אים אזוי.
זאגט דער רמב”ם: „ואסור לשתות בצהרים אפילו מעט.”
פארוואס בייטאג, נאכמיטאג, טרינקען וויין אסור?
מקור — משנה אבות: „שינה של שחרית ויין של צהרים”
Speaker 2: יא, עס איז דא א משנה — שינה של שחרית ויין של צהרים.
Speaker 1: עס איז דא א משנה שטייט אזוי, רבי דוסתאי בן הרכינס אומר: „שינה של שחרית, ויין של צהרים, ושיחת הילדים, וישיבת כנסיות של עמי הארץ — מוציאין את האדם מן העולם.”
זאגט ער אז דאס איז איין גרויסע… זיין לייפסטייל.
דיגרעסיע: א וואָרט וועגן כולל יונגעלייט
איך האב אמאל געהערט פון מיין רבי, ער האט געזאגט אז דאס איז א משנה וואס רעדט קעגן געוויסע כולל יונגעלייט. „שינה של שחרית” — דער רמב”ם האט אויך פריער דערמאנט אז מען זאל שלאפן ביינאכט און אויפשטיין צופרי פריער. יא, נאכדעם קומט ער אין כולל און שלאפט, און מען קומט אן צו שחרית שפעט, און מען מאכט א לחיים, און שפעטער שמועסט מען אביסל פאליטיק, און דערנאך גייט מען צו עפעס א „ישיבת כנסיות של עמי הארץ”. בקיצור, און מען האלט זיך דאך א כולל יונגערמאן נאך אלעם. אקעי.
דיסקוסיע: וואס מיינט „אסור לשתות בצהרים”?
Speaker 2: שוין, אבער בצהרים זאל מען בכלל נישט טרינקען? אדער בכלל לאו אכילה?
Speaker 1: אה, זאגט דער רמב”ם קלאר, און דו האסט פריער געפרעגט, וואס איז מיט די שתיה בכלל אכילה?
Speaker 2: עס איז נישט בכלל אכילה איינער וואס איז שיכור.
Speaker 1: ניין, ער זאגט פשוט אז ווען מען עסט, מען טרינקט דאך כדרך סעודה, איז דאס נישט שכירות, דאס איז א פארט פון די סעודה, דאס איז איינגעהאלטן. וואס גייט דא פאר? ער האט דאך געזאגט אז בכלל אייביג זאל מען נאר טרינקען לשם אכילה לשם שמים. סאו וואס טוט זיך בצהרים? וואס לייגט ער צו בצהרים?
Speaker 2: די אכילה לשם שמים מיינט נישט אבער אז עס איז נאר אזויפיל ווי דו דארפסט האבן, עס איז נישט קיין נפיחה. עס איז א פארט פון די סעודה, קומט אויס אז מען טרינקט אביסל. אבער וואס איז די „אסור לשתות בצהרים”? סתם איז אסור לשתות אלא בכלל אכילה.
Speaker 1: זאגט ער, אה, אפשר צהרים מיינט ער געווען עפעס אזא מאמענט, די נאכמיטאג איז געווען עפעס אזעלכע תהילים וואס לעצטנס טרינקען אזוי נאכמיטאג, אפשר איז דאס די נקודה.
אדער אפשר מיינט ער ביינאכט נעגער, ווען מען עסט די געווענליכע סעודה. אדער ביינאכט אפילו נישט בשעת סעודה, אפשר ביינאכט איז יא א צייט ווען עס מאכט זיך אז מען זעט אז עס איז כוונתו לשם שמים.
Speaker 2: זאל האבן קביעות, אבער נאכמיטאג איז דאך נישט קיין צייט, ווייל מ’איז דאך אין די ארבעט. דו ביסט א העפטיגער יונגערמאן אדער דו שטינקסט שוין נאכמיטאג עמיס?
„ואין אסור אלא יין שלאחר המזון”
Speaker 1: „ואין אסור אלא יין שלאחר המזון.” דער וואס מ’ווארנט איז נישט אויף דער וויין וואס מ’טרינקט בשעת’ן עסן וואס העלפט דעם עסן, נאר דער יין שלאחר המזון.
אה, גוט. סאו ס’איז דא אן עצה — אויב איינער וויל מער טרינקען, זאל ער עסן מער.
Speaker 2: האסטו אבער א פראבלעם, מ’טאר נישט עסן צו פיל, „אלא כמו מאכל תפשע לשנים”.
פורים — יוצא מן הכלל
Speaker 1: אקעי, אבער איך טראכט אבער יא וועגן פורים. דער רמב”ם אין קדושה האט געזאגט אז די מצוה פון עד דלא ידע איז פארט פון סעודת פורים. נישט אזוי ווי ס’איז דא וואס לערנען אז ס’איז עקסטערע זאכן. דער רמב”ם זאגט „כיצד? אוכל בסעודה זו, שותה יין.” ס’קען זיין אז אפילו פורים קומט די יין בתוך המזון, נישט אין ענין יין לאחר המזון. ס’איז א חלק פון די סעודה. יא.
ס’קען זיין אז דאס וואס מ’זאגט אז מ’זאל טרינקען יותר מלימודו, מיינט מער וויפיל געווענליך איז מען מתיר פאר א תלמיד חכם וואס לערנט, און ער מעג אפילו טרינקען אביסל מער וויפיל ער מעג לויט זיין לערנען.
אקעי, אבער עגען, די הלכות זענען כלליות. אויב ס’איז דא א יוצא מן הכלל פאר פורים, קען זיין אז ס’איז א יוצא מן הכלל. אבער אזוי ווי מ’זאגט, לערנען מיר יעצט, קען נאך אלץ זיין אז ס’איז דא א יוצא מן הכלל. מ’רעדט דאך דא באופן כללי.
—
ניכר בבעילתו — וויאזוי א תלמיד חכם פירט זיך אין ענייני תשמיש
איז עד כאן איז אין ענין אכילה, רייט? יעצט גייען מיר רעדן וועגן בעילתו — וויאזוי די בעילה פון א תלמיד חכם איז אנדערש פון די המון עם. יא.
„ראוי לו לתלמיד חכמים שינהיג עצמו בקדושה”
זאגט דער רמב”ם: „אף על פי שאשתו של אדם מותרת לו תמיד” — שטייט תמיד ווען זי איז בטהרה. עגען, יא. נישט יעדע זאך קען מען…
„ראוי לו לתלמיד חכם שינהיג עצמו” — דער רמב”ם זאגט נישט תלמיד חכם, תלמיד חכמים.
דיוק: „תלמיד חכמים” נישט „תלמיד חכם”
איינער וואס איז א תלמיד פון חכמים. רייט, ווייל תלמיד חכם מאכט נישט קיין סענס. דו ביסט א תלמיד אדער א חכם. אבער איך זאג אויך, א חכם דארף שוין נישט דער רמב”ם רעדן צו אים, ווייל ער ווייסט דאך שוין אלעס. מ’רעדט דאך דא ווי לאנג ער איז נאך א תלמיד חכמים. יא. דער רמב”ם איז אלעמאל מדייק דאס צו זאגן. אונז וואלטן מיר געזאגט תלמיד חכם, וואס איז אן עם הארצות. א תלמיד חכמים? ניין, קען זיין אז… א תלמיד חכמים איז א געוויסער חכם. היינט איז מער תלוי אויב מ’האט א רבי מובהק. אקעי.
Speaker 2: איך מיין אז מ’זאגט תלמיד חכם איז נישט א נאמען פון א וועלט. ס’מיינט תלמיד של חכם. של חכמים. יא.
„ולא יהא מצוי אצל אשתו כתרנגול — אלא מלילי שבת ללילי שבת”
Speaker 1: אקעי. איז „ראוי לו לתלמיד חכמים שינהיג עצמו בקדושה” — ער זאל זיך פירן מיט א גרעסערע קדושה נאך. „ולא יהא מצוי אצל אשתו כתרנגול” — ער זאל נישט זיין אייביג ביי זיין ווייב אזויווי א תרנגול.
„אלא מלילי שבת ללילי שבת” — ער זאל נאר זיין מיט זיין ווייב שבת, פון ליל שבת לליל שבת.
דיסקוסיע: „אם יש בו כח” — צוויי פירושים
„אם יש בו כח” — מיינט אם יש בו כח זיך איינצוהאלטן און טון נאר איינמאל א וואך, אדער דעמאלטס אויך, ווייל ס’האט צו טון מיט דעם וואס די גמרא זאגט אז תורה מתשת כחו של אדם, ממילא האבן זיי געטון נאר ליל שבת.
איז אויב ס’איז גאר א גרויסער תלמיד חכם און ער האט נישט קיין כח אפילו נישט פאר דעם?
Speaker 2: יא, איך מיין לכאורה דאס גייט צוריק צו וואס זיי האבן געלערנט אין די פריערדיגע פרק, אז ווען מ’האט נישט קיין כח איז מען מסוכן צו בועל זיין. אזוי אויב ס’איז דא א תלמיד חכם וואס האט זיך אויך איבערגעלערנט שבת ביינאכט, און ער איז שוין אפגעשוואכט פאר’ן לערנען, אדער ס’איז אן אלטער איד וואס האט נישט קיין כח, וואטעווער — ס’רעדט זיך לפי אויב ער האט כח צו טון דעם ליל שבת.
מצוות עונה — לפי כחו
Speaker 1: ס’איז אזויווי זיי האבן געלערנט, איך טראכט אז דער רמב”ם האט שוין געפרעגט, איך מיין דער רב האט דאס שוין געפרעגט אין די פריערדיגע פרק אדער איינע פון די פריערדיגע פרקים — וואס איז מיט מצות עונה.
אבער זיי האבן געלערנט אז די גדר פון מצות עונה איז לפי כחו. ס’קען זיין אז דו האסט בכלל נישט קיין מצות עונה, דאס איז דאך אן עונה. עונה איז נאכדעם וואס דו האסט כח, זאגט מען דיר יעדער איינער לפי ענינו. אבער איינער וואס האט שוין גארנישט קיין כח איז פטור פון עונה, ס’איז נישט…
„וכשיספר עמה” — לשון פון ספר
Speaker 2: יא. „וכשיספר עמה” — זאגט דער רמב”ם, ווען ער איז עוסק מיט איר אין ענין תשמיש. „יספר” מיינט נישט שמועסן, יא? ס’מיינט וואס מ’רופט הכנה צו תשמיש, דאס וואס ס’שטייט מ’זאל נישט זיין „בועל ודורס” אדער „דורס ובועל”, נאר „שפיר מנהגא ריש”. מ’זאל שמועסן אביסל פארדעם.
„לא יספר לא בתחלת הלילה” — דאס איז פשט אין די לשון. די ריזן פארוואס דער רמב”ם זאגט די לשון איז פשוט ווייל די הדרכה פון „בתחלת הלילה” איז א לשון פון די גמרא, „אדם מספר עמה”.
Speaker 1: אבער לכאורה „מספר” מיינט ממש תשמיש, ער מיינט נישט די שמועסן.
Speaker 2: אה, „מספר” מיינט די תשמיש אליין, נישט די הכנה צו תשמיש. דער רמב”ם האט געטוישט די לשון אינמיטן.
„לא בתחלת הלילה… ולא בסוף הלילה… אלא באמצע הלילה”
Speaker 1: „וכשיספר עמה, לא יספר לא בתחלת הלילה כשהוא שבע ובטנו מלאה, ולא בסוף הלילה כשהוא רעב, אלא באמצע הלילה כשנתעכל המזון שבמעיו.”
נישט ווען ער האט נאך עסן, אזויווי דער רמב”ם האט פריער געזאגט מ’זאל נישט טון קיין תשמיש גלייך נאך עסן, און נישט בסוף הלילה כשהוא רעב, נאר באמצע הלילה כשנתעכל המזון שבמעיו. דאס איז אלעס וואס ער האט שוין געזאגט פריער, נאר צוגעלייגט די זאך אז די גוטע צייט פאר דעם איז אינמיטן די נאכט.
חידוש: „מספר” — א תלמיד חכם איז אייביג מיט א ספר
Speaker 2: ס’איז זייער שיין, אבער א תלמיד חכם רופט מען „מספר”. א תלמיד חכם איז אייביג מיט א ספר, מיט א ספר ספר. אישה מספר. ס’איז מער אן איידעלע וועג, אבער ער רעדט אויך מער איידל.
דאס וואס מענטשן ווייסן פון קבלת ספרים נאך א טשולנט, דאס קומט בעצם פון דעם. ס’איז פשוט נישט גלייך נאך די סעודה, און נישט גלייך זייער שפעט, מ’איז שוין מיד, מ’איז שוין נאכאמאל הונגעריג.
Speaker 1: יא, דא האט ער אנגעכאפט די לשון „מספר”, ווייל ער האט געוואלט אויך מרמז זיין אויף דעם — אז א תלמיד חכם זאל אויך אוועקגעבן אביסל צייט פאר דעם, ער זאל שמועסן מיט איר, ער זאל אויך טון די ענינים.
—
„ולא יקל ראשו ביותר” — קלות ראש און ניבול פה
קלות ראש — א באלאנס
זאגט דער רמב”ם ווייטער: „ולא יקל ראשו ביותר.”
אה, דא דארף מען גיין צוריק. ווייל ווען מ’איז מיט די ווייב, איז דא אן ענין פון קלות, אזויווי ס’שטייט „שחוק וקלות ראש מרגילין את האדם לערוה”. ס’פעלט אויס א געוויסע לעוועל פון קלות ראש כדי צו קענען אריינגיין אין די זאנע. אבער מ’זאל נישט טון ביותר. א תלמיד חכם, יא.
„ולא ינבל את פיו בדברי הבאי, אפילו בינו לבינה”
„ולא ינבל את פיו בדברי הבאי, אפילו בינו לבינה.”
אפילו מ’האט געזאגט מ’דארף זיין מספר עמה, דאס הייסט דער מספר מיינט שמועסן, מ’דארף אויך אביסל שמועסן מיט איר, אבער מ’זאל נישט טון דברי הבאי, ער זאל נישט שמועסן קיין נארישע, טיפשות’דיגע זאכן. ניבול פה איז דברי הבאי, אפילו בינו לבינה.
אפילו בינו לבינה מיינט אפילו די ניבול פה איז בינו לבינה, אפילו ער רעדט נאר אין ענינים שבינו לבינה. ער רעדט צו איר. ניבול פה מיינט מ’רעדט וועגן עניני תשמיש. מ’רעדט נישט וועגן אנדערע מענטשן’ס עניני תשמיש, מ’רעדט וועגן זייערע, די בינו לבינה סיטואציע.
חידוש: חילוק צווישן תלמיד חכם און סתם מענטש — ניבול פה בינו לבינה איז מותר
א תלמיד חכם, אפילו צו זיין אייגענע ווייב, רעדט ער מיט מער א פיין לעוועל ווי א סתם מענטש.
מ’מעג, מ’מעג, מ’מעג — דאס איז וואס איך וויל ארויסברענגען. די זאכן זענען מותר. דא זעסטו קלאר א חילוק, אין דעם פרק, אין דעם שטיקל, זעסטו קלאר א חילוק פון וואס מ’פאדערט פון א תלמיד חכם, און וואס ס’פאסט פאר יעדן מענטש, און וואס מ’פאדערט פון א תלמיד חכם.
דאס איז די הלכה — מ’פאדערט נישט פון א צווייטן מענטש. א תלמיד חכם זאגט מען דאס איז רויב. די זעלבע זאך — די ניבול פה בינו לבינה איז מותר פאר א נארמאלן מענטש, אפשר איז דאס אפילו א מצוה, ס’איז א חלק פון די הרגל דבר. א תלמיד חכם, און אפילו א תלמיד חכם איז מספר עמה, אבער ער מאכט עס אביסל איידעלער, נישט מיט דברי הבאי. ער האט א געוויסע לעוועל פון איידלקייט.
„מגיד לאדם מה שיחו” — פסוק און דרשה
„הרי הוא אומר בקבלה” — קבלה מיינט דא דברי נביאים.
ס’שטייט „מגיד לאדם מה שיחו” — דער אייבערשטער זאגט פאר’ן מענטש…
Speaker 2: יא, דער פסוק שטייט… ס’שטייט, דו האסט דאס אין מחשבה? דער פסוק שטייט „מה שיחו”. איך מיין אז ס’מיינט… וואס מיינט דאס פשטות? ווען מ’לערנט א פסוק, האסטו געלערנט אז די חסיד’ישע אידן לערנען נישט קיין תנ”ך, אבער איך האב יא געזען פון די צדיקים אז ווען מ’טרעפט א פסוק אין די גמרא דארף מען עס נאכקוקן, און נישט ממש אן עם הארץ.
ס’איז וואס דער רש”י זאגט…
Speaker 1: אה, איז וואס די טייטש?
Speaker 2: ס’איז דער רש”י זאגט „כל מעשיו פורטין לפניו בשעת מיתתו”.
Speaker 1: וואס טייטשט „שיחו” אבער? מעשיו? מה שיחו… זיין מחשבה זאגט ער?
Speaker 2: ניין, ס’איז נישט אינטערעסאנט. אבער איך מיין אז זיי זאגן על שיחו, מ’מיינט נישט פון לשון שיחה, שמועסן, ס’מיינט… וואס ער טוט.
Speaker 1: אבער די גמרא דרשנ’ט, יא? אפילו שיחה קלה שבין איש לאשתו עתידין ליתן עליה את הדין.
חידוש: „שיחה קלה שבין איש לאשתו” גייט נאר אויף א תלמיד חכם
און דא זעט מען אז ס’האלט אז דאס גייט נאר אויף א תלמיד חכם, ווייל אויף עפעס אן עם הארץ גייט מען… ווען מ’איז שוין האלטן ביי די שיחה קלה שבין איש לאשתו, ווייסט ער האלט שוין ביי די ענד, ער האט נאך א לאנגע ליסט ווייטער.
Speaker 2: אה, דאס הייסט, ס’איז לפי זה איז דאס אן איידעלע זאך. ס’מיינט אביסל ווייניגער וויפיל א גראבער יונג וואלט געטון.
Speaker 1: ס’איז זייער אינטערעסאנט, ווייל ס’פשט דא אז א מענטש דארף אזויווי קענען האלטן קאפ אויף מערערע דימענשאנס, ווייל ער דארף דאך זיין מיט די ווייב לפי מצב שכבו וזרעו, ווי די רמב”ם אין פריערדיגן פרק זאגט ווען ער האט צו פיל. און נאכדעם, ער דארף דאך אין זינען האבן מצוות עונה. און ער דארף אין זינען האבן די ענין פון זיין תלמיד חכם. דארף ער אלעס נעמען אין באטראכט.
דארף עס איז דיפערענט לעוועלס אויף… מ’זעט עס, דארף קענסט זאגן דיפערענט קריטעריע, דיפערענט זאכן. לפי, לפי, לפי. עונות פועלים, חברים, הלכה, חושן משפט, אבן העזר. דארף עס איז דא פרישות, כולו — דא רעדט מען שוין פון פרישות פון דרך תלמידי חכמים.
—
„ולא יהיו שניהם” — סטעיט אוו מיינד ביי תשמיש
זאגט די רמב”ם ווייטער: „ולא יהיו” — דא דערמאנט די רמב”ם די ענין וואס האט צו טון מיט די בניית המידות, וויאזוי אין וועלכע סטעיט אוו מיינד מ’זאל זיין.
„ולא יהיו שניהם” — אינטערעסאנט, דא גייט שוין ארויף די ציווי אויך אויף די פרוי. דער תלמיד חכם מיט זיין ווייב זאלן נישט זיין שיכורים.
„ולא עצלנים” — מען זאל נישט זיין פויל. ס’האט זיך געמאכט, דערווייל שטומט זיך מיט זיך. נישט אין די ריכטיגע סטעיט אוו מיינד, עפעס אזוי נישט…
Speaker 2: יא, יא. אקעי. דאס הייסט, איך מיין אז ס’איז נישט בכוונה, אז ס’האט זיך געמאכט, איך ווייס. אבער דאס איז שיכורים שוין, יא.
Speaker 1: סאו דא שטייט „לא עצלנים” „וקיעו בחשק”. אינטערעסאנט. סאו מצד אחד האט ער נישט צופיל דברי דעת, אבער מצד שני איז ער נישט פארשלאפן.
Speaker 2: יא, איך האב געזאגט שיכורים איז פון די בני תמותה, סאו דאס איז גארנישט קיין דעת.
רמב”ם הלכות דעות פרק ה’ (המשך) — ענייני תשמיש (סוף), צניעות בבית הכסא, און דיבור פון תלמיד חכם
—
הלכה א’ (המשך) — ענייני תשמיש המטה: „לא שיכורים ולא עצלנים”
Speaker 1: יא, יא. אקעי. „שיכורים” מיינט אז ס’איז נישט בכוונה, אז ס’האט זיך געמאכט, דערנאך שפירט ער זיך מיט זיך. אבער דאס איז שיכורים שוין. דא שטייט „ולא עצלנים” — יבואו בחשק.
אינטערעסאנט. ס’איז מצד אחד נישט צו פיל דברי דעת, אבער מצד שני נישט פארשלאפן. איך זאג, שיכורים איז פון די בני תשמיש, דאס איז א הארבע זאך וואס שטייט אויך אין סימן ר”מ.
יעצט רעדט דער רמב”ם, מיר ווייסן נישט. אין סימן ר”מ שטייט דאך אסאך זאכן וואס זענען אויף א תלמיד חכם. דער שולחן ערוך האט נישט מדקדק געווען אזוי שטארק אויף די חילוק פון תלמיד חכם און עם הארץ. דער שולחן ערוך וויל אז יעדער איינער זאל זיין א תלמיד חכם.
—
דיון: „עצלנים” — פויל אדער טרויעריג?
„ולא עצלנים” מיינט סעד, רייט? אין אידיש, אדער אויף העברעאיש, עצבות מיינט סעד.
Speaker 2: ניין, אין אידיש מיינט עס אז ער איז פויל. אין לשון הקודש מיינט עס עצבות, אז ער איז טרויעריג.
Speaker 1: זיי זאלן זיין מיט א חשק. יא.
—
„ולא תהיה ישנה… אלא ברצון שניהם ובשמחתם”
Speaker 1: „ולא תהיה ישנה” — זי זאל נישט שלאפן. „ולא יאנוס אותה והיא אינה רוצה” — ער זאל נישט אנוס’ן ווען זי וויל נישט. ער מיינט נישט דווקא ממש אונס, ער מיינט נישט מיט פרעשור. „אלא ברצון שניהם ובשמחתם” — זיי זאלן ביידע זיין באוויליגט און צופרידן.
דאס איז די אנדערע פון שיכורים, די אלע זאכן צו זיין בשמחה. „יספר מעט וישחק עמה מעט כדי שתתיישב נפשו, אבל ביאה אפילו היא בשמחה לא תהיה בעזות פנים אלא בבושה, לא בעזות, ויפרוש מיד.”
וואס איז „ויפרוש מיד” פונקטלעך ווייס איך נישט — נישט צו פיל. בקיצור, עפעס א לימיט.
—
„כל זה לא כל אדם נוהג מנהג זה” — נאר פאר א חכם
Speaker 1: כל זה, זאגט דער רמב”ם, איז דאך קלאר אז מען רעדט נאר אויף א חכם. „לא כל אדם נוהג מנהג זה אלא מי שקידש נפשו וטיהר עצמו ותיקן דעותיו.” נישט נאר האט ער מקדש געווען זיין נפש און זיך מטהר געווען און מתקן געווען זיינע מדות, יא — „אלא שמועיל לבנים” — גייט עס העלפן אבער בן נאה ובשונה, מ’האט קינדער. נאה מיינט פשוט בגוף, איך ווייס נישט, אדער בשונה, אין מידות. הנהגת החכמים והחסידים.
אפשר דאס איז אזוי ווי דער בית פון מידות וואס מ’לערנט, וואס מ’האט נישט געלערנט דא. אין שמונה פרקים רעדט מען וועגן דעם, אז דא איז א מענטש — דער רמב”ם האט יא געזאגט, ער מיינט אז דא איז א מענטש זאל האבן א נטיה צו גוטע מידות. אפשר נאה מיינט אז דער קינד איז געבוירן מיט א נטיה צו גוטע מידות.
—
„העם ההולכים בחשך” — שארפע לשון
Speaker 1: דער רמב”ם האט דאך אויך פריער געזאגט אז מ’זאל בועל זיין כדי צו האבן א בן גדול בתורה וחכם. יעצט גייט ער זאגן וויאזוי מ’דארף עס טון. בכלל ההולך במנהג שאר העם ההולכים בחשך — וואס ווייסן נישט וואס זיי טוען — אבל הבנים כמו אותם העם. דער רמב”ם איז געווען די גרעסטע כלל: דו האסט קינדער אזויווי אלע אנדערע אידן. פאר א חכם, פאר המון העם זאגט מען נישט די פרק בכלל, ער טוט וואס ער טוט. אבער א חכם זאל ער וויסן אז דא מוז מען זיך פירן אזויווי יעדער — ער טוט זיינע קינדער אזויווי יעדער.
זייער א שארפע לשון, די עם ההולכים בחשך. אפשר זאגן אז ס’מיינט גוים אמת, ס’קען נישט זיין אז ס’מיינט אידן.
Speaker 2: דער רמב”ם איז א לימוד זכות, ער ווייסט נישט בעסער.
Speaker 1: קען זיין. הולכים בחשך מיינט, יא, מענטשן וואס ווייסן נישט, פארשטייען נישט בעסער. זיי זענען… דער רמב”ם האט פריער שוין דערמאנט, הולכים בחשך מיינט מענטשן וואס פארשטייען נישט בעסער, יא?
Speaker 2: ווי אפשר?
Speaker 1: איך געדענק נישט. אקעי. חושך הולך, ערגעץ געדענק איך עפעס פון איינע פון די פריערדיגע פרקים. נישט שייך.
—
צניעות פון תלמידי חכמים — כיסוי ראש און גוף
Speaker 1: זאגט דער רמב”ם ווייטער, צניעות גדולה נוהגים תלמידי חכמים בעצמן. יעצט רעדט מען לכאורה פון די צניעות נישט דווקא בשעת תשמיש, נאר בכלליות. לא יתבזו ולא יגלו ראשם ולא גופם. זיי זענען אלעמאל געגאנגען מיט א קאפל אדער עפעס אויף זייער קאפ.
כיסוי ראש — פון מנהג תלמידי חכמים ביז חיוב לכל ישראל
Speaker 1: איך האב געזען אין שולחן ערוך אז א פשוט’ער איד דארף נישט גיין מיט א קאפל, און פון אונטן האב איך געזען אז דער רמ”א פסק’נט אז יעדער איינער דארף גיין מיט א קאפל אין היינטיגע צייטן. און די פוסקים אחרונים האבן געקומען מיט א חידוש, אז וויבאלד אלע אידן גייען מיט א קאפל, און ווער ס’גייט נישט מיט קיין קאפל איז ער חוקות הגוי — קען זיין אז ס’איז א ממש’ע דאורייתא, נישט סתם א מנהג.
אבער קען זיין לא יגלו ראשם אפילו באופן עראי, וואס איז א קאפל וואס מ’גייט אין דרך כלל — אפילו בשעת כיסוי ראש, זעסטו דא אז די לא יגלו מיינט אייביג, אפילו פונקט ווי מ’גייט אין בית הכסא.
—
צניעות אין בית הכסא
Speaker 1: דאס איז נאך א נושא. „ויצנע ולא יגלה אבר גופו עד שישב, ולא יקנח בימין.”
„לא יקנח בימין” — צניעות אדער פראקטיש?
Speaker 1: זאל דאס האבן צוטון מיט צניעות? ס’איז לכאורה אן ענין, ווייל די ימין לייגט מען תפילין, אדער די ימין נוצט מען סתם אסאך, און ביי יענע ענד דארף מען האלטן ריין. ס’איז אן ענין, דער רמב”ם זאגט אז דאס איז א חומרא פון תלמידי חכמים.
„חדר בחדר” — טיפער אריין
Speaker 1: „יצטרך כל אדם ויתקן לו חדר בחדר.” ס’איז דא וואס זאגן אז דאס איז א חדר אויף נעמען א חדר, אדער אויב ס’איז אין א מערה, זאל עס זיין לפנים ממערה — ס’זאל זיין ערגעץ וואו טיפער. ס’זאל נישט זיין גלייך ביי די טיר, ס’זאל זיין אביסל טיפער אריין. „ונפנה שם.”
אינדרויסן — הינטער א גדר אדער אין א בקעה
Speaker 1: „ואם נפנה אחורי גדר” — אויב איז מען אינדרויסן אונטער’ן הימל, ס’איז נישט אין א בנין — „ירחיק כדי שלא ישמע חבירו קולו אם נסרח” — אויב מאכט ער א נויז בשעת’ן ארויסגיין, זאל מען אים נישט הערן. „ואם נפנה בבקעה” — אויב דארף ער ארויסגיין אין א גראדע פלאץ, ס’איז אפילו נישט דא קיין גדר, מוז ער זען אז ס’איז א גראדע פלאץ — זאל ער כאטשיג זיין גענוג ווייט „כדי שלא יראה חבירו פריעתו” — זיין חבר זאל נישט זען זיין אויפגעדעקטקייט.
נישט רעדן בשעת’ן נפנה זיין — אפילו ביינאכט
Speaker 1: זאגט ווייטער דער רמב”ם, „ולא ידבר כשהוא נפנה, אפילו לצורך גדול.” און די אלע מנהגים פירט ער זיך אפילו ביינאכט ווען קיינער זעט נישט, ס’איז טונקל. „דרך צניעות בית הכסא ביום כך נוהג בלילה, אפילו כשאין שם אדם” — אפילו ווען מענטשן זעען נישט, ווייל מענטשן שלאפן, אבער ס’איז נאך אלץ אן ענין פון צניעות בינו לבין עצמו.
דער רמב”ם זאגט נישט פארוואס, ס’איז א פסוק פון צניעות.
—
דיון: סתירה מיט פרק ד’ — „עשר פעמים” אין בית הכסא
Speaker 1: ס’איז שווער צו פארשטיין, ווייל דער לוקח טוב האט געזאגט אז דער תלמיד חכם דארף זיך נאכשטעלן, כדי ער זאל נישט דארפן אינמיטן טאג גיין זוכן א פלאץ. דער רמב”ם האט דאך פריער געזאגט אז מען דארף צען מאל ארויסגיין. אפשר דאס איז פאר א תלמיד חכם? אפשר יענץ איז פאר יעדן, און דאס איז פאר א תלמיד חכם? א תלמיד חכם דארף אויפזיין אויף זיין געזונט, א תלמיד חכם איז נאר א לעוועל העכער פון דעם.
אבער אפשר דער מוצא את עצמו בודק, און על פי רוב גייט ער נישט דארפן, ווייל ס’איז נישט קלאר. ס’איז ממש א סתירה. איינער זאגט אויפ’ן זייט עפעס וועגן טאג?
Speaker 2: ס’זעט אויס ווי א סתירה.
Speaker 1: לאמיר זען. אפשר שטייט אין בית יוסף עפעס וועגן דעם?
אפשר די ווארט דא איז דוקא — אקעי, דאס ברענגט א לשון, דאס איז א גמרא אין ברכות ס”ב, אז רב האט געזאגט. אבער ס’קען זיין, ס’קען זיין אז דאס איז די סתירה — די טענה איז דארט האט ער גערעדט בבחינת רפואה, דא ברענגט ער א גמרא. אבער ס’קען זיין, מ’קען נאך אלץ זאגן, אקעי, ס’איז א סתירה, די פרט איז א סתירה, אבער מ’קען זאגן אז דא מיינט ער צו זאגן: זיי דיך מסדר אויף אן אופן אז דו ווייסט ווען דו דארפסט גיין אין בית הכסא.
דאס קען מען אפילו זאגן היינט, אז דא איז דא א בית הכסא — ס’איז אמאל דא איינער וואס האט זיך נישט גוט בארעכנט אינמיטן וועג. אבער איך האב געזען יודן, זיי גייען אין בית הכסא פארן עסן, נאכן עסן, פארן מעריב, נאכן מעריב.
ס’זעט מיר אלץ אויס ווי א שטיקל סתירה, און מ’דארף עס ענטפערן. אבער דו פארשטייסט וואס איך זאג, אז ס’איז מער א נושא אז ס’איז זעכן אין קאנטראל. וויפיל ס’איז אין זיין קאנטראל, זאל ער עס טרייען צו טון אין א צייט וואס ער איז מתרחק זיין.
Speaker 2: ער האט דאך א פראבלעם, ווייל ס’איז אן ענין פון סכנה, האט א תלמיד חכם דאך געדארפט גיין מיט שמירה, און ער האט דאך נישט דערמאנט שמירה.
Speaker 1: ניין, נישט קיין סכנה, ווייל אפילו דער התרחק איז דאך א דרך עראי — ער גייט ווייט אין א בקעה, ס’איז דאך נאכנישט קיין וועג. סאו אויב דו האסט זיך אויסגערעכנט, קענסטו לכתחילה גיין אין אפשר א מקום צנועה ביותר, אין אפשר א גדר, אין אפשר א מערה, אפילו אין א מערה, וואטעווער די ריכטיגע וועג איז.
דיגרעסיע: היינטיגע בית הכסאות
Speaker 1: די היינטיגע בית הכסאות — מ’מאכט די שיעור וואס איז אפן פון דריי זייטן, ס’איז אפשר נישט יוצא די אלע הלכות. מ’דארף רעדן מיט די מנהלים וואס מאכן די…
—
הלכה ב’ (אנהויב) — וויאזוי א תלמיד חכם רעדט
Speaker 1: אזוי גייט דער רמב”ם ווייטער, וויאזוי דארף א תלמיד חכם רעדן? זאגט דער רמב”ם, תלמיד חכם לא יצעק ויצווח.
פרינציפיעלע שאלה: דיני דרך ארץ — נאר פאר תלמידי חכמים?
Speaker 1: א מינוט, ביי די וועי, דער רמב”ם האט נאכנישט געהאט דיני דרך ארץ פאר מענטשן, רייט? ער האט געהאט וויאזוי א איד דארף עסן. דיני דרך ארץ פאר סתם מענטשן איז דא ערגעץ?
Speaker 2: וואס הייסט דיני דרך ארץ?
Speaker 1: למשל, די זאכן מ’זאל נישט שרייען ביים רעדן — איז דאס אויך גילטיג פאר סתם מענטשן? אדער ס’איז א דין ספעציעל פאר א תלמיד חכם?
Speaker 2: פאר סתם מענטשן איז נישטא מיט וועם צו רעדן.
Speaker 1: ער גייט שפעטער אויסרעכענען, למשל, נישט רעדן לשון הרע — דאס איז דאך א לאו צום מיצער. ס’איז יא דא, דער רמב”ם גייט שפעטער אין די הלכות לשון הרע. אפשר יא, אז דאס איז הלכות מדות. אפשר איז דאס א מדה טובה נישט צו שרייען אויף א צווייטן מענטש. אבער איך מיין אז דא רעדט מען פון זאכן וואס מ’זאל אויסקוקן שיין, זאל זיין…
—
דיון: עטיש אדער עסטעטיש?
Speaker 2: ניין, איך בין נישט מסכים. מיר האבן שוין גערעדט. איך וועל דיר זאגן מיין חילוק. די זאכן זענען אמת’דיג גוט, נאר דער רמב”ם זאגט נישט פאר יעדער איינער, ווייל ער האלט אז מ’קען נישט פאדערן פון יעדער. א נארמאלער מענטש איז יא א שרייער. א תלמיד חכם דארף זיין א בעסערער מענטש.
Speaker 1: נאר וואס איך מיין צו זאגן איז, אז די זאכן זענען נישט דוקא שלעכט עטיש, נאר ס’איז שלעכט אזוי ווי… ווי אזוי זאגט מען עס? נישט מענטשלעך. ס’איז נישט שיין, ס’איז נישט… עסטעטיש. ס’איז נישט עטיש, נאר ס’איז עסטעטיש. א תלמיד חכם דארף האבן א שיינע… דארף האבן חן ביי מענטשן און דארף אויסקוקן שיין.
Speaker 2: ניין, איך בין נישט מסכים. איך וועל דיר זאגן, איך בין נישט מסכים. ס’איז יא עטיש, נאר וואס דו ביסט גערעכט איז אז ס’איז לעוועלס פון עטיש. דו ווייסט, ס’איז נישט אן עבירה צו שרייען, ס’איז אביסל נישט איידל. דו ווייסט, ס’איז נישט איידל. און ס’איז נישט נאר פרסום, דאס וואס דו זאגסט צו שרייען צו גיין צו קדושת השם — ס’איז דא געוויסע זאכן וואס דו וועסט זען טאקע אין די זעלבע זאכן וואס דו האסט געזאגט פון קדושת השם.
Speaker 1: איך מיין אז די אלע זאכן וואס א שארפע חסיד, א קאצקער, מאכט אוועק וועגן ס’איז שיין, ס’איז אבאוט שיינקייט, אבאוט סאונדן גוט, אדער ווי מער עסטעטיש — איז א שארפע חסיד.
Speaker 2: יא, ניין, איך מיין נישט. צו זיין א מענטש און נישט רעדן שיין צו מענטשן איז נישט קיין עטישע זאך?
Speaker 1: מ’רעדט נישט דא פון דוקא נישט רעדן שיין צו מענטשן. סתם, ס’איז א וועג פון רעדן, צו זיין בחן, צו האבן טעם. ווי אזוי איז בחן? צו רעדן בנחת, „ודבורו בנחת עם הבריות.”
Speaker 2: א קאצקער חסיד רעדט נישט מיט ישוב הדעת?
Speaker 1: איך ווייס נישט, נישט זיכער. ער מאכט אסאך ישוב הדעת, און נאכדעם שרייט ער. אקעי, אבער ס’איז לצורך. אבער דער קאצקער רבי האלט אז ער וויל אנשרייען די חסידים, אבער צו רעדן מיט א מענטש אין דער גאס, רעדט ער אויך אזוי? ניין.
—
דער רמב”ם’ס לשון: „לא יהא צועק וצווח… אלא דבורו בנחת”
Speaker 1: זאגט דער רמב”ם, „תלמיד חכם לא יהא צועק וצווח בשעת דבורו כבהמות וחיות” — ער זאל נישט שרייען ווען ער רעדט ווי בהמות וחיות — „ולא יגביה קולו ביותר, אלא דבורו בנחת עם כל הבריות.” למעשה, ווען ער רעדט, רעדט ער איידל. און ווען ער רעדט איידל, „יזהר שלא יתרחק…”
Speaker 2: בנחת מיינט… איידל איז אנדערש, מער אזוי ווי… רואיג, שטייט, בישוב, יא.
א שיעור מיט בנחת — נישט צו פראפעסיאנאל
Speaker 1: זאגט אבער דער רמב”ם ווייטער אז ס’איז דא א שיעור מיט ווי סאך בנחת. אויב וועט מען רעדן צו פראפעסיאנאל, צו צאלן, צו גוט, קומט עס אויס ווי דו ביסט א גרויסער בעל גאוה.
אזוי אז ער זאל זיך נישט שפירן אזוי ווייט, אז ער זאל זיך שפירן רואיג און איבערגעלאזט א רוח. נאר מ’זאל נישט רעדן אזוי ווי איינער וואס איז עפעס, כאילו יעדע ווארט איז זייער פענסי אויסגעהאקט. ניין, ס’איז אמת, ס’איז באקוועם פאר א מענטש ווען מ’רעדט צו אים נישט ווי א חבר. ס’איז דא א געוויסע חבר, אבער נישט צו שטארק ווי א חבר — נישט אזוי ווי צוויי בחורים אין דארמיטארי. אבער נישט אזוי ווי דו רעדסט יעצט צו די פרעזידענט, נאר עפעס א געוויסע איידלקייט. די פרעזידענט ווייס איך נישט, אבער ס’איז דא אזעלכע מענטשן.
רמב”ם הלכות דעות פרק ה’ (המשך) — ענייני דיבור פון תלמיד חכם: בנחת, מקדים שלום, דן לכף זכות, לא ישנה בדבורו, כללו של דבר
—
דיבור בנחת: דער באלאנס — נישט צו פיל און נישט צו ווייניג (המשך)
ער זאגט אבער, דער רמב”ם ווייטער, אז עס האט אויך א שיעור ווי סאך בנחת. אויב וועט מען רעדן צו פראפעשענעל, צו פאליש, צו גוט, קומט עס אויס ווי דו ביסט א גרויסע בעל גאוה. ולא ס’איז רחק עד שיורגש לדובר גסות הרוח — זאל נישט רעדן אזוי ווי איינער וואס איז א פסיכאלאג, יעדע ווארט איז ווי איין פענסי אויסגעהאקט. ניין, עס איז אמת — עס איז באדערט פאר א מענטש ווען מען רעדט צו אים נישט ווי א חבר.
עס איז דא א געוויסע חבר, אבער נישט צו שטארק ווי א חבר. נישט אזוי ווי צוויי בחורים אין די דארמיטארי, אבער נישט אזוי ווי דו רעדסט צום פרעזידענט — נאר עס איז א געוויסע איידלקייט.
פראקטישע אילוסטראציע — מוגזם’דיגע בנחת
דער פרעזידענט ווייס איך נישט, אבער עס איז דא אזעלכע מענטשן וואס זיי רעדן… וועסטו וואוינען אין לעיקוואד דא, איז איינס גרינג צו טרעפן דעם מענטשן וואס רעדן בנחת באופן מוגזם, וואס שרייט ארויס פון זיי רעדן אז “איך בין א גרויסער ראש ישיבה און איך בין נאך א בעל מדות אויכעט.” קאם דאון, ווייסטו וואס איך מיין?
Speaker 2: יא. האסט שוין א נאמער, זענען אנגעגאנגען?
Speaker 1: ניין, איך קען עס נישט טון, איך קען עס נישט טון אפילו איך וויל — איך האב נישט געבוירן מיט דעם. מענטשן פילן עס, מענטשן פילן איינער וואס איז א פעיקער שמייכל, עקסטער איבערגעגעביגקייט. “יא, און אפשר וויל איך קען דיך, די חפץ א טובה טון.” דו מאכסט קיין טובה, אקעי?
דארף זיין איידל מיט א בעלענס. דא האסט אויך אזוי ווי דער דרך אברהם — זייער גוט, ס’איז א געוויסע בעלענס. די בעלענס איז מער פון שכל.
בנחת מיינט נישט אלעמאל שטיל
הייסט, מען דארף עס איידל. אמאל דא איינעם, מ’זאגט אים “רעד בנחת”, מיינט ער אז מ’דארף רעדן אלעמאל אזוי שטיל און רואיג. אמאל דארף מען רעדן נארמאל. מען זאגט אים אסאך סקול צו זאגן — נישט שרייען, נישט זיין קיין ווילדער, אכדומה.
—
מקדים לשלום כל אדם
זאגט ער ווייטער: מקדים לשלום כל אדם. ער באגריסט יעדן איינעם. מקדים — ער ווארט נישט אז יענער דארף מיר ערשט גריסן, ווייל אזוי פאסט. ער האט כדי שתהא רוח הבריות נוחה הימנו — ווען מענטשן איז רוח, זאלן זיי זיין צופרידן. מענטשן זאלן צופרידן זיין, מענטשן זאלן גלייכן דעם תלמיד חכם.
זייער גוט. “מקדים” איז א גרויסער פעווער געים וואס מענטשן שפילן אסאך מאל — עס איז א גרויסע רעדע: ער איז מיט’ן שלום פאר דיך, ער ווארט דו זאלסט אים זאגן שלום. מענטשן — און שלום פשט, אוודאי, ער האט נאך זיין רעספעקט, מיינט נאך נישט אז עס איז דיין חבר — אבער ער קען באגריסן דיך.
דרך האמצעי אויך דא — נישט נאכלויפן א סנאב
צו אפגעשלאגענע מענטשן — אויב דארפסט אסאך מאל געדענקען אז יענער אפשר איז פארלוירן, אז דו וואס האסט א שטיקל א חשוב’ער פערזענליכקייט, האט ער א געוויסע פחד. אויב יענער איז אין זאלץ, די דירה קומט נישט צו — יעצט דארפסטו טאקע היטן דיין רעספעקט און נישט צו גיין צו אים. וואס דארפסט אייביג טראכטן אז ס’קען זיין אז יענער איז פשוט פארלוירן אביסל, מיינער דארפסט אים מקרב זיין.
אבער מ’רעדט נישט פון די עס פארלוירן — ניין, איך זאג, לכאורה דא איז אויך דא א דרך האמצעי. אויב איינער איז א סנאב צו א תלמיד חכם, דארף נישט דער תלמיד חכם נאכלויפן. ער דארף נישט ווארטן אייביג אז יענער זאל מאריך ימים זיין.
—
דן את כל האדם לכף זכות
והדן את כל האדם לכף זכות. גראדע די ספר בורא פרי עץ חיים וואס האבן עס נישט שוין געהאט — יא, זיי האבן עס געהאט סיי במידות ומצוות, און אויך מיין איך פריער ביי די תלמיד חכם לכבוד חוד. והדן את כל האדם לכף זכות — א תלמיד חכם דארף יעדן מענטש דן זיין לכף זכות. ער דארף אייביג טראכטן גוטס אויף א מענטש.
דיון: וואס מיינט “דן” — טראכטן אדער ממש דן זיין?
Speaker 2: “דן” מיין איך נישט, ער רעדט נישט וועגן טראכטן. לכאורה ווען ער רעדט וועגן מענטשן, איז ער דער וואס איז דן לכף זכות, ווייל “דן” קומט נישט דא אריין — ער רעדט נישט פון דיבור.
Speaker 1: קוק ווייטער: והמספר בשבח חברו, והרואה את נגעיו, וכל אוהב שלום. אז איך דערצייל בשבח חברו, והרואה את נגעיו וכל אוהב שלום ורודף שלום — מען דארף נאכגיין שלום.
חידוש: אפשר נאר א תלמיד חכם דארף דן זיין לכף זכות
Speaker 2: איך טראכט אז קען זיין אז נאר א תלמיד חכם דארף דן זיין לכף זכות, ווייל סתם א מענטש דארף בכלל נישט דן זיין. ווער איז געבעטן צו דן זיין? א תלמיד חכם איז דאך דער דיין — אים פרעגט מען עצות פאר שידוכים, אים פרעגט מען צו ער זאל זיין יענעם’ס חבר. ער איז דער דיין — זאל ער דן זיין לכף זכות.
Speaker 1: יא, קען זיין. אויך, דאס וואס איר זאגט — א פשוט’ער מענטש האט נישט די לעוועל פון סיריעסנעסס, נישט אזוינע השפעה וואס ער טוט. איינער וואס האט אביסל רעספעקט, עס האט א ווייט. רייט. ער דארף אסאך מער טראכטן, ווייל וואס דו זאגסט האט א גרויסע השפעה, ווייל מענטשן גייען עס איבערטראכטן. ס’איז אמת אזוי — ווען איינער גייט אריין צו אן אדם גדול, גייט ער זיך נאכדעם פארצייכענען פונקטליך וואס ער האט אים געזאגט. ס’איז אסאך מער אן אחריות פאר אן אדם חשוב צו טראכטן וואס ער זאגט.
Speaker 2: קען זיין נישט נאר וועגן די אחריות, נאר אויך צו טראכטן אז ס’איז א נושא. אסאך מאל אונז זענען אזוי קריטיקעל מענטשן, זאגן קריטיק — ס’כאפט נישט אז ס’קען נאך זיין אז איינער זאל נעמען די קריטיק ערנסט. ווייל דו ביסט אזוי זיכער אז ס’איז אלעס נישט נוגע, ממילא זאגסטו קריטיק. איינער כאפט אז ס’מאכט א נפקא מינה זיין קריטיק, מיט אמאל הייבט מען אן אביסל מער דן זיין לכף זכות.
Speaker 1: סאו אויב איינער האט מיר אמאל געהערט ווי איך האב איינעם אריינגעפארן — אלע ווייסן אז ס’קומט פון ענוה פון ר’ סאליש. ס’איז אויך געמיינט אזוי. ס’איז טאקע נישט פון ענוה, פון שפלות. ס’קומט פון נישט גענוג זיך איינטראכטן אז מיינע ווערטער האבן ווייט.
Speaker 2: אה, שטייט אז אמאל דארף מען שרייען אויף יענעם וואס ס’קומט זיך, אזוי ווי זיי האבן געלערנט…
Speaker 1: אקעי, אקעי.
—
דברי חכמים בנחת נשמעים — ער וואטשט זיינע ווערטער
דא אייגנטליך — דברי חכמים בנחת נשמעים. דער תלמיד חכם זעט אז זיינע ווערטער ווערן אויסגעהערט. אויב ער פילט אין מוח אז ער דארף עפעס טון, זאגט ער. אבער אויב נישט, שווייגט ער. ער וואטשט זיינע ווערטער אויך פאר די זעלבע סיבה — אז זיינע ווערטער זאלן נישט ווערן ביליג. אויב ער גייט ארויס מיט א קול קורא וואס קיינער ליינט נישט, האט ער דאך זיין קול קורא פארלוירן אין די שוואויוס.
—
דער רמב”ם’ס מעטאדע: צוזאמשטעלן משניות אבות
כיצד? זאגט דער רמב”ם. און דער רמב”ם לייגט אריין אסאך פון די זאכן וואס זענען משניות אין מסכת אבות — דן את כל האדם לכף זכות, הוי שפל רוח — די אלע זאכן זענען משניות אין אבות. אבער דער רמב”ם מאכט, כדרכו, א זייער שיינע סדר פון זאכן. ער קאנעקט זאכן, א פסוק אין משלי — דער רמב”ם לייגט עס צוזאם אויף א וועג וואס מאכט עס פאר א סטארי. דער רמב”ם האט גענומען וואס ער האט געהאלטן אז ער וויל מלקט זיין אין זיין סדר, און עס צוזאמגעשטעלט.
די זאכן וואס ער גייט דא — שטייט אין אבות, אבער אונטער די העדינג אז ס’האט צו טון מיט דברי חכמים.
—
לא ירצה חבירו בשעת כעסו, לא ישאל על נדרו, לא ינחמנו בשעה שמתו מוטל לפניו
לא ירצה חבירו בשעת כעסו — זייער משמעות איז אז ער רעדט נישט צו אים דברי ריצוי ווען ער איז אין כעס, ווייל דעמאלטס וועט עס נישט העלפן.
ולא ישאל לו על נדרו בשעת נדרו — ווען ער מאכט א נדר איז ער דאך יעצט צעווילדעוועט, ער האט זיך געמאכט א נדר פאר א סיבה. דו גייסט אים יעצט טרייען צו… נאר ווארט אז ער זאל זיך בארואיגן, און דעמאלטס צו קענען.
די זעלבע זאך — ולא ינחמנו בשעה שמתו מוטל לפניו — ווייל יעצט איז ער צו שטארק אין צער און ער וויל נישט הערן קיין טרייסט. ער קען נאך נישט איבערמישן די בלעטל און יעצט טראכטן פון די פיוטשער. אבער נאכדעם וואס ער וועט שוין באגראבן ווערן, דעמאלטס איז די צייט צו טרייסטן.
וכן כל כיוצא באלו — טראכט וואס דו זאגסט, אז ס’זאל קומען אריין אין די ריכטיגע צייט. דאס איז א וויכטיגע זאך — ס’איז א געוויסע חוש צו וויסן ווען צו זאגן וואס, און צו פארמיידן פראסטרעישאן און עגמת נפש.
בשעת כעסו — אפילו ווען ער איז ברוגז אויף דיר
דער “בשעת כעסו” מיינט אפילו אז ער איז ברוגז אויף דיר. אמאל קומט א מענטש און ער איז ברוגז אויף דיר. איך האב געזען, איך רעד מיט מענטשן וואס זענען ברוגז אויף מענטשן. דער תלמיד חכם וואס האט שכל, ער ווייסט — אפילו איך קום טענה’ן אויף אים אדער אויף זיין חבר, זיין שכן — ער הערט אויס, ער ווייסט אז ער האט אויך אסאך מאל וואס צו ענטפערן. ס’איז נישט פשט אז מיר זענען אלעמאל גערעכט.
ער הערט אויס און ער זאגט “יא, אקעי”, ער איז עס מקבל. מענטשן איז שווער פאר מענטשן צו ליידן אז יענער איז ברוגז אויף מיר — “איך דארף זיך פארענטפערן!” דו דארפסט נישט. ער איז ברוגז, מען קען נישט קיין צייט יעצט צו זיין חרם’יש. אנדערע טאג.
—
ולא יראה חבירו בשעת קלקולו
נאכדעם איז דא נאך א זייער שיינע הנהגה, די נעקסטע שורה. וואס זאגט ער ווייטער? ולא יראה חבירו בשעת קלקולו — ער זאל נישט, ווען ער כאפט זיין חבר בשעת קלקולו, זיין חבר האט אים פונקט געכאפט רעדן, ווי מען זאגט, רויטהאנטיג — ער האט אים געכאפט ביים טון אן עבירה — ווייז נישט אז דו האסט אים געזען. יעלים עיניו ממנו — זאל ער מעלים עין זיין פון אים.
אין חינוך — א זייער שטארקע זאך
דאס איז א מורא’דיגע אמת, און איך מיין אין חינוך איז עס א זייער שטארקע זאך, ווייל דיין קינד זעט אז דו ווייסט שוין, האט ער שוין נישט קיין סיבה עס צו באהאלטן. ער פארלירט זיין רעספעקט, און ער גייט זיך מער נישט טרייען צו בכלל צו אימפרעסן, ווייל ער ווייסט אז דו ווייסט.
פראקטישע נפקא מינה — ווען דער מלמד רופט
סאו אפילו דער מלמד האט דיר גערופן אז דיין יונגל איז נישט אזוי וואויל — אויב האסטו נישט עפעס א מהלך וואס צו טון דערמיט, איז דא גארנישט אנצוגיין פון אים זאגן “דיין רבי האט מיר געזאגט דו לערנסט נישט”, ווייל ס’איז גארנישט אנצוגיין דערפון. פארקערט — זאג אים “דו לערנסט, לערן בעסער.” אדרבה, יא.
און אויך איז עס סתם פארשעמען א מענטש. מילא, קענסט עפעס העלפן? ס’העלפט דיר נישט, ער ווייסט שוין. ער טוט דאך שוין עס ווייל ער האט שוין עפעס אן עצה. ס’איז גברא אן עצה נישט.
Speaker 2: יא.
נאך א סיבה — ער איז שוין גענוג פארשעמט
Speaker 2: נא, ס’איז אויך אמת פאר נאך א סיבה, ווייל ווען יענער זעט אז דו האסט געזען, דארף ער שוין נישט קיין מוסר בכלל יעצט. ער איז שוין גענוג פארשעמט. מוסר דארף ער ווען ער מיינט אז מען זעט נישט און ער האט נאך די…
Speaker 1: יא.
—
ולא ישנה בדבורו — ולא יוסיף ולא יגרע
אקעי, און ווייטער. ולא ישנה בדבורו — ער זאל נישט טוישן פון וואס ער זאגט. “בדבורו” מיינט מסתמא נישט אז ער זאל נישט פאלגן עפעס וואס ער זאגט. איך מיין אז ער זאל נישט פארדרייען א קאפ, ער זאל נישט מגזם זיין. אזוי ווי ער זאגט ווייטער: ולא יוסיף ולא יגרע. ער צייכנט צו אזוי ווי די גמרא זאגט אז עת לעשות לה’ הפרו תורתך — מעג נאר משנה זיין אין געוויסע פעלער.
ס’טייטש, ער זאל זאגן זאכן כמו שהם, אמת. ער זאל נישט אפגיין פון די אמת. ולא יוסיף ולא יגרע — ער זאל נישט רעדן קיין גוזמאות, ער זאל נישט צולייגן אדער אראפנעמען.
אלא בדברי שלום וכיוצא בהן — אויב מען דארף רעדן דברי שלום, אזוי ווי פריער זאגט ער “אוהב שלום ורודף שלום”, דעמאלטס מעג מען יא מוסיף זיין און גורע זיין, אזוי ווי די גמרא זאגט אז עת לעשות לה’ הפרו תורתך — מעג משנה זיין.
דער מדרש פון אהרן הכהן — אוהב שלום ורודף שלום
איך מיין, דער רמב”ם ברענגט אפשר — האט ער געטראכט פון דעם מדרש אז אהרן הכהן, די וועג וויאזוי ער איז געווען אוהב שלום ורודף שלום, איז אז ער איז געגאנגען צו די ווייב זאגן “זאלסט וויסן אז דיין מאן וויל אזוי שטארק שלום”, אפילו ער האט נישט געוואלט. און זאגן פארקערט. און אזוי האט ער געברענגט שלום.
און לכאורה אהרן האט אויך נישט געזאגט ליגנט. אהרן האט געוואוסט אז א מענטש איז פשוט קאנפליקטעד — ער וויל שלום מאכן מיט יענעם, ער ווייסט נישט אז ער וויל, ווייל ער האט א באנטש פילינגס, אבער ערגעץ ווי אין אים איז אויך דא א כח וואס וויל שלום מאכן מיט דיר. אלעמאל איז אזא זאך.
א נארמאלער מענטש איז אלעמאל מוסיף אדער מגריע
אבער דו זעסט אז א נארמאלער מענטש ווען ער רעדט — איז דא די נקודה פון מ’רעדט א גאנצע צייט נאר אמת. א נארמאלער מענטש ווען ער רעדט איז אלעמאל אדער מוסיף אדער מגריע — ער מאכט עס מער ווי די ווירקליכקייט, ער איז אלעמאל חכם. אויפ’ן כלל, ער רעדט זייער גוט.
אבער א תלמיד חכם מעג נישט פארציילן: “איך בין געווען אינדרויסן, ס’איז געווען אזא קאר עקסידענט, 24 קארס.” ס’איז געווען דריי קארס! דו דארפסט נישט זיין דער וואס איז א צייטונג-שרייבער — ער איז אלעמאל מוסיף אדער מגריע, פארשטייסט?
א תלמיד חכם טאר בכלל נישט פארציילן נייעס. דא רעדט מען מסתמא ווען ער רעדט שוין יא עפעס וואס איז אן ענין, אדער ווי דא זאגט ער למשל אז ווען ס’קומט צו א וויכטיגע זאך, די מפני דרכי שלום, דעמאלטס קען מען ניצן. אבער מ’טאר נישט זיין קיין מארקעטינג — א תלמיד חכם טאר נישט רעדן ווי א סעילס פערסאן.
—
כללו של דבר: אין אדם מדבר אלא בגמילות חסדים או בדברי חכמה
כללו של דבר, אין אדם מדבר אלא או בגמילות חסדים או בדברי חכמה וכיוצא בהן. א תלמיד חכם מעג נאר רעדן אדער עפעס וואס איז גמילות חסדים — ס’קען זיין אז אונטער גמילות חסדים רעדט ער יא אויך שמועסן, ס’קען זיין אז ער וויל מחזק זיין א מענטש, וועט ער שמועסן מיט אים אפילו דברים של מה בכך. אבער דאך, מ’דארף העלפן א איד, מ’דארף רעדן אינפארמעישאן פאר די שידוכים וכדומה.
יא. או בדברי חכמה — צו פארציילן חכמה פאר אנדערע מענטשן, קלוג מאכן אידן. הרי הן וכיוצא בהן.
פארוואס זאגט דער רמב”ם “חכמה” און נישט “תורה”?
ס’איז זייער אינטערעסאנט — דער רמב”ם האלט מיינס אין חכמה, ער זאגט נישט כמעט קיינמאל “תורה.” ס’איז מערקווירדיג — ס’הייסט חכמה טויגט מער ווי תורה?
דער רמב”ם זאגט בפירוש אין אנדערע פלעצער: ווייל תורה איז דאך נישט סתם א דבר הרשות — תורה איז שוין א מצוה צו זאגן. ער רעדט דא דברים של רשות. אבער וואדאי מיינט ער רעדט אויך תורה — ס’איז נישט אז ער רעדט נישט. ער רעדט קען מיינען אויך אינקלודינג תורה. אבער די זאך איז, פולע זאכן וואס איז נישט קיין מצוה צו רעדן — אויב ס’איז גמילות חסדים, אדער דברי חכמה.
ס’קען זיין אז צולאס האלט אז פאליטיק איז דברי חכמה — ער האט א גרויסע מבינות אין דעם, איך ווייס.
מעשה מיט ר’ דניאל פריש — ואהבת לרעך כמוך בדיבור
איז באקאנט די מעשה פון ר’ יאנקעלע, אז ר’ דניאל פריש איז אים געקומען באזוכן. און ר’ דניאל פריש איז געווען א גרויסער חניוק, ער האט נישט געוואוסט ווער דאס איז — ס’איז נאך ר’ יצחק’ל האט נאך געלעבט. און ער האט געזען עפעס אן עלטערער איד מיט א שיינע ווייסע בארד, ער דרייט זיך ארום און שמועסט מיט מענטשן פאר’ן דאווענען. און עס האט אים אזוי אויפגערעגט, האט ער אים — נו, איר ווייסט נישט — “רבי ר’ מענדעלע האט געזאגט אז יעדער דיבור וואס מ’רעדט פאר’ן דאווענען, עס פארשטופט אוועק די כוונת התפילה.”
האט ער אים געזאגט: “איך האב געזאגט א ריינע מקבל עול מצוות — איך האב געזאגט הריני מקבל עלי מצוות עשה של ואהבת לרעך כמוך. אבער אלע מצוות איז דא במחשבה, דיבור ומעשה. דו האסט עס מקיים געווען בדיבור מיט זאגן, אדער בכוונה הייסט עס, במחשבה האסטו געזאגט. אבער וואס איז בדיבור?”
זאגט ער, דער איד — איך ווייס נישט וואס דער איד איז — אויפ’ן וועג צו שול האט ער שוין געקוקט די הערליכע פרשה—
רמב”ם הלכות דעות פרק ה’ (המשך) — גמילות חסדים דורך דיבור, „לא יספר עם אשה בשוק”, הילוך פון תלמיד חכם, און מלבוש תלמיד חכם
—
דיבור: גמילות חסדים דורך רעדן „שטותים”
א מעשה מיט ר’ יענקעלע — דער „דיבור” פון ואהבת לרעך כמוך
האט ער אים געזאגט… דער רבי ר’ מענדעלע האט געזאגט אז יעדער דיבור וואס מ’רעדט פאר’ן דאווענען פארשטאפט אוועק די כוונת התפלה. האט ער אים געזאגט: איר האט געזאגט „הריני מקבל עלי מצוות עשה של ואהבת לרעך כמוך” — אבער אלע מצוות איז דא במחשבה, דיבור, ובמעשה. דאס איז קיינמאל נישט געווען בדיבור. מיט’ן זאגן אדער בכוונה, הייסט עס במחשבה האסטו געזאגט — אבער וואס איז בדיבור?
זאגט ער: א איד, איך ווייס אז דער איד אויפ’ן וועג צו שול האט ער שוין געקוקט די קעפלעך פון די צייטונג. ער ווייסט דאך ווי שטארק ס’טוט וויי פאר א מענטש אז ער האט נישט פאר וועמען צו פארציילן זיינע נייעס וואס ער ווייסט, און די אלע זאכן. ר’ יענקעלע איז געווען א מומחה אין דעם — ער פלעגט פרעגן, ער האט געוויסט אז א בחור אינטערעסירט א ספארט, האט ער אים געפרעגט: „נו, וואס איז לעצטנס געווען עפעס אן אינטערעסאנטע געים? ווער איז געווינען?” ווייל דאס הייסט רעדן גמילות חסדים, וואס דער רמב”ם זאגט אז ביי גמילות חסדים מעג מען רעדן אפילו שטותים.
דיוק: דברי חכמה דורך שטותים
ער זאגט נישט דאס, אבער עס איז א גאר גוטע דיוק. יא, ער זאגט אפילו אז דאס איז געווען ביי גמילות חסדים, אבער דברי חכמה מעג מען. עס קען אפילו זיין דברי חכמה אויך קלוג — אלס א משל. דו ווילסט ארויסברענגען עפעס א דבר חכמה, דער משל קען זיין פון שטותים, ווייל די תכלית איז צו מאכן יענעם קלוג.
דער בעל שם טוב האט געזאגט אז מען קען מייחד זיין יחודים אפילו ווען מען רעדט דברי שטותים. דאס איז שוין די אנדערע דרכים. אויב ס’קען ברענגען שמחה, האט ר’ נחמן געזאגט. אבער יא, גוט.
—
„ולא יספר עם אשה בשוק”
דער ענין פון חשד און מראית העין
וויל איך נאך אן אינטערעסאנטע הלכה. דער רמב”ם האלט „ולא יספר עם אשה בשוק”. דא רעדט מען פון אן ענין פון חשד, וואס א תלמיד חכם זאל זען אז קיינער האט נישט אויף אים קיין חשד. מראית העין — א זאך זאל נישט רעדן מיט קיין פרוי בשוק, אפילו אשתו או אחותו או בתו, אפילו א פרוי מיט וועמען מען מעג רעדן. אפילו א פרוי מיט וועמען מען מעג רעדן זאל מען נישט רעדן בשוק, ווייל איינער וואס גייט אדורך האט נישט צו וויסן אז יענע איז אשתו. עס זעט אויס ווי א פשוט’ער מענטש.
דא איז דא א חיוב — ווער בעט דיך חושד צו זיין אויף א תלמיד חכם? חושד זיין א תלמיד חכם איז אן ענין פון חילול השם.
דיון: וואס מיינט „בשוק”?
עס קען זיין דאס רעדט זיך אויך אין א פלאץ וואס מען ווייסט — אויב ס’איז קלאר פאר יעדן איינעם אז דאס איז זיין ווייב, ער גייט צו א שמחה און עס איז אנגענומען אז מען גייט מיט די ווייב צו די שמחה, לכאורה וואלט עס טאקע געווען אנדערש.
Speaker 2: בשוק… „בשוק” מיינט עס אלעמאל אזוי ווי אין מארק. „דיל, משא ומתן”. אין מארק. מארק.
Speaker 1: יא. אקעי. נאר ווען ער איז אין אן איינזאמען פלאץ, ער מאכט ביזנעס. דאס איז נישט אזוי סימפל. וויאזוי דארף איך רעדן צו סמאול?
א תלמיד חכם און משא ומתן
זאגט דער רמב”ם אז א תלמיד חכם מעג אויך טון משא ומתן, דארף טון משא ומתן, און אויב ער וויל נישט, ער וויל זיך שטיצן פון לערנען, אבער ער דארף זיך האלטן די רעספעקט.
—
הילוך פון א תלמיד חכם — „ולא ילך בקומה זקופה וגרון נטוי”
איבערגאנג פון דיבור צו הילוך
זאגט דער רמב”ם ווייטער: „ולא ילך תלמיד חכם בקומה זקופה וגרון נטוי”. ביז יעצט האבן מיר גערעדט דיבור. דער רמב”ם האט געהאט א ליסט פון צען, פופצן זאכן וואס איז אנדערש — מאכל ומשתה. יעצט גייט מען בהילוכו, וויאזוי ער גייט. זייער אינטערעסאנט. ס’איז דא א דרך הילוך פון א תלמיד חכם.
דיון: עסטעטיק אדער ענווה?
Speaker 2: מוזטו יא מסכים זיין אז ס’איז אן ענין פון עסטעטישקייט?
Speaker 1: ניין. דאס איז אן ענין פון ענווה. רעספעקט.
Speaker 2: ניין, ער גייט לערנען.
Speaker 1: דא אין דעם עסטעטיש, אבער זיך צו פירן עסטעטיש — אויב מ’גייט לערנען יעצט, נישט צו גיין שמוציג — דאס איז אליינס אן ענין פון מוסר. ס’איז נישט סתם ווייל מענטשן… אויב מענטשן זעען נישט, דארף מען זיך אויך פירן עסטעטיש. דאס וויל איך ארויסברענגען.
מעשה פון ישיבת חברון — רעספעקט אפילו אינמיטן נאכט
איך ווייס, איך האב געזען אז ס’איז געווען א ישיבה אין חברון, און זיי האבן זיך זייער שטארק געהאלטן אין די דרך, אז א תלמיד חכם דארף גיין שיין. און אינמיטן די נאכט איז ער אויפגעשטאנען און געמאכט אשר יצר — ער האט זיך אנגעטון די רעקל. ער איז נישט געשלאפן אין די רעקל, ער האט זיך אנגעטון די רעקל, און ער האט געמאכט אשר יצר. ער איז נישט געגאנגען נאקעט אדער מיט פידזשאמעס. ס’איז א רעספעקט. ס’איז אן ענין פון כבוד פאר’ן אייבערשטן אז מ’זאגט א ברכה.
Speaker 2: אקעי. יא, איך רעד נישט נאר פון גבהות דעת.
Speaker 1: יא.
„קומה זקופה וגרון נטוי” — גאוה, נישט נאר פריצות
זאגט דער רמב”ם: „ולא ילך תלמיד חכם בקומה זקופה וגרון נטוי” — א תלמיד חכם זאל נישט גיין אויפגעהויבן מיט א גאוה’דיגע וואק. ער מיינט נישט דאס אפילו פאר א תלמיד חכם. סתם א איד, דאס איז סתם א שוטה, די גאוה’דיגע. וואס האסטו צו גיין מיט אן אויפגעהויבענע קאפ? אבער דאס איז איידלקייט וואס מ’פארלאנגט נישט אזויפיל פון יעדן, נאר פון א תלמיד חכם.
אויך ווייל א תלמיד חכם קוקט מען. אויף א סתם מענטש גייט קיינער נישט באמערקן צו דו גייסט אזוי די קאפ, אזוי די קאפ. אבער א תלמיד חכם קוקט מען זיך מיט א פארגרעסערונג גלאז.
Speaker 2: א חלק זאכן, דאס איז א גאנצע צייט. איך מיין, א חלק זאכן זענען אזוי, א חלק זאכן זענען… בכלל, דאס וואס מ’קוקט, איז אויך וואס קוקט מען? דער מענטש קוקט צו דו ביסט משוגע, ער האט עקספעקטעישאנס. וואספארא סארט סעלף-רעספעקט, צו ער גייט מיט א מענטשליכקייט, צו ער גייט ווי א פסח.
Speaker 1: איך ווייס נישט וואס די „גרון נטוי” פונקטליך, אבער ס’איז איינער וואס גייט ארום מיט אזא… שטעקט זיך ארויס די בויך צו די…
Speaker 2: יא. עפעס אזא סארט. אונז וואלטן געזאגט איינער וואס שטעקט זיך ארויס די בויך.
דער פסוק „ותלכנה נטויות גרון” — גאוה, נישט נאר פריצות
„כענין שנאמר ותלכנה נטויות גרון ומשקרות עינים” — בפשטות מיינט דער רמב”ם דא אן ענין פון צניעות, ניין? פרויען וואס גייען. אזוי זאגן די היינטיגע משגיחים. אבער ס’זעט אויס אז דער רמב”ם טייטשט עס אנדערש — אז דאס איז אן ענין פון גאוה.
בכלל, צניעות איז נישט נאר א גרויסע מעלה — צניעות איז א שטארקע וועג צו ווערן בעל ענוה. על פי רוב אין די פסוק מיינט עס לאו דווקא גאוה, נישט לאו דווקא פריצות.
Speaker 2: יא.
„בנחת כמו הנשים” — צו פאמעליך
און לאמיר זען די נעקסטע שטיקל: „ולא יהלך בקומה זקופה” — נישט גיין מיט א גאוה’דיגע גאנג, „בנחת כמו הנשים” — גיין גאר גאר שטיל ווי ווייבער. די ווייבער מעגן יא אזוי גיין, אדער די ווייבער פירן זיך אזוי.
איך האב דאסטאמאל געזען א פלעי, ווען קינדער מאכן א פלעי און זיי ווילן עקטן אזוי די פריץ וואס וואקט אזוי… אקעי, „בקומה זקופה” — עס איז אזא טאנצעדיגע ווארף. „שנאמר הלוך וטפוף” — דאס איז די זעלבע פסוק — „הלוך וטפוף תלכנה וברגליהם תעכסנה”. עפעס איינער וואס גייט מיט א גאוה’דיגע געוואקעכט.
זייער גוט. איך האב געזען אין די צייטונגען, עפעס איינער פון די דברי שטות וואס איך האב געליינט, אז עס איז געווען אין ענגלאנד, וויקטאריען ענגלאנד, זענען זיי געווען זייער אינטו דעם סארט גאוה — ס’איז געווען קורסעס פאר מענטשן וויאזוי מען זאל וואקן. דאס זאל מען נישט טון.
„ירוץ ברשות הרבים כמשוגע” — דער דרך הממוצע
אקעי, מצד שני, דער דרך הממוצע. אבער אויך נישט די אנדערע וועג פון… שטעל דיך פאר אז ס’איז מעגליך, אזוי ווי מיר האבן געלערנט, אז א דוגמה פון א מענטש וואס איז רייך און האט אלעס, ער האט גענוג צייט, איז „תלונה” — מענטשן וואס גייען שפאצירן א גאנצן טאג, זיי נארקן ארום שטאט, זיי דארפן נישט ארבעטן, זיי קאלעקטן רענט איינמאל א חודש. סאו דאס איז דער גאוה. א מענטש וואס ארבעט שוין, לויפט, האט אייביג וואס צו ענלעדיגן — סאו ס’איז מסתם איינער פון ענווה.
אקעי, „וכל זה מצד שני” — און דער גאוה וואס מיר זאגן, דער איבערגעטריבענע ענווה, און לויפן „ברשות הרבים כמשוגע” — א שיפלות, אזוי סתם לויפן ברשות הרבים אזוי ווי א בטלן.
Speaker 2: ניין, ניין, אבער „כמשוגע” מיינט משוגע, נישט לויפן. נישט קיין לויפער.
„ולא יכפוף קומתו כבעל חטוטרת” — איבערגעטריבענע ענווה
נאכדעם, די נעקסטע שטיקל איז וועגן די איבערגעטריבענע ענווה: „ולא יכפוף קומתו כבעל חטוטרת” — ער זאל נישט גיין איינגעבויגן אזוי ווי איינער… בעל חטוטרת מיינט איינער וואס האט א הויקער. אלא, „מסתכל למטה כמי שעומד בתפילה” — ער זאל שוין וואקן גראד, אבער זיין אויגן זאלן אראפקוקן.
און „מסתכל למטה” — נישט אלס שמירת עיניים רעדט ער דא, נאר אלס איינער פון ענווה. נישט קוקן מענטשן דירעקט אין פנים אריין אדער וואס. ער מיינט נישט אראפקוקן אויף קיינעם, ער מיינט אראפקוקן — נישט „גבה עיניים”, קוקן אויטאמאטיש ארויף. ער טרייט ארויסצוברענגען א דרך הממוצע.
דיון: „מהלך בשובה” — וואס מיינט עס?
„מהלך בשובה” — גלייך. „שובה” — הכוונה איז די שיטה וואס דער פסוק זאגט דא. וואס מיינט ער דא צו זאגן? ער מיינט צו זאגן אזוי: אז ס’איז דא א מענטש וואס גייט אין די גאס, און מ’זעט אז ער האט נישט וואס צו טון מיט זיין צייט. ער גייט, ער קוקט… ס’איז דא איינער וואס דו גייסט, דו זעסט אז ער האט עפעס צו טון מיט זיין לעבן. ער גייט — ס’איז א צורה תהלוך וואס מ’זעט אז ער איז א ביזי פערסאן.
Speaker 2: נישט דוקא ביזי, דא רעדט ער שוין… איך מיין אז דאס איז ער עדיין מקיים א מצוה, ווייל דער וואס איז רץ בשיגוע איז אן עבד וואס ער גייט ציטערדיג, ער מוז לויפן צו זיין בעל הבית. און פון אן ארימקייט, אן ארימער מענטש, ער מוז א גאנצע צייט ארבעטן שווער…
Speaker 1: ניין, ניין, איך מיין אז דער רץ איז סתם א שיגעון, ס’איז עפעס א בחור אזוי וואס לויפט, ער וויל לויפן, א בחור פון שמירה. איך האב אים געזאגט צוויי מאל, איך האב אים געזאגט אז ער איז עלטער.
און ס’איז דא די צוויי צדדים זענען זיכער דא — כהנים זריזים, אזוי, און ס’איז דא די פארקערטע וואס ער גייט אזוי, א גאנצע צייט אזוי. און ס’איז דא נארמאל.
דיון: שמירת עיניים אדער „מכות פרושים”?
און איך האב אים געפרעגט: איינער וואס טוט אזוי אלס שמירת עיניים, איז ער דען נישט עובד אויף דעם? ווייל ער האט דאך א סיבה פארוואס ער טוט אזוי. ער איז עובד אויף אן אנדערע משנה אין מסכת סוטה, וואס הייסט מבעלי עולם — מכות פרושים, א פרוש וואס ער האקט אריין אין קאפ אין די וואנט. אויסער אויב ער וואקט אין א פלאץ וואו ער האט באמערקט אין א פלאץ וואו נישט… ס’שטייט נישט קיין שום גמרא אז מ’זאל גיין ווי א פרוש — מכת זבלי זרים הייסט עס אין מסכת סוטה.
„מהלכו של אדם ניכר” — באדי לענגוועדזש
און צו גיין ווייטער — גמרא: „מהלכו של אדם ניכר” — פירט ער אויס אויף די נושא, אז דער וועג וויאזוי א מענטש וואקט, ניכר אם חכם ובעל דעה הוא. ס’איז דא אזא זאך וואס הייסט „באדי לענגוועדזש” — דאס איז באדי לענגוועדזש. דער וועג וויאזוי א מענטש וואקט קען מען זען אויב ער איז א בעל דעה אדער ער איז א שוטה וסכל.
און אזוי זאגט שלמה טאקע: „וגם בדרך שהסכל הולך” — ווען דער וועג וויאזוי א סכל וואקט — „לבו חסר ואמר לכל סכל הוא”. דער וועג וויאזוי ער וואקט, איז ער מפרסם אז ער איז א סכל.
Speaker 2: ניין, איך האב נישט געטייטשט, איך האב נישט געטייטשט דעם פסוק. איך האב געזאגט אז דער רמב”ם האט אזוי געטייטשט.
Speaker 1: איך האב געזאגט אז דער רמב”ם האט אזוי געטייטשט, איך האב געזאגט סתם. אלע מפרשים זאגן אזוי, אבער דער רמב”ם זאגט אז „בדרך שהסכל הולך” איז אן אנדערע הילוך וואס צייגט פאר יעדן איינעם אז ער איז א נער. דו פארשטייסט? א נער פארציילט ער נישט פאר יעדן, דו פארשטייסט?
Speaker 2: אקעי.
Speaker 1: איינער זאגט ער איז א נער, איינער זאגט ער איז א חכם. אבער יעדער איינער זעט אויף די וועג וויאזוי ער זאגט אז ער איז א חכם אדער ער איז א נער — ווייל ער גייט ווי א זאק, ער איז מאנגזער, ער גייט אדער צו הויך אדער צו נידריג.
—
מלבוש תלמיד חכם
„בגדי קדש להרן לכבוד ולתפארת” — בגדים האבן א גרויסע השפעה
און דאס איז די וועג וויאזוי א תלמיד חכם דארף זיין אנגעטון. און מיר זעען עס די וואכנדיגע פרשה — בגדי קדש להרן לכבוד ולתפארת. בגדים האבן זייער א גרויסע השפעה, די מידיום איז זייער וויכטיג, די וועג וויאזוי ער פרעזענט זיך.
„מלבוש נאה ונקי” — שיין און ריין
מלבוש תלמיד חכם דארף זיין מלבוש נאה ונקי — שיין און ריין. ואסור שימצא בבגדו כתם או שמנונית וכיוצא בהן — עס טאר זיך נישט טרעפן אויף זיין בגד… כתם און שמנונית איז נישט די זעלבע זאך — איין מין פלעק, צוויי מיני פלעקן. שמנונית מיינט אויל אדער עפעס אזא פעטנס. און כתם איז אזוי ווי כתם פון דם? געווענליך, אזוי ווי עס שטייט דארטן אין נדה. איך ווייס נישט.
על כל פנים, עס זאל נישט זיין שמוציג, זייער פשוט, עס זאל נישט זיין פארשמירט.
דער דרך הממוצע אין מלבוש — נישט מלכים, נישט עניים
און דא זעט ער ווייטער אז דאס איז די דרך המצוה: ולא ילבש לא מלבוש מלכים כגון בגדי זהב וארגמן שכל העם מסתכלין בהם — אז ער זאל נישט זוכן צו זוכן אטענשאן — ולא מלבוש עניים שמבזה את לובשו, אלא בגדים בינונים נאים. עס זאל זיין דיסענט, עס זאל זיין מענטשליך, מיטלמעסיג.
דיון: רבי’ס מיט גאלדענע קליידער — אן אנדערע קאטעגאריע
די רבי’ס וואס זענען געגאנגען גאלדענע קליידער — איז אפשר אן אנדערע ענין, אזוי ווי די כהנים. עס איז נישט סתם תלמיד חכם. דארף מען וויסן, ריזיגע טוליפס — אפשר איז דאס נישט די דרך המצוה. אדער אפשר איז דאס די דרך המצוה פאר די רבי’ס. איינמאל ער האט די טיטל רבי, דארף ער קוקן וויאזוי די נארמאלע רבי’ס גייען, און דאס איז זיין דרך המצוה. דער רמב”ם זאגט מודה אז א מלך גייט מיט בגדי מלכים. מיר רעדן פון א נארמאלע תלמיד חכם וואס האט נישט קיין פאסטן פון מלכות.
„בגדי הפשתן הקלים שעושין במצרים” — דורכזיכטיגע מלבושים
ולא יתעטף בטליתו — נאר ער זאל זיין אנגעטון גוט אנגעטון, נישט זייער דינע מלבושים וואס מען זעט אים ארויס. ולא יתעטף בטליתו כדרך בגדי הפשתן הקלים ביותר שעושין במצרים — דארט אין אפריקע איז זייער הייס, האבן זיי געהאט זייער דינע מלבושים וואס מען האט געקענט ארויסזען די גוף, און דאס איז נישט די וועג וויאזוי א תלמיד חכם גייט.
Speaker 2: יא, פשט איז אז ס’איז ממש דורך, דו זעסט, דו קענסט ממש זען די שעיפ פון די גוף. ס’איז זייער דין, און מ’זעט דורך די באדי. מ’קען אביסל זען.
Speaker 1: אבער לא איבוד גדול וסחובים פון די אנדערע זייט —
רמב”ם הלכות דעות פרק ה’ (המשך) — מלבוש תלמיד חכם, בשמים, הנהגת ממון, סדר הדברים אין לעבן
—
הלכה ב’ (המשך) — מלבוש פון תלמיד חכם: ווייטערדיגע פרטים
דינע בגדים — טרענסלוסענט
דארט אין אפריקע איז זייער הייס, א געוויסע האבן געהאט זייער דינע מלבושים וואס מ’האט געקענט ארויסזען די גוף, און דאס איז נישט — מ’קען ארויסזען די גוף, ס’איז… יא, ס’איז אביסל… וואס איז ממש דורך, אז דו קענסט זען די שעיפ פון די גוף. ס’איז זייער דין, און מ’זעט די באדי. טרענסלוסענט. מ’קען אביסל זען.
—
„ולא יהיו בגדיו סחובים ארוכים” — נישט צו לאנג, נישט צו קורץ
„ולא יהיו בגדיו סחובים” — פון די אנדערע זייט, זאל ער אויך נישט האבן „בגדיו סחובים ארוכים”, זייער לאנגע גאונס, „כמו גסי הרוח” גייען אנגעטון, אזויווי דער מלך פון ענגלאנד אמאל אין צייטן. נאר וואס דען? „אלא עד עקבו” — די בגד זאל גיין ביז זיין עקב.
דיסקוסיע: וואס מיינט „עקב”?
Speaker 1: די עקב איז די קני?
Speaker 2: די פיס. ס’איז גאנץ לאנג.
Speaker 1: יא, ס’איז גאנץ לאנג. ס’איז גאנץ לאנג.
Speaker 2: יא, ס’איז גאנץ לאנג.
Speaker 1: ניין, ניין, ער זאגט דיר דא אין א קאנטעקסט.
[חידוש] מ’קען נישט היינט זיך אנטון אזויווי דער רמב”ם. מ’וועט בעטן טרייען צו טרעפן האבן די קאפ פון דער רמב”ם. ס’איז דאך דא אזעלכע אידן וואס גייען דוקא זייער לאנגע בעקיטשעס — דאס הייסט, דאס איז היינט „בגדים סחובים ארוכים”. דארף מען זיין אנגעטון וויאזוי דער עולם גייט.
קען אבער זיין אז דאס איז א נושא פון צניעות מער, וואס איז יא א בעיסיק זאך.
—
„וידיו יצאו מתוך שרווליו עד ראשי אצבעותיו” — ארבלען ביז די פינגער
„וידיו יצאו מתוך שרווליו עד ראשי אצבעותיו” — ביז לענגער ווי די היינטיגע רעקלעך.
Speaker 2: ניין, נישט נאר ביז דא.
Speaker 1: און מ’זעט אויס אז די לענגערע איז געווען נאך לענגער, ס’האט זיך ארויסגעפלאגן ביז איך ווייס נישט וואו.
[חידוש] ס’איז נישט סתם אז למשל צייטן ווען מ’וואשט זיך, לכתחילה וואשט מען זיך נאר ביז די ראשי אצבעותיו — זעט מען אז לכתחילה האט מען זיך… אנדערש דארף מען זיך אויפרעקלען די בגד.
—
„ולא יהא שולטן תלוי” — נישט הענגעדיגע קליידער
„ולא יהא שולטן תלוי” — ער זאל נישט גיין… שולטן תלוי מיינט הענגעדיג, נאך עפעס א מין וועג פון הענגעדיג, אזויווי ישמעאלים, יא? אויכעט. „נאר שיהא נראה כגדולים”.
און דער רמב”ם זאגט יא, מ’זאל גיין עלעגאנט, אבער נישט קיין גרויסן קדחת מיט זאכן צופיל.
—
הלכה ב’ (המשך) — שיך און בגדים: נישט צעריסענע
„ולא ילך במנעלים מתולאים ולא בבגד קרוע”
זאגט דער רמב”ם ווייטער, „ולא ילך במנעלים מתולאים, ולא בבגד קרוע”. ער זאל נישט אנטון — ס’איז דאך דא שיך וואס מ’האט געמאכט פון שמאטעס אויף די פיס, אנשטאט נארמאלע שיך קען מען זיך אזוי ווי ארומוויקלען. ארימע מענטשן טוען דאס. אויף די שיך האט מען געלייגט אזעלכע תלאים.
דיסקוסיע: וואס זענען „מנעלים מתולאים”?
Speaker 2: אדער אויף די שיך? אדער ס’איז שיך?
Speaker 1: יא, יא, מנעלים מתולאים, בגד תלוי. איז זיין שיך זענען שיך וואס מ’בינדט ארויף אויף דעם סחורות.
„אבל מותר לצאת בהם בחמה מפני הצינה”
„אבל מותר לצאת בהם בחמה מפני הצינה” — ווען ס’איז קאלט איז מותר, ווייל דעמאלטס טוט ער עס ווייל ס’זענען פאר אים ווי בוטס. אנשטאט זיינע בוטס האט ער דאס, ווייל ער האט נישט קיין בוטס.
—
הלכה ב’ (המשך) — בשמים און חשד
„לא יצא מבושם לשוק” — דריי סארטן בשמים
זאגט דער רמב”ם ווייטער, „לא יצא מבושם לשוק” — ער זאל נישט ארויסגיין שמעקעדיג, ער זאל נישט לייגן קיין פארפיום. „ולא בבגדים מבושמים” — ער זאל נישט אנטון קיין וועש וואס האט א גערוך. „ולא יתבשם בשערו” — ער זאל נישט לייגן קיין שמעקעדיגע שאמפו.
„אבל אם משח בשרו בבושם כדי להעביר את הזוהמה, מותר”
„אבל אם משח” — דאס איז ווייל ס’פאסט נישט, ווייל ס’איז פתח לשד. אבער ער גייט אויספירן פתח לשד. „אבל אם משח בשרו בבושם כדי להעביר את הזוהמה, מותר”.
[חידוש — פראקטישע נפקא מינה] דער רבי האט געפרעגט: איינער וואס גייט אין מקוה איינמאל א וואך, און ער האט זייער שטארקע שווייס — זאגט ער, לייגט ער ארויף אביסל פארפיום, נישט אז מ’זאל שמעקן גוט, נאר אז מ’זאל ניוטראלייזן די נישט גוטע גערוך. איז דעמאלטס מותר, ווייל דעמאלטס איז ער נישט קיין נוי, ער איז נישט קיין נוי. זייער גוט.
—
„לא יצא יחידי בלילה” — נישט אליין ביינאכט
זאגט דער רמב”ם, „לא יצא יחידי בלילה” — ער זאל נישט ארויסגיין אליין ביינאכט. פארוואס? „אלא אם כן יש לו מקום קבוע לצאת בו לתלמודו” — נאר אויב ער ווייסט אז ער גייט יעצט לערנען, מ’זעט אז ער האט א סדר.
„כל אלו מפני החשד”
„כל אלו” — כל אלו גייט מסתמא ארויף אויף די מבושם און אויף די יחידי בלילה, יא? — „מפני החשד”. ווייל ווען א מענטש שמועסט זיך אן מיט בשמים, האט עס צו טון מיט חשד אז ער גייט ארויס צו טון עבירות.
—
הלכה ג’ — תלמיד חכם מכלכל דבריו במשפט: הנהגת ממון
אקעי, יעצט גייען מיר לערנען וויאזוי א תלמיד חכם נוצט זיין געלט וכדומה.
באדזשעטירן לויט ממון
תלמיד חכם מכלכל דבריו במשפט. ער באדזשעט זייער גוט זיינע זאכן. ער האט אן אלעס פונקטליך וויאזוי ער טוט, ער טוט אלעס מיט א חשבון. אוכל ושותה וזן את אנשי ביתו כפי ממונו ועשרו, ולא יטריח על עצמו יותר מדאי.
וואס מיינט „ולא יטריח על עצמו יותר מדאי”? ער ספענדט נישט מער ווי ער האט. דאס מיינט עס. ער טוט נישט אזוי ווי איינער וואס האלט אז ער דארף צושטעלן גרויסע סעודות פאר זיין ווייב, מער ווי ער האט. ער טוט נישט. ווייל דאס איז א טירחא לעצמו — ער גייט דארפן מער ארבעטן, פארדינען מער, בארגן וכדומה.
—
עסן פלייש — „שלא יאכל אדם בשר אלא לתאבון”
צוו חכמים בדרך ארץ, שלא יאכל אדם בשר אלא לתאבון. פלייש זאל מען נאר עסן ווען מ’האט א גרויסן אפעטיט דערצו, ווען מ’דארף זייער וויכטיג. אזוי ווי ס’שטייט אין פסוק „כי תאוה נפשך לאכול בשר”. אז פלייש איז נישט עפעס וואס… ברויט עסט מען ווייל מ’דארף עסן, ווייל מ’איז הונגעריג. פלייש איז עפעס וואס אמאל אמאל כאפט אן א גרויסן אפעטיט, שוין, עסט מען פלייש. אדער ס’כאפט אן מער אזוי ווי מ’עסט עס בתור תענוג, בתור עפעס א זמן, אזוי ווי ער גייט זאגן — שבת, סאמטינג ספעשל.
ודי לבריא לאכול מערב שבת לערב שבת. ס’איז גענוג אזא איינער זאל עסן יעדע וואך פלייש. ואם היה עשיר כדי לאכול בשר כל יום, אוכל. אויב ער איז גענוג רייך צו עסן פלייש יעדן טאג, אוכל.
פלייש אין אמאליגע צייטן — קיין פריזערס
אמאליגע צייטן האט מען געדארפט זיין רייך צו עסן פלייש, ווייל ס’איז נישט געווען קיין פריזערס. עסן פלייש האט געמיינט שעכטן א קו היינט, אדער שעכטן א טשיקן היינט. אזוי ווי מיר האבן געלערנט נעכטן אין די פריערדיגע פרקים, אז מ’עסט א בשר וואס איז מער ווי… אלטע פלייש איז נישט גוט. און איך מיין וועגן דעם איז אויך געווען דער סדר אז ווען מ’האט געהאט א גרעסערע סעודה איז עס געווען פאר א ציבור, ווייל דו קענסט נישט אליין אויפעסן א גאנצע בהמה אדער א גאנצע טשיקן. סא א סעודה וואס איז מער ווי סתם ברויט איז געווען א ציבור האט געגעסן צוזאמען, אדער א גרויסע משפחה.
דיסקוסיע: וואס איז דער גדר היינט?
Speaker 2: מען רעדט נישט ממש אזוי.
Speaker 1: יא, ס’איז נאך אלץ עפעס פלייש, עפעס וואס ליגט אין די פריזער, וואס מ’האט נישט אלע אנדערע עסן.
סאו וואס איז די גדר, די הלכה? איך ווייס נישט, דער עיקר איז אז מ’דארף נישט קויפן א גאנצע וואך וואס מ’קויפט אויף שבת. מ’דארף נאר עפעס א ספעשל פלייש, ווייסטו, צונג זאל מען נישט עסן נאר מילתא מילתא, ווייסטו, וואטעווער.
—
חובת הלבבות — עסן, קליידער, ווייב און קינדער
סאו ווי חומרא, ברענגט ער אזא שיינע מאמר פון די חובת הלבבות. די חובת הלבבות זאגט אזוי: לעולם יאכל אדם פחות מן הראוי לו לפי ממונו — א מענטש זאל עסן, א מענטש קויפן עסן אביסל ווייניגער וויפיל ער קען עפארדן. וילבש כראוי לו — קליידער זאל ער זיך אנטון לויט וואס ער קען עפארדן. ויכבד אשתו ובניו יותר מן הראוי לו — פאר זיינע קינדער און ווייב’ס קינדער זאל ער צאלן מער וויפיל ער קען. הראוי לו מיינט, איך מיין אז ער זאל בארגן געלט, ער זאל זיך איבערשטרענגען אביסל.
דיסקוסיע: ווי פאסט דאס מיט דעם רמב”ם וועגן מלבוש?
ס’איז דאך דער רמב”ם וואס האט פריער געזאגט אז א תלמיד חכם טוט דייקא אן איידעלע בגדים, אזוי ווי ס’האט נישט צו טון וויפיל געלט ער האט. דא למשל, אויב ער האט געלט, זאל ער קויפן שיין. קען זיין אז דאס פאסט פאר אים, כאילו אויב דער תלמיד חכם באלאנגט צו די הייער מידל קלעס, וואטעווער ס’איז, מעג ער זיך אנטון אביסל שענער.
—
„מכבדה יותר מגופו” — פראקטישע אנווענדונג
יא, ס’איז ריכטיג אז יעדער איינער, אז מ’גייט לערנען אין סדר נשים — יא, ס’איז דא א עולם ווי איינער רעדט זיך אום לפי. א מענטש איז מחויב צו אויסהאלטן זיין שטוב לויט די מצב. אז ער איז א בעל הבית, איז ער דאך מחויב צו קויפן בעל הבית’יש, אזוי ווי מ’שרייבט אריין אין די תנאים: כמנהג בעלי בתים חשובים דמדינתא. ס’איז דא אזא סיטואציע.
דא, דאס איז אויך מיין איך וואס ס’מיינט ווען דיינע ווייב’ס שטייט מכבדה יותר מגופו, יא? מיינט אז א מענטש זאל פאר זיין ווייב — אז זיין ווייב בעיסיקלי, מכבד מיינט מיט וועש לכאורה, מנה מכבדיתא. א מענטש זאל פאר זיך זאל ער קויפן פשוט, פאר איר זאל ער קויפן שיינע וועש. ווייסט שוין אויך נכסים איז א כיבוד, וועש איז דירעקט אן ענין פון כבוד. היינטיגע צייטן א קאר — אדער אויב זי קען נאר איין שיינע קאר, זאלסטו קויפן פאר דיין ווייב, אזוי שטייט אין די תורה.
מעשה מיט’ן ספינקער רבי — ספענד אויף די קיטשן
אקעי, דער עולם פירט זיך נישט אזוי. אפשר יא, איך ווייס נישט. אבער ס’איז דא א געוואלדיגע מעשה: א איד האט מיר פארציילט אז ער איז געגאנגען, פאר ער האט איבערגעבויט זיין הויז, איז ער געגאנגען פרעגן ספינקער רבי, ר’ הערשעלע. האט ער אים געזאגט: ספענד אויף די קיטשן וואו דיין ווייב דרייט זיך, מער וויפיל דו ספענדסט אויף דיין ספרים שטוב און אויף דיין אייגענע רום. און ס’מאכט אויך סענס — זי איז דאך אין דערהיים מער, אסאך מער צייט געווענליך. ווי א מענטש וואס ארבעט א גאנצע טאג.
—
הלכה ג’ (המשך) — סדר הדברים אין לעבן: קודם פרנסה, דאן הויז, דאן חתונה
דרך בעלי דעה — דער ריכטיגער סדר
אקעי. ברענגט ער אריין נאך א זאך וואס די בעלי דעה טוען. ער זאגט דא א רמב”ם, דרך בעלי דעה. די וועג ווי די בעלי דעה פירן זיך איז:
שיקבע לו אדם מלאכה המפרנסת אותו תחילה — די ערשטע זאך זאל מען זיך זארגן — נישט זארגן, מען זאל קונה נעמען. זארגן העלפט נישט. מען זאל קונה נעמען, זיך מקבע זיין א מלאכה וואס ברענגט אים פרנסה. און אומנות, א דזשאב, וואס האט א קעריער פון זיך.
ואחר כך יקנה בית דירה — און נאך דעם זאל ער קויפן א דירה.
ואחר כך ישא אשה — און נאך דעם קען ער איינהאנדלען א פרוי, חתונה האבן.
שנאמר — דאס איז די פסוק: „מי האיש אשר נטע כרם ולא חללו” — שטייט אז כרם איז א פרנסה. נאך דעם, „אשר בנה בית חדש ולא חנכו” — ווייל נאך דעם וואס מ’האט א כרם קען מען קויפן א בית. און נאך דעם, „אשר ארש אשה ולא לקחה”.
ס’איז דא דאך א סוגיא וועגן דעם, יא, ווייל ס’איז דא צוויי פלעצער אין די תורה, איין פלאץ שטייט יא די בית דאכט זיך פאר די כרם… איך ווייס נישט, די נאר מ’לערנט די פירא.
—
„אבל הטיפשים” — דער פארקערטער סדר
אבל הטיפשים, אבער טיפשים גייען אנדערש. תחילה נושא אשה — קודם האט ער חתונה. ואחר כך אם תמצא ידו יקנה בית — און נאך דעם, אויב ער האט א ביסל געלט, קויפט ער א בית. ואחר כך בסוף ימיו יחזור לבקש אומנות או יתפרנס מן הצדקה — און נאך דעם, בסוף ימיו, ווען ער איז עלטער און ער איז געזארגט פאר די ווייב, ער האט שוין קינדער, און ער האט שוין א בית, דעמאלטס הייבט ער אן זוכן אן אומנות, אדער ער פארנעסט זיך פון צדקה.
דאס איז די פארקרימטע וועג. ווייל די פשט איז, יעצט ווען דו האסט שוין א ווייב, האסטו שוין א ריזיגע באדזשעט, און דו דארפסט ארבעטן זייער שווער — ס’איז נישט קלוג.
—
„וכן הוא אומר בקללות” — דער פארקערטער סדר איז א קללה
וכן הוא אומר בקללות — און דאס איז א קללה, אזוי שטייט אין די קללות: „אשה תארש” — קודם האט ער חתונה, און ער האט זיך געטראפן מיט קינדער וואס איז שווער זיי צו מפרנס זיין. און נאך דעם, „בית תבנה”. און נאך דעם, „כרם תטע”.
כלומר, מעשיך יהיו הפוכים כדי שלא תצליח דרכיך. דאס איז די קללה.
[חידוש] די קללה איז אז א מענטש איז א טיפש. זעט מען אז די גרעסטע קללה איז אז א מענטש איז א טיפש, און ווען ער איז א טיפש איז ער אלעמאל טוען פארקערט. אויך ווי מ’קען זען, ווייל דאס קאזט די פראבלעמס. אזוי ווי מ’זעט היינט אז מענטשן וואס טוען אזוי, בסוף דבר איז ער אלעמאל ביהיינד, ווייל ער האט קיינמאל נישט גענוג געלט. ביי די טיים ער האט שוין געטראפן א דזשאב, איז ער שוין פאר צוויי יאר וואס ער האט געבארגט, ווייל ער האט חתונה געהאט און געהאט קינדער און ער האט געקויפט א הויז.
—
„ויהי דוד לכל דרכיו משכיל” — דוד המלך האט פארשטאנען priorities
זאגט ער, כלומר, מעשיך יהיו הפוכים כדי שלא תצליח דרכיך. אבל בברכה מה הוא אומר? וואס שטייט אבער ביי ברכה? „ויהי דוד לכל דרכיו משכיל” — דוד איז געווען א משכיל, ער האט פארשטאנען די סדר הדברים. די priorities וואס צו טון קודם. וויאזוי דער אייבערשטער איז עומד — קודם ער גייט טון זיינע השתדלות וואס דארף צו זיין, ער האט באקומען הצלחה.
—
דערמאנונג: חתם סופר
זייער גוט. ס’איז דא וועגן דעם חתם סופר, וועגן קודם קער נעמען און נאכדעם… איך געדענק נישט.
Speaker 2: אה, דאס איז וואס דו האסט געוואלט זאגן, די חתם סופר וועגן קודם קער נעמען און נאכדעם… יא.
Speaker 1: איז וואס? איך געדענק נישט.
רמב”ם הלכות דעות פרק ה’ (המשך) — ענייני ממון, משא ומתן באמונה, רדיפה און נרדף, און סיום פרק ה’
—
„ואסור לאדם להפקיר או להקדיש כל נכסיו” — קערפולע פינאנציעלע הנהגה
Speaker 1: אבער די ברכה מהאי יומא. וואס שטייט אבער ביי ברכה? ווי יהודה וואס איז געווען א משכיל, ער האט געפארשטאנען די סדר הדברים, די פריאריטיס וואס צו טון קודם, והשם עמו, קודם כל ער גייט טון די אריסה וסלתא, ער גייט טון זיינע השתדלות וואס ער דארף צו טון, און ער האט באקומען א הצלחה.
דיסקוסיע: דער חתם סופר וועגן סדר הדברים
Speaker 2: זייער גוט. איז דא אזא זאך וועגן דעם חתם סופר, איך געדענק נישט. דאס איז דאס וואס דו האסט געזאגט וועגן דעם חתם סופר וועגן קודם כל לומד משנה. אז וואס? איך געדענק נישט. זאג דו זאג מיר, איך געדענק נישט. איך געדענק אזא חתם סופר. אפשר רעדט ער על כל פנים איינער וואס איז ממש נפשו חשקה בתורה, ער קען טון אזוי.
ניין, די ריעליטי איז אז דער מנהג איז נישט אזוי, נישט נאר פון היינט, שוין אסאך צייט. אפשר האט עס צו טון מיט די גלות, ווייל מ’האט אלעמאל מורא געהאט, מ’קען נישט וויסן. אויב קיינער האט נישט קיין פרנסה, למשל וואס אסאך תקופות איז געווען, איז אויב מ’וועט זיך פירן אזוי וועט קיינער קיינמאל נישט חתונה האבן, וואס שטייט דארט אין די גמרא „לא נשא אשה”. מ’האט זיך קיינמאל נישט געקענט טון צום זאך.
סאו דער מנהג פון רוב אידן פאר אסאך צייט איז נישט געווען זיך צו פירן אזוי, מסתמא ווייל ס’איז נישט ריאליסטיש. אדער מ’קען זאגן היינט אז אנהייבן צו זוכן א פרנסה, צו צען יאר זיך לערנען א מקצוע, און נאכדעם ווען ער איז שוין דרייסיג וועט ער חתונה האבן. מ’רעדט נישט פון דעם, מ’רעדט דאך אז וואס ארבעט.
סאו בדיעבד, אבער ס’איז נאך אלץ אמת. דאס איז א תירוץ אויב איינער פרעגט א קשיא פארוואס פירט מען זיך נישט ווי דער רמב”ם, האט ער געענטפערט די תירוץ אז בלשון הרע טוט מען אזוי. אבער דאס אז דער רמב”ם זאגט אז מ’סטראגעלט וועגן דעם, דאס איז געבליבן, ס’האט נישט געסאלווט די פראבלעם.
Speaker 1: יא.
Speaker 2: סאו ווייס איך נישט וואס מ’דארף טון למעשה.
Speaker 1: יא.
—
דער רמב”ם: „ואסור לאדם להפקיר או להקדיש כל נכסיו”
Speaker 2: סאו זאגט דער רמב”ם ווייטער, „ואסור לאדם”, ווייטער וועגן די וויאזוי א תלמיד חכם פירט זיך מיט די עניני ממון, „ואסור לאדם להפקיר או להקדיש כל נכסיו ויתריח על הבריות”. א מענטש טאר נישט לעבן אין א וועג, דאס האט ער בעצם אויך געזאגט ביי מדות המיצועות פון וויאזוי מ’ספענדט. א מענטש טאר נישט מפקיר זיין פאר צדקה אדער מקדיש זיין זיינע אלע נכסים, און נאכדעם וועט ער זיך מטריח זיין אויף די בריות, ער וועט זיך ארויפלייגן אויף מענטשן פאר צדקה.
און די זעלבע זאך, „ולא ימכור שדה ויקנה בית”. א מענטש טאר נישט פארקויפן זיין שדה וואס איז זיין אינקאם און נוצן זיין גאנצע געלט פאר צו קויפן א שיינע הויז. אדער ולא בית, די הויז וואס דאס געט אים סטאביליטי און ער האט אייביג וואו צו וואוינען, און קויפן מיט דעם שיינע זאכן, מטלטלין. או יעשה סחורה במעותיו, אדער פארקויפן זיין הויז און טון ריסקי אינוועסטמענטס מיט דעם הויז, טון סחורה.
Speaker 1: זייער גוט, זייער א וויכטיגע זאך.
Speaker 2: פארקערט, יא. אבל מוכרין מטלטלין וואס איז ווייניגער סעיף, וואס איז ווייניגער סטאביל, וקונין שדה. עס איז מיר אקצענט. דער רמב”ם האט דא פראמאוט זייער קערפול דילן, זייער קערפול מיט געלט. ככל תורה ומשפט רופט ער עס.
כללו של דבר, יתום בקומתו, ער זאל לייגן זיין ציל, ער זאל לייגן זיין פאוקעס להצליח נכסיו, לא יאכל אלא סמוך לפי שעה, נישט ספענדן געלט אויף, איך ווייס, א שיינע קאר אדער א שיינע הויז, או יהנה מעט ויפסיד הרבה, אדער הנאה צו האבן אביסל און מיט דעם גייט מען האבן אסאך שאדן. ער דארף געבן אכטונג כדי נישט צו קומען צו א מצב ווען ער זאל דארפן בעטן הילף פון מענטשן.
—
דער חתם סופר’ס שיטה שטימט נישט מיט דעם רמב”ם
Speaker 2: זאגט דער רמב”ם ווייטער, דאס איז אין עניני ממונות. און יעצט האט רבי יצחק סקעפעל געמאכט מסחר ומתן, וואס טוט מען אויב א תלמיד חכם פאר פרנסה? זאגט דער רמב”ם אז דער חתם סופר זאגט אז א תלמיד חכם מעג יא, אויב ער האט מסירות נפש מעג ער גיין פארקערט.
איך ווייס נישט, ס’קען זיין אז דער רמב”ם האט נישט געהאלטן אז א תלמיד חכם האט מסירות נפש אויף אנדערע זאכן. ס’שטימט נישט, דער רמב”ם רעדט דאך דוקא פאר א תלמיד חכם. איך מיין אז דער חתם סופר גייט אין די תוספות פון די וואס קריגן אויף דעם רמב”ם און זאגן אז מ’מעג יהרג ואל יעבור אויף אנדערע מצוות. דער רמב”ם האלט נישט אזוי, אז יהרג ואל יעבור אויף אנדערע מצוות.
ניין, ער זאגט אז איינער האט א צדקות און דער אייבערשטער וועט אים צושטעלן, אבער דא שטימט עס נישט אזוי גוט אין דעם רמב”ם, ווייל דער רמב”ם רעדט דא פארקערט — א פשוט’ער מענטש טוט אזוי און א תלמיד חכם טוט נישט אזוי. האסטו פארשטאנען? ס’איז ממש פארקערט.
Speaker 1: יא, מ’דארף פארשטיין די קאנטעקסט פון וועלכע צייט מ’רעדט און וועלכע מצב ארום, און…
Speaker 2: אבער אזוי ווי איך האב דיר געזאגט, דער רמב”ם האט נישט געווארט געגאנגען, ער האט געהאט א טעראס. ער האט געהאט א רייכע שווער. דעמאלטס האט ער געהאט אן אמונה. א גוטע אמונה און א רייכע שווער. אקעי, ס’איז א דזשאוק.
—
הלכה ה’ — משאו ומתנו של תלמיד חכם באמת ובאמונה
אמת ואמונה אין ביזנעס
Speaker 2: זאגט דער רמב”ם ווייטער, משאו ומתנו של תלמיד חכם באמת ובאמונה. זאגט ער, אויסער וואס יעדער איינער דארף זיין משאו ומתנו באמונה, אבער א תלמיד חכם דארף האבן גאר א הויכע לעוועל פון אמת ואמונה. יעדער איינער דארף, אבער נישט יעדער איינער איז. א תלמיד חכם איז טאקע.
„אוהב את האמת, לאו לאו והן הן”
זאגט ער ווייטער, אוהב את האמת, לאו לאו והן הן. ער זאגט דעם אמת.
„מדקדק על עצמו בחשבון ונותן, ומוותר לאחרים”
מדקדק על עצמו בחשבון ונותן. ער איז זייער שטארק מדקדק אין זיין חשבון, זיין אקאונטינג איז זייער ערליך. ומוותר לאחרים.
Speaker 1: איך מיין אז מדקדק על עצמו מיינט…
Speaker 2: דו וועסט זאגן ווייטער.
Speaker 1: מדקדק על עצמו ומוותר לאחרים. לאחרים שיקח, איך מיין אז מדקדק על עצמו מיינט אז ער זאל זיין אזוי ווי מענטשן וואס זענען זייער אויסגעהאלטן אין ביזנעס, דאס הייסט ער זאל נישט לאזן א צווייטן נעמען פון זיי, זיי זענען זיך אייביג עקשנ’ען. זאל ער זיין זייער מדקדק אויף זיך אז ער זאל נישט נעמען פון א צווייטן, אבער ווען עס קומט צו געבן פאר א צווייטן, זאל ער זיין א מוותר.
Speaker 2: דאס הייסט, ער מאכט א דיעל מיט יענעם, אז יענער האט אביסל פארדרייט, איז ער מוותר, אבער פאר זיך איז ער זייער א יקרן.
—
„ונותן דמי הלוקח לאלתר”
Speaker 2: ונותן דמי הלוקח לאלתר. ווען ער קויפט עפעס באצאלט ער גלייך. דאס איז א קידוש השם, וואס אויך א מראית עין אז ער זאל נישט מיינען אז ער נעמט מיט א תביעה. אפשר רעדט מען אפילו נישט נאר מצד קידוש השם, וואס איז טאקע ריכטיג — אויב דו האסט געלט און דו האסט נישט קיין טענות, אבער דו האסט געלט, גיי באצאל גלייך.
—
„ואינו נעשה לא ערב ולא קבלן”
Speaker 2: ואינו נעשה לא ערב ולא קבלן. ער איז נישט קיין ערב אויף געלט, און נישט קיין קבלן.
Speaker 1: קבלן מיינט ערב קבלן, וואס ער צאלט תחילה פאר יענעם, רייט?
Speaker 2: אהא. א ערב מיינט אז אויב יענער וועט נישט באצאלן וועל איך באצאלן, און א קבלן מיינט ער באצאלט פאר יענעם, ער לייגט אויס פאר יענעם. דאס טוט ער נישט.
—
„ולא יבוא בהרשאה” — נישט זיין א „טוען”
Speaker 2: ולא יבוא בהרשאה. ער זאל נישט קויפן זאכן אויף הרשאה.
Speaker 1: וואס איז הרשאה? שליחים ושותפין?
Speaker 2: איך מיין אז הרשאה מיינט אז יא, ער רעדט בשם…
Speaker 1: הרשאה איז ווי א ייפוי כח וואס מען רופט, רייט?
Speaker 2: אהא, הרשאה מיינט אז ער זאל נישט זיין א טוען, אז א תלמיד חכם זאל נישט באקומען א הרשאה, א ייפוי כח, אז ער זאל גיין טענה’ן פאר אים. א טוען איז נישט קיין דזשאב פאר אים. אל תהי עורך הדינים, יא. און ער זאל נישט זוכן קיין מחלוקת, און זוכן ווי מ’קען זיך אננעמען פאר די ריכטיגע מענטשן.
אבער בכלל, ס’איז דאך נישט קיין פראבלעם צו זיין דער שקרן פאר יענעם, יענעם’ס פראטעקטאר. דו זאלסט זיין דיין אייגענע פראטעקטאר.
—
„מחייב את עצמו בדברי מקח וממכר” — זיך האלטן ביים ווארט
Speaker 2: זאגט ער ווייטער, „מחייב את עצמו בדברי מקח וממכר במקום שאין חייב לו מן התורה”. א תלמיד חכם זאל מחמיר זיין אין דעם. ס’איז דא דברי מקח וממכר, ער קען אפשר טענה’ן „קים לי”, אדער ער קען זאגן אז איך בין מוחזק אין דעם, אבער ער זאל דאך נאכגעבן, „כדי שיעמוד בדיבורו ולא ישנה”. כדי ער זאל נישט…
אפשר רעדט דאס, א מענטש מעג זאגן א שטיקל ליגנט, ער זאל טענה’ן א געוויסע טענה וואס דאס וועט אים העלפן, אבער א תלמיד חכם זאל ענדערש מוותר זיין אויף זיין געלט ווי זאגן עפעס וואס איז נישט הונדערט פראצענט אמת.
חידוש: דאס רעדט זיך וועגן „מחוסר אמנה”
מער זעט מיר אויס אז דאס רעדט זיך, אזוי ווי ער ברענגט פון די גמרא, ס’איז דא די נושא פון „מחוסר אמנה”. דאס הייסט, אמאל איינער זאגט, „איך גיי דיר קויפן פון דעם פאר א דינר”, ס’איז נישט קיין קנין, נישט מחייב. ער קען חוזר זיין, אפילו נישט דא קיין „מי שפרע”.
ס’איז דא הלכות וואס מ’קען נישט חוזר זיין, אדער ס’איז דא א לעוועל וואס מ’קען יא חוזר זיין אבער ס’איז נישט אויסגעהאלטן, מ’מאכט א „מי שפרע” אויף אים, מ’זאגט אים א קללה, „מי שפרע מאנשי דור המבול יפרע ממי שאינו עומד בדיבורו”.
זאגט ער דא נאך א קלענערע לעוועל, וואס הייסט „מחוסר אמנה”, ס’איז נישט קיין שום… ער האט פלעין געזאגט. א תלמיד חכם, אפילו ער האט פלעין געזאגט, זאל ער שוין מקיים זיין, „ולא ישנה”, ער זאל נישט טוישן. אדער אויב ער וויל מחמיר זיין, זאל ער עס בעסער נישט זאגן.
דאס איז די… אפילו די תורה איז נישט מחייב, אפשר האט ער נישט געמוזט קויפן פאר די פרייז וואס ער האט געזאגט, ס’איז נישט געווען קיין קנין אין די רעכטע זאך, „כדי שיעמוד בדיבורו ולא ישנה”. ער זאל זיך האלטן ביים ווארט. „ולא ישנה” איז ווי „שעת הגז” וואס איז „שעת הניי”, וואס מ’רופט עס היינט. זיך האלטן ביים ווארט.
—
„ואם נתחייבו לו אחרים בדין — מאריך להם ומוחל להם”
Speaker 2: „ואם נתחייבו לו אחרים בדין”, פארקערט, אויב אנדערע מענטשן זענען אים שולדיג, „אינו הולך עד סוף הדין לתובען, אלא מאריך להם ומוחל להם”. ער זאל זיי מאריך זיין, מיינט מסתמא ווען ער האט געבארגט זאל ער זיי געבן מער צייט, און מוחל להם.
ווען אין גאנצן דארף ער מוחל זיין? אפשר מיינט עס אזא סארט זאך, אז יענער האט אים צוגעזאגט אבער ס’איז נישט געווען… אויב ער קען תובע זיין, איך זע נישט אז א תלמיד חכם דארף מוותר זיין אויב ער האט אן אמת’דיגע תביעה, יענער האט אים בא’גנב’עט. לכאורה.
—
„מלוה ונותן, ונושא ונותן באמונה”
Speaker 2: „מלוה ונותן, ונושא ונותן באמונה, ולא ירבה דברים עם האשה בשוק”, עס מיינט מען זאל נישט עפענען קיין שול נעקסט דאר צו די עקזיסטינג שול.
—
„ולא יצא לאדם בעולם מחייו” — נישט רודף זיין
Speaker 2: „ולא יצא לאדם בעולם מחייו” — זאלסט נישט וויי טון קיין מענטש קיינמאל. א גרויסע זאך, „בעולם מחייו”, אויסער ווען עס פעלט אויס, אדער ווען ער איז נישט קיין מענטש קיינמאל. ער רעדט דאך דא פון אזעלכע סארט זאכן.
ניין, דו זאלסט נישט זיין דער רודף, אקעי.
דיסקוסיע: „דער אייבערשטער האט דאך געגעבן אנדערע מצוות”
Speaker 1: ווערט ר’ יאנקעלע פרעגט, זאגט ער, אז דער אייבערשטער האט דאך געגעבן אנדערע מצוות.
Speaker 2: יא, די טו די אנדערע מצוות. ס’איז דאך אלעמאל מענטשן וואס כאפן יענעם’ס מצוה. דו דארפסט קיינמאל נישט זיין דער כאפער פון די מצוה פון רודף זיין יענעם. דער אייבערשטער האט געזאגט אזעלכע מענטשן.
און אזוי ס’איז טאקע. ווען דו זעסט אז איינער כאפט זיך צו רדיפות, זאלסטו וויסן אז ער איז נישט קיין תלמיד חכם, ווייל ווען ער איז יא א תלמיד חכם וואלט ער געפאלגט דעם רמב”ם דא.
ענדערש נרדף ווי רודף, ענדערש נעלב ווי עולב
כללו של דבר, איך מיין ער דרוקט אן, אויב עפעס א מענטש גייט טענה’ן, אויב איך קען נישט זיין דער רודף, אויב איך קען נישט זיין דער רודף, מוז איך זיין דער נרדף. ענדערש זאלסטו זיין דער נרדף און נישט רודף, ענדערש זאלסטו זיין דער נעלב און נישט דער עולב.
א גרעסערע בושה צו זיין דער שרייער
„וכן אומר שלמה ‘אסוף כל המעשים האלה וכיוצא בהם'”. ס’איז אן אינטערעסאנטע זאך, ער זאגט דא אזוי דער רמב”ם, אז ס’איז דא א וועג פון נישט זיין א מבויש, ווייל איך בין דער וואס שרייט. דער צווייטער וועג פון א מבויש איז אז מען ווערט אנגעשריגן. ס’איז אבער א גרעסערע בושה צו זיין דער שרייער ווי צו זיין דער אנגעשריגענער. אויב מען קען זיין נישט אנגעשריגן איז גאר גוט. אבער אויב דאס זענען די צוויי אפציעס, זאלסטו ענדערש זיין נרדף ווי איידער רודף.
פראקטישע אנווענדונג — קול קורא’ס
אבער דאס האט ער דאך געזאגט זייער גוט, אסאך מאל מענטשן האבן מורא, איך וויל נישט חלילה אויף די קול קורא וואס רופט פארטיידיגן מיר, מ’וועט מיר ווארפן. ווייסטו וואס? זאלסטו זיין דער מבויש. ס’איז נישט געפערליך.
—
סיום פרק ה’ — „עבדי אתה ישראל אשר בך אתפאר”
Speaker 2: „וכל המעשים האלה וכיוצא בהם”, איינער וואס פירט זיך אין די אלע וועגן, א תלמיד חכם, דאס איז דאך די מדרגה. זעט וואס ער גייט ארויף אויף אן אספיירינג תלמיד חכם אויך, איינער וואס וויל זיין א תלמיד חכם. „תלמיד חכם אתם קרויים אדם”, „נעשה אדם בצלמנו כדמותנו”, ער איז דער אדם.
„עליו הכתוב אומר ויאמר לי עבדי אתה ישראל אשר בך אתפאר”. דער אייבערשטער זאגט פאר דעם איד, דער אייבערשטער זאגט פאר ישעיהו, „עבדי אתה ישראל אשר בך אתפאר”, דו ביסט דער איד מיט וועמען איך וועל זיך באשיינען, דו פירסט זיך ווי א איד.
חידוש: דער חילוק צווישן הלכות תלמוד תורה און הלכות דעות
דער פסוק האט דער רמב”ם בפירוש געברענגט אין הלכות תלמוד תורה פרק ה’, ממש דעם פסוק, די זעלבע לשון.
אבער ס’קען זיין אז דא איז שוין טיפער. דא איז ער איז טאקע דער, נישט נאר מספר אזויווי פייק פרסומת, ער איז מספר ווייל ער איז טאקע ראוי לספר. ער איז דאך א מענטש. איך מיין אז דאס איז ממש א נס עד אין מבארכו. דער אויבערשטער האט געמיינט פון אים צו מאכן א מענטש. געוואלדיג. שוין.
—
סיום
Speaker 2: עד כאן פרק. וועלכע פרק איז געווען? פרק ה’. פיפטע פרק.
און ברוך השם, אויב ער איז נישט קיין חכם, ער דארף נישט טון די אלע זאכן פון דעם פרק.
Speaker 1: ר’ פנחס…
סיום פרק ה’ — דער טיפערער זין פון „מסופר” און אפשליסנדע באמערקונגען
—
חידוש: „מסופר” — ער איז ראוי לספר
סאו זעט מען אז… אבער ס’קען זיין אז דא איז שוין טיפער. דא איז ער טאקע דער — נישט נאר מסופר אזוי ווי פעיק פאר סאמעט, ער איז מסופר ווייל ער איז טאקע ראוי לספר, ער איז דאך א מענטש.
איך מיין אז דאס איז ממש א נפלא’דיגער באמערקונג — דער דריי פערטל פון דעם ענין איז אז ער ווערט געמאכט א מענטש. געוואלדיג.
—
סיום פרק ה’
שוין. עד כאן פרק… וועלכע פרק איז דאס געווען? פרק ה’, פינפטע פרק.
—
באמערקונג: דער פרק גייט נאר אויף א חכם
אבער ברוך השם, אויב איז ער נישט קיין חכם, ער דארף נישט טון די אנדערע זאכן אין דעם פרק, ער איז פטור, ער דארף נישט זארגן. ער זאל טרייען צו זיין א חכם. אויב ער זאל טרייען צו זיין א חכם.
ס’איז געווען א מחלוקת אויב ער האט געזאגט. אקעי.