הלכות דעות פרק א – תמלול

סיכום השיעור 📋

רמב”ם הלכות דעות – פרק א: סיכום פון דעם שיעור

—

הקדמה: דער מקום פון הלכות דעות אין ספר המדע

דער רמב”ם’ס ווערטער

הלכות דעות – די צווייטע הלכות אין ספר המדע, נאך הלכות יסודי התורה.

פשט

נאך דעם וואס מ’האט געענדיגט הלכות יסודי התורה, גייט מען אריין אין הלכות דעות. “דעות” טייטשט מידות.

חידושים און הסברים

1. דער צוזאמענהאנג מיט דער הקדמה פון ספר המדע: אין דער הקדמה שטייט „משוך חסדך ליודעיך וצדקתך לישרי לב”. דאס ווערט אויסגעטייטשט אז ס’איז דא צוויי יסודות פון שלימות האדם: (א) דעת/ידיעה – טעאָרעטישע וויסנשאפט, וויסן דעם אייבערשטן, זיינע מלאכים, די וועלט, נבואה – דאס איז „חסדך ליודעיך”, און דאס איז הלכות יסודי התורה; (ב) ישרות לב / גוטע מידות – דאס איז „צדקתך לישרי לב”, און דאס איז הלכות דעות. דער רמב”ם זאגט אסאך מאל אז „לב” איז מרמז אויף מעלות המידות כולם. די צוויי הלכות צוזאמען זענען ממש די כללים פון כלל התורה כולה.

2. הלכות יסודי התורה = יסודות פון בין אדם למקום; הלכות דעות = יסודות פון בין אדם לחבירו: אזוי ווי די עשרת הדברות זענען צוזאמגעשטעלט האלב בין אדם למקום און האלב בין אדם לחבירו, אזוי זענען די ערשטע צוויי הלכות אין ספר המדע. הלכות יסודי התורה – וואס מאכט א מענטש וועלן טון מצוות (גלויבן אין באשעפער, נבואה וכו’). הלכות דעות – די יסודות פון ווי אזוי מ’רעלעיט צו אנדערע מענטשן.

3. פארוואס שטייען דוקא די מצוות אין הלכות דעות? גאנצע חושן משפט איז אויך בעיקר ווי אזוי נישט צו נעמען יענעמ’ס זאך, וואס איז אויך א ענין פון דעות. נאר דער חילוק איז: הלכות דעות כולל נאר די מצוות וואס זענען דירעקט אויף דעם נושא פון האבן די ריכטיגע מידות – נישט די פרטי הלכות וואס זענען א תוצאה פון ריכטיגע דעות. לויט דעם רמב”ם זענען זייער אסאך מצוות געמאכט געווארן כדי צו ברענגען גוטע מידות (טעמי המצוות), אבער דא שטייען נאר די וואס זענען דירעקט אויפ’ן נושא.

4. הלכות יסודי התורה – נישט נאר א מכשיר צו מצוות: מ’זאל נישט מיינען אז הלכות יסודי התורה איז נאר א יסוד „כדי” מ’זאל פאלגן מצוות. ס’איז אליין א מצוה בפני עצמה – די מצוה צו וויסן. אבער דער רמב”ם זעט עס אויך אלס יסוד – „מיסודי הדת”.

—

די מצוות פון הלכות דעות

דער רמב”ם’ס ווערטער

„הלכות דעות יש בכללן אחד עשר מצות, חמש מצות עשה ושש מצות לא תעשה, וזהו פרטן: (א) להדמות בדרכיו, (ב) לדבוק ביודעיו, (ג) לאהוב את הרעים, (ד) לאהוב את הגרים, (ה) שלא לשנוא אחים, (ו) להוכיח, (ז) שלא להלבין פנים, (ח) שלא לענות אלמנות ויתומים, (ט) שלא להלוך רכיל, (י) שלא לנקום, (יא) שלא לנטור.”

פשט

עלף מצוות – פינף עשה, זעקס לא תעשה – וואס זענען כלליות’דיגע מצוות שבין אדם לחבירו, נוגע צו דעם מענטש באשר הוא מענטש.

חידושים און הסברים

1. מצוה א’ (להדמות בדרכיו) איז כלל כל הכללים: אויב ס’וואלט נישט געשטאנען קיין שום אנדערע מצוה, וואלט שוין געקענט שטיין גאנץ הלכות דעות פון דעם אליין. „דרכיו” מיינט דרכים לטובה וישרים, און אלע אנדערע מצוות זענען פרטים דערפון. אזוי ווי מ’זעט אסאך מאל – ס’איז דא א כלל, און דערנאך פרטים וואס זענען אויך מצוות. (ווערט צוגעברענגט: „לאו נתנה תורה אלא לצרף בה את הבריות”.)

2. א מהלך פון מדריגות אין נאנטקייט: מ’קען זען אין דער רייענפאלגע פון מצוות א סדר פון מדריגות ווי שטארק מ’זאל זיין נאנט מיט יענעם:

– מיט’ן אייבערשטן – די מערסטע נאנטקייט: גיין אין זיינע דרכים (להדמות)

– מיט צדיקים/תלמידי חכמים – נישט נאר ליב האבן, נאר זיך מדבק זיין

– מיט אלע אידן – סתם ליב האבן (אהבת רעים)

– מיט גרים – עקסטערע אזהרה (ווייל זיי דארפן מער)

– די שוואכסטע מדריגה – מוכיח זיין ווען ער טוט שלעכט, אים נישט פייניגן, נישט נוקם זיין

אבער: ס’איז געווען א דיון צי דאס איז טאקע „לעוועלס”. ס’איז אויפגעברענגט געווארן אז „לדבוק ביודעיו” מיינט פשוט זיין זיין חבר, נישט דוקא א ספעציעלער לעוועל, און „אהבת רעים” מיינט נישט באמת עפעס אנדערש. ס’איז נישט קלאר אז דאס איז א סדר פון מדריגות.

3. סעטן פון מצוות וואס הענגען זיך צוזאמען: הוכח תוכיח און לא תלבין פנים זענען א סעט – ביידע האנדלען מיט ווי אזוי מ’קאמיוניקירט מיט א חבר ווען מ’האט טענות. אזוי שטייט עס אין דער תורה: „הוכח תוכיח… ולא תשא עליו חטא.” לא תלך רכיל איז אויך פארבונדן – אלעס איז איין וועג פון דיעלן מיט מענטשן.

4. לא תענה אלמנות ויתומים – ספעציעלע אזהרה פאר וואלנעראבעלע: ענליך צו „לא תונה את הגר” – ביי נארמאלע מענטשן וועט מען זיי נישט מלבין פנים זיין. אבער ביי שוואכע, צובראכענע מענטשן דארף מען אן עקסטערע זהירות נישט צו פייניגן.

—

פרק א – הדרך האמצעית

סטרוקטור פון דעם פרק

רבי יצחק (ר’ יצחק דע ליאון, דער מחלק פרקים) האט געמאכט דעם קעפל „הדרך האמצעית”. דער רמב”ם גייט מיט דער זעלבער סטרוקטור ווי אין הלכות יסודי התורה – ער איז קודם מסביר א פאקט וואס מ’וואלט נישט געוואוסט אן דעם (טיפערע, קאמפליצירטע זאכן), און נאכדעם איז ער מודיע ווי שטייט איין די מצוה לויט דעם הסבר. (חוץ פון פרק ה’ און ו’ וואס האבן אן אנדער סטרוקטור.)

דער פרק גייט אין פיר שטאפלען: (א) באשרייבן די דעות – מענטשן האבן פארשידענע נטיות; (ב) ערקלערן ווי מ’באקומט דעות, און אז ס’איז דא עקסטרעמע מידות און ריכטיגע מידות; (ג) ערקלערן אז דער מיטעלער וועג איז דער גוטער וועג, מיט גמרות און דוגמאות פאר יעדע דעה; (ד) ארויסברענגען אז דער דרך הממוצע איז די מצוה פון “והלכת בדרכיו”.

דער חילוק צווישן „דעות” און „מידות”

„דעות” איז נישט דאס זעלבע ווי „מידות” – דעות איז דער חומר, מידות איז די צורה. דעות זענען די נאטירלעכע נטיות, emotions, ליב האבן און פיינט האבן. א „דעה” איז למשל צו זיין א בעל תאוה – דאס איז א ראע נטיה. די „מידה” איז דער שיעור, דער אמאונט, וויפיל פון יעדע דעה מ’זאל האבן. „מידה” איז ליטעראלי א מאס. אלזא: דעות = חומר, מידות = צורה. א דעה אליינס איז נישט קיין מידה; א מידה איז אן אמאונט פון א דעה.

—

הלכה א: „דעות הרבה יש לכל אחד ואחד מבני אדם”

דער רמב”ם’ס ווערטער

„דעות הרבה יש לכל אחד ואחד מבני אדם, וזו משונה מזו ורחוקה ממנה ביותר.”

פשט

יעדער מענטש האט אסאך פארשידענע דעות (נטיות/emotions), און זיי זענען אנדערש איינע פון דער אנדערער און ווייט איינע פון דער אנדערער.

חידושים און הסברים

1. „לכל אחד ואחד” – יעדער מענטש האט אסאך: נישט אז יעדער מענטש האט איינע פון די דעות. יעדער מענטש האט אסאך פארשידענע emotions – א דעה לגבי כעס, א דעה לגבי תאוה, א דעה לגבי ממון, א.א.וו.

2. „וזו משונה מזו” – צוויי פירושים: (א) אינערלעכע סתירות – אין איין מענטש אליין קענען זיינע דעות זיין סותר איינע דער אנדערער; (ב) צווישן מענטשן – איין מענטש איז זייער ווייט פון דעם אנדערן אין זיינע דעות. דער מסקנא איז אז „וזו משונה מזו ורחוקה ממנה ביותר” רעדט בעיקר פון חילוקים צווישן מענטשן, נישט אינערלעכע סתירות אין איין מענטש.

3. [דיגרעסיע: דער חילוק צווישן מענטשן און בהמות:] ביי בהמות זענען אלע פון דעם זעלבן מין כמעט גלייך אין זייערע דעות – צוויי קי האבן געווענליך די זעלבע emotions. אבער ביי מענטשן קען איין מענטש זיין אינגאנצן אנדערש פון דעם צווייטן – נישט אין גוף, נאר אין דעות. אויב מ’וואלט נישט געוואוסט אז ביידע זענען פון דעם זעלבן מין, וואלט מען געמיינט אז ס’איז צוויי פארשידענע מיני בריות. (בשם דעם רמב”ם אין אן אנדער פלאץ.)

4. א „דעה” מיינט א סארט מענטש, נישט א מאמענטאנע אקציע: צו האבן א דעה אדער א מידה פון א דעה מיינט צו זיין אזא סארט מענטש – נישט סתם זיך רעגן איינמאל. א מענטש וואס איז נישט קיין „רעגער” קען זיך אויך אמאל רעגן, אבער דאס מאכט אים נישט צו א בעל חימה. דער רמב”ם רעדט פון כאראקטער-טייפן.

5. יעדע מידה איז אן אנדער סאבדזשעקט: כאטש א מענטש קען האבן אלע מיני קאמבינאציעס (למשל, ער איז א מסתפק במועט לגבי גאוה, אבער א בעל תאוה לגבי תענוגים), צעטיילט דער רמב”ם יעדע מידה באזונדער ווייל יעדע איז אן אנדער סאבדזשעקט. מאכן געלט איז אן אנדער נושא פון ספענדן געלט, וואס איז אן אנדער נושא פון געבן צדקה. יעדע מידה האט איר אייגענע סקאלע מיט צוויי עקסטרעמען.

—

הלכה א (המשך): די דוגמאות פון פארשידענע דעות

(א) כעס

„יש אדם שהוא בעל חימה, כועס תמיד. ויש אדם שדעתו מיושבת עליו ואינו כועס כלל, ואם יכעס – כעס מעט בכמה שנים.”

פשט: ס’איז דא א מענטש וואס איז אייביג אין כעס (בעל חימה), און ס’איז דא א מענטש וואס איז רואיג און כעס’ט כמעט קיינמאל נישט.

חידושים: „חימה” קומט פון ווארעמקייט, א פייער וואס ברענגט צו כעס. „בעל חימה” – ווי „בעל מצוה” – ער איז א מייסטער פון דער זאך, ער איז דערמיט פאראייניגט. „כעס מעט בכמה שנים” מיינט ביידע: סיי אז ווען ער כעס’ט זיך, איז עס א שוואכע כעס (באיכות), סיי אז עס קומט פאר זייער זעלטן (בכמות). „כועס תמיד” איז דער „ביותר” – דער עקסטרעם.

(ב) גאוה

„ויש אדם שהוא גבה לב ביותר, ויש שהוא שפל רוח עד מאד.”

פשט: ס’איז דא א מענטש מיט גרויסע גאוה, און ס’איז דא א מענטש וואס איז עקסטרעם נידעריג אין רוח.

חידושים: „גבה לב” – ער פירט זיך מיט גרויסע התנשאות, רעדט אלעמאל פון אויבן אראפ. „שפל רוח” – ער לאזט זיך טרעטן. „לב” און „רוח” זענען ביידע לשונות וואס רעדן וועגן גאוה – ס’איז נישט ממש „לב” אדער „רוח” אין זייער ליטעראלע באדייטונג, נאר ביידע באשרייבן פונקטן אויף דער סקאלע פון גאוה.

(ג) תאוה

„ויש בעל תאוה שלא תשבע נפשו מהלוך בתאותו, ויש טהור גוף ביותר שלא יתאוה אפילו לדברים המעטים שהגוף צריך להם.”

פשט: ס’איז דא א מענטש מיט אומבאגרעניצטע תאוות, און ס’איז דא א מענטש וואס האט אפילו נישט קיין תאוה פאר די מינימום וואס דער גוף דארף.

חידושים: „טהור גוף” – דער עקסטרעם: אפילו דאס וואס דער גוף דארף באמת, טוט ער נאר אביסל.

(ד) תאוות ממון – מאכן געלט

„ויש בעל נפש רחבה שלא תשבע נפשו מכל ממון העולם, כמו שנאמר ‘אוהב כסף לא ישבע כסף’. ויש מי שהוא מקצר, שדיו אפילו דבר מועט שלא יספיק לו, ולא ירדוף להשיג כל צרכו.”

פשט: ס’איז דא א מענטש וואס ווערט קיינמאל נישט זאט פון געלט, און ס’איז דא א מענטש וואס האט גענוג מיט ווייניג.

חידושים: „נפש רחבה” רעדט נישט פון ספענדן (דאס איז א באזונדערע מידה), נאר פון דעם דראנג צו פארדינען און אנקלייבן געלט. חילוק צווישן תאוות הגוף (בעל תאוה) און תאוות ממון (נפש רחבה) – דער דראנג צו מאכן געלט צו קענען לעבן גשמיות’דיג. דער פסוק „אוהב כסף לא ישבע כסף” (קהלת ה:ט) איז א ראיה אז ס’איז דא אזא סארט מענטש.

(ה) קמצנות – ספענדן אויף זיך

„ויש מי שמסגף עצמו ברעב וכובש על ידו ואינו אוכל פרוטה משלו אלא בצער גדול. ויש מי שמאבד כל ממונו בידו לדעתו.”

פשט: ס’איז דא א מענטש וואס מאטערט זיך מיט הונגער און ספענדט נישט אויף זיך, און ס’איז דא א מענטש וואס ספענדט אוועק אלע זיינע געלט.

חידושים: „מסגף עצמו ברעב וכובש על ידו” – ער איז זיך מסגף מיט הונגער, און דאס ביסל געלט וואס ער האט, קלויבט ער צוזאם – ער ספענדט עס נישט. חילוק צווישן קמצנות (אויף זיך) און כילי (אויף אנדערע): דער רמב”ם צעטיילט צוויי באזונדערע מידות: (א) קמצנות – ער ספענדט נישט אויף זיך אליין; (ב) כילי – ער געבט נישט פאר יענעם גארנישט. ס’איז דא א מענטש וואס ספענדט נאר אויף זיך און נישט פאר יענעם, און ס’איז דא איינער וואס ספענדט נישט פאר יענעם און נישט פאר זיך – ס’איז נישט די זעלבע.

(ו) שמחה און עצבות

„ויש מהולל… ויש עונן…”

פשט: ס’איז דא א מענטש וואס איז אייביג עקסייטעד/פרייליך (מהולל, פון לשון הוללות), און ס’איז דא א מענטש וואס איז זייער צוגעלייגט/דיפרעסט (עונן, פון לשון אנינות).

(ז) כילי, שוע, אכזרי, רחמן, רך לבב, אמיץ לב

דער רמב”ם ברענגט ווייטערדיגע פארן פון קצוות: כילי קעגן שוע; אכזרי קעגן רחמן; רך לבב (פחדן) קעגן אמיץ לב (נעמט ריסקס). וכל כיוצא בהן.

חידושים: פיר פון די ניין דוגמאות זענען באריכות אויסגעשריבן (כעס/נוח, גאוה/שפלות, תאוה/אין תאוה, שמח/עצוב), און נאך פיר פארן מער בקיצור.

—

הלכה א (המשך): דעות בינוניות – צווישן די עקסטרעמס

דער רמב”ם’ס ווערטער

„ויש בין כל דעה ודעה הרחוקה ממנה בקצה האחר דעות בינוניות זו רחוקה מזו.”

פשט

נישט אלע מענטשן זענען אויף די עקסטרעמס. צווישן די צוויי קצוות איז דא אסאך לעוועלס פון בינוניות.

חידושים און הסברים

דער אויסדרוק „זו רחוקה מזו” איז נישט קלאר, און ס’זענען דא דריי מעגלעכע פירושים:

– (א) ס’איז דא אסאך לעוועלס אינדערצווישן: „זו רחוקה מזו” מיינט פשוט אז די בינוניות’דיגע דעות זענען פארשידן איינע פון דער אנדערער – א גאנצע ספעקטרום פון שטופן צווישן די צוויי עקסטרעמס.

– (ב) די דעה בינונית איז גלייך ווייט פון ביידע קצוות: „זו רחוקה מזו” מיינט אז די אמת’ע מדה בינונית איז ווייט פון ביידע זייטן אייניג – ס’איז דער אמצע פונקט. שפעטער אין דעם פרק גייט דער רמב”ם זיכער אזוי מיינען, אבער ס’איז נישט זיכער צי ער מיינט שוין דא אזוי.

– (ג) ביי פארשידענע מידות איז דער אמצע אין א פארשידענעם פלאץ: ביי געוויסע מידות איז די מדה ממוצעת נאנט צו איין קצה, און ביי אנדערע ממש אינמיטן. אבער דאס ווערט אפגעווארפן ווייל דער רמב”ם האלט נאך פאר’ן רעדן וועגן מדות בינוניות.

דער לחם משנה האט אויך א פירוש אויף דעם אויסדרוק, אבער ס’איז שווער צו זאגן אז ס’איז דער פשוט’ער פשט.

—

הלכה א (המשך): מקורות פון מענטשלעכע דעות – Nature vs. Nurture

דער רמב”ם’ס ווערטער

„יש מהן דעות שהן לאדם מתחלת ברייתו לפי טבע גופו. ויש מהן דעות שטבע של אדם זה מוכן ועתיד לקבל אותן מהרה יותר משאר הדעות. ויש מהם שאין לו דעה מתחלת בריאתו, אלא למד דעותיו מאחרים, או שנתעורר להן מעצמו לפי מחשבה שעלתה בלבו, או ששמע שזו דעה טובה לו… והנהג עצמו בהן עד שנקבעו.”

פשט

דריי מקורות פון מענטשלעכע דעות: (1) פון טבע הגוף – מ’ווערט געבוירן מיט דעם; (2) דער גוף איז „מוכן” – מ’האט א נטיה וואס מאכט עס גרינגער אנצונעמען געוויסע דעות; (3) קיין טבע’דיגע נטיה – אלעס קומט פון לערנען פון אנדערע, אייגענע מחשבות, אדער הערן פון אנדערע.

חידושים און הסברים

1. דער רמב”ם פארמיידט דעם ד’ יסודות-מאדעל: דער רמב”ם זאגט נאר „לפי טבע גופו” און גייט נישט אריין אין דעם קלאסישן מאדעל אז ווער עס האט מער פון דעם חומר פון אש ווערט א בעל חמה, מער מים ווערט א פלעגמאטישער מענטש, א.א.וו. כאטש דער רמב”ם רעדט ערגעץ אנדערש פון ד’ יסודות אין דעם קאנטעקסט, דא האלט ער זיך ביי דעם כללות’דיגן אויסדרוק – וואס אינקלודירט אפשר מער קאמפליקירטע פאקטארן.

2. דער חילוק צווישן „טבע גופו” (ערשטע קאטעגאריע) און „מוכן” (צווייטע קאטעגאריע): דער ערשטער סארט מענטש איז שוין פון געבורט אין א געוויסע מדה – ער איז שוין א בעל חמה, נישט קיין חילוק וואס וועט מיט אים פאסירן. דער צווייטער סארט האט נאר א פאטענציאל – ס’איז גרינגער פאר אים אנצונעמען א געוויסע מדה, אבער ער איז נאך נישט דארט. דוגמא: צוויי מענטשן וואס זענען עקספאזד צו די זעלבע סביבה, און איינער ווערט נשפע און דער צווייטער נישט – א חלק איז בחירה, אבער א חלק איז אז זיין גוף/טבע איז מער „מוכן” צו ווערן נשפע פון אזא סביבה.

3. דריי וועגן פון „למד” – נישט נאר פארמעלע לימוד: „למד דעותיו מאחרים” מיינט נישט אז איינער האט אים מסביר געווען. „למד” איז דא בלשון הרגל – ער האט נאכגעמאכט וואס ער האט געזען, ער איז נשפע געווארן פון זיין סביבה, „ביי אונז טוט יעדער אזוי” – נישט מיט כוונה, נאר דורך הרגל. דער צווייטער וועג: „מחשבה שעלתה בלבו” – ער האט אליין אויסגעטראכט א וועג, אדער געליינט עפעס וואס האט אים אינספירירט. דער דריטער וועג: „שמע שזו דעה טובה” – ער האט געהערט פון אנדערע אז דאס איז דער ריכטיגער וועג, און האט זיך באוואוסטזיניג אנגעשטרענגט.

4. „והנהג עצמו בהן עד שנקבעו” – דער מעכאניזם פון קנין המדות: אין אלע דריי וועגן איז דער סוף-רעזולטאט דער זעלבער: דער מענטש טוט די מעשים וואס געהערן צו דער מדה, ביז ער באקומט די מדה – ביז עס ווערט „נקבע” אין אים. מדות ווערן נקנה דורך חזרה פון מעשים.

—

הלכה ב: שתי קצוות אינן דרך טובה

דער רמב”ם’ס ווערטער

„שתי קצוות הרחוקות זו מזו שבכל דעה ודעה אינן דרך טובה, ואין ראוי לו לאדם ללכת בהן ולא ללמדן לעצמו.”

פשט

ביידע עקסטרעמס פון יעדע מדה זענען נישט דער גוטער וועג. א מענטש זאל נישט גיין אין זיי, און זאל זיך נישט אויסלערנען (מרגיל זיין) צו טון אזוי.

חידושים און הסברים

דער איבערגאנג פון דעסקריפטיוו צו נארמאטיוו: ביז דעם פונקט האט דער רמב”ם נאר באשריבן וואס איז דא – וואס פאר דעות עקזיסטירן, וויאזוי מענטשן באקומען זיי. יעצט ערשט הויבט ער אן צו זאגן וואס איז גוט און וואס איז שלעכט – דער נארמאטיווער טייל.

—

הלכה ב (המשך): וואס טוט מען אויב מ’איז שוין אויף א קצה?

דער רמב”ם’ס ווערטער

„ואם מצא שטבעו נוטה לאחת מהן, או מוכן לה, או שכבר למד אחת מהם ונהג בו – יחזיר עצמו למוטב וילך בדרך הטובים, והיא הדרך הישרה.”

פשט

אויב א מענטש געפינט אז זיין טבע ציט אים צו איין עקסטרעם, אדער ער איז „מוכן” דערצו, אדער ער האט זיך שוין אויסגעלערנט – זאל ער זיך צוריקברענגען צום מיטלוועג, דעם „דרך הטובים”, וואס איז „הדרך הישרה”.

חידושים און הסברים

1. דער רמב”ם שפיגלט אפ גענוי די דריי קאטעגאריעס פון הלכה א: דער רמב”ם’ס דריי פאלן דא – (א) „טבעו נוטה” = ער איז שוין פון געבורט אויף א קצה, (ב) „מוכן לה” = זיין טבע איז גרייט/נוטה צו ווערן נשפע, (ג) „כבר למד ונהג בו” = ער האט זיך שוין אויסגעלערנט – קארעספאנדירן פונקטליך צו די דריי מקורות פון דעות וואס דער רמב”ם האט אויסגערעכנט אין הלכה א.

2. תשובה איז „בילט-אין” אין הלכות דעות – א פונדאמענטאלער חידוש: פארוואס זאגט דער רמב”ם נישט פשוט „דאס איז דער ריכטיגער וועג”, און דאס וואס מ’דארף זיך טוישן זאל ער שרייבן אין הלכות תשובה? דער ענטפער: הלכות דעות איז מעצם נישט מעגלעך אן תשובה. ס’איז כמעט נישט דא אזא מענטש וואס זיין טבע איז פונקט אויף דער דרך האמצעית – „אביסל האסטו מער און ווייניגער, אביסל דארפסטו האבן דיינע תשובה-דינסטן.” ס’איז נישט דא קיין וועג צו רעדן פון באקומען די ריכטיגע דעות אן צו רעדן פון „דו האסט שוין אביסל מיסטעיקס.”

3. הלכות דעות איז געבויט אויף דעת: הלכות דעות איז נישט סתם א ליסטע פון דינים. עס איז געבויט אויף דעת – אויף פארשטיין וויאזוי מענטשלעכע מידות ארבעטן, וויאזוי מענטשן באקומען שלעכטע מידות, און דורך דעם פארשטאנד קומט מען צו וויסן וויאזוי זיך מרגיל צו זיין אין די ריכטיגע מידות. דאס איז דער ריזן פארוואס דער רמב”ם האט ערשט באשריבן דעם גאנצן מעכאניזם פון דעות פאר’ן זאגן וואס איז גוט – ווייל אן דעם פארשטאנד קען מען נישט ריכטיג טון תשובה אויף מידות.

4. פארוואס עקזיסטירט הלכות דעות? ווען רוב מענטשן, אדער אפילו א דריטל, וואלטן שוין געהאט פון תחילת הבריאה די ריכטיגע דעת, וואלט נישט געווען הלכות דעות. הלכות דעות איז געבויט אויף דעם אז בדרך כלל האבן מענטשן שלעכטע מידות, ממילא דארף מען זיך אויסלערנען, זיך מרגיל זיין, תשובה טון. ס’איז זייער שווער אז דו האסט פונקט געלאנדעט אויף דעם ריכטיגן (נומער פופציג פון הונדערט). כדי צו האבן א גוטע מדה דארף מען זיך לערנען, מ’דארף האבן שימת לב, מ’דארף דעת.

—

הלכה ד: דער דרך הישרה – די מדה בינונית

דער רמב”ם’ס ווערטער

„הדרך הישרה היא מדה בינונית שבכל דעה ודעה מכל הדעות שיש לאדם, והיא הדעה שהיא רחוקה משני הקצוות ריחוק שוה, ואינה קרובה לא לזו ולא לזו.”

פשט

נאכדעם וואס דער רמב”ם האט דערקלערט וואס איז *נישט* די דרך הישרה (די קצוות), דעפינירט ער יעצט פאזיטיוו וואס עס *איז*: די מיטלסטע מדה אין יעדע דעה, וואס איז גלייך ווייט פון ביידע עקסטרעמס.

חידושים און הסברים

1. „ריחוק שוה” מיינט נישט קוואנטיטאטיוו, נאר קוואליטאטיוו (ברעיון): „ריחוק שוה” מיינט נישט א מאטעמאטישע מיטן. נישט: אויב צען דאונאטס איז צופיל און נול איז צו ווייניג, דארף מען עסן פינף. „ריחוק שוה” איז ברעיון – אין דעם געדאנק, אין דעם פרינציפ. דער עיקר פוינט: די מיטן איז פונקט אזוי נישט צופיל ווי ס’איז נישט צו ווייניג. ביידע קצוות ווערן אוועקגעשטויסן גלייך.

2. די מיטן איז נישט דעפינירט דורך אוועקגיין פון קצוות אליין – מ’דארף וויסן וואס איז „עכט גוט”: ס’איז נישט גענוג זיך צו דערווייטערן פון ביידע עקסטרעמס כדי צו טרעפן דעם ריכטיגן וועג. מ’דארף אויך וויסן וואס איז גוט – לויט וואס די תורה זאגט אדער וואס די חכמים זאגן. Di מיטן האט אן אייגענע פאזיטיווע דעפיניציע, נישט נאר א נעגאטיווע (נישט-עקסטרעם).

3. דער פראבלעם פון רעלאטיוויזם – דאונאט-משל: איינער וואס וואוינט אין א הויז וואו יעדער עסט צען דאונאטס, וועט האלטן אז פינף איז נארמאל. איינער וואס אין זיין הויז איז דער עקסטרעם פינף, וועט טראכטן אז צוויי איז נארמאל. אן אן אבסאלוטע מאסשטאב פון וואס איז אמת גוט, קען מען נישט טרעפן דעם אמצע נאר דורך מעסטן אפשטאנד פון קצוות, ווייל די קצוות אליין זענען רעלאטיוו צו דעם וואס מ’איז צוגעוואוינט.

—

הלכה ד (המשך): „לפיכך צוו חכמים הראשונים”

דער רמב”ם’ס ווערטער

„לפיכך צוו חכמים הראשונים שיהא אדם שם מעשיו תמיד ושוקל אותם ומכוון אותם בדרך האמצעית כדי שיהא שלם.”

פשט

דערפאר האבן די חכמים באפוילן אז א מענטש זאל שטענדיג אפשאצן זיינע מעשים, זיי וועגן, און זיי אויסריכטן צום מיטלסטן וועג, כדי ער זאל זיין שלם.

חידושים און הסברים

1. „חכמים הראשונים” – אידענטיפיקאציע: „חכמים הראשונים” מיינט חכמי המשנה, און „לפיכך” מיינט חכמי הגמרא (אמוראים). דא ווערט עס אידענטיפיצירט מיט חכמים ז”ל – די אמוראים.

2. „שם” – מלשון שומא (אפשאצונג): „שם” מיינט אפשאצן, מלשון שומא. דאס קומט פון דעם פסוק „ושם דרך אראנו בישע אלקים” (תהלים נ:כג). אין פסוק שטייט מיט א סמ”ך, און די גמרא דרש’נט עס ווי מיט א שי”ן – מלשון שומא, אפשאצונג.

3. „שם מעשיו תמיד” – שטענדיגע זעלבסט-אפשאצונג, נישט סתם הרגל: דער וועג וויאזוי דו ביסט ביי דיפאלט – ביי טבע אדער ביי הרגל – איז נישט גענוג. ס’איז נישט גענוג צו זאגן „איך בין גוט”. מ’דארף זיך ערנסט מתבונן זיין לויט די אמת. נאר דער וועג וואס מ’דיוועלאפט לויט די אמת – דורך שכל און התבוננות – איז דער ריכטיגער וועג. דאס ווארט „מידה” אליין מיינט דאך א מעסטער – מ’דארף זיך מעסטן.

4. „כדי שיהא שלם” – די דרך האמצעי ווערט דעפינירט דורך שלימות: די מיטן ווערט דעפינירט דורך וואס מאכט א מענטש שלם, נישט דורך מאטעמאטישע אפשטאנד פון קצוות. מ’דארף זען וואס איז דער שלימות’דיגער וועג לגבי תאוה, לגבי כעס, לגבי אלע מידות.

5. א מענטש וואס איז „ביי דיפאלט” אין מיטן – איז דאס גענוג? אויב א מענטש „happens to be” שוין ביי דער ריכטיגער וועג, וועט עס נאר הייסן „ריכטיג” אויב ער האט זיך מתבונן געווען און מחליט אז דאס איז דער וועג. אפילו אויב ער בלייבט דארטן וואו ער איז, איז עס גוט – ווייל ס’איז גוט ביי התבוננות, נישט ווייל ער איז צוגעוואוינט פונקט אזוי.

6. דער חילוק צווישן „מידה” און „נטיה/טבע”: אויב א מענטש’ס הרגל איז פונקט צוגעוואוינט – אן שכל, נאר ביי טבע – אז ער עסט א געוויסע אמאונט, איז דאס נאכנישט א „מידה” פון עסן, נאר א „נטיה”, א „טבע” פון עסן. א מידה איז א מענטשליכע זאך – עפעס וואס ער ווייסט, וואס ער האט זיך געבויט מיט שכל. א סתם „נעטשור” איז נישט א מידה.

7. דער פראקטישער נפקא מינה – ווען ס’טוישט זיך: א מענטש וואס האט נאר א הרגל אן שכל, ווען ס’וועט זיך פלוצלינג טוישן, וועט ער פארלוירן ווערן. דוגמא: ער עסט יעדן טאג דריי דאונאטס. די בעקערי טוישט און די דאונאטס ווערן גרעסער – ער וועט נישט כאפן, ווייל ער איז צוגעוואוינט צו „דריי דאונאטס” (נישט צו א געוויסע כמות). אדער ער ווערט עלטער און דארף עסן ווייניגער. איינער וואס האט שכל ווייסט אז ס’איז געבויט אויף וויפיל ס’איז געזונט – ער קען זיך אדאפטירן.

8. [Digression: דער רמב”ם’ס אויסטייטש פון רבי יהודה הלוי’ס ווערטער:] רבי יהודה הלוי זאגט אז איינער וואס שוקל אורחותיו ושומר אורחותיו איז זוכה לישועת השם. דער חידוש: „ישועת השם” איז שלמות – „כדי שישולם” מיינט ער זאל זוכה זיין צו שלימות. ס’איז נישט א שכר וואס קומט פון דרויסן, נאר דאס אליין – ער ווערט אן אדם השלם – איז די ישועה. „ישע אלקים” מיינט: דער שלימות פון גאט’ס באשאפונג – דער מענטש בצלם אלקים, דער אדם השלם. דער מענטש איז ווי אזוי ער איז וועגן זיין חומר (גוף), אבער אויב ער ניצט זיין שכל, זיין דעת, הייבט ער זיך אויף א העכערע מדריגה – ער איז מער נאנט צו זיין נשמה, צו זיין מער פנימיות’דיגע זייט.

—

הלכה ד (המשך): „כיצד?” – דוגמאות פון דער דרך הבינונית

(א) כעס

„כיצד? לא יהא בעל חמה נוח לכעוס, ולא כמת שאינו מרגיש, אלא בינוני. לא יכעוס אלא על דבר גדול שראוי לכעוס עליו, כדי שלא יעשה כיוצא בו פעם אחרת.”

פשט: מ’זאל נישט זיין שנעל אין כעס, אבער אויך נישט ווי א טויטער וואס פילט גארנישט. נאר אין מיטן – זיך כעס’ן נאר אויף א גרויסע זאך וואס איז ראוי, כדי מ’זאל נישט נאכאמאל טון אזוי.

חידושים און הסברים:

1. „כמת שאינו מרגיש” – די אפאזיט פון כעס איז נישט אומפילנדיקייט: מ’דארף נישט זיין א „האלץ” וואס ווערט נישט נפגע. א האלץ איז אינו נפגע, אבער א מענטש איז א נפש – מ’דארף יא פילן. מ’דארף נישט זיין פון די וואס זאגן „איך בין א האלץ” – דאס איז אויך א קצה.

2. „דבר גדול שראוי לכעוס עליו” – כעס האט א לעגיטימע פונקציע: דער אייבערשטער האט געמאכט כעס פאר א סיבה – כדי צו סטאפן אביוזערס. דוגמא: א מענטש וואס ארבעט אין אן אפיס און האט נישט די אומץ זיך אנצונעמען פאר זיך אליין – דער אייבערשטער האט געמאכט די מידת הכעס אז אמאל זאל ער זיך פארלירן און זיך ענדליך אוועקשטעלן אויף וואס ס’קומט אים.

3. „כדי שלא יעשה כיוצא בו פעם אחרת” – דער טעם פון לעגיטימע כעס: מענטשן פארשטייען דורך כעס אז מ’זאל עס נישט טון נאכאמאל. „מיט שיינהייט כאפט נישט א מענטש – נישט אלעמאל.” ווען אלע מענטשן וואלטן געווען מער ראציאנאל, וואלט מען אפשר נישט געדארפט כעס’ן. אבער אין דער רעאליטעט דארף מען אמאל כעס כדי צו מאכן א ווירקונג.

4. די דרך המיצוע ביי כעס איז נישט א „שעדיול” – נאר ביי „ראוי”: ס’איז נישט א קוואנטיטאטיווע מיטן (נישט יעדע דריי טעג אדער יעדע דריי חדשים). ס’איז נאר ווען ס’איז „ראוי” – ווען דער שכל זאגט אז דאס איז א סיטואציע וואו כעס איז דער ריכטיגער רעאקציע.

5. דער כעס מעג אים „קאנטראלירן” – אבער נאר ווען ס’איז וויכטיג: ס’איז נישט פשט אז ער זאל „קאנטראלירן” זיין כעס אין דעם סענס אז ער בלייבט קאלט. דער כעס מעג אים קאנטראלירן – ער מעג זיך „פארלירן” – אבער נאר דעמאלטס ווען ס’איז זייער וויכטיג. דעמאלטס זאל ער ווערן אין כעס, נישט זיך מאכן ווערן אין כעס. דער כעס האט א טאן פון רעדן, א געוויסע „זיך פארלירן” – ער האט זיך אריינגעלאזט אין א געוויסע מצב. אבער ער קען זיין ביי קאנטראל ביי דעם „זיין” – ער האט מחליט מיט שכל אז יעצט איז ריכטיג צו כעס’ן. א שלעכטער מענטש מיט כעס רעגט זיך אויף רענדאם זאכן – ס’איז אפילו נישט קיין שכל. ביי דע

ם גוטן מענטש איז דער כעס געריכט דורך דעת.

6. „ראוי” איז חכמת הדעת: „דבר גדול שראוי” – „ראוי” איז חכמת הדעת. דאס מיינט: דער שכל מוז אנטשיידן וואס איז „ראוי”. דאס איז נישט א געפיל, נאר א שכל’דיגע הכרעה.

7. [Digression: דער משל פון „ישוב הדעת צו מאכן א בהלה”:] א מענטש וואס האט זיך אנגעגארטלט מיט ישוב הדעת. ער האט געפרעגט: „וואס איז אמאל געווען?” – „איך ווייס אז ס’איז אמאל דא א סיטואציע וואס מ’דארף זיין אין בהלה.” האט ער געזאגט: „דא פעלט מיר אן. איך וועל זיך אוועקזעצן און טראכטן, מיט ישוב הדעת מחליט זיין אז איך דארף מאכן א בהלה.” דער פוינט: די שויס קומט מיט די כעס, אבער ס’איז „קאנטראלד” אין דעם סענס אז דער שכל האט באשטימט אז יעצט איז דער צייט דערפאר.

8. א חלק פון דרך האמצעי האבן אן אייגענע הגדרה: ס’איז נישט סתם „נישט אזוי און נישט אזוי, נאר אינמיטן”. די „אינמיטן” האט עפעס א מינינג – א פאזיטיווע דעפיניציע.

(ב) תאוה

„וכן, לא יהיה בעל תאוה לעולם, אלא יתאוה וישתוקק לדברים שהגוף צריך להם ואי אפשר לחיות זולתם” – מיט דעם פסוק „צדיק אוכל לשובע נפשו”.

פשט: דער מענטש זאל נאר האבן תאוות פאר זאכן וואס די גוף דארף האבן, און וואס מ’קען נישט אן דעם.

חידושים און הסברים:

1. „שובע נפשו” – צופרידנשאפט, נישט בלויז פיזישע זעטיגונג: „שובע” איז נישט בלויז א סטאמאק-ענין, נאר א פסיכאלאגישע/עמאציאנעלע צופרידנשאפט. דער צדיק עסט די ריכטיגע אמאונט און איז צופרידן דערמיט. די צופרידנשאפט איז וויכטיג – אויב ער איז נישט צופרידן, איז ער א צעבראכענער מענטש.

2. דער רמב”ם מיינט נישט אז מ’זאל עסן נאר ברויט מיט וואסער: „די גוף דארף האבן” קען אויך מיינען עמאציאנעלע באדערפענישן. מ’דארף אמאל אייז קרים אויך – עס גייט נישט בלויז אום מינימאלע פיזישע סוסטענאנס.

3. עסן מיט אן אפעטיט איז געזונט און ריכטיג: דער צדיק עסט יא מיט אן אפעטיט. עסן אן אן אפעטיט איז א חלום (א פראבלעם). די „שובע נפש” מיינט אז ער האט הנאה פון וואס ער עסט.

4. ברכת המזון און שביעה: א מענטש וואס עסט אן קיין טעם, אן קיין הנאה – טאר ער נישט מאכן קיין ברכת המזון, ווייל ער האט נישט קיין שביעה. שביעה איז א פסיכאלאגישע זאך – „איך בין העפי” – נישט בלויז א פיזישע פולקייט. ווען איינער עסט מיט אן „איי-ווי” (מיט ווידערוויליגקייט), איז נישט דא קיין שביעה.

5. דער חילוק צווישן צדיק און רשע אין תאוה: דער רשע, דער גרויסער בעל תאוה, האט נאר הנאה ווען ער פרעסט אויף די גאנצע טשולנט. דער אויסגעארבעטער מענטש (צדיק) האט הנאה פון דעם קליינעם ביסל וואס ער האט געגעסן, און ער איז העפי.

6. „ויתאוו תאוה” – תאוה צו האבן א תאוה: דער פסוק „ויתאוו תאוה” (במדבר יא:ד) מיינט אז זיי האבן געהאט א תאוה צו האבן א תאוה. ביי דעם צדיק, דאס וואס זיין גוף פאדערט אים – דאס אליין איז שוין תאוה. ווען א מענטש פילט הונגער, איז דאס שוין תאוה – ער האט א רצון צו עסן. אבער דער בעל תאוה געדענקט ווי גוט די עסן איז געווען, און טראכט „ווען גיי איך שוין ווערן נאכאמאל הונגעריג צו קענען נאכאמאל עסן?” – דאס איז תאוה אויף תאוה. דער צדיק האט איין תאוה: ווען ער איז הונגעריג, גייט ער און שטעלט צופרידן דעם רצון צו עסן. דאס איז די מינימום פון תאוה.

7. דער עקסטרעם פון „נישט האבן תאוה” קען אויך מיינען צופיל עסן: עס קען אפילו זיין אז „נישט האבן תאוה” מיינט אז א מענטש עסט זייער אסאך כדי ער זאל קיינמאל נישט פילן הונגעריג – פאר ער פילט הונגעריג, זאל ער שוין האבן געגעסן. דאס איז אויך א פארדרייטע עקסטרעם.

(ג) מאכן געלט

„לא יעמול בעסקו, אלא להשיג דבר הצריך לחיי שעה” – מיט דעם פסוק „טוב מעט לצדיק”.

פשט: ער זאל נישט זיין א workaholic וואס האט ליב די עצם מאכן געלט. ער זאל ארבעטן פאר וואס ער דארף צום לעבן.

חידושים און הסברים:

1. „טוב מעט לצדיק” – דעם ביסל וואס ער דארף, זאל ער טון מיט א חשק: דער פסוק מיינט אז דער ביסל וואס דער צדיק דארף האבן איז יא טוב – עס איז גוט. ער זאל נישט וויינען „אוי וויי, איך מוז ארבעטן.” נאר דאס וואס ער דארף, זאל ער טון מיט א חשק.

2. זיך מכניע זיין צו דער בריאה: אלע דאזיגע זאכן (עסן, ארבעטן) זענען אויך אביסל זיך מכניע זיין צו דער אייבערשטער. דער אייבערשטער האט אזוי געמאכט אין דער בריאה אז א מענטש זאל דארפן עסן און דארפן ארבעטן – זאל ער עס טון מיט א געוויסע חשק, נישט מיט א גרויסע בדיעבד. דער עולם מתוקן איז אז דער מענטש זאל האבן א געוויסע תאוה. ווען עס שיידט זיך צופיל, מאכט ער א חורבן, און ביי דעם איז נישט קיין דרך השם יתברך.

3. א ראיה פון דער טבע: ווען מען עסט צופיל, טוט דער קאפ און דער בויך וויי. אויב מען עסט די ריכטיגע מאס מיט’ן אפעטיט, איז עס געשמאק. דאס ווייזט אז דאס איז דער דרך השם יתברך – דער אייבערשטער האט אזוי אייגעשטעלט די וועלט.

(ד) צדקה און בארגן

„לא יקבוץ יתר על המידה… ולא יאבד כל ממונו… אלא נותן צדקה כפי מסת ידו, ומלוה כראוי למי שצריך.”

פשט: „מסת ידו” – וואס עס איז אנגעקומען צו אים. ער גיט צדקה לויט זיין פארמעגן, און בארגט פאר ווער ס’דארף.

חידושים און הסברים:

1. דער רמב”ם שטעלט גלייך אריין מצוות: עס איז אינטערעסאנט אז דער רמב”ם גלייך טראכט וועגן עניי עירך – דאס זענען שוין מצוות. „אם כסף תלוה את עמי את העני עמך” (שמות כב:כד). גלייך שטייט דא געבן און בארגן.

2. בארגן איז אויך א חלק פון ברייטקייט: בארגן איז א חלק פון דער מדה בינונית אין ממון. מ’קען בארגן אביסל מער וויפיל מ’קען ארויסגעבן (אומזיסט), ווייל ביי א הלוואה איז דא א סיכוי אז עס קומט צוריק.

3. וויפיל צדקה – דער דרך האמצעי: הלכות צדקה זאגן אז מ’זאל נישט געבן יתר על החומש (מער ווי א פינפטל). דאס איז ממש א הלכה’דיגע אויסדרוק פון דער מדה בינונית.

(ה) שמחה

„ולא יהא מהולל ושוחק, ולא עצב ואונן, אלא שמח כל ימיו בנחת, בסבר פנים יפות.”

פשט: שמחה איז א מדה בינונית – צווישן הוללות (ווילדע פרייליכקייט) און עצבות (טרויעריגקייט).

חידושים און הסברים:

1. שמחה איז א מידה אמצעית, נישט אן עקסטרעם: מענטשן מיינען אז שמחה איז עקסטרעם. אבער דער רמב”ם שטעלט עס אוועק אלס דער מיטלוועג צווישן הוללות און עצבות.

2. „משנכנס אדר מרבין בשמחה” – קיין סתירה צו מדה בינונית: מדה בינונית האלט אויך אריין „לפי הענין” – לויט דער סיטואציע. אין אדר, א גוטע חודש, פעלט אויס צו זיין אביסל מער צופרידן. אין תשעה באב דארף מען אביסל מער נוטה זיין צו דעם צד – אבער נישט עקסטרעם אינגאנצן. די מדה בינונית פון תשעה באב איז אנדערש ווי די מדה בינונית פון פורים.

3. רוב מענטשן זענען „עצב ואונן”: געווענליך זענען רוב מענטשן מער צו דער עצבות-זייט. דערפאר מ’מעג זיין אביסל מער „שמח כל ימיו בנחת.”

4. א שארפע באמערקונג: מ’וואלט געטראכט אז די צוויי עקסטרעמען זענען – איין עקסטרעם א ברסלב’ער (צופיל שמחה), די אנדערע עקסטרעם א ליטוואק (צופיל ערנסטקייט), און אינצווישן א פשוט’ער בעל הבית’ישער איד. ניין – אינצווישן איז דער ברסלב’ער! שמח.

5. שמחה מיינט נישט עקסייטמענט: דער רמב”ם אין הלכות ברכות דערקלערט וואס שמחה מיינט – נישט ווערן עקסייטעד, נישט פון שמחה און נישט פון עצבות. זייער רואיג. „איך ווייס אז ס’איז אין גוטע הענט, איך ווייס אז ס’איז מיט בטחון.” אבער דא שטייט יא „שמח” – עס איז נישט בלויז רואיגקייט. „בנחת” – שמחה און רואיגקייט צוזאמען. אפשר איז דא אויך א באזונדערע מדה פון רואיגקייט.

6. „טוב לב משתה תמיד” (משלי טו:טו): „משתה” מיינט אייביג זיין אזוי ווי ביי א משתה – גוט אויפגעלייגט, אבער נישט צו דרייסט. א טיפערע זאך – א געוויסע תמימות און רואיגקייט.

7. „סבר פנים יפות” – שמחה איז נוגע צו אנדערע מענטשן: „סבר פנים יפות” מיינט אז ער שמייכלט צו מענטשן, ער איז פרייליך צו זיי. שמחה איז נישט נאר א פריוואטע זאך – עס איז נוגע צו אנדערע מענטשן אויך. רבי ישראל סאלאנטער האט געזאגט: א מענטש’ס פנים איז א רשות הרבים – דיין פנים באלאנגט נישט פאר דיר, עס באלאנגט פאר די אנדערע מענטשן.

8. נחת אליין איז נישט גענוג: ווען מענטשן זעען אז „נחת” (רואיגקייט) איז נישט גענוג, דערפאר דארף זיין א „סבר פנים יפות” – אן אקטיווע שמייכל, נישט בלויז פאסיווע רואיגקייט.

9. צוויי משניות אין אבות: איינמאל שטייט „סבר פנים יפות” (אבות א:טו), און איינמאל שטייט „והוי מקבל את כל האדם בשמחה” (אבות ג:יב). דאס זענען צוויי באזונדערע מדרגות.

„וכן שאר כל דיעותיו”

דער רמב”ם זאגט: „וכן שאר כל דיעותיו” – אזוי אויך אלע אנדערע מידות. ער איז נישט מפרט אלע מידות – דאס דארף מען קוקן אין אנדערע ספרים אדער אליין אויספירן.

—

הלכה ה: חכם, חסיד, און „לפנים משורת הדין”

דער רמב”ם’ס ווערטער

„ודרך זו היא דרך החכמים. כל אדם שדעותיו כולן דעות בינוניות וממוצעות, נקרא חכם.”

פשט

דער וואס גייט אין דער מדה בינונית ווערט גערופן א חכם. חכמים ווערן אויך גערופן טובים, ישרים – אסאך שיינע נעמען.

חידושים און הסברים

דער חכם איז דער וואס מקיים „והלכת בדרכיו” – ער גייט אויף דרך התבוננות, דער מדה ממוצעת.

—

הלכה ה (המשך): דער חסיד – „לפנים משורת הדין”

דער רמב”ם’ס ווערטער

„וכל המדקדק על עצמו ביותר, ויתרחק מן הדעה הבינונית מעט לצד זה או לצד זה – נקרא חסיד.”

„מי שיתרחק מגובה הלב עד הקצה האחרון והוא שפל רוח ביותר, נקרא חסיד, וזו היא מדת חסידות.”

„ואם נתרחק [מגובה הלב] קצת בלבד, והיא הענוה – זה נקרא חכם, וזו היא מדת חכמה.”

פשט

איינער וואס שאצט אפ וואס איז די דעה בינונית, און טוט נאך אביסל מער ווי די מדת הבינונים – פאר א געוויסע תכלית – ווערט גערופן א חסיד. דער רמב”ם מאכט א חילוק: ענוה איז די מדה ממוצעת (= חכמה), שפלות רוח ביותר איז דער עקסטרעם (= חסידות).

חידושים און הסברים

1. דער חילוק צווישן חסיד בטבע און חסיד בחכמה: איינער וואס איז שפל רוח בטבע איז נישט קיין חסיד – ער איז אפילו נישט אמאל א חכם. א חסיד איז דווקא איינער וואס קומט ערשט אן צו דער מדה ממוצעת (ענוה), און נאכדעם איז ער מחליט מיט אן אינטענציע און דרך חכמה צו גיין אביסל מער צום עקסטרעם פון שפלות רוח. ער ווייסט וואס ער טוט. דער וואס איז בטבע שפל רוח דארף אדרבה ערשט גיין צום אנדערן עקסטרעם (גאוה) און צוריקקומען – אזוי ווי דער רמב”ם זאגט אין פרק ב’ וועגן וויאזוי מען גייט צו די אנדערע עקסטרעם כדי צו קומען צו דער מיטן. (בשם ר’ יואל אשר.)

2. „לא עם הארץ חסיד”: דאס שטיצט דעם פונקט – חסידות דארף זיין מיט שכל. א סתם עקסטרעמיסט אן חכמה איז נישט קיין חסיד.

3. ראיה פון משה רבינו: עס שטייט „והאיש משה עניו מאד” – עניו, נישט שפל רוח. משה רבינו איז געווען אין דער דרך הממוצע, דאס איז ענוה. די משנה וואס זאגט „מאד מאד הוי שפל רוח” – דאס איז מדת חסידות.

4. דער חילוק צווישן ענוה אין הלכות יסודי התורה פרק ב’ און ענוה אין הלכות דעות: אין יסודי התורה רעדט דער רמב”ם פון ענוה וואס קומט פון התבוננות אין גדלות הבורא – מ’טראכט אריין אין די גדלות הבורא און אלע ברואים, און מ’באמערקט ווי קליין מ’איז. דא אין הלכות דעות רעדט ער פון ענוה כלפי מענטשן – וויאזוי מ’פירט זיך מיט אנדערע מענטשן.

5. ענוה מיינט נישט „פילן”: ענוה דא מיינט נישט א געפיל פון קליינקייט, נאר אזוי ווי רש”י זאגט אויף „איש משה עניו מאד” – שפל וסבלן – ער רעדט מיט מענטשן, ער דערלאזט זיי, ער רוקט זיך פאר זיי. שפלות רוח (מדת חסידות) מיינט אז ער דרייט זיך אפילו מיט שוואכערע מענטשן ווי ס’וואלט געפאסט פאר אים, ער איז זיך צופיל מכניע צו אנדערע מענטשן.

6. [Digression: מענטשן וואס האלטן זיך קליין:] מענטשן וואס האלטן זיך קליין (בטבע) זענען געווענליך זייער שווער צו אנדערע מענטשן – זיי זענען נישט צופיל וואסערע צו אנדערע. נישט אלעמאל, אבער געווענליך.

7. חסידים הראשונים: „חסידים הראשונים היו מטין דעות שלהם מדרך האמצעית כנגד שתי הקצוות.” „חסידים הראשונים” מיינט חסידים פון זמן הראשונים (נישט חסידי בעל שם טוב). זיי האבן מתקן געווען די דעות פון מענטשן, און זיי האבן געטוהן לפי דעם מצב.

8. [Digression: ווען איז דא א חשש פון וועלכע עקסטרעם?] געווענליך איז דער חשש אז מענטשן וועלן גיין צום עקסטרעם פון צופיל (צופיל גאוה, צופיל תאוה, צופיל געלט), נישט צו ווייניג. משל: איינער האט געזאגט אז ער האט נאך נישט באקומען קיין סאך שאלות אויף די הלכה פון „אל יבזבז יותר מחומש” – און אויב ער האט באקומען אזא שאלה איז עס געווען פון אן עני וואס טאר טאקע נישט. די גבירים פרעגן נישט געווענליך די שאלה.

לפנים משורת הדין – ביאור המושג

1. שורת הדין = מדה ממוצעת: „שורת הדין” איז די מדה הממוצעת – דאס וואס דער דין זאגט. דין האט עפעס מיט שכל און חכמה – דין איז א תוצאה פון חכמה, דער אמת לויט ווי די חכמה זאגט.

2. לפנים משורת הדין = מדת חסידות: „לפנים משורת הדין” מיינט אריינגערוקט מער ווי די שורת הדין צו איינע פון די וועגן. בילד: ס’איז דא א ליין (שורה) צווישן מיר און דיר – ביז דא איז מיין רשות, פון דארט והלאה איז דיין רשות. א חסיד שטופט אריין דיין רשות אביסל אין זיין רשות – ער האלט זיך אביסל ווייטער פון די שורה ווי די ליין איז.

3. האט דער חסיד מקיים די מצוה? שורת הדין איז מקיים די מצוה בהידור. דער חילוק: איינער וואס איז צו איין עקסטרעם (בטבע) איז בכלל נישט מקיים די מצוה; איינער וואס איז צום אנדערן עקסטרעם (חסיד) איז מקיים נאך מער ווי די מצוה – אבער ער טוט עס ווייל ער האט אזוי איינגעזען בחכמה, נישט ווייל ער איז אזוי בטבע. קיינער איז נישט געבוירן מיט חסידות – דאס איז אלעמאל א בחירה.

—

הלכה ו: די מצוה פון „והלכת בדרכיו”

דער רמב”ם’ס ווערטער

„ומצווים אנו ללכת בדרכים אלו הבינוניים, והם הדרכים הטובים והישרים, שנאמר ‘והלכת בדרכיו’. כך למדו בפירוש מצוה זו: מה הוא נקרא חנון, אף אתה היה חנון. מה הוא נקרא רחום, אף אתה היה רחום. מה הוא נקרא קדוש, אף אתה היה קדוש.”

פשט

מיר זענען מצווה צו גיין אין די מיטלסטע וועגן, וואס זענען די גוטע און ישרה’דיגע וועגן. חז”ל האבן דאס מפרש: פונקט ווי דער אייבערשטער ווערט גערופן חנון, רחום, קדוש – אזוי זאלסטו אויך זיין.

חידושים און הסברים

1. „נקרא חנון” – נישט „הוא חנון”: דער רמב”ם’ס לשון איז דווקא „נקרא חנון” – דער אייבערשטער ווערט גערופן חנון, ער איז נישט חנון, ווייל חנון איז א מענטשליכע מידה. אבער זיינע מעשים זענען מעשים פון א חנון. חנון טייטשט איינער וואס טוט מתנת חינם. קדוש מיינט זיך אפשיידן פון תאוות, פון גשמיות’דיגע זאכן.

2. וויאזוי זעט דער רמב”ם פון דעם פסוק „דרכים ממוצעות”? עטליכע תירוצים:

– (א) פון דער ווארט „דרך”: דרך מיינט אן אויסגעטרעטענע וועג – לא ימין ולא שמאל, נאר גלייך אינדערמיטן. אפשר א שביל צר, איין וועג וואס ליגט דארט.

– (ב) פון דער אייבערשטער’ס הנהגה גופא: דער אייבערשטער איז נישט נאר רחום – ער איז אויך „קנא ונוקם”, „משלם לשונאיו”. דער זעלבער באשעפער איז רחום ווען ס’פעלט אויס, און שטראפט ווען ס’פעלט אויס. פשט איז אז ער איז בדרך הממוצע – רחום למי שראוי, נישט רחום סתם פאר אלעמען אומבאגרעניצט.

– (ג) ס’איז פשוט: חנון פאר רשעים איז נישט קיין חנינות – ס’איז חרישות פאר די וואס ליידן פון אים. חנון מיינט למי שראוי.

3. „דרכים טובים וישרים”: דער רמב”ם האט אסאך מאל איבערגעזאגט „דרכים טובים וישרים” – „ישרה” מיינט די גלייכע – נישט רעכטס און נישט לינקס, נאר גלייך אינדערמיטן.

—

הלכה ו (המשך): די כנויים פון דער אייבערשטער

דער רמב”ם’ס ווערטער

„ולפי שדרך זו קראו הנביאים לקל בכל אותן הכנויים – ארך אפים, רב חסד, צדיק וישר, תמים, גבור, חזק, וכיוצא בהם – להודיע שאלו דרכים טובים וישרים הם, וחייב אדם להנהיג עצמו בהם ולהדמות אליו כפי כחו.”

פשט

די נביאים האבן דעם אייבערשטער גערופן מיט אלע די כנויים – נישט כדי צו באשרייבן דעם אייבערשטער’ס מהות, נאר כדי אונז צו לערנען וועלכע וועגן מיר זאלן טשוזן.

חידושים און הסברים

1. א שטארקער חידוש אין דעם צוועק פון שבחי ה’: די נביאים האבן נישט געטשוזט די כנויים אין קילו צו זאגן א שבח אויף דער אייבערשטער. זיי האבן עס געזאגט כדי צו לערנען מענטשן וויאזוי זיי זאלן זיך פירן. פארוואס זאגט די תורה אז דער אייבערשטער איז מידת הרחמים? נישט כדי צו וויסן וועגן דער אייבערשטער (ווייל מיר ווייסן נישט וועגן דער אייבערשטער אזוי), נאר כדי אונז זאלן זיך לערנען.

2. פארבינדונג צו הלכות יסודי התורה – שמות הקודש: אזוי ווי מיר האבן שוין געלערנט אין די מצוה פון דעם איסור אויסצומעקן שמות הקודש – „קנוא” מעג מען אויסמעקן, ווייל דאס איז נישט דער אייבערשטער’ס נאמען, נאר דרכים וואס זענען מיוחס צו דער אייבערשטער. ארך אפים, רב חסד, צדיק וישר, תמים, גבור, חזק – די אלע זאכן איז נישט אז דאס איז דער אייבערשטער, נאר „להודיע שאלו דרכים טובים וישרים הם”.

—

הלכה ו (המשך): וויאזוי קונה צו זיין די מידות – „יעשה וישנה וישלש”

דער רמב”ם’ס ווערטער

„וכיצד ירגיל אדם עצמו במעשים ובדעות אלו עד שיקבעו בו? יעשה וישנה וישלש במעשים שעושה על פי הדעות האמצעיות, ויחזור בהן תמיד עד שיהיו מעשיהן קלים עליו ולא יהיה בהן טורח, ויקבעו הדעות בנפשו.”

פשט

א מענטש ווייסט שוין וואס די דרך הבינונית איז – אבער וויאזוי קומט ער דערצו? ער זאל טון די מעשים וואס א מענטש מיט דער מידה הממוצעת וואלט געטון, איבער און איבער, ביז עס ווערט גרינג און נאטירלעך, און דאן ווערט עס א דעה אין זיין נפש.

חידושים און הסברים

1. דער סדר פון קנין המידות: ערשט טוט מען די מעשים (אויסערלעכע האנדלונגען), אפילו ווען עס איז שווער און נישט נאטירלעך. דורך חזרה – „יעשה וישנה וישלש” – ווערן די מעשים גרינגער. ערשט נאכדעם וואס די מעשים ווערן גרינג, ווערט עס א דעה – א פארפעסטיגטע מידה אין דער נפש. מעשים קומען פאר דעות, נישט אנדערשט ארום.

2. דער פרינציפ פון „הרגל נעשה טבע”: איינמאל א מענטש האט שוין די דעה, קומט אלעס גרינג – ער טוט שוין אלעס לויט די דעה אן קיין שוועריגקייט. דער גאנצער ארבעט איז צו אנקומען צו דער דעה, און דאס איז דורך ריפיטישן פון מעשים.

3. צוריקקומען צו דער שאלה: טוט דער חסיד אויך די מצוה? די מצוה זאגט „גיי אין די ריכטיגע וועגן.” וואס איז ריכטיג? עס איז דא ריכטיג נארמאל (מידה בינונית) און ריכטיג עקסטרא ספעציעל (מידת חסידות). דאס איז ווי יעדע מצוה – מ’קען זי מקיים זיין אויפ’ן פשוט’ן אופן, און מ’קען זי מקיים זיין מיט מידת חסידות (ווי א חומרא אין הלכות שבת). דער חסיד טוט די זעלבע מצוה נאר אויף א מער עקסטרעמען אופן.

4. די טיפערע קשיא בלייבט: אויב בינוני איז גוט און קצוות איז שלעכט, וויאזוי קען קצוות זיין גוט סאמטיים (מידת חסידות)? אין שמונה פרקים זאגט דער רמב”ם אויף איין פלאץ אז מידת חסידות איז נישט פאר אייביג – עס איז א חלק פון עבודה ביז מ’קומט אן צו דער מידה הממוצעת. אבער אנדערע פלעצער זאגט דער רמב”ם עס סתם (אן דעם באגרעניצונג). דאס בלייבט א פונקט וואס דארף ווייטערדיגע קלערונג.

—

הלכה ו (סוף): דרך ה’ – פארוואס ווערט עס אזוי גערופן?

דער רמב”ם’ס ווערטער

„לפי ששמות אלו שנקרא בהם הבורא, היינו דרך הבינוני שאנו חייבים ללכת בה, ונקראת דרך זו דרך ה’.”

פשט

די מידה בינונית ווערט גערופן „דרך ה'” ווייל דאס זענען די שמות / מידות וואס דער אייבערשטער ווערט גערופן אין זיי.

חידושים און הסברים

1. וואס מיינט „דרך ה'”: עס מיינט נישט אז דער אייבערשטער האט „אויסגעקליבן” דעם מיטלסטן וועג פון צווישן קצוות. ביים אייבערשטן איז נישטא קיין קצוות – ער האט נישט קיין מידות אין דעם זין, ער דארף נישט „האלטן קאפ” אויף כעס אדער אנדערע קצוות. נאר פאר אונז, וואס מיר דארפן האלטן קאפ אויף קצוות, ווערט דער אייבערשטער’ס וועג גערופן „דרך הבינונית.”

2. דער חילוק צווישן „וואס ער זאגט” און „וואס ער טוט”: „דרך ה'” מיינט נישט וואס דער אייבערשטער זאגט (כביכול), נאר די דרכים וואס דער אייבערשטער גייט אין זיי – בבחינת נכר, בבחינת מעשה. ווי דער אייבערשטער איז דערקענטלעך אין זיינע מידות (רחום, חנון, וכו’), דאס איז דרך ה’.

3. עס ווערט גערופן דרך ה’ ווייל עס איז נכר במידותיו – נישט ווייל עס איז א „דרך בינוני שנוח לו ולאחרים.” דער טעם פארוואס עס הייסט „דרך ה'” איז ווייל דאס זענען די מידות וואס מ’דערקענט ביים הקב”ה, נישט ווייל עס איז פראקטיש באקוועם.

—

דער פסוק פון אברהם אבינו

דער רמב”ם’ס ווערטער

„והיא שצוה אברהם אבינו את בניו, שנאמר ‘כי ידעתיו למען אשר יצוה את בניו ואת ביתו אחריו ושמרו דרך ה’ לעשות צדקה ומשפט’.”

פשט

אברהם אבינו האט אויסגעלערנט זיינע קינדער צו היטן „דרך ה'” – דאס הייסט די מידה ממוצעת.

חידושים און הסברים

1. „צדקה ומשפט” = מידה ממוצעת: „צדקה ומשפט” אליין טייטשט מיט דער מידה ממוצעת. „משפט” מיינט דער מיטלסטער וועג – דער גערעכטער, אפגעמאסטענער וועג.

2. „וההולך בדרך זו מביא טובה וברכה לעצמו”: דער וואס גייט אין דעם וועג ברענגט גוטס און ברכה אויף זיך, ווי דער פסוק זאגט אז דער אייבערשטער האט געברענגט אויף אברהם אלע ברכות ווייל ער איז געגאנגען אין דרך ה’. יעדער איד וואס גייט בדרך ה’ באקומט די ברכות – עס איז נישט א ספעציעלע מעשה נאר פאר אברהם אבינו.

3. דער יסוד פון אלע ברכות אין דער תורה: דאס איז בעצם דער הסבר פאר אלע ברכות וואס די תורה צוזאגט. די גאנצע תורה איז געקומען צו גיין בדרך ה’, און דערפאר זאגט די תורה צו אז דער וואס גייט בדרך התורה האט אלע מיני ברכות. דער יסוד איז: תורה = דרך ה’ = ברכות.

4. צדקה און מידות – צוויי מצוות אין איין מעשה: אויב דער אייבערשטער ווערט גערופן „רחמן” – און א מענטש זעט אן עני און גיט אים צדקה – איז דאך צדקה א באזונדערע מצוה. וואס טוט צו די מצוה פון „דרך ה'”? ווען א מענטש גיט צדקה, טוט ער צוויי זאכן: (1) ער מקיים א מעשה פון צדקה (די ספעציפישע מצוה), און (2) ער שטרענגט זיך אן מיט צו גיין בדרך הממוצע (די כללות’דיגע מצוה פון דרך ה’). אבער טיפער: די מצוה פון צדקה איז היכי תמצא – א פראקטישער אופן – כדי צו באקומען די מידת הצדקה, די מידה פון געבן פאר אנדערע אידן. די ספעציפישע מצוות זענען כלים דורך וועלכע מ’בויט אויף די מידות, וואס איז דער עיקר ציל פון דרך ה’.

תמלול מלא 📝

הלכות דעות – הקדמה, מצוות, און פרק א: הדרך האמצעית

הקדמה: דער מקום פון הלכות דעות אין ספר המדע

Speaker 1: אונז לערנען רמב”ם. אונז האבן געענדיגט ברוך השם הלכות יסודי התורה. מ’האלט שוין ביי די צווייטע סוגיא, די צווייטע הלכות אין דער רמב”ם, אין ספר המדע — הלכות דעות. דעות טייטשט מידות, וואס אונז רופן געווענליך מידות.

—

דער צוזאמענהאנג צווישן הלכות יסודי התורה און הלכות דעות

אונז האבן געלערנט אז די הלכות שטימט זייער גוט. אונז האבן געלערנט, מ’האט געזען אין די הקדמה אז ס’שטייט “משוך חסדך ליודעיך וצדקתך לישרי לב”. האבן אונז געטייטשט אז ס’איז דא דעת פון וויסן, וואס מ’רופט טעארעטישע דעת — וויסן דעם אמת, וויסן דעם אייבערשטן און זיינע מלאכים און די וועלט וכו’, אויך וויאזוי דער אייבערשטער רעדט מיט די וועלט, וואס אונז האבן יעצט געענדיגט הלכות נבואה. אבער ס’איז אלץ ענינים פון יסודי התורה, ס’הייסט פאקטן — איך וויל נישט נוצן דאס ווארט פאקטן, אבער זאכן, אמת’ע דברים אמיתיים וואס מ’דארף וויסן.

חוץ פון דעם, די צווייטע זאך — דער רמב”ם זאגט אסאך מאל אין אנדערע פלעצער אז די עיקר שלימות פון א מענטש איז צוויי זאכן: וויסן, און טון לויט די ריכטיגע מידות. לאו דווקא לויט יענע וויסנשאפט. איך ווייס נישט צו די טון איז לויט דעות. ס’איז לויט דעות, אבער נישט אין אופן פון… ניין, ווייל אויב דעות מיינט א ה’ ד’ ת’, אז ס’איז דא א גאט, דעות זאגט אונז נישט אז מ’זאל גיין בדרך האמצע. דאס איז צוויי זאכן, ס’איז דא מעשה וכו’.

צוויי כללים פון כלל התורה כולה

די צווייטע זאך — וואס איז די אמת’ע צוויי כללים פון כלל התורה כולה? הלכות יסודי התורה און הלכות דעות זענען אמת’דיג די כללים פון כלל התורה כולה. ווייל זייער אסאך מצוות זענען האבן די ריכטיגע אמונות, אדער דעת וואס אונז רופן דעת. און הלכות דעות איז זיך פירן ריכטיג, האבן די ריכטיגע מידות, ווייל דאס איז לויט דעם רמב”ם טעמי המצוות — זייער אסאך מצוות זענען געמאכט געווארן צו ברענגען גוטע מידות וכו’.

סאו דאס איז די צווייטע גרופע. ס’שטימט זייער גוט אז דאס איז ממש די נעקסטע זאך — דאס מאכט ישרות לב. דער רמב”ם זאגט אסאך מאל אז לב איז מרמז אויף מעלות המידות כולם. סאו דאס איז די צווייטע הלכה.

פארוואס שטייען דוקא די מצוות אין הלכות דעות?

יעצט ווייטער, מ’דארף אביסל… אונז גייען יעצט זען וועלכע מצוות גייען אין די הלכה, אבער מ’דארף ווייטער טראכטן ענליך צו וואס אונז האבן גערעדט וועגן די מצוות פון הלכות יסודי התורה.

ס’איז נישט פשט אז רוב מצוות זענען דעות, רייט? גאנצע הלכות חושן משפט איז דאך בעיקר וויאזוי נישט צו נעמען יענעמ’ס זאך — ס’איז דאך אויך דעות. נאר די פשט איז, דאס זענען די מצוות וואס זענען דירעקט אויף די נושא פון דעות.

הלכות יסודי התורה = בין אדם למקום; הלכות דעות = בין אדם לחבירו

אפשר קען מען זאגן אזוי ווי אז הלכות יסודי התורה זענען די יסודות פון די מצוות שבין אדם למקום, און הלכות דעות זענען די יסודות פון די מצוות שבין אדם לחבירו. דאס הייסט, אזוי ווי די עשרת הדברות איז צוזאמגעשטעלט האלב און האלב, איז די ערשטע צוויי — וואס מען קען אפשר… איך ווייס נישט, די ערשטע צוויי וואס זענען די צוויי מעידזשער, מעין פרקים פון רמב”ם’ס ספר המדע — איז די ערשטע זענען אבאוט די יסודות וואס מאכט א מענטש וועלן טון מצוות, ווייל ער גלייבט אז ס’איז דא א באשעפער און אזוי ווייטער, ער גלייבט אז דער אייבערשטער רעדט צו מענטשן דורך די נביא, ממילא זאל מען פאלגן. און דא גייט ער רעדן וועגן די יסודות פון וואס מאכט א מענטש בין אדם לחבירו.

דיון: איז הלכות יסודי התורה נאר א מכשיר צו מצוות, אדער א מצוה בפני עצמה?

Speaker 2: רייט, איך ווייס נישט אויב די ממילא זאל מען פאלגן. ממילא זאל מען וויסן. ס’איז דאך א מצוה אליין. ס’איז די פינף מצוות, די מצוה צו וויסן. ס’איז א מצוה בפני עצמה. ס’איז נישט נאר כדי צו טון מצוות. ס’איז דאך אליין א מצוה.

Speaker 1: אמת, אבער ער זעט אז ס’איז אויך א יסוד. דער רמב”ם זאגט אז ס’איז מיסודי הדת. אמת, אבער ס’איז אויך א יסוד וואס מ’דארף וויסן ווי דאס ארבעט, וכדומה.

Speaker 2: און די זעקסטע זאך…

Speaker 1: נאכדעם איז דא, אזוי ווי דו זאגסט די זאך, די חילוק פון הלכות דעות. ס’שטייט נישט “לא תעשה” אין הלכות דעות. די זאכן וואס שטייען דארט איז שוין א תוצאה פון די ריכטיגע דעות. ס’איז א מעשה, און פון דעם איז דא נאך פרטי הלכות. אבער דא רעדט מען די מצוות וואס זענען דירעקט דאס — אז מ’זאל האבן די ריכטיגע מידות.

—

די מצוות פון הלכות דעות

Speaker 1: זייער גוט. איז, זאגט דער רמב”ם אזוי: “הלכות דעות יש בכללן אחד עשר מצות, חמש מצות עשה ושש מצות לא תעשה, וזהו פרטן”. דאס זענען די מצוות:

1. להדמות בדרכיו — זיך צו מדמה זיין, דאס הייסט טון ענליך צו די דרכים של הקדוש ברוך הוא, גיין אין די דרכים של הקדוש ברוך הוא. וויאזוי גייט מען אין די דרכים של הקדוש ברוך הוא? “באיזה דרך ידבק בהן האדם”.

2. לדבוק ביודעיו — מ’דארף זיך מדבק זיין אין די יודעי השם, און דאס זענען די תלמידי חכמים און צדיקים.

3. לאהוב את הרעים — ליב צו האבן ערליכע אידן, אידן וואס פירן זיך אויף אזויווי דיר בתורה ומצוות.

Speaker 2: “רעים” מיינט שוין חברים. אהבת חברים. ס’מיינט נישט דוקא רעים.

Speaker 1: און חוץ פון דעם איז דא נאך א מצוה וואס איז געוויסע מענטשן צו ליבן:

4. לאהוב את הגרים — ליב צו האבן גרים, אידן וואס האבן זיך מגייר געווען אדער אידן וואס זענען געקומען וואוינען צווישן אידן. גרים זענען בכלל רעים, אבער ס’איז אן עקסטערע מצוה, אזויווי אסאך מאל א כלל ופרט. ווייל ס’דארף מער עזרה, ס’דארף מער אזהרה דארף צו האבן.

5. שלא לשנוא אחים — מ’זאל נישט פיינט האבן קיין ברידער, קיין אידן. אה, אז דא שטייט “אחים”. ווייטער, דאס זעלבע זאך — “אחים”, פשוט די לשון הפסוק איז אויף דעם “רעים” און אויף דעם “אחים”. ס’איז נישט אמת’דיג א חילוק אין די הגדרה פון די מצוה.

6. להוכיח — צו מוכיח זיין, צו מוסר’ן ווען מ’זעט א צווייטער איד גייט נישט אין גוטע וועגן, באלד האט מען צו זען.

7. שלא להלבין פנים — נישט פארשעמען א מענטש, מאכן ווייס זיין פנים דורך אים פארשעמען.

8. שלא לענות אלמנות ויתומים — מ’זאל נישט פייניגן קיין וואלנעראבל מענטשן, קיין שוואכע, צובראכענע מענטשן.

9. שלא להלוך רכיל — מ’זאל נישט זיין קיין יאכנע, מ’זאל נישט טראגן און ברענגען לשון הרע, רכילות.

10. שלא לנקום — מ’זאל זיך נישט נוקם זיין אין א איד, דאס הייסט צוריקטון שלעכטס ווייל יענער האט געטון שלעכטס.

11. שלא לנטור — דאס הייסט, מ’זאל נישט האלטן אין קאפ, געדענקען אז יענער האט געטון שלעכטס, אפילו אויב מ’טוט נישט צוריק.

—

אנאליז פון דער סטרוקטור פון די מצוות

מצוה א’ — כלל כל הכללים

Speaker 1: איך וויל נאר זען דא פאר א סעקונדע, נאר די סטרוקטור פון די מצוות, רייט? וואס די מצוות זענען, ביי כל המצוות, וועט מען זען בפרקים אי”ה. אבער וואס מ’דארף נאר זען איז אז יעצט, לכאורה מצוה א’ איז כלל כל הכללים. נאכדעם זענען דא מצוות — איך וויל נאר פארשטיין פארוואס דער מצוה האט ער אריינגעשטעלט אין הלכות דעות ממש.

די מצוה איז לכאורה א כלל פון אלע אנדערע מצוות. אלעס וואס… אין א געוויסע זין, אויב ס’וואלט נישט געשטאנען קיין שום אנדערע מצוה נאכדעם, וואלט שוין געקענט שטיין גאנץ הלכות דעות.

Speaker 2: ווייל “דמיו”ס דרכים” מיינט דרכים לטובה וישרים, און די אלע זענען לאו דוקא דרך טוב וישרים. נאר אזוי ווי מ’זעט עס אסאך מאל, ס’איז דא פרטים וואס זענען… אלא מאי, לאו נתנה תורה אלא לצרף בה את הבריות? אלא מאי, לאו נתנה תורה אלא לצרף בה את הבריות. אבער אומגעפער, זעט מען דא פרטים וואס זענען אויך מצוות.

מצוות בין אדם לחבירו — א סדר פון מדריגות?

Speaker 1: גוט. נאכדעם זענען דא מצוות וואס האבן צו טון מיט, זאגט ער, בין אדם לחבירו. ס’איז דא מצוות וואס נאכדעם וואס דו ביסט א חבר זאלסטו זיך שפירן אזוי, נישט גנב’ענען פון אים וכדומה. יעצט איז דא די מצוה פון האבן א חבר. קודם כל, די מצוה זאלסטו זיך חבר’ן מיט די גוטע אידן, מיט די יודעי השם. דאס איז די מצוה מיט וועמען מ’זאל זיך דרייען. דאס איז שוין די מערסט כללות’דיגע מצוה וואס קען זיין אין די נושא פון בין אדם לחבירו — וועלכער זאל זיין דיין חבר, רייט?

נאכדעם איז דא די מצוות פון ליב האבן אלע חברים, אלע אידן, און ספעציעל געוויסע מענטשן וואס מ’דארף עקסטער מזהר זיין.

Speaker 2: אפשר קענסטו זאגן אביסל אנדערש — ס’איז אלץ מדריגות פון ווי שטארק זאלסטו זיין נאנט מיט יענעם:

– מיט’ן אייבערשטן זאלסטו זיין די מערסטע נאנטקייט — די מערסטע נאנטקייט איז גיין אין זיינע דרכים.

– מיט די צדיקים זאלסטו זיין נישט נאר סתם אז דו האסט אים ליב, נאר דו זאלסט זיך מדבק זיין מיט אים, דו זאלסט וועלן זיין מיט אים, דו זאלסט וועלן לערנען פון אים.

– און נאכדעם איז דא סתם ליב האבן אידן.

– און די שוואכסטע מדריגה איז אז מ’מוכיח זיין אז ער טוט שלעכט, און מ’טשעפעט אים נישט, מ’פייניגט אים נישט, נישט נוקם זיין.

דיון: צו זענען דאס טאקע לעוועלס?

Speaker 1: איך ווייס נישט צו דאס זענען לעוועלס, איך ווייס נישט צו דו האסט רעכט. איך זע נישט אז דאס זענען… מ’קען אפשר אזוי זאגן, באט לדבוק ביודעיו מיינט נישט… עס מיינט פשוט זיין זיין חבר. עס מיינט נישט עפעס א ספעציעל לעוועל. עס מיינט נישט אז דו וועסט לערנען פון אים, דו וועסט וועלן זיין דארט כדי צו לערנען פון אים. ס’איז זייער גוט, אבער אין אהבת רעים מיינט נישט באמת עפעס אנדערש. איך מיין אפשר… אקעי, אפשר זענען זיי נישט ווייניגער געזען אז דאס איז א לעוועל, אפשר יא.

סעטן פון מצוות וואס הענגען זיך צוזאמען

Speaker 1: אבער איך זאג, למשל, נאכדעם — לא תלך רכיל, דאס איז פשוט די לאו פון רכילות, דאס איז די זעלבע זאך. און נאכדעם, הוכח תוכיח ולא תלבין פנים זענען אויך א סעט, אזויווי מ’גייט זען. מוכיח מיינט האבן טענות אויפ’ן חבר און אים זאגן, סאו ס’הענגט זיך פון לא תלך רכיל. לא תלך רכיל און הוכח תוכיח, און מצד שני, לא תשא עליו חטא. אזוי שטייט עס אין די תורה, אזוי זאגט עס דער רמב”ם דא — אלס איין וועג פון דיעלן מיט מענטשן, קאמיוניקעישן מיט מענטשן. וויאזוי די קאמיוניקעישן מיט די מענטשן וואס מ’גייט זיין, סאו ס’איז זייער בעיסיק וויאזוי די קאמיוניקעישן זאל זיין.

ספעציעלע אזהרה פאר וואלנעראבעלע מענטשן

נאכדעם איז דא א לאו פון נישט פייניגן וואלנעראבעלע מענטשן. אקעי, דאס איז אזויווי מיר האבן געזען אזויווי ס’שטייט לא תונה את הגר — דא דארף מען א ספעציעלע אזהרה נישט צו פייניגן.

דאס הייסט, מיט אנדערע ווערטער, נארמאלע מענטשן וואס טיפן האבן אים נישט פיינט, וועט מען זיי מחיה זיין און זיי נישט מלבין פנים זיין. אבער נאכדעם, אפילו מען פירט זיך נארמאל, איז ביי דעם לץ דארף מען האבן אן עקסטערע זהירות כדי אים נישט צו פייניגן, אז דאס פעלט עס אויס.

כלליות’דיגע מצוות שבין אדם לחבירו

נאכדעם איז דא די מצוה פון רכילות, וואס איז אוודאי זייער א כלליות’דיגע זאך — ווי אזוי א מענטש רעדט וועגן א צווייטן מענטש. לא תקום ולא תטור איז ווייטער זייער א בעיסיק זאך פון נעמען נישט קיין נקמה אין יענעם, ס’איז א דבר כללי מער.

דאס הייסט, מ’קען פארשטיין אז דאס איז אלעס, אזויווי דו זאגסט, מצוות שבין אדם לחבירו. די מצוות זענען ווי אזוי מ’רעלעיט צו א צווייטן איד, צו א צווייטן מענטש. דאס איז זייער כלליות’דיגע מצוות וואס איז נוגע צו דעם מענטש באשר הוא מענטש, נישט ווי אזוי ער איז קונה זיין חפץ — ס’איז שוין א מער פרטיות’דיגע זאך.

—

פרק א: הדרך האמצעית — אווערוויו

Speaker 1: אקעי. סאו דאס איז די מצוות. סאו די ערשטע פרק האט רבי יצחק געמאכט די קעפל “הדרך האמצעית”. גיין, דער רמב”ם זאגט “להדמות בדרכיו” — ווי אזוי איז מען מדמה בדרכיו של הקב”ה. גייט יעצט דער רמב”ם זאגן ווי אזוי גייט מען בדרכיו של הקב”ה, וואס איז דאס דרכיו של הקב”ה.

סטרוקטור פון דעם פרק

סאו די פרק איז נאך איינע פון די פרקים ענליך צו אלע פרקים פון הלכות דעות — חוץ פון די פיפטע און די זעקסטע פרק — וואס גייט אויך מיט די סטרוקטור אז ער זאגט דיר קודם, ער איז דיר מסביר א פאקט וואס דו האסט נישט געוואוסט, ס’איז מער קאמפליקירטע זאכן, טיפערע זאכן וואס דו וואלסט נישט געוואוסט אן דעם, און נאכדעם איז ער מודיע ווי שטייט איין די מצוה לויט דעם הסבר.

דער חילוק צווישן “דעות” און “מידות”

סאו וואס דער רמב”ם טוט — איך וויל נאר זאגן אן אווערוויו פארדעם. אזויווי איך האב ליב צו טון, ווייס איך נישט אויב דו האסט עס ליב, זאלסטו זאגן א קאמענט און זאגן מ’זאל טון פארקערט, אבער מיין דרך איז אזוי:

דער רמב”ם איז מסביר אז ס’איז דא דעות. דעות האבן מיר געזאגט איז טייטש מידות. אפשר א בעסערע וועג פון טייטשן מידות — דעות איז נאך פאר די מידות. דעות איז די פשט: מענטשן האבן ליב געוויסע זאכן, האבן פיינט געוויסע זאכן, האבן פארשידענע נטיות.

> חידוש: דעות איז דאס וואס קאזט די מידות. דעות איז דאס וואס די מידות ארגאניזירן. דעות איז די חומר וואס די מידות איז די צורה פאר זיי. דעות איז, אזויווי ער גייט מסביר זיין, זיין א בעל תאוה — דאס איז א דעה. די ריכטיגע אמאונט פון תאוה — דאס איז די מידה. סאו די מידה געבט די שיעורים. מידה איז ליטעראלי א שיעור. מידה געבט די שיעור פון וויפיל פון יעדע דעה זאלסט האבן — דעמאלטס האסטו א מידה. א דעה אליינס איז נישט קיין מידה. א מידה איז אן אמאונט פון א דעה.

סאו ממילא, דער רמב”ם קודם דיסקרייבט ער די דעות — וואס דאס איז אז מענטשן האבן פארשידענע וואס ער רופט דעות. מיר קענען עס רופן נטיות, ליב האבן זאכן, פיינט האבן זאכן.

רמב”ם הלכות דעות – פרק א, הלכה א

אָוועריוו פון דער סטרוקטור פון דעם פרק

סאו, וואס דער רמב”ם טוט – איך וויל נאר זאגן אן אָוועריוו פארדעם, אזוי ווי איך האב ליב צו טון. ווער ס’האט עס נישט ליב, זאל זאגן א קאמענט און זאגן אז מ’זאל האבן אן אנדערע פארקערטע, אבער מיין דרך איז אזוי.

איז אז דער רמב”ם איז מסביר אז ס’איז דא דעות. דעות האבן מיר געזאגט איז טייטש מידות. אפשר א בעסערע וועג פון טייטשן: מידות איז דעות, איז נאך פאר די מידות. דעות איז די פשט – מענטשן האבן ליב געוויסע זאכן און האבן פיינט געוויסע זאכן, און האבן פארשידענע נטיות, פארשידענע… דעות איז דאס וואס קאזט די מידות. דעות איז דאס וואס די מידות ארגאניזירן. דעות איז די חומר וואס די מידות איז די צורה פאר זיי. דעות איז, אזוי ווי ער גייט מסביר זיין, א בעל תאוה – דאס איז א דעה. צו האבן די ריכטיגע אמאונט פון תאוה – דאס איז די מידה. סאו, די מידה געבט די שיעור, מידה איז ליטערעלי א שיעור. די מידה געבט די שיעור פון וויפיל פון יעדע דעה זאלסטו האבן, דעמאלטס איז עס א מידה. א דעה אליינס איז נישט קיין מידה, א מידה איז אן אמאונט פון א דעה.

סאו ממילא, דער רמב”ם:

– קודם דיסקרייבט ער די דעות – אז מענטשן האבן פארשידענע וואס ער רופט דעות, מ’קען עס רופן נטיות, ליב האבן זאכן, פיינט האבן זאכן, אזוי ווייטער.

– נאכדעם איז ער מסביר וויאזוי מ’באקומט די דעות. און ער איז מסביר אז אין די דעות איז דא עקסטרעמע מידות, עקסטרעמע וועגן פון זיך האבן, און די ריכטיגע וועגן פון זיך האבן. דאס איז סטעפ טו.

– סטעפ טרי איז ער מסביר אז די דריטע וועג, דאס איז די גוטע וועג, און ער גייט די גמרות וויאזוי מ’קען מאכן די דריטע, די דרך הממוצע, לויט יעדע פון די דעות, לויט יעדע איינע פון די סאבדזשעקטס וואס איז פון די סארט דעות וואס ער האט דערמאנט אין די אנהייב – גייט ער געבן א דוגמא פון וויאזוי מ’קען זיך פירן בדרך הממוצע. און נאכדעם גייט ער געבן פרטים מיט דעם.

– נאכדעם פירט ער ארויס אז די דרך הממוצע, דאס איז די מצוה פון “והלכת בדרכיו” – צו גיין בדרך הממוצע, דאס איז די מצוה.

דאס איז מער ווייניגער די סטרוקטור פון די פרק, חוץ פון אלע פרטים וואס איז דא אינעווייניג. שטימט? סאו יעצט קענען מיר אנהייבן צו ליינען.

—

הלכה א: ”דעות הרבה יש לכל אחד ואחד מבני אדם”

זאגט דער רמב”ם: “דעות הרבה יש לכל אחד ואחד מבני אדם.” ס’איז דא פארשידענע סארטן דעות, אדער תכונות הנפש, וועגן וויאזוי מענטשן קוקן אן זאכן, אדער וויאזוי מענטשן פירן זיך אויף. לכל אחד ואחד מבני אדם יש דעות רבות – יעדער מענטש האט פארשידענע מידות, אסאך דעות.

לאמיר טרייען צו זאגן דעם רמב”ם’ס לשון, ווייל דאס וועט אונז צומישן ווען מיר האלטן אין טרענסלעיטן. אויב מ’וויל טרענסלעיטן, זאל מען זאגן אפשר א ווארט אויף אידיש אדער אויף ענגליש, אבער ווען מ’זאגט פאר דעות “מידות” און כדומה, גייען מיר ווערן צומישט.

יעדער מענטש האט אסאך דעות

סאו, א מענטש זעט, דער מענטש האט אסאך דעות. ס’מיינט נישט אז יעדער מענטש האט איינע פון זיי – יעדער מענטש האט אסאך. ער האט אסאך פארשידענע עמאושענס, קענסטו זאגן. דעות איז עמאושענס. סאך עמאושענס.

”וזו משונה מזו ורחוקה ממנה ביותר”

ער האט אויך אסאך זאכן וואס זענען אנדערש איינע פון די צווייטע. ס’טייטש אזוי ווי אינערליכע סתירות, אדער אנדערש איינס פון די אנדערע. ס’קען אויך זיין אז ער מיינט צו זאגן, אנדערע מענטשן האבן זייער ווייט.

חידוש: דער חילוק צווישן מענטשן און בהמות

דאס איז אן אינטערעסאנטע זאך פאר מענטשן, און דער רמב”ם איז עס מסביר אין אן אנדערע פלאץ. אבער אין בהמות אדער חיות אדער דברים טבעיים, זענען נישט אזוי אנדערש איינער פון צווייטן. דו קוקסט צוויי קי – געווענליך האבן אלע די זעלבע דעות, די זעלבע עמאושענס. א קו האט קילעכדיגע עמאושענס. מענטשן, קענסט זען איין מענטש וואס איז אינגאנצן אנדערש פון דעם צווייטן מענטש – נישט אין זיין גוף, אבער אין זיינע דעות.

חידוש: א דעה מיינט א סארט מענטש, נישט א מאמענטאנע אקציע

דאס איז דער… ער גייט ארויס ווי סאך סארטן אזעלכע דעות קען זיין. און דאס איז זייער וויכטיג – דאס איז אלץ סארט מענטשן. דאס הייסט, צו האבן א דעה אדער א מידה פון א דעה, איז צו זיין א סארט מענטש. דאס איז אנדערש פון זיך רעגן. זיך רעגן קען איינער וואס איז נישט קיין רעגעדיגער, זיך רעגן. אבער צו האבן די מידה מיינט אז דו ביסט אזא סארט מענטש. דו זעסט דעם מענטש? ער איז א רעגער. דער צווייטער איז נישט קיין רעגער, ער איז א מיושב. ווען מיר וואלטן נישט געוואוסט אז ביידע איז פון די זעלבע מין און אישו, וואלטן מיר געטראכט אז ס’איז דא פאר מיני בריות – ס’איז דא רעגערס און ס’איז דא נישט רעגערס. ווייל זיי פירן זיך גאנץ אנדערש.

—

די דוגמאות פון פארשידענע דעות

(א) כעס

אזוי גייט ער ארויס: “יש אדם שהוא בעל חימה” – ער האט א טעמפער, ער האט א חימה. חימה איז א לשון ווארעמקייט. כעס, כעס, כעס. טעמפער, טעמפער. ער האט א רגז. ס’איז א בעל… ס’איז דא א בעל מצוה, א בעל עבירה, איז דא א בעל חימה, א רגזן. אז בעל חימה איז זייער ענליך צו חימה – ס’מיינט צו זאגן אז ער האט א געוויסע ווארעמקייט וואס ברענגט אים צו זיין כועס תמיד – איז אייביג אין כעס.

“ויש אדם שדעתו מיושבת עליו” – זיין דעת איז מיושב, איז רואיג – “ואינו כועס כלל”, און ער כעס’ט נישט בכלל. “ואם יכעס” – אויב ער רעגט זיך אן אמאל – “יכעוס כעס מעט בכמה שנים” – וועט ער זיך האבן סיי א שוואכע כעס באיכות, און סיי ווייניג כעס בכמות. אפילו ווען ער איז זיך רעגן, האט ער זיך רעגן אביסל.

און דאס זענען צוויי סארט מענטשן, קענסטו זען?

חידוש: “ביותר” ביי די עקסטרעמע בייספילן

דער חכם וועט זען אז די גאנצע צייט קומט אריין דער “ביותר” גלייך. וואלטן מיר פארשטאנען פארוואס – ווייל דער בעל חימה איז כועס תמיד, נישט אז ער רעגט זיך איינמאל, אלעמאל רעגט ער זיך.

(ב) גאוה

“ויש אדם שהוא גבה לב ביותר” – ס’איז דא איינער וואס ער איז מורא’דיג גרויס, ער האלט זיך זייער גבה לב. “ויש שהוא שפל רוח עד מאד” – ס’איז דא איינער וואס ער איז פארקערט.

גבה לב איז די טייטש אז ער פירט זיך מיט א גרויסע התנשאות, ער רעדט אלעמאל פון אויבן אראפ צו מענטשן, ער פירט זיך נישט שוה בשוה מיט קיינעם. שפל רוח – ער לאזט זיך טרעטן, ער טרעט מורא’דיג טרעטעדיג.

זענען ביידע דאך לשונות… גבה לב קען מען אפטייטשן א הויכע הארץ. שפל רוח, א שוואכע רוח. ס’איז נישט רוח, ס’איז נישט לב, ס’איז עפעס אנדערש. אבער זיי זענען ביידע לשונות פון גאוה – ס’איז א גרעסערע בעל גאוה און א קלענערע בעל גאוה.

(ג) תאוה

און דאס זעלבע איז לגבי תאוה. מענטשן זענען זייער אנדערש לגבי כעס, מענטשן זענען זייער אנדערש לגבי גאוה, און מענטשן זענען זייער אנדערש לגבי תאוה.

“יש בעל תאוה שלא תשבע נפשו מהלוך בתאותו” – זיין נפש וועט קיינמאל נישט זיין זאט פון גיין אין זיינע תאוות. ער האט אייביג נאך תאוות וואס ער וויל טון, און ער איז נישט זאט, ער האט א גרויסע דעזייער פאר נאך און נאך תאוות.

“ויש טהור גוף ביותר” – א מענטש האט א ריינע גוף – “שלא יתאוה אפילו לדברים מעטים שהגוף צריך להם” – ער האט אפילו נישט קיין תאוות פאר פשוט’ע זאכן וואס דער גוף דארף האבן. אפילו דאס וואס דער גוף דארף האבן, וועט ער אויך נאר טון אביסל, א סארט זאך. ער האט נישט קיין אפעטיט, ער איז נישט נאכלויפן אזויפיל תאוות.

(ד) נפש רחבה – תאוות ממון (מאכן געלט)

די זעלבע זאך, איז דא נאך א סארט מדה: “ויש בעל נפש רחבה” – א מענטש איז זייער א ברייטער מענטש, ער איז א ספענדער פאר זיך. ער רעדט נישט א ספענדער, אדער א גרויסער געברויכער. ער דארף זייער אסאך פאר זיך, ער דארף זייער אסאך געלט, און ער דארף זייער אסאך…

יא, דאס רעדט נישט פון ספענדן, דאס רעדט פון מאכן געלט. נפש רחבה איז נוגע נאכדעם צו קמצנות וועגן ספענדן געלט. זייער גוט. אז ס’איז דא א מדה וואס איז דער נושא פון מאכן געלט. ער דארף זייער אסאך געלט פאר זיך, ער דארף האבן זייער אסאך געלט, ער וויל דארפן. ער ווערט נישט זאט ביז ער האט כל ממון שבעולם, אז ער ווערט רייך ווי קרח.

“שלא תשבע נפשו” – דאס איז נישט תאוות, דאס איז נאר א מענטש וואס ער האט נישט קיין חשק צו געלט, ער דארף תאוות. דא איז דער מענטש, זיין נפש ווערט זאט פון תאוות, זיין נפש ווערט זאט פון געלט. יא, ביידע זענען דא. “לא תשבע נפשו מכל ממון העולם” – זיין נפש וועט נישט ווערן זאט פון אלע געלט אין די וועלט. “כענין שנאמר: אוהב כסף לא ישבע כסף” – רעדט מען פון א געוויסע סארט מענטש וואס איז אוהב כסף, און ער ווערט קיינמאל נישט זאט פון געלט.

“ויש מי שהוא מקצר” – א מענטש וואס האט א קלענערע געברויך – “שדיו אפילו דבר מועט שלא יספיק לו” – ער איז קלענער. דאס וואס מיר האבן באמערקט: די אלע צווייטע זענען די קיצוניות’דיגע דיסקריפשאנס. אפילו וויפיל ער וויל נישט, ער דארף באמת, דארף ער נישט אזוי וויכטיג. “ולא ירדוף להשיג כל צרכו” – ער גייט נישט אפילו נאכלויפן צו באקומען אלעס וואס ער דארף.

אז דאס איז לגבי מאכן געלט, לגבי דאס תאוות ממון, יא. נישט תאוות פון תענוגי הגוף – דאס איז די פריערדיגע. תאוות ממון, תאוות פון גשמיות וואס ער גייט געמוזן מאכן צו קענען לעבן.

(ה) קמצנות – ספענדן אויף זיך

און יעצט רעדט מען פון לגבי די מדה פון קמצנות, וויפיל ער ספענדט:

“ויש מי שמסגף עצמו ברעב וקובץ על ידו” – ער איז זייער א גרויסער קמצן, אז ער איז זיך מסגף מיט הונגער, און ער קלויבט אביסל געלט וואס ער האט יא, קלויבט ער צוזאם אויף זיין האנט, און ער ספענדט עס נישט. “ואינו אוכל פרוטה משלו אלא בצער גדול” – ער עסט נישט, ער האט נישט הנאה אויסצונוצן זיין אייגענע געלט, נאר עס טוט אים זייער וויי ווען ער דארף אויסגעבן זיין אייגענע געלט.

“ויש מי שמאבד כל ממונו בידו לדעתו” – פארקערט, ער ספענדט אוועק אלע זיינע געלט.

—

דיסקוסיע: קען א מענטש האבן אינערלעכע סתירות אין זיינע מידות?

ס’איז דאך א מענטש קען האבן אלע מיני… דאס איז לכאורה ווי דער מענטש קען האבן שטארקע סתירות. א מענטש וואס לגבי גאוה איז ער זייער אן איידעלער, און ער דארף זייער ווייניג, און לגבי תאוה האט ער זייער א גרויסע תאוה. דאס איז א סתירה. דאס איז אלץ…

Speaker 2: ניין, וואס איך קען זאגן, אזוי ווי אז א מענטש וועט זיין מיט אלע אין איין… דו קענסט אים לייגן אייביג אין איין קאלום, אז ער האט נישט זייער ליב נישט כבוד, ער האט נישט ליב צו פרעסן… אפשר איז דא אזא מענטש, דא אזא מענטש, און דא מענטשן מיט אסאך סתירות.

Speaker 1: ניין, איך זאג, ס’איז דא אלע סארטן, דאס איז וואס דו האסט געזאגט. ס’איז נישטא קיין סתירה צו דעם משנה “וזו משונה מזו ורחוקה ממנה ביותר”.

Speaker 2: יא, אבער איך מיין אז דער משנה “וזו משונה מזו” האט געמיינט מענטשן, נישט אין איין מענטש. ער מיינט צו זאגן אז מענטשן, אז דאס איז די דיסקרעפענסי די גאנצע צייט – ס’איז דא מענטשן וואס זענען זייער ווייט פון אנדערע מענטשן. די חילוקים צווישן מענטשן זענען זייער גרויס.

Speaker 1: אקעי, אקעי. אבער דאס איז… יא, ס’איז נישט אז די מידות ווי דער רמב”ם צעטיילט זיך לויט וואס זיי זענען וועגן. ס’איז נישט… קען זיין אמאל א מענטש וואס איז א מסתפק במועט, און ער איז א מסתפק במועט אין אלע וועגן. אמת, ס’קען זיין אזא מענטש. אבער ווען דער רמב”ם צעטיילט מידות, איז דא אן עקסטרע מידה פאר מאכן געלט, אן עקסטרע מידה פאר ספענדן געלט, ווייל דאס איז אן אנדערע סאבדזשעקט, ס’רעדט זיך וועגן עפעס אנדערש. ס’איז אן עקסטרע זאך. יעדע איינע פון זיי קען זיין א מענטש מיט אלע מיני קאמביניישענס, ווי דו זאגסט. אפשר א געווענליכקייט איז נישט, אבער די מידה צעטיילט זיך אזוי.

—

הלכה א (המשך): נאך דעות

(ו) שמחה און עצבות – מהולל און עונן

אזוי איז דא די פיר מידות, איז דא נאך… אה, פינף. און האבן מיר דא נאך: “ועל דרכים אלו שאר כל הדעות” – גאוה.

ס’איז דא א מענטש וואס איז מהולל, וואס דאס איז א… ס’איז לאסט, אזוי ווי מלשון הוללות. ער איז אייביג עקסייטעד, ער איז אייביג פרייליך.

און נאכדעם איז דא א מענטש וואס איז עונן – ער איז זייער א צוגעלייגטער מענטש. ער איז צו דיפרעסט.

Speaker 2: יא. עונן, איז דאס ווי א בטלן?

Speaker 1: יא. עונן איז אזוי ווי אנינות. יא, יא.

(ז) כילי – נישט געבן פאר אנדערע

נאכדעם איז דא א מענטש וואס איז א כילי, וואס איז זייער קארג. כילי איז קארג, אבער דאס איז אנדערש פון קמצנות. קמצנות האבן מיר גערעדט פון איינער וואס ספענדט נישט אויף זיך, ער קויפט זיך נישט. כילי מיינט ער געבט נישט פאר יענעם גארנישט.

ס’איז צוויי סארטן קמצנות, ס’איז נישט די זעלבע. ס’איז דא א מענטש וואס ספענדט נאר אויף זיך און נישט פאר יענעם, און ס’איז דא איינער וואס ספענדט נישט פאר יענעם און נישט פאר זיך. ס’איז נישט די זעלבע.

און א מענטש וואס ספענדט פאר אנדערע מענטשן.

רמב”ם הלכות דעות – פרק א (המשך) און פרק א הלכה ב

ווייטערדיגע דוגמאות פון קצוות (עקסטרעמס)

און נאכדעם איז דא א מענטש וואס איז עונן, ער איז אזא צוגעלייגטער מענטש, ער איז דיפרעסד. עונן איז אזויווי אבלות.

האבן מיר דא א מענטש וואס איז כילי, וואס איז זייער קארג. כילי איז קארג, אבער דאס איז אנדערש פון קמצנות. קמצנות האבן מיר גערעדט פון — מען ספענדט אויף זיך, ער קויפט זיך נישט. כילי מיינט ער גיט נישט פאר יענעם גארנישט. ס’איז צוויי סארט קמצנות’ן, ס’איז נישט די זעלבע. ס’איז דא א מענטש וואס ספענדט נאר פאר זיך און נישט פאר יענעם, און נאר פאר יענעם און נישט פאר זיך — ס’איז נישט די זעלבע.

ושוע — און א מענטש וואס ספענדט פאר אנדערע מענטשן מיט א ברייטקייט. ואכזרי — א מענטש וואס איז אן אכזרי איז דא. ורחמן — איינער וואס האט רחמנות אויף אנדערע מענטשן. און האבן מיר דא רך לבב — א מענטש וואס איז א פחדן, ער האט מורא און ער וועט נישט נעמען קיין שום ריסק. ואמיץ לב — האבן מיר דא א מענטש וואס איז א גרויסער, ער האט אסאך אומץ, ער טוט אסאך ריסק. וכל כיוצא בהן.

—

זייער גוט. איז דא האבן מיר דיסקרייבט ניגודים, ווי זאגט מען, עקסטרימס, אלע מיני עקסטרימס, איינס קעגן די צווייטע. עקסטרים אין כעס, עקסטרים אין גאוה. מיר געבן ניין דוגמאות פון פארשידענע מענטשן, וואס איינער איז אזוי און איינער איז אזוי. פיר פון זיי האבן מיר געזאגט באריכות, נאך פיר מער בקיצור. און דאס זענען די דוגמאות.

—

דעות בינוניות — צווישן די עקסטרעמס

יעצט: ויש בין כל דעה ודעה הרחוקה ממנה בקצה האחר דעות בינוניות זו רחוקה מזו. נישט אלע מענטשן זענען עקסטרים, אז זיי זענען זייער קארג אדער זייער ספענדעדיג. ס’איז אויך דא אלע מיני לעוועלס אין ביטווין די צוויי עקסטרימס. דעות בינוניות זו רחוקה מזו — ס’איז אויך דא, אין יעדע מידה איז דא דעות בינוניות זו רחוקה מזו. זו רחוקה מזו מיינט וואס איז ווייט איינס פון די צווייטע.

דיון: וואס מיינט “זו רחוקה מזו”?

איך מיין אז אפשר מיינט ער צו זאגן, אז ווען נישט — דעות בינוניות מיינט עס אז ס’איז דא אסאך לעוועלס אינדערצווישן. אפשר מיינט ער צו זאגן — און שפעטער ווען ער גייט רעדן גייט ער זיכער אזוי מיינען, איך ווייס נישט צו דא מיינט ער שוין אזוי — אז ס’איז דא קצוניות כילי און קצוניות שוע, און צווישן איז דא א דעה בינונית וואס איז ווייט פון ביידע זייטן אייניג. זו רחוקה מזו — ס’איז ווייט פון ביידע זייטן אייניג. אזוי גייט ער זאגן שפעטער זיכער.

אדער — ס’איז דא דעות, יעדע איטש וואן פון די גרופעס דעות, כולן פון די נוטים פון דעות, האבן אינצווישן זיי אינצווישן די דעות.

אזוי מיין איך אז דאס איז דער טייטש. אדער זו רחוקה מזו — מיינט ער אז ס’איז דא פארקערטע מדות בינוניות? ס’מאכט נישט קיין סענס אבער. אזוי ווי מ’זאגט פריער זו משונה מזו ורחוקה ממנה ביותר — ער מיינט דארט וואס? אז ס’איז דא מענטשן וואס זענען געצויגן, אבער פון וואס איז צוויי מענטשן אנדערש מיט זייערע מדות בינוניות?

ער רעדט דאך פון די לחם משנה, אבער ס’איז זייער שווער צו זאגן אז דאס איז דער פשוט’ער פשט דא. ער זאגט אז די מדה ממוצעת איז רחוקים זו. ס’איז דא ביי געוויסע מדות וואס די מדה ממוצעת איז נאנט צו איין קצה — למשל זאכן ווי דער רמב”ם זאגט מ’דארף זיך אפשיידן עד הקצה — און ס’איז דא ווי די מדה ממוצעת איז ממש אינמיטן. אבער ס’איז שווער צו זאגן, ווייל דער רמב”ם האלט נאך פאר’ן רעדן וועגן די מדות בינוניות. עפעס איז נישט קלאר, דער רמב”ם איז נישט קלאר וויאזוי צו טייטשן די זו רחוקה מזו ביי די בינוניות.

—

מקורות פון מענטשלעכע דעות — Nature vs. Nurture

אקעי, זאגט דער רמב”ם, פון וואו קומט טאקע די זאך אז מענטשן זאלן זיין אזוי אנדערש? ס’איז איין מאדנע זאך — אלע מענטשן זענען צוזאמגעשטעלט פון די זעלבע חומר וצורה און די זעלבע אש מים רוח עפר. פון וואו קומט עס? קווענטליך לערנט מען אז נישט אלע מענטשן זענען צוזאמגעשטעלט פון די זעלבע ד’ יסודות — א חלק קומט פון דעם.

דאס האב איך געוואלט זאגן א הערה:

קאטעגאריע א: טבע גופו — פון געבורט

יש מהן דעות שהן לאדם מתחילת ברייתו לפי טבע גופו. ס’איז דא מענטשן וואס זייער טבע איז אזוי אז זיי זענען נוטה צו א געוויסע — ער איז א בעל חמה. דער רמב”ם זאגט נישט דאס וואס אנדערע זאגן, למשל אז מ’האט מער פון געוויסע חומר, מ’האט מער פון די חומר פון אש און ער איז א בעל חמה. ער גייט נישט אריין אין דעם. לפי טבע גופו.

דער רמב”ם זאגט ערגעץ אזא זאך, אז אויב מ’האט מער פון די חומר פון אש וועט מען זיין מער בעל חמה? יא, ס’איז נישט מער דיטעילד ווי דאס, אבער יא, ס’איז דא פלעצער וואס ער רעדט פון דעם. אבער לכאורה דאס איז נישט — ער רעדט דאך פון די פאזל פון די פיר. די פאזל קען אויסקומען אין אלע מיני וועגן. יא, ס’קען זיין מער קאמפליקירט ווי דעם. אבער לפי טבע גופו אינקלודט — ס’קענען זיין נאך זאכן, איך ווייס נישט וויאזוי פונקטליך די גוף פון א מענטש ארבעט, ס’איז דא אסאך קאמפליקאציעס.

דאס וואס דער רמב”ם זאגט דא איז דאס וואס מ’רופט אן נעיטשער אדער נורטשער.

קאטעגאריע ב: מוכן — א פאטענציאל

ויש מהן דעות שטבעו של אדם זה מוכן ועתיד לקבל אותם במהרה יותר משאר הדעות. נישט אז דער מענטש מטבעו איז שוין א בעל חמה, נאר דער מענטש האט די פאטענציאל צו זיין א בעל חמה. דאס הייסט, ס’איז גרינגער אין אנדערע ווערטער.

למשל, ביי א בעל החכמה איז עס גרינגער צו זען, אדער ביי א בעל מדות. ס’איז דא א מענטש — לאמיר זאגן אזוי — ס’איז דא א מענטש וואס אז מ’וועט גיין זען די דריטע וועג ווי ער לערנט, ער לערנט עס פון אנדערע, די פארשידענע וועגן וויאזוי מ’קען לערנען פון אנדערע. סאו מ’זעט אז אמאל דא צוויי מענטשן וואס זענען עקספאזד צו די זעלבע עקספאזשער — ער האט זיך געדרייט ביי די זעלבע גוטע אידן אדער שלעכטע אידן, שלעכטע גוים — און ער האט זיך געלערנט און יענער האט זיך נישט געלערנט. א חלק פון אים איז זיין בחירה. ס’קען אויך זיין אז זיין גוף, זיין טבע, ער איז מער נוטה צו לערנען, זיין גוף איז אזא סארט גוף וואס ער ווערט מער נשפע פון אזא סארט סביבה ווי דער צווייטער. ער וועט נישט — די סביבה נישט געהאט, אבער ער איז אזא טבע אז ער וועט מער נשפע.

צוזאמפאסונג פון די דריי קאטעגאריעס

ס’איז דא מענטשן וואס זייער טבע איז אזוי שטארק אז ביי אידער וועי, נישט קיין חילוק וואס ס’גייט געשען צו זיי שפעטער, וועלן זיי שוין האבן א געוויסע מדה. ס’איז דא וואס זייער גוף איז גענוג נוטה צו א געוויסע וועג, אז אויב וועלן זיי זיין אויסגעשטעלט צו געוויסע סירקומסטענסעס, וועלן זיי ענדן אפ אין א געוויסע מדה.

קאטעגאריע ג: קיין טבע — אלעס פון סביבה

און ס’איז דא — ויש מהם שאין לו דעה מתחלת בריאתו, ער האט נישט קיין געוויסע טבע גופו, אלא למד דעותיו מאחרים — ער האט דעוועלאפט דעות לויט וואס ער האט געלערנט פון אנדערע מענטשן, אויף אנדערע וועגן.

אדער — למד מיינט לכאורה נישט אז איינער איז אים מסביר געווען. למד מיינט דרך לימוד, ער מיינט הנהגה, ער איז געווארן צוגעוואוינט. ער האט געזען, ער איז נשפע געווארן, און “ביי אונז טוט יעדער אזוי” — האט ער נאכגעמאכט. נישט מיט כוונה, נאר לימוד בלשון הרגל.

או שנפנה להן מעצמו לפי מחשבה שעלתה בלבו — אדער ער האט געהערט עפעס א געדאנק, אדער ער האט געליינט עפעס, איז אים ארויפגעקומען א געוויסע מחשבה, און ער האט מחליט געווען זיך צו פירן א געוויסע וועג. מחשבה שעלתה בלבו — ס’איז אים אליין איינגעפאלן א געוויסע וועג.

או ששמע שזו דעה טובה לו… והנהיג עצמו בה עד שנקבעה.

טייטש: מענטשן וואס זייער דעה איז נישט ווייל זיי זענען טבע הגוף, נאר ווייל זיי האבן עס קונה געווען אין איינס פון די דריי וועגן:

– אדער האבן זיי עס קונה געווען ווייל זיי האבן נאכגעמאכט אלע אנדערע מענטשן,

– אדער ווייל ס’איז אים איינגעפאלן א געוויסע מחשבה און ער האט זיך אנגעהויבן טון,

– אדער האט ער געהערט פון מענטשן אז דאס איז דער וועג וויאזוי מען דארף זיך אנשטרענגען, און ער האט זיך אנגעשטרענגט צו טון דעם וועג.

און ער האט זיך געפירט — אזויווי ער גייט זאגן אפשר אביסל באלד מער באריכות — ער האט זיך איינגעפירט די זאך, ער האט געטון די מעשים וואס האבן צו טון מיט די מדה, ביז ער האט באקומען די מדה, ביז ער האט באקומען די דעה.

—

איבערגאנג: פון באשרייבונג צו הלכה

איז עד כאן איז כללים — כללים פון וויאזוי זאכן ארבעטן. וואס איז דא פארשידענע דעות, ס’איז דא מיטלסטיגע דעות, קצוניות’דיגע דעות, ס’איז דא צוויי פארשידענע וועגן וויאזוי צו באקומען דעות. נאך נישט גארנישט געזאגט הלכות — וואס איז גוט און וואס איז שלעכט. מ’האט נאר געזאגט וואס איז דא.

יעצט גייט מען זיך מגלה ווערן, יעצט גייט מען אויסגעפינען וואס איז גוט.

ביז יעצט איז וואס אזא מענטש איז ביי דיפאלט, אדער וויאזוי אזא מענטש איז. יעצט גייט מען זאגן וואס אזא מענטש זאל זיין.

—

הלכה ב (אנהויב): שתי קצוות אינן דרך טובה

זאגט ער: שתי קצוות הרחוקות זו מזו שבכל דעה ודעה אינן דרך טובה. דער רמב”ם אנפאנג האט ער אויסגערעכנט אז ס’איז דא איינער וואס איז א זייער גרויסער בעל חמה, און איינער וואס איז א זייער קליינער בעל חמה, ער כעס’ט זיך קיינמאל נישט. איינער וואס האט זייער א גרויסע תאוה, און איינער וואס האט ממש — ער וויל גארנישט נאכגעבן זיין תאוה. זאגט ער, דאס אלעס זענען קצוות רחוקות, און די קצוות רחוקות, די עקסטרעמס, אינן דרך טובה — איז נישט דער דרך טובה.

ואין ראוי לו לאדם ללכת בהן — נישט ראוי אז א מענטש זאל גיין אין די עקסטרעם וועג. ולא ללמדן לעצמו — ס’איז נישט גוט אז א מענטש זאל זיך אויסלערנען און זיך מרגיל זיין צו טון דאס.

דאס הייסט, אויב איז ער שוין פארכאפט אין איינע פון די מדות, זאל ער זיך נישט קיין ווייטער… אויב איז ער שוין במדה ממוצעת — הנה מה טוב ומה נעים, איז ער א געבענטשטער מענטש, אז זיין טבע איז געווען אינמיטן, אדער ער האט זיך אויסגעלערנט אינמיטן.

וואס טוט מען אויב מ’איז שוין אויף א קצה?

אבל אם מצא שטבעו נוטה לאחת מהן — אז זיין טבע איז צו איין עקסטרעם, אויב נוטה מיינט אזוי ווי די ערשטע זאך האט ער געזאגט, אז ער האט שוין מתחילת ברייתו לפי טבע גופו.

אדער ער זעט אז — נוטה מיינט פשוט צו זיין אויף די עק, ער איז אינגאנצן אויף איין עק.

או מוכן לאחת מהן — ממש זיין טבע איז מער נוטה צו א געוויסע וועג. ער איז מער גרייט, מוכן טייטשט גרייט. דאס איז די צווייטע זאך וואס ער זאגט — טבעו מוכן — דאס הייסט ער זעט אז ווען ער גייט אין די געגנט, ווערט ער גלייך נשפע.

אדער די דריטע וועג: או שכבר לומד אחת מהן ונהג בה — אדער אז ער האט זיך שוין אויסגעלערנט איינע פון די עקסטרעמס, ער איז געגאנגען אין איינע פון די וועגן שוין צו איין עקסטרעם.

יחזיר עצמו למוטב — זאל ער זיך צוריק מחזיר זיין, זאל ער זיך רוקן צו דעם מיטל וועג. וילך בדרך הטובים — ער זאל גיין בדרך הטובים. וואס איז דאס די דרך הטובים? די וועג וויאזוי די גוטע מענטשן טוען. וואס איז די וועג? והיא הדרך הישרה.

—

חידוש: תשובה איז “בילט-אין” אין הלכות דעות

סאו עס איז זייער אינטערעסאנט אז דא איז שוין גלייך דא אביסל תשובה בילט-אין. מען קען פרעגן אזוי א קשיא: פארוואס זאגט נישט דער רמב”ם “ס’איז דא די ריכטיגע גוטע וועג, דאס איז אז מען דארף זיך טוישן, אויב מען טרעפט זיך אין די ראנג וועג זאל מען זיך טוישן”? דאס איז וואס שטייט נאכדעם אין תשובה, דאס איז פשוט. וואס טוט א מענטש וואס מצא עצמו נוטה לקצוות? ער זאל אויפהערן.

וואס איז זייער פאני — לכאורה קען מען פרעגן א קשיא. אויב א טבע איז נישט א מצוה — אקעי, סאו אויב א מענטש האט א שלעכטע טבע, ס’איז א מצוה צו האבן א גוטע טבע. האסטו נישט געטון די עבירה, ביסטו שולדיג, ביסטו נישט שולדיג? קען מען דן זיין וואס איז די חילוק. זאלסטו עס טון.

אבער ס’זעט אויס אז דער רמב”ם פארשטייט אז דאס איז די ריזן פארוואס ס’איז דא א מצוה, פארוואס מען דארף רעדן וועגן האבן די ריכטיגע דעות — איז טאקע ווייל ס’איז דא די אלע מיני וועגן וויאזוי מענטשן האבן שוין מידות. ביי דיפאלט, געווענליך — ער זאגט אז ס’קען זיין אז א מענטש האט פונקט די דרך האמצעית, ס’זעט מיר נישט אויס אז ס’איז כמעט דא אזא זאך. כמעט — אביסל האסטו מער און ווייניגער, אביסל דארפסטו האבן דיינע תשובה-דינסטן.

סאו די הלכות דעות איז לכתחילה בילט-אין אביסל תשובה. ס’איז נישט דא קיין וועג פון רעדן פון באקומען די ריכטיגע דעות אן רעדן פון “דו האסט שוין אביסל מיסטעיקס” — און נישט וואלט מען נישט געדארפט רעדן דערפון.

הלכות דעות איז געבויט אויף דעת

דער אמת איז, אסאך מענטשן וואלטן געזאגט אז הלכות דעות איז נישט די ריכטיגע דעה — ס’איז נישט הלכות דעות. הלכות דעות איז געבויט אסאך אויף דעת — אז מיט דעם אלס טוסטו די אלע מיני וועגן וויאזוי מענטשן האבן שלעכטע מידות, און ממילא דארף מען זיך אויסלערנען זיך מרגיל זיין.

רמב”ם הלכות דעות – פרק א, הלכה ד (המשך) און הלכה ה (אנהויב): דער דרך הישרה און דוגמאות פון דרך האמצעי

—

פארוואס עקזיסטירט הלכות דעות?

דו האסט שוין אביסל געטאטשט, און נישט וואלט מען נישט געדארפט רעדן דערפון. ווען ס’וואלטן געווען רוב מענטשן, אדער אפילו א דריטל, אבער אסאך מענטשן וואלטן שוין געהאט פון תחילת הבריאה די ריכטיגע דעת, וואלט נישט געווען הלכות דעות. הלכות דעות איז געבויט אסאך אויף דעם אז בדרך כלל טוט די אלע מיני וועגן וויאזוי מענטשן האבן שלעכטע מדות, ממילא דארף מען זיך אויסלערנען און זיך מרגיל זיין, תשובה טון.

—

דיסקוסיע: פארוואס איז עס אזוי שווער צו לאנדן אויף דעם ריכטיגן?

Speaker 2: מ’האט געקענט לייגן, ס’האט צוטון מיט ווייל דער רמב”ם האט געזאגט אז ס’איז אזויפיל אזויפיל אזויפיל חילוקים, און ס’איז זייער שווער אז דו האסט פונקט געלאנדעט אויף די גוטע. ס’איז דא הונדערט וועגן צו זיין, דו האסט פונקט געלאנדעט אויף נומער פופציג. דאס איז אפשר די ווארט, רייט? ס’וואלט געווען דריי, אבער וואס האסטו געזאגט, א דריטל פון אלע מענטשן זענען בדרך הממוצע. ס’איז שווער. אבער ס’איז דא וועגן צו זיין א קרענק.

Speaker 1: איך ווייס נישט וואס די סטאטיסטיקס איז. די פאקט איז, איך ווייס, די פאקט איז אז רוב מענטשן זענען נישט. אין אנדערע ווערטער, די פאקט איז אז כדי צו האבן א גוטע מדה דארף מען זיך לערנען, מ’דארף האבן שימת לב, מ’דארף — אזויווי ער גייט ברענגען די גמרא שפעטער, סתם דוגמאות — מ’דארף שימת לב, מ’דארף דעת כדי צו באקומען די גוטע מדה. ס’איז נישט אמת כמעט קיינמאל נישט, אפשר דא און דארט, יוצא מן הכלל, איינס פון צען מיליאן, אז ס’איז נישט קיין זאך וואס איז דא א גרינגע וועג צו טון אנדערש.

—

הלכה ד (המשך): וואס איז די דרך הישרה — די מדה בינונית

יעצט וועלן מיר גיין ווייטער. סאו וואס איז די מיטלסטע וועג? וואס איז די מדה בינונית? וואס איז די דרך הישרה? ער האט נאכנישט געזאגט וואס איז די דרך הישרה, ער האט נאר געזאגט וואס איז נישט די דרך הישרה.

זאגט ער: הדרך הישרה היא מדה בינונית שבכל דעה ודעה מכל הדעות שיש לאדם — די מיטלסטע וועג אין יעדן פון די דעות, אין יעדן פון די מדות, די מיטל דערפון. והיא הדעה שהיא רחוקה משני הקצוות ריחוק שוה, ואינה קרובה לא לזו ולא לזו — די גוטע איז די וואס איז עקזעקט אזוי ווייט פון די עקסטרעם, למשל פון אסאך תאוה, ווי פון די עקסטרעם פון ווייניג תאוה.

—

חידוש: “ריחוק שוה” מיינט ברעיון, נישט בכמות

מ’מוז זאגן דא א וויכטיגע הערה אז “ריחוק שוה” מיינט נישט בכמות, רייט? ס’איז נישט פשט אז ס’איז דא צען — צו עסן צען דאונאטס איז צופיל תאוה, און קיין איין דאונאט נישט איז צו ווייניג, ממילא דארף מען עסן פינף דאונאטס. נישט דאס איז די ווארט.

“ריחוק שוה” מיינט ברעיון, אין די געדאנק. די פוינט וואס ער וויל ארויסברענגען איז אז די מיטן איז פונקט — ס’איז זייער וויכטיג צו פארשטיין — ס’איז פונקט אזוי נישט צופיל ווי ס’איז נישט צו ווייניג. דאס איז די ווארט. ס’איז נישט אז מ’זאל נאר גיין וואס ס’גייט און מ’זאל נישט — מ’זאל פונקט אזוי נישט בלייבן שטעקן אין די קצה ווי אין די קצה, נאר ביידע זאלן אוועקגיין פון די זייטיגע קצוות צו דעם וואס איז עכט גוט.

—

חידוש: “עכט גוט” איז נישט דעפינירט דורך אוועקגיין פון קצוות אליין

דאס וואס איז עכט גוט דארף מען שוין דאן זיין לפי וואס די תורה זאגט אז ס’איז גוט, אדער לפי וואס די חכמים זאגן אז ס’איז גוט. סאו די עכט גוט איז “not defined by being far”. ס’איז נישט גענוג זיך צו דערווייטערן פון די קצוות צו ווערן גוט. מ’דארף אויך וויסן וואס איז גוט, און פארקערט, נאכדעם וואס מ’פארשטייט אז דאס איז פונקט אזוי ווייט פון די קצוות.

דער פראבלעם פון רעלאטיוויזם — דאונאט-משל

ווייל איינער וואס וואוינט אין א הויז וואו יעדער עסט צען דאונאטס, וועט ער האלטן אז ער עסט פינף איז נארמאל. און איינער וואס אין זיין הויז איז עקסטרעם פינף, וועט ער טראכטן אז נאר צוויי איז נארמאל. “It doesn’t help.”

—

“לפיכך צוו חכמים הראשונים” — שטענדיגע זעלבסט-אפשאצונג

זאגט ער, ברענגט ער ארויף פון א גמרא, חכמים הראשונים. “לפיכך צוו חכמים הראשונים” — די חכמים הראשונים, פריער האבן מיר געזאגט אז חכמים הראשונים מיינט חכמי המשנה, און לפיכך חכמי הגמרא. “צוו חכמים הראשונים” — חכמים ז”ל האבן זיי געזאגט. חכמים הראשונים מיינט די אמוראים, די חכמים.

“שם” — מלשון שומא, אפשאצונג

יא, איך מיין אז דארט שטייט אין חז”ל: “שיהא אדם שם” — א מענטש זאל אייביג אפשאצן, מלשון שומא, אן אפשאצער. איך געדענק נישט אין וועלכע שטייט און וועלכע שטייט.

“שם מעשיו” — איך מיין אז דאס איז די לשון. דהיינו “שיהא אדם שם דעותיו תמיד” — ער זאל אייביג מאכן שומא, ער זאל אייביג אפשאצן.

אין פסוק שטייט “שם” מיט א שי”ן. די גמרא זאגט אז מ’דארף ליינען “סם”. סארי, פארקערט — אין פסוק שטייט מיט א סמ”ך. איך בין “so confused.” “ושם דרך אראנו בישע אלקים.” איך בין איינמאל צעמישט געווארן וועגן דעם. ס’איז דא א פסוק, “ושם” מיט א סמ”ך מיינט לייגן, און מיט א שי”ן מיינט אפשאצן. דאס איז לשון שומא. שומא איז דאך מיט א שי”ן, יא? איך האב נישט קיין אנונג. סאו שי”ן, מיט א שי”ן דארף עס זיין?

“שם דעותיו תמיד ומשער אותם ומכוון אותם בדרך האמצעית כדי שיהא שלם.”

Speaker 2: “עומד זיין”, מלשון עמידה, יא, שם.

Speaker 1: יא, אזויווי שומא. סאו דאס איז א דרשה.

—

חידוש: מ’דארף זיך כסדר מעסטן — נישט סתם הרגל

אבער וואס ער וויל ארויסברענגען איז אז מ’דארף זיך כסדר מעסטן, אפשאצן — דאס איז די לשון מידה, יא, א מעסטער — זיך אפשאצן אז זיינע מידות זאלן זיין אין די ריכטיגע וועג, כדי שיהיה שלם.

וואס הייסט? אין אנדערע ווערטער, אז דער וועג וויאזוי דו ביסט ביי דיפאלט, דער וועג וויאזוי דו ביסט ביי טבע אדער וויאזוי דו האסט זיך צוגעוואוינט, איז נישט גענוג. ס’איז נישט גענוג צו זאגן “איך בין גוט.” דו דארפסט זיך ערנסט מתבונן זיין לויט די אמת, און נאר דער וועג וואס דו דיוועלאפסט לויט די אמת, דאס איז דער ריכטיגער וועג.

—

חידוש: “כדי שיהא שלם” — די דרך האמצעי ווערט דעפינירט דורך שלימות

ס’איז אויך אז די דרך האמצעי איז דעפיינד ביי וואס מאכט א מענטש שלם. ס’איז נישט גענוג אז מ’זאל מעסטן ווי ווייט מ’איז פון די צען דאונאטס. מ’דארף זען כדי שיהיו שלם — זען וואס איז דער שלימות’דיגער וועג למשל לגבי תאוה, לגבי כעס, לגבי די אלע זאכן. און דאס רעכנט דיינע דעות, וואס וועלן זיך דאן טאקע פאסן צו די דרך האמצעי, צו די ריכטיגע וועג.

—

חידוש: א מענטש וואס איז “ביי דיפאלט” אין מיטן — איז דאס גענוג?

איך האב אמאל געטראכט אז ווען א מענטש וואס העפענס טו בי אז ער איז שוין ביי די ריכטיגע וועג, אבער ס’וועט נאר הייסן די ריכטיגע וועג אויב ער האט זיך מתבונן געווען און ער האט מחליט געווען אז דאס איז דער וועג. און דעמאלטס, אפילו אויב ער בלייבט דארטן, איז עס גוט, ווייל ס’איז גוט ביי התבוננות, נישט ווייל ער איז צוגעוואוינט פונקט אזוי.

Speaker 2: וואס געשעט א מענטש וואס איז יושב על שמריו און ער איז מחליט פונקט אזוי וויפיל ער עסט איז די גוטע וועג?

Speaker 1: יעצט איז עס גוט, ווייל דו טוסט עס נאך מחשבה, נאך התבוננות, נאכ’ן וויסן אז ס’איז אמת.

—

חידוש: דער חילוק צווישן “מידה” און “נטיה/טבע”

Speaker 2: ס’איז נישט אזויפיל א שאלה פון נאך און פאר, ווי א שאלה אז די מידה אמצעית איז צו טון וואס די דעה זאגט. די דעה זאגט דאס, נישט סתם.

Speaker 1: אין אנדערע ווערטער, אויב לאמיר זאגן ס’איז דא א מענטש וואס זיין הרגל איז פונקט צוגעוואוינט, אדער פונקט נישט מיט שכל, נאר ס’איז פונקט צוגעוואוינט אז זיין טבע איז צו עסן א געוויסע אמאונט, איז דאס נאכנישט די מידה פון עסן, נאר די נטיה, די טבע פון עסן. א מידה איז א מענטשליכע זאך, א מידה איז עפעס וואס ער ווייסט — נישט אז ער האט זיך נישט געדארפט בויען אין דעם, ס’איז סתם א נעטשור.

דער פראקטישער נפקא מינה — ווען ס’טוישט זיך

און נאכדעם, דער נפקא מינה וועט זיין אז יענער מענטש, ווען ס’וועט זיין א פתע פתאום וואס ער וועט נישט וויסן פונקטליך וואס צו טון, וועט ער גלייך ווערן פארלוירן. אויב ס’וועט זיך אביסל טוישן — למשל, לאמיר זאגן ער עסט יעדן טאג דריי דאונאטס, און נאכדעם האט די בעקערי געטוישט און די דאונאטס זענען געווארן גרעסער — גייט ער נישט כאפן, ווייל ער איז צוגעוואוינט צו עסן דריי דאונאטס. איינער וואס האט שכל ווייסט אז ס’איז געבויט אויף וויפיל ס’איז געזונט. מילא, אדער ער ווערט עלטער אז ער דארף עסן ווייניגער מער, וכדומה. אלע זאכן — ס’איז נישט מעגליך עכט צו טון אן שכל.

—

הלכה ה: כיצד — דוגמאות פון דרך האמצעי

איבערבליק פון דעם רמב”ם’ס שיטה דא

גייט, און דער רמב”ם גייט דיך געבן א משל. יא, דער רמב”ם גייט צוריק צו זיין ליסט פון פינף, זעקס — איך געדענק נישט וויפיל — דא איז דא פינף, ער טוט עס אזוי פריער. ער גייט דורך פינף, נישט די זעלבע פינף, ער גייט פינף ברכות, און ער מאכט פאר די אנדערע א קורצע ראש. ער גייט דיר ווייזן ווי אזוי מען קען טרעפן דרך האמצעי.

וועסטו זען דא קלאר אז א חלק פון דרך האמצעי האבן א הגדרה פאר זיך אליין — ס’איז נישט פשט נישט אזוי און נישט אזוי, נאר אינמיטן. די אינמיטן האט עפעס א מינינג.

—

דער רמב”ם’ס אויסטייטש פון רבי יהודה הלוי’ס ווערטער

איך וויל א קלייניגקייט — דאס איז דער רמב”ם לערנט אריין אין די ווערטער פון רבי יהודה הלוי. דער רמב”ם האט געלערנט, רבי יהודה הלוי זאגט אז איינער וואס שוקל אורחותיו ושומר אורחותיו איז זוכה לישועת השם. האט דער רמב”ם געזאגט אז די ישועת השם איז שלמות — כדי שישולם, מיינט ער זאל זוכה זיין צו די ישועת השם וואס דאס איז שלמות.

ס’איז נישט אז די ישועת השם איז עפעס א שכר וואס גייט געשען צו אים, נאר דאס אליין — ער גייט זוכה זיין צו די ישועה פון זיין אדם השלם. און אוודאי א אדם השלם האט ישועות, ס’גייט צו זיין. “ישע אלקים” — וואס איז די שלמות פון גאט, וואס דער אייבערשטער האט געמאכט א מענטש בצלם אלקים, און מיר האבן געלערנט, ס’איז א אדם השלם. דאס איז אוודאי די ישע אלקים, הונדערט פראצענט.

דער חומר קעגן דער נשמה

יא, אבער מ’קען נישט פארשטיין, ווייל פשטות אויך, ווייל דער מענטש איז ווי אזוי ער איז וועגן זיין חומר, אבער אויב ער ניצט זיין שכל, זיין דעת, איז פשט אז ער הייבט זיך אויף א העכערע מדריגה — ער איז מער נאנט צו זיין נשמה, צו זיין מער פנימיות’דיגע. דאס איז די ישע אלקים.

—

דוגמא א: כעס — דרך האמצעי

זייער גוט. זאגט דער רמב”ם: כיצד? וואס איז די דרך האמצעי? לא יהא בעל חמה נוח לכעוס — ער זאל נישט זיין א מענטש וואס ווערט שנעל אין כעס — ולא כמת שאינו מרגיש — אבער ער זאל אויך נישט זיין ווי איינער וואס האט בכלל נישט קיין כעס, קיין מעס, אזוי ווי א טויטער מענטש, אינו מרגיש, וואס פילט גארנישט.

כאפסט אז דא געבט ער ארויס די פראבלעם. מיט אנדערע ווערטער, אז די אפאזיט פון די מידת הכעס איז נישט צו זיין א טויטער, אן א מענטש וואס אינו מרגיש כלום, ער איז אן פגיעה און ער ווערט נישט נפגע. ס’איז נישט געזאגט אז מ’דארף זיין אן עלוב, יא? מ’דארף נישט זיין פון די איינעם אויבן וואס “איך בין א האלץ.” א האלץ איז אינו נפגע, א מענטש איז א נפש. מ’דארף יא פילן.

אלא בינוני — מ’דארף זיין במידת בינוני, אין מיטן. וואס טייטש? לא יכעוס אלא על דבר גדול שראוי לכעוס עליו — מ’זאל זיך נאר כעס’ן אויף דאס וואס איז ראוי זיך צו כעס’ן — כדי שלא יעשה כיוצא בו פעם אחרת — פארוואס זאל ער זיך יא כעס’ן? כדי מ’זאל נישט נעקסטע מאל נאכאמאל בעוול’ן. דער אייבערשטער האט געמאכט כעס פאר א סיבה — כדי צו סטאפן אביוזערס.

—

כעס האט א לעגיטימע פונקציע

יא, איך האב געזען איינער האט געזאגט א גוטע זאך, אז כעס קומט צוניץ. למשל, א מענטש ארבעט אין אן אפיס און האט נישט די אומץ זיך אנצונעמען פאר זיך אליין. האט דער אייבערשטער געמאכט די מידת הכעס, אז אמאל זאל ער זיך פארלירן און זיך ענדליך אוועקשטעלן אויף וואס ס’קומט אים. דא קומט כעס אריין א גוטע וועג.

—

דיסקוסיע: קאנטראלירטע כעס — ווערן אין כעס vs. זיך מאכן ווערן אין כעס

זייער גוט. מ’וועט באלד זען אז דער רמב”ם וויל עס קאמפליצירן, אבער יא, דא גיבט ער די דיעלס פון דרך המיצוע.

Speaker 2: אויך, דאס אז ער פארלירט זיך קען זיין שוין א פראבלעם, ווייל אמאל קען א מענטש מכריע זיין אז יעצט איז ריכטיג צו כעס’ן.

Speaker 1: די אנדערע ווערטער איז ריכטיג צו כעס’ן. די דרך המיצוע איז נישט אז מ’זאל זיך כעס’ן יעדע דריי טעג אדער יעדע דריי חדשים, אפילו אויף א זאך וואס איז ראוי.

פארוואס איז דא זאכן וואס זענען ראוי לכעוס? איך וועל דיר זאגן וואס איז א דבר גדול שראוי לכעוס. אמת, אבער איך וויל דיר זאגן די “כדי.” פארוואס איז עס ראוי? פארוואס איז עס ראוי לכעוס אמאל? ווייל מענטשן פארשטייען אז דעמאלטס זאל מען עס נישט טון נאכאמאל. מיט שיינהייט כאפט נישט א מענטש — נישט אלעמאל. ווען אלע מענטשן וואלטן געווען מער ראציאנאל, וואלט מען אפשר נישט געדארפט כעס’ן.

Speaker 2: ניין, דא זעט מען נישט וויאזוי מ’וואלט געקענט טראכטן אז די ווארט איז אז ער זאל קאנטראלירן זיין כעס.

Speaker 1: ניין, ס’איז נישט. דער כעס מעג אים קאנטראלירן, אבער נאר דעמאלטס ווען ס’איז זייער וויכטיג. דעמאלטס זאל ער ווערן אין כעס, נישט דעמאלטס זאל ער זיך מאכן ווערן אין כעס.

Speaker 2: איך פארשטיי נישט, איך האב נישט געמיינט אז ס’איז א סתירה. ער קאנטראלירט יא ביי עפעס.

Speaker 1: דער כעס האט א טאן פון רעדן, דאס מיינט אז ער האט א געוויסע זיך פארלירן, ער האט זיך אריינגעלאזט אין א געוויסע מצב. ער קען זיין ביי קאנטראל ביי די זיין.

Speaker 2: יא, אבער דעמאלטס האט ער דאך א קאנטראל.

Speaker 1: “דבר גדול שראוי” — “ראוי” איז חכמת הדעת.

—

משל: ישוב הדעת צו מאכן א בהלה

איך האב גענוצט צו זאגן די מעשה אז ס’איז געווען פלוני אלמוני וואס האט זיך אמאל אנגעגארטלט מיט ישוב הדעת. ער האט געפרעגט: “וואס איז אמאל געווען?” איך ווייס אז ס’איז אמאל דא א סיטואציע וואס מ’דארף זיין אין בהלה. האט ער געזאגט: “דא פעלט מיר אן. איך וועל זיך אוועקזעצן און טראכטן, מיט ישוב הדעת מחליט זיין אז איך דארף מאכן א בהלה.”

האט איר א שטויס. ניין, די שויס קומט מיט די כעס, אבער ס’איז קאנטראלד אין די סענס אז… דו זעסט דאך קלאר, וואס איז די טייטש א שלעכטער מיט די סארקאזם? ער רעגט זיך אויף רענדאם זאכן — ס’איז אפילו נישט קיין שכל.

רמב”ם הלכות דעות – פרק א, הלכה ד (המשך) און הלכה ה

כעס – קאנטראלירטע כעס לעומת אומקאנטראלירטע כעס

ראוי איז דאך א מושג פון דעת. איך האב נישט געוואלט זאגן די מעשה אז ס’איז געווען פתאים וחסידים, ווייל איך האב געזאגט אז מ’דארף אלעמאל גיין מיט יישוב הדעת. האסטו געפרעגט וואס איז א מלחמה? איך ווייס, ס’איז אמאל דא א סיטואציע וואס מ’דארף זיין אין א בהלה. זאגט דא דער רמב”ם, מ’זאל זיך אוועקזעצן און טראכטן, און מיט יישוב הדעת מאכן וואס מ’דארף מאכן אין א בהלה. דא האט איר א סטייטמענט.

די זעלבע זאך קומט מיט די כעס. ס’איז קאנטראלט אין די סענס אז — דו זעסט דאך קלאר, וואס איז פשט אז א שלעכטע מידה איז א כעסן? ער רעגט זיך אויף רענדאם זאכן, ס’האט אפילו נישט קיין שכל. אה, דער מדת הגדולים רעגט זיך אבער נישט אויף רענדאם זאכן, ווען ס’פעלט אויס. ס’פעלט אויס מאכט סענס, ווייל דער מענטש וואס כעס’ט זיך, איז נישט דווקא אז ס’האט צו טון מיט וואס ס’איז געשען צו אים, ער כעס’ט זיך ווייל ער איז א כעסן. מה שאין כן דער וואס כעס’ט זיך ווייל געוויסע זאכן זענען גורם כעס. אקעי, יא, א וועג פון עס זאגן.

סאו ס’איז דא יא א לאדזשיק אין דעם. אפילו מ’זאגט אז כעס איז ביי א גדול זיך אביסל פארלירן, אבער ס’איז נישט אומקאנטראלירט. ס’איז יא קאנטראלירט, און דאס איז די דרך המצוה וואס קאנטראלירט עס.

—

תאוה – ”לא יתאוה אלא לדברים שהגוף צריך להם”

זייער גוט. זאגט ער ווייטער די נעקסטע משל: “וכן, לא יתאוה אלא לדברים שהגוף צריך להם ואי אפשר לחיות בזולתן”. ער זאל נאר האבן תאוות פאר זאכן וואס די גוף דארף האבן, און וואס מ’קען נישט אן דעם. דאס הייסט, דאס וואס די גוף דארף האבן, זאל ער יא טון מיט א פשוט’ע הנאה. ער זאגט דאך א פסוק: “צדיק אוכל לשובע נפשו”. א צדיק עסט וואס ס’פעלט אויס פאר זיין גוף צו ווערן זאט.

חידוש: שובע נפשו – צופרידנשאפט, נישט בלויז פיזישע זעטיגונג

ניין, דאס איז נישט די פשט. די פשט איז, אין אנדערע ווערטער, איינער קען זיך פארשטעלן אז א צדיק וואס איז “בעל תאוה לעולם”, ער פילט נישט קיינמאל העפי מיט זיין עסן, כלומר מיט די מידת השביעה, אבער ער עסט ווייניג ווייל ער זאגט אז ער וויל זיך מסגף זיין, רייט? ער זאגט, ער זאל עסן וויפיל מ’דארף. דער רמב”ם זאגט אז מ’דארף אמאל אייז קרים אויך. ער זאגט נישט דא אז מ’זאל עסן נאר ברויט מיט וואסער. די גוף קען מיינען אויך די עמאושענעל וכדומה.

אבער וואס ער זאגט איז, ער זאל דעמאלטס זיין צופרידן. זיין צופרידן. ער איז צופרידן מיט די ריכטיגע אמאונט. סאו די צופרידנשאפט איז וויכטיג, ווייל אויב נישט איז ער א צעבראכענער מענטש.

דיון: וואס מיינט “תאוה” ביי דעם רמב”ם?

איך קען אים אבער נישט זאגן אז “לאות אבה” מיינט תאווה נישט עפעס אויסער די עסן. די עסן אליין איז די תאווה. ס’הייסט, שוין, ס’זאל נישט — וויאזוי ווייסט מען אז ער עסט גוטע עסן? ווייל ער נעמט ארויס די עסן און ער עסט עס. אבער דאס זאג איך, אבער סתם מיינט נישט אז ער איז — אונז טראכטן אזוי ווי תאווה מיינט אז ער טראכט, “ווען גיי איך עסן? ס’איז א גוטע עסן.” ס’פעלט נישט אויס צו האבן די תאווה. די ענטוזיאזם איז אפשר צו פיל, אבער ווען ער עסט, עסט ער מיט אן אפעטיט.

איך בין יא מסכים אז ער עסט מיט אן אפעטיט, ווייל קודם כל, ס’איז געזונט צו עסן מיט אן אפעטיט. איינער וואס עסט אן אן אפעטיט, ס’איז א חלום. און אויך ווייל איך מיין אז די שובע נפש גייט דאס ארויס. ער איז העפי.

חידוש: ברכת המזון און שביעה אלס פסיכאלאגישע זאך

ווען דער צדיק — איך זאג, אויב ס’איז דא א צדיק וואס, אמאל זאגט מען, האט נישט קיין טעם אין עסן, טאר ער נישט מאכן קיין ברכת המזון, ווייל ער האט נישט שביעה קיינמאל נישט. שביעה איז א פסיכאלאגישע זאך. איך מיין, ס’איז דאך א גוטע — שביעה מיינט נישט סטאמאק. ווען איינער עסט מיט אן איי-ווי, מאכט ער נישט קיין ברכת המזון. איך מיין, איך האב נישט געפרעגט די פוסקים, אבער ס’איז נישט דא קיין שביעה אין דעם.

יא, א שביעה איז טייטש אז איך בין העפי. ס’איז אביסל עמאשענעל. ס’איז עמאשענעל. איך האב א הנאה. דא, איך האב הנאה.

דער חילוק צווישן צדיק און רשע אין תאוה

פארקערט, א רשע, א רשע, איך ווייס, איינער וואס איז צו א גרויסער בעל תאוה, ער האט הנאה, ער האט נאר הנאה ווען ער פרעסט אויף די גאנצע טשולנט. אן אויסגעארבעטער, ער האט הנאה פון דעם קליינעם ביסל וואס ער האט געגעסן, און ער איז העפי.

חידוש: “ויתאוו תאוה” – תאוה צו האבן א תאוה

אדער איך וועל עס זאגן אפשר א טראפ אנדערש. ס’איז דא די ווארט “ויתאוו תאוה” – זיי האבן געהאט א תאוה צו האבן א תאוה. דער צדיק, דאס וואס זיין גוף פאדערט אים, דאס אליין איז שוין תאוה. ווען א מענטש פילט א הונגער, ס’איז נישט דא צוויי דינים, ס’איז דא א הונגער און ס’איז דא א תאוה. דאס איז טייטש תאוה, ער האט א רצון צו עסן. דאס איז טייטש תאוה.

אבער ס’איז דא א מענטש וואס האט א גרעסערע, ער געדענקט ווי גוט די עסן איז געווען, און “ווען גיי איך שוין ווערן נאכאמאל הונגעריג צו קענען נאכאמאל עסן?” דאס איז תאוה.

דער צדיק האט איין תאוה: ווען ער איז הונגעריג, גייט ער און ער שטעלט צופרידן די רצון צו עסן. דאס איז די מינימום פון תאוה.

מ’זאל נישט ליינען די זאכן אלס עקסטרעם

איך געב דאס טאקע דרך אגב, סאמטיים ליינט מען די זאכן אזוי ווי עקסטרעם, נישט האבן קיין תאוות נאר. אבער פארקערט, די עקסטרעם וואלט געווען נישט האבן קיין תאוות אפילו ווען מען עסט, אדער עסן אפילו ווייניגער וויפיל ס’פעלט אויס, ער איז זיך מתגבר. ער עסט וויפיל מען דארף. ס’קען אפילו זיין אז נישט האבן תאוה דארף א מענטש עסן זייער אסאך, ער זאל קיינמאל נישט פילן הונגעריג. פאר ער פילט הונגעריג, זאל ער שוין האבן געגעסן, און אזוי ווייטער.

—

מאכן געלט – ”לא יהיה עמל בעסקו אלא להשיג דבר שצריך לו לחיי שעה”

די זעלבע זאך איז לגבי די מאכן געלט, יא? וויפיל ביזנעס דארף א מענטש מאכן? וויפיל ארבעט? “לא יהיה עמל בעסקו אלא להשיג דבר שצריך לו לחיי שעה”. ער זאל נישט זיין א workaholic וואס האט ליב די עצם מאכן געלט, די עצם זאמלען געלט. אדער בכלל, ער זאל מאכן געלט אז ער דארף אן עסק פאר די קינדער, ער זאל נישט שפארן קיין געלט. דאס איז שוין צופיל.

בחיי שעה מוז ער דאך לעבן, ער דארף האבן געלט. קין אינו נמנע, אזוי ווי עס שטייט “טוב מעט לצדיק”. א צדיק דארף האבן — דעם מעט וואס דער צדיק דארף האבן איז יא טוב, עס איז גוט. ער האט א חשק.

חידוש: דעם ביסל וואס מ’דארף, זאל מען טון מיט א חשק

און יעצט, דער ביסל וואס ער דארף האבן, זאל ער יא טון מיט א חשק. עס איז נישט אזוי ווי ער זאל וויינען “אוי וויי, איך מוז ארבעטן.” ניין, דאס וואס — מען קען זיך זאגן אזוי, אז די אלע זאכן זענען זיך אויך אביסל מכניע זיין צו די אייבערשטער. דער אייבערשטער האט אזוי געמאכט אין דער בריאה אז א מענטש זאל דארפן עסן און דארפן ארבעטן, זאל ער עס טון מיט א געוויסע חשק, נישט מיט א גרויסע בדיעבד, ווען דאס זאל גיין צו די עקסטרעמס.

איך זאג נישט, דאס איז אפשר — איך זאג דאס א צוגעלייגטע זאך, אבער דא ווייזט ער אז דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט, אז דער עולם מתוקן איז אז דער מענטש זאל האבן א געוויסע תאווה, און אז עס שיידט זיך צופיל מאכט ער א חורבן, און ביי דעם איז נישט קיין דרך השם יתברך.

דו זעסט דאך אז ווען מען עסט צופיל, טוט די קאפ צו די בויך וויי. אויב מען עסט די ריכטיגע מאס מיט’ן אפעטיט, איז עס געשמאק. זעסטו דאך אז דאס איז דער דרך השם יתברך.

—

צדקה און בארגן – ”נותן צדקה כפי מיסת ידו, ומלוה כראוי למי שצריך”

זייער גוט. און ער זאגט ווייטער, מען רעדט וועגן ספענדן. סאמטיים זאגט ער ביי די לאו ביידע זייטן, און סאמטיים זאגט ער נאר די לאו. “ולא יקבוץ ידו ביותר” – ער זאל נישט איינזאמלען אלע געלט האלטן ביי זיך, און אויך נישט “ולא יפזר כל ממונו”. אלא, נאר וואס דען? “נותן צדקה כפי מיסת ידו”. וואס טייטש “מיסת ידו”? וואס עס איז אנגעקומען צו אים. “מיסת ידו” איז לשון דארטן אין מעשה שני, יא? “ומלוה כראוי למי שצריך” – און ער בארגט פאר ווער ס’דארף.

חידוש: דער רמב”ם שטעלט גלייך אריין מצוות

ס’איז זייער אינטערעסאנט אז דער רמב”ם גלייך שטייט אים אין קאפ צו רעדן וועגן די עניי עירך. דאס זענען שוין מצוות. “אם כסף תלוה את עמי את העני עמך”, יא? וואס שטייט, וועלכע זאך דארף מען בארגן? גלייך שטייט דא געבן און בארגן.

בארגן איז אויך א חלק פון די ברייטקייט, עס פעלט עפעס פאר א מענטש. ער וויל עס נישט, ער קען נישט מסלק זיין זיין געלט, אפשר וועט עס צוריקקומען. ער בארגט. מען קען בארגן אביסל מער וויפיל מען קען ארויסגעבן, רייט? ווייל אפשר וועט עס צוריקקומען.

דער דרך האמצעי אין צדקה – יתר על החומש

דאס איז לכאורה זייער אינטערעסאנט. דא איז אמאל א זאך וואס גלייך איינער פרעגט, וואס איז דער דרך האמצעי? הלכות צדקה, יא. אלע ווייסן ביז יתר על החומש. דאס איז ממש, אויף דעם איז דאך כמעט נישט דא קיין הלכות, ממש, אויף די וויפיל צדקה איז וויכטיג צו געבן. איז אינטערעסאנט, אין די מידה שטייט אפילו נישט קיין הלכות זרעים, למעשה וויפיל צדקה צו געבן, אבער ס’איז צו זען דארט.

און דאס גייט ווייטער. איז דאך די הלכה, פארשטייט זיך, אין אדר אויכעט.

—

שמחה – ”שמח כל ימיו בנחת, בסבר פנים יפות”

לגבי הוללות, וואס ער האט פריער געמיינט: “ולא יהא מהולל ושוחק” – ער זאל נישט זיין איינער וואס איז צולאזט און לאכעדיג, “ולא עצב ואונן” – אויך נישט איינער וואס איז אייביג טרויעריג און אנגעזעצט, “אלא שמח כל ימיו בנחת, בסבר פנים יפות” – מיט א שמייכל, ער איז אייביג פרייליך, און די גוטע מידה פון פרייליכקייט.

חידוש: שמחה איז א מידה אמצעית, נישט אן עקסטרעם

סאו שמחה איז א מידה אמצעית. מענטשן מיינען אז שמחה איז עקסטרעם.

דיון: ווי שטימט “משנכנס אדר מרבין בשמחה” מיט דער מידה אמצעית?

ס’איז שמחה פון א גאנץ יאר, משנכנס אדר מרבין בשמחה, מ’גייט אביסל צו די אנדערע עקסטרעם. אדרבה, משנכנס אב ממעטין, גייט מען אביסל צו די אנדערע עקסטרעם.

אז אפשר איז פשוט — קען זיין אז ס’איז נישט קיין סתירה, ווייל מיר האבן דאך געלערנט אז מידה אמצעית האלט אויך אלעמאל אריין אז לפי הענין, יא? קען זיין אז אין אדר איז א גוטע חודש, ס’פעלט אויס צו זיין אביסל מער צופרידן. און ס’פעלט אויס ווען איינער פרעגט אז ווייל ס’איז א סתירה צו די מידה אמצעית פון שמחה — ניין, ווייל די מידה אמצעית מיינט אז יעצט איז א צייט פון אבלות, דארף מען נישט עקסטרעם אינגאנצן, אבער אביסל מער נוטה זיין צו די צד, צו פארט פון די מידה אמצעית. אז איינער דמה די מידה אמצעית פון תשעה באב צו די מידה אמצעית פון פורים.

רוב מענטשן זענען מער צו עצבות

לפי דעתי איז געווענליך רוב מענטשן עצב ואונן, מען מעג זיין אביסל מער שמח כל ימיו בנחת. דער רבינו יצחק פסק’נט אזוי, אז מ’דארף זיין אביסל מער פרייליך.

ווייל ס’זעט זיך אויס אזוי, אז די מידות וואס אונז וואלטן געפרעגט און געטראכט אז די מידות, די צוויי עקסטרעמען זענען — א ברסלב’ער, איין עקסטרעם, די אנדערע עקסטרעם איז א ליטוואק, און אינצווישן איז וואס? עפעס אזא פשוט’ער בעל הבית’ישער איד. ניין, אינצווישן איז ברסלב’ער. שמח.

שמחה מיינט נישט עקסייטמענט – שמחה מיט רואיגקייט

מיר וועלן מיט לערנען וועגן דעם מער. דער רמב”ם אין הלכות ברכות זאגט וואס מיינט שמחה. שמחה מיינט נישט ווערן עקסייטעד, נישט פון שמחה און נישט פון עצבות. זייער רואיג. איך ווייס אז ס’איז אין גוטע הענט, איך ווייס אז ס’איז מיט בטחון.

אבער דא שטייט יא שמח. ס’שטייט דאך בנחת. שמחה און רואיגקייט, אפשר איז דא א מידה פון רואיגקייט אויך.

אבער “טוב לב משתה תמיד”. משתה מיינט אייביג זיין אזוי ווי א משתה, ס’איז פרייליך. גוט אויפגעלייגט, אבער נישט צו דרייסט, נישט צו — ס’איז זייער גוט.

חידוש: שמחה איז א טיפערע זאך – תמימות און רואיגקייט

אבער איך טראכט אז אפשר מיינט עס א געוויסע רואיגקייט, א געוויסע תמימות, א טיפערע זאך.

סבר פנים יפות – שמחה איז נוגע צו אנדערע מענטשן

סבר פנים יפות, ביי דעפינישן, מיינט אז ער שמייכלט צו מענטשן, ער איז פרייליך. איך מיין אז ביי דעפינישן שמחה איז נוגע צו אנדערע מענטשן אויך.

דו געדענקסט אז רבי ישראל סאלאנטער האט געזאגט אז א מענטש’ס פנים איז א רשות הרבים? ס’איז נישט פאר דיר דיין פנים, דיין פנים באלאנגט פאר די אנדערע מענטשן. איך פארשטיי נישט, דו זעסט אליין דיין אייגענע פנים? נאר ווען דו קוקסט אין שפיגל. ס’מיינט אז ווען די ווידעא איז אפן, איז דא אן עקסטרע מצוה פון זיין מער בשמחה, סבר פנים יפות.

ס’איז נישט מהולל, נישט הוללות, אבער ס’איז נישט גענוג. ווען מענטשן זעען אז נחת איז נישט גענוג, דערפאר דארף זיין א סבר פנים יפות.

צוויי משניות אין אבות

ס’שטייט אויך אין די משנה “והוי מקבל את כל האדם בשמחה”. ס’איז דא צוויי משניות, געדענקסט? איינמאל שטייט “סבר פנים יפות”, און איינמאל שטייט “בשמחה”. ס’איז אויך אן ענין.

—

“וכן שאר כל דיעותיו”

“וכן שאר כל דיעותיו” – אזוי אלעס אנדערש. דו זעסט, ער איז נישט מפרט, דאס דארף מען קוקן אין אנדערע ספרים אדער אליין צו אויספירן צו זיין אינדערמיטן.

—

הלכה ה: חכם, חסיד, און “לפנים משורת הדין”

דרך החכמים – דער וואס גייט אין דער מידה בינונית

יעצט, “ודרך זו היא דרך החכמים”. דא קומט אזא נייע — יעצט זאגט דער רמב”ם זייער אן אינטערעסאנטע חידוש, וואס מ’קען לערנען פאר צוואנציג יאר צו פארשטיין די חידוש. אבער ער זאגט אן אינטערעסאנטע חידוש.

“ודרך זו היא דרך החכמים”. חכמים זענען די וואס גייען בדרך המצוה. “והלכת בדרכיו” איז א מצוה. זיי ווערן גערופן טובים. חכמים, טובים, ישרים, ס’זענען אסאך שיינע נעמען. און א מענטש, “כל אדם שדעותיו כולן דעות בינוניות וממוצעות, נקרא חכם”.

דער חסיד – מער ווי א חכם

אבער דו האסט געהערט אז ס’איז דא חוץ חכמים איז דא נאך זאכן. ס’איז דא א זאך וואס הייסט חסידים. יעצט, ס’איז זייער אינטערעסאנט, וואס איז דאס א חסיד? אויב דערמיטן איז א חכם, וואס איז א חסיד?

זאגט דער רמב”ם אן אינטערעסאנטע זאך: “ומי שהוא מדקדק על עצמו ביותר, ויתרחק מדעה בינונית מעט לצד זה או לצד זה” – איינער וואס שאצט אפ וואס איז די דעה בינונית, און ער טוט נאך אביסל מער ווי די מדת הבינונים פאר א געוויסע תכלית, דו זאלסט שוין זען, דעמאלטס “נקרא חסיד”, ער ווערט א חסיד.

פארבינדונג צו הלכות יסודי התורה

און חסיד האבן מיר שוין אויך געלערנט אין הלכות יסודי התורה, א חסיד איז מפורסם במעשיו, ער האט א מצוה פון קידוש השם, איינער וואס איז א חסיד.

און ער דארף טראכטן וועגן יענץ, אקעי, און יענץ איז ווייטער וועגן מענטשן וואס גייען טראכטן.

דוגמא פון חסידות: גאווה

זאגט ער: “מי שיתרחק מגובה הלב עד הקצה האחרון” —

רמב”ם הלכות דעות – פרק א, הלכה ה (המשך) און הלכה ו

מדת חסידות: דער חילוק צווישן חסיד בטבע און חסיד בחכמה

און חסיד האבן מיר שוין אויך געלערנט אין הלכות יסודי התורה – א חסיד המפורסם במעשיו האט א מצוה פון קידוש השם, איינער וואס איז א חסיד. אקעי, און יענער וואס איז ווייטער וועגן מענטשן וואס גייען טראכטן…

קיין צייט, זאגט ער: מי שיתרחק מגובה הלב עד הקצה האחרון – איינער וואס גייט אוועק פון גובה הלב, פון די מדת הגאוה, אנשטאט אוועקגיין דערפון אביסל און קומען צו די וואס די חכמים וואלטן געזען א מדה ממוצעת, גייט ער צו די אנדערע עקסטרעם – והוא שפל רוח ביותר, נקרא חסיד, וזו היא מדת חסידות.

שאלה: וואס איז דער חילוק צווישן שפל רוח בטבע און א חסיד?

דארף מען דאך פארשטיין, ווייל וואס טוט זיך מיט איינער וואס איז סתם אזוי א שפל רוח ביותר? ער איז נישט קיין חסיד, ער איז אפילו נישט אמאל א חכם.

סאו יא, סאו וואס האבן מיר געזאגט? אז איינער וואס גייט אינגאנצן אוועק פון גובה הלב און ער איז שפל רוח – יא, סאו אזויווי ר’ יואל אשר זאגט, איז לכאורה מוז מען זאגן אז קודם כל איז דא א בעיסיק פראבלעם, ווייל די מדה ממוצעת זאגט דיר אז צו פיל איז פונקט אזוי שלעכט ווי צו ווייניג. מוז מען זאגן אז ס’איז דא דעם יוצא מן הכלל, ס’איז דא אופנים וואס ס’איז יא דא מדה ממוצעת אין די סענס אז דאס איז אקעי, אבער מ’קען זיין מער פאר געוויסע ריזענס, און ס’מוז זיין מיט א שכל. זיכער אז ס’שטייט דאך לא עם הארץ חסיד, יא? ס’קען דאך זיין אז חסיד מיינט איינער וואס איז סתם אן עקסטרעמיסט.

תירוץ: חסיד בחכמה לעומת שפל רוח בטבע

ניין, מ’קען זאגן, אבער די דעפינישן קען מיר יא אויסזאגן: אז איינער וואס איז שפל רוח ווייל ער איז אזוי בטבע, זיכער אז ער איז סתם א מדה קיצונית. איינער וואס קומט אן צו די מדה ממוצעת, און נאכדעם איז ער מחליט אז ער דארף גיין אביסל מער צום עקסטרעם פון שפל רוח, און ער טוט עס מיט אן אינטענטשאן, מיט א דרך חכמה אפשר, ער ווייסט וואס ער טוט – דער איז א חסיד.

סאו ס’איז טייטש, א חסיד וואס איז בטבע א שפל רוח, ער דארף נאך גיין צו די אנדערע עקסטרעם און צוריקקומען צו ווערן שפל רוח. אלעמאל איז ער שפל רוח ווייל דאס איז זיין טבע. דער רמב”ם האט נאכגעזאגט די זאך אין פרק ב’ – און וויאזוי מען גייט צו די אנדערע עקסטרעם.

דער חילוק צווישן ענוה און שפלות רוח

אבער וואס ער זאגט איז סך הכל, אויב ער איז מתרחק ב’ איז דעמאלטס אז ער איז א חסיד, און טאמער איז ער מתרחק א’ בלבד – והיא הענוה – וואס דער רמב”ם מאכט א חילוק: עס איז דא ענוה און שפלות רוח. ענוה איז די מדה הממוצעת. עס שטייט והאיש משה עניו מאד, און משה שטייט נישט שפל רוח – משה איז געווען אין די דרך הממוצע. די משנה וואס זאגט מאד מאד הוי שפל רוח, זעט מען אז דאס איז אן עקסטרעמיסטישע זאך, און דאס איז מדת חסידות. זה נקרא חכם, וזו היא מדת חכמה.

חידוש: דער חילוק צווישן ענוה אין יסודי התורה פרק ב’ און ענוה אין הלכות דעות

ס’איז אינטערעסאנט – פריער אין הלכות יסודי התורה האט דער רמב”ם געזאגט אז די ענוה געשעט ווען מ’טראכט אריין אין די גדלות הבורא און אלע ברואים, און מ’באמערקט ווי קליין מ’איז. אבער דא רעדט מען נישט, דא רעדט מען לגבי זיך מתנהג זיין מיט מענטשן, נישט אין וועג פון זיך מתבונן זיין כלפי די אייבערשטער, כלפי די בריאה. איך מיין אזוי.

איך מיין אז חסידים פלעגן רעדן אסאך פון ענוה, אבער זיי מיינען די ענוה פון פרק ב’ אין יסודי התורה, פון פילן קליין כלפי די אייבערשטער. דא רעדט ער כלפי מענטשן, און איך מיין אויך אז ס’מיינט נישט פילן. איך מיין אז ענוה מיינט אזויווי רש”י זאגט אין והאיש משה עניו מאד – שפל וסבלן. דאס הייסט ער רעדט מיט מענטשן, ער דערלאזט זיי, ער רוקט זיך פאר זיי. פילן – באמערקט די בריאה – איז דער רמב”ם רעדט נאך חכמת השם.

ענוה איז נישט דאס, און שפל מיינט למשל, אזויווי דו האסט געזאגט, אביסל א חסיד דרייט זיך אפילו מיט שוואכערע מענטשן ווי ס’וואלט געפאסט פאר אים, אדער אביסל ער איז זיך צופיל מכניע צו אנדערע מענטשן. ער האט זיך אראפגערוקט צו מענטשן. ס’איז נישט וועגן טראכטן ווי גרויס מ’איז – דאס איז א גאנצע אנדערע נושא, אזוי מיין איך.

הערה בדרך אגב: מענטשן וואס האלטן זיך קליין

דרך אגב, אויף יענע מענטשן וואס האלטן זיך קליין – געווענליך זענען זיי זייער שווער צו אנדערע מענטשן. זיי זענען נישט צופיל וואסערע צו אנדערע מענטשן. נישט אלעמאל, אבער געווענליך.

חסידים הראשונים

אקעי, גוט. זאגט דער רמב”ם ווייטער: חסידים הראשונים היו מטין דעות שלהם מדרך האמצעית כנגד שתי הקצוות. די חסידים הראשונים פלעגן זיך טאקע אזוי פירן, אזוי זענען געווען חסידים. יא, פון צייט צו צייט חסידים. אזויווי פריער די חכמים הראשונים. אפשר היינטיגע חסידים פירן זיך שוין נישט אזוי, איך ווייס נישט. אפשר האלטן זיי נאך נישט טאקע, איך ווייס נישט.

דיסקוסיע: ווער זענען “חסידים הראשונים”?

אקעי, גוט. ווען נישט חסידי בעל שם טוב – רעדט ער פון אן אנדערע נושא. חסידים הראשונים, חסידים פון זמן הראשונים. ניין, אזויווי ער זאגט חכמים הראשונים, יא. אפשר מיינט ער א געוויסע זאך וואס שטייט אין די משנה.

אפשר מיינט ער – די מדה דער אמת איז, אז די חסידים הראשונים, ווי דער רמב”ם ברענגט, האבן זיי מתקן געווען די דעות פון מענטשן, און זיי האבן געטוהן לפי המצב. אמאל האבן זיי געטוהן די עקסטרעם פון ממש פרישות, און אמאל האבן זיי געטוהן אנדערש.

הערה: ווען איז דא א חשש פון וועלכע עקסטרעם?

יעצט, ווען איז דא א חשש אז מ’וועט גיין קעגן די קצה האחרון ווייניג? ס’האט צו ווייניג גאוה, אדער צו ווייניג געלט, אדער צו ווייניג תאוה. ווען איז דא א חשש אז מ’וועט גיין קעגן די קצה הראשון? נאר אסאך. נאר אסאך, פיל מאל צו ווייניג.

לפנים משורת הדין – ביאור המושג

בזה יובן דאס וואס ווערט אנגערופן לפנים משורת הדין. שורת הדין איז די מידה הממוצעת, דאס וואס דער דין. דין האט עפעס מיט שכל און מיט חכמה. דאס וואס די חכמה, געווענליך דין איז א תוצאה פון חכמה. דער דין איז לויט ווי די חכמה זאגט איז דער אמת. שורת הדין איז דער מיטלסטער וועג.

לפנים משורת הדין מיינט אנדערש – אריינגערוקט מער ווי די שורת הדין צו איינע פון די וועגן. שורת הדין איז אזוי ווי אן אימעדזש: ס’איז דא א ליין, יא? איך מיין אז ס’רעדט זיך געווענליך פון דיני חבירות. ס’איז דא א ליין צווישן מיר און דיר, יא? ביז דא איז מיין רשות, און פון דארט והלאה איז דיין רשות. א חסיד – ער שטופט אריין דיין רשות אביסל אין זיין רשות. די קו, ער האלט זיך אביסל ווייטער פון די שורה, ווי די ליין איז.

צוזאמענפאסונג פון הלכה ה

יעצט גייט דער רמב”ם רעדן וועגן די מצוה. איז עד כאן האבן מיר געלערנט די יסודות פון וואס איז טעות שבדעות, וואס איז דרך הממוצעת, און צוויי וויכטיגע זאכן:

– ס’איז דא מדת דרך חכמה, וואס דאס איז צו גיין אויף דרך התבוננות

– און דרך חסידות, דאס איז צו גיין לפנים משורת הדין לפי וועלכע מידה

דיסקוסיע: האט דער חסיד מקיים די מצוה?

איך וויל פארשטיין – דער חסיד האט מקיים געווען די מצוה פון דרך התבוננות, און נאכדעם האט ער געטוהן מער פון דעם? אזוי ווערט ער א חסיד?

ניין, דער חסיד גייט עובר די מצוה. שורת הדין איז מקיים די מצוה בהידור. איז די שאלה, צווישן וועם איז די שאלה? איינער איז צו איין עקסטרעם און איז בכלל נישט מקיים די מצוה, און איינער איז צו איין עקסטרעם און איז מקיים נאך מער ווי די מצוה. וואס דארף מען פארשטיין?

ס’איז דאך לכאורה די ווארט איז דאך, ווייל דער טוט עס ווייל ער איז אזוי בטבע, און דער אנדערער טוט עס ווייל ער האט אזוי איינגעזען בחכמה. אבער דאונט ווארי, די אלע זאכן וואס איז דא מיט די חסידות איז צו גיין עקסטרעם – קיינער איז נישט געבוירן מיט יענץ.

אהא, אקעי. גוט, מיר וועלן עס צוריק שיפלען לויט א פאני פערש. אז עס מיינט זיך האלטן קליין. ווייל דרך אגב, אויף יענע מענטשן וואס האלטן זיך קליין, געווענליך זענען זיי זייער שווער צו אנדערע מענטשן. זיי זענען נישט צופיל וואסערע צו אנדערע מענטשן. נישט אלעמאל, אבער געווענליך.

הערה בדרך אגב: צופיל צדקה – א מציאות’דיגע פראבלעם?

און למשל, איז נישט דא א זאך ווי זיין א פזרן בממונו בטבע? פזרן איז צופיל. דו קענסט מענטשן וואס געבן צופיל צדקה? ווייל זיי וואטשן נישט אזוי די קערפערניש פון די פערזאן. אפשר דארף ער נישט אזויפיל. דו ווייסט, ער איז נישט מוציא. ער איז מער מוציא צו די אנדערע עקסטרעם. אזוי מיין איך. און געווענליך דארף מען נישט חושש זיין.

ווייסט, דער איינער האט געזאגט אז ער האט נאך נישט באקומען קיין סאך שאלות אויף די הלכה פון אל יבזבז יותר מחומש. און אויב ער האט באקומען אזא שאלה איז עס געווען פון אן עני וואס טאר טאקע נישט. די גבירים פרעגן נישט געווענליך די שאלה, ווייל ס’איז געווענליך מער מצוי אז רוב מענטשן האבן די אנדערע פראבלעם, פארשטייסט?

—

הלכה ו: די מצוה פון “והלכת בדרכיו”

די מצוה ללכת בדרכים בינוניים

זאגט דער רמב”ם: ומצווים אנו ללכת בדרכים אלו הבינוניים, והם הדרכים הטובים והישרים. ער האט אזויפיל מאל איבערגעזאגט די “דרכים טובים וישרים”. ס’איז זיכער אז ער מיינט צו זאגן אז ס’שטייט אסאך מאל אין תורה וללכת בדרך טובה וישרה וכו’. ווייל ס’מאכט סענס, ווייל “דרך טובה וישרה” מיינט די גלייכע – נישט רעכטס און נישט לינקס, נאר גלייך אינדערמיטן.

שנאמר “והלכת בדרכיו”. וואס הייסט גיין בדרכיו פון הקדוש ברוך הוא?

חז”ל’ס פירוש אויף “והלכת בדרכיו”

זאגט דער רמב”ם: כך למדו בפירוש מצוה זו, אמרו: מה הוא נקרא חנון, אף אתה היה חנון. פונקט ווי דער אייבערשטער – זיין לשון איז נקרא חנון. דער אייבערשטער איז נישט חנון, ווייל חנון איז א מענטשליכע מידה. אבער דער אייבערשטער איז “נקרא חנון”, ווייל זיינע מעשים זענען מעשים פון א חנון. אף אתה היה חנון – דו זאלסט אויך זיין א חנון. חנון טייטשט איינער וואס טוט מתנת חינם, איינער וואס האט רחמנות אויף מענטשן.

ומה הוא נקרא רחום, אף אתה היה רחום. מה הוא נקרא קדוש, אף אתה היה קדוש – דו זאלסט זיך אפשיידן פון תאוות, פון גשמיות’דיגע זאכן. דאס טייטשט גיין בדרכיו של הקדוש ברוך הוא, בדרכים הממוצעות.

שאלה: וויאזוי זעט דער רמב”ם פון דעם פסוק “דרכים ממוצעות”?

ס’איז וויאזוי דער רמב”ם האט פון דעם געזען דרכים ממוצעות, ווייל דו קענסט דאך זאגן: זאלסט זיין רחום עד הקצה, אדער קדוש עד הקצה. דאס איז די זאך וואס דער רמב”ם האט גע’פרואווט פון דעם פסוק.

אפשר פון די לשון “דרך” – דרך מיינט אן אויסגעטרעטענע וועג, לא ימין ולא שמאל. אפשר גייט ער נאך א שביל צר, ערגעץ וואס ס’איז איין דרך ליגט דארט. איך ווייס נישט, ס’שטייט איין דרך ליגט דארט.

ס’קען זיין אז אונז ווייסן אז דער אייבערשטער איז נאר רחום פאר די וואס… דער אייבערשטער איז אויך א קנא ונוקם פאר די וואס קומט זיך קנאה ונקמה. ס’שטייט נישט אין דעם פסוק, אבער ס’קען זיין אז דאס האט דער רמב”ם פארשטאנען. דער אייבערשטער איז רחום ווען ס’פעלט אויס, און דער זעלבער באשעפער שטייט דאך אויך אז ער משלם לשונאיו, און קנא ונוקם. פשט איז אז ער איז בדרך הממוצע.

איך האב דאך געזאגט אז ס’איז געבויט אויף דעם אז ס’איז פשוט. איך מיין אז דער נושא פון והלכת בדרכיו איז באמת פשוט אז חנון פאר רשעים איז נישט קיין חנינות. ס’איז חרישות פאר די וואס ליידן פון אים. ס’איז פשוט אז חנון מיינט למי שראוי. אפילו אז חנון מיינט אפילו למי שאינו ראוי, אבער ס’איז דאך דא א וועג וויאזוי ס’איז ראוי. ס’איז נישט…

די כנויים פון דער אייבערשטער – פארוואס האבן די נביאים זיי געזאגט?

זאגט דער רמב”ם ווייטער: ולפי שדרך זו קראו הנביאים לקל בכל אותן הכנויים – אזוי ווי מיר האבן דאס שוין געלערנט אין די מצוה פון די איסור אויסצומעקן שמות הקודש, האבן מיר דארט געהאט אז “קנוא” מעג מען אויסמעקן, ווייל דאס איז נישט דער אייבערשטער’ס נאמען. פארוואס איז עס נישט דער אייבערשטער’ס נאמען? ווייל דאס איז נאר דרכים וואס זענען גוטע וועגן, וואס די וועגן זענען מיוחס צו דער אייבערשטער.

למשל: ארך אפים – ס’טייטש איינהאלטן די כעס; רב חסד – טון חסד; צדיק וישר – ישר איז ממש דרך הממוצע; תמים, גבור, חזק, וכיוצא בהם. די אלע זאכן איז נישט אז דאס איז דער אייבערשטער, נאר וואס דען?

חידוש: דער צוועק פון שבחי ה’ איז צו לערנען מענטשן

די אלע זאכן שטייט: להודיע שאלו דרכים טובים וישרים הם. אה, אינטערעסאנט. וחייב אדם להנהיג עצמו בהם ולהדמות אליו כפי כחו. די “וחייב אדם” גייט ארויף אויף די נביאים – אז די נביאים האבן עס אזוי גערופן כדי צו וויסן וואסערע וועגן אונז זאלן מיר טשוזן. זיי האבן עס נישט געטשוזט אין קילו צו זאגן א שבח אויף דער אייבערשטער, נאר צו זאגן א שבח אויף וויאזוי מענטשן זאלן זיך פירן.

פארוואס זאגט די תורה אז דער אייבערשטער איז מידת הרחמים? נישט כדי צו וויסן וועגן דער אייבערשטער, ווייל מיר ווייסן נישט וועגן דער אייבערשטער אזוי, נאר כדי אונז זאלן זיך לערנען.

—

מעשה המצוה: וויאזוי טוט מען די מצוה?

ס’איז עד כאן האבן מיר געלערנט די מצוה. יעצט איז וויאזוי די מעשה המצוה. איך דארף צולייגן אזוי ווי א קעפל: מעשה המצוה. יא, וויאזוי טוט מען די מצוה? האבן מיר די ביידע ענינים. ס’איז נישט דא אזא זאך אז א מענטש זאל אויפשטיין אינדערפרי און זאגן “איך האב די מידה”. ער דארף וויסן וויאזוי ער טוט עס. אזויווי מאכן א סוכה – ווי קומט די סוכה? איך דארף וויסן וויאזוי מ’טוט עס.

זאגט דער רמב”ם: וכיצד ירגיל אדם עצמו בדעות אלו. אפשר יכביבו – וויאזוי זאל א מענטש… אה, די ווארט דא איז אז איינמאל א מענטש האט שוין די ידיעה קומט עס שוין גרינג, טוט ער שוין אלעס לויט די ידיעה. סאו וויאזוי זאל א מענטש אנקומען צו די ידיעה אז ער זאל אים אנקומען נאכדעם גרינג אלע מעשים, יא? סאו ער זאל טון…

רמב”ם הלכות דעות – פרק א, הלכה ו (המשך) און הלכה ז

וויאזוי קונה צו זיין די מידות – “יעשה וישנה וישלש”

ער דארף וויסן וויאזוי ער טוט עס, אזויווי מאכן א סוכה – ווי קומט די סוכה? ער דארף וויסן וויאזוי ער טוט עס. זאגט דער רמב”ם: “וכיצד ירגיל אדם עצמו במעשים ובדעות אלו עד שיקבעו בו?” וויאזוי זאל א מענטש…

די ווארט דא איז אז איינמאל א מענטש האט שוין די דעה, קומט עס שוין גרינג – ער טוט שוין אלעס לויט די דעה. סאו וויאזוי זאל א מענטש אנקומען צו די דעה, אז עס זאל אים אנקומען נאכדעם גרינג אלע מעשים?

“יעשה” – ער זאל טון.

אקעי, ס’איז א פשוט’ע זאך: ס’איז גוט צו זיין א חסיד, אדער נישט א חסיד, לאמיר זאגן א ישר. אקעי, וויאזוי ווער איך א ישר? ער האט דאך נאכנישט געזאגט יעצט וויאזוי צו טון, איך האב דאך שלעכטע מידות, וואס זאל איך טון?

זאגט ער: “יעשה” – ער זאל טון די זאכן וואס א ישר טוט. “יעשה וישנה וישלש במעשים שעושה על פי הדעות האמצעיות” – ער זאל טון זאכן לויט די מידה הממוצעת, אדער אין אנדערע ווערטער, ער זאל טון דאס וואס דער וואס איז שוין א דעה הממוצעת וואלט געטון. “ויחזור בהן תמיד” – ער זאל זיך אייביג תמיד פשוט טון אזוי, “עד שיהיו מעשיהן קלים עליו ולא יהיה בהן טורח” – ביז די מעשים וועלן ווערן גרינג אויף אים. און נאכדעם וועט שוין ווערן א דעה, דארף ער זיך שוין נישט פשוט’ן צו יחזור בהן תמיד, נאר ס’וועט שוין ווערן א נאטור – “ולא יהיה בהן טורח, ויקבעו הדעות בנפשו”.

דאס הייסט, די וועג וויאזוי קונה צו זיין עפעס איז דורך עס טון מערערע מאל, אדער ווי מיר קענען די לשון “הרגל נעשה טבע”.

—

צוריקקומען צו דער שאלה: טוט דער חסיד אויך די מצוה?

עד כאן איז געווען די מצוה. יעצט קען מען מקבל זיין דורך א ברכה פון דעם הייליגן רמב”ם – נישט פון רמב”ם, פון אייבערשטן – אויף וואס דער רמב”ם ברענגט אראפ. אבער איך האב זיך אלץ נישט אזוי גוט פארשטאנען צו דער חסיד וואס מיר האבן פריער געלערנט איז אויך מקיים די מצוה. איך ווייס נישט. ס’קען זיין אז דער חסיד מוז האבן אמאל געגאנגען מיט די מידה הממוצעת – דאס איז וואס איך טראכט – און ער איז געגאנגען פון דארט צו טון מער.

איך פארשטיי פארוואס דו דארפסט האבן א פריוו אז דער חסיד טוט אויך די מצוה מיט זיין חסידות, ווייל דו דארפסט געדענקען אז די מצוה שטייט נישט די בוכשטאבן פון די ביינער. דער רמב”ם זאגט, די מצוה זאגט “דרכים ישרות”. יעצט “ישרות”, לויט ווי דער רמב”ם זאגט – איך דארף דיך עס מסביר זיין, איך פארשטיי אז דו פארשטייסט עס שוין. אבער די מצוה, די מצוה זאגט: גיי אין די ריכטיגע וועגן. יעצט וואס איז ריכטיג? ס’איז דא ריכטיג נארמאל, און ס’איז דא ריכטיג עקסטער סופער דופער ספעשל. אזויווי יעדע מצוה – די חומרא פון משמרת דיניא: א פשוט’ער איד ארבעט נישט שבת, און איך האב א חומרא, איך האלט אויך א קאנטראל די טיר פון שבת. ס’איז די זעלבע זאך, מער עקסטרעם. אקעי, ס’איז א שאלה אין הלכה, אבער איך מיין, ס’איז נישט איסורות, אבער ס’איז נישט הידור – ס’איז מידת חסידות.

דו זאגסט אז די חסידות איז לכאורה שלעכט, דו זאגסט אז ס’איז א קשיא אויף די גאנצע איידיע פון מידת חסידות. אבער, סאו, האועווער ווי אנדערסטענד אז ס’איז סאמהאו בעטער, איז די זעלבע זאך – ווי יעדע מצוה קען מען טון מידת חסידות, איז די זעלבע זאך, די מצוה טוט מען מידת חסידות. איך זע נישט אזא גרויסע פראבלעם.

דיסקוסיע: אויב בינוני איז גוט און קצוות איז שלעכט, וויאזוי קען קצוות זיין גוט סאמטיים?

און די פראבלעם איז א טיפערע פראבלעם, וואס מ’דארף טאקע פארשטיין: אויב בינוני איז עס שלעכט און קצוות איז שלעכט, וויאזוי קען זיין אז קצוות איז גוט סאמטיים? איך מיין, אפשר אנדערע פלעצער זעצט ער צו יישוב די קשיא. אנדערע פלעצער, ס’איז מער מסביר? אפשר. איך מיין, אנדערע פלעצער זעט ער אז די מידת חסידות איז נישט פאר אייביג – אז ס’איז א חלק פון עבודה, ביז מ’קומט אן צו די… אזוי שטייט אין שמונה פרקים אויף איין פלאץ, אנדערע פלעצער זאגט ער סתם. סאו, מ’דארף דארט פארשטיין בעסער.

—

דרך ה’ – פארוואס ווערט עס אזוי גערופן?

זייער גוט. זאגט ער ווייטער: “לפי שהשמות האלו שנקרא בהן היוצר הן הדרך הבינונית שאנו חייבין ללכת בה, נקראת דרך זו דרך ה'”.

פארוואס ווערט עס גערופן דרך ה’? ס’ווערט נישט גערופן דרך ה’ ווייל דאס איז דער וועג וואס דער אייבערשטער פירט זיך. ער ווערט גערופן נאכדעם. נאר, ס’ווערט אנגערופן ווייל דאס איז די וועגן וואס ס’איז א מצוה. נאך א מאל, נאך א מאל: ער האט דאך יעצט געזאגט אז די וועגן וואס די תורה לערנט אונז, די מידות בינוניות, פארשטייט זיך אז מ’לאכט דאך די וועג וואס דער אייבערשטער ווערט גערופן. דער אייבערשטער’ס וועג איז די טון די זאכן וואס דער אייבערשטער ווערט גערופן אין זיי. דאס איז דער אייבערשטער’ס וועג.

דיסקוסיע: דרך ה’ – נכר במידותיו אדער דרך בינוני שנוח?

Speaker 2: עס ווערט שוין גערופן דרך ה’ ווייל עס איז נכר במידותיו, נישט וועגן ס’איז דרך בינוני שנוח לו ולאחרים.

Speaker 1: עקזעקטלי, עקזעקטלי. ער זאגט אז די חידוש איז אז די דרך בינונית איז דרך ה’. די דרך בינונית איז דרך ה’ ווייל דאס איז די דרכים וואס זענען נכר ביים הקדוש ברוך הוא.

ס’איז קלאר אז וואס ער מיינט צו זאגן איז אז פאר’ן אייבערשטן איז נישטא די צוויי קצוות און ער האט גע’טשוזד’ די מיטלסטע. פאר’ן אייבערשטן איז דאך סתם אזוי, דער אייבערשטער טוט עס אזוי אן די גאנצע… דער אייבערשטער דארף אפילו האלטן קאפ אויף קצוות? נאר ממילא פאר אונז, וואס אונז דארפן האלטן קאפ אויף די קצוות, ווערט עס גערופן די דרך ה’. נישט אז דער אייבערשטער האט נאר… ס’איז שווער צו זאגן, דער אייבערשטער האט נישט… דער אייבערשטער האט נישט קיין פוינט צו סטאפן בדרך אגב פון כעס, ווייל דער אייבערשטער האט נישט קיין מידות וכו’. דאס איז נישט דער פוינט.

דער פוינט איז נאר צו קאנעקטן די מידה בינונית, וואס איז סתם… נישט “דרך ה'” מיינט נישט וואס דער אייבערשטער זאגט כביכול, ס’מיינט די דרכים וואס דער אייבערשטער גייט אין זיי, בבחינת נכר, בבחינת מעשה – האוועווער ווי אנדערסטענד די טעאלאגיע פון וואס מיינט דרך ה’. אבער די ווארט, ער וויל פשוט קאנעקטן אז די טייטש פון די ווארט “דרך ה'”, דער אייבערשטער’ס וועג, איז די דרך המידות הבינוניות.

—

דער פסוק פון אברהם אבינו – “ושמרו דרך ה’ לעשות צדקה ומשפט”

“והיא שלימדה אברהם אבינו לבניו, שנאמר ‘כי ידעתיו למען אשר יצוה את בניו ואת ביתו אחריו ושמרו דרך ה’ לעשות צדקה ומשפט'” – דער אייבערשטער זאגט “אני אוהב את אברהם, למען אשר יצוה את בניו ואת ביתו אחריו”, ווייל ער מצווה זיינע קינדער “ושמרו דרך ה'” – זיי היטן די מידה ממוצעת וואס ווערט גערופן דרך ה’ – “לעשות צדקה ומשפט”. “צדקה ומשפט” אליין טייטשט מיט די מידה ממוצעת. “משפט” מיינט די מיטלסטע וועג.

—

“וההולך בדרך זו מביא טובה וברכה לעצמו”

זאגט דער רמב”ם: “וההולך בדרך זו מביא טובה וברכה לעצמו”. אז ער שרייבט ווייטער אין די זעלבע פסוק, אז ווייל ער שרייבט ליב אברהם האט ער געגעבן פאר אים אלע גוטע זאכן – “למען הביא ה’ על אברהם את אשר דבר עליו” – די אלע ברכות. אז וואס ברענגט פאר אברהם אבינו די אלע גוטע זאכן? זיין הליכה פון דרך האמצעי.

פון דעם נעמט מען אז יעדער איד וואס גייט בדרך ה’ באקומט די אלע ברכות – נישט נאר א מעשה ספעציעל פאר אברהם. און דאס איז בעצם די הסבר על פי סוד פאר די אלע ברכות וואס די תורה געבט צו. די גאנצע תורה איז געקומען צו גיין בדרך ה’. פארשטייט זיך אז ס’איז אסאך מער מרחיב, אבער די תורה איז געקומען צו גיין בדרך ה’, און דערפאר די תורה זאגט צו אז דער וואס גייט בדרך התורה האט אן אלע מיני ברכות.

—

צדקה און מידות – צוויי מצוות אין איין מעשה

אבער נאך עפעס א קלייניקייט וואס איך האב געוואלט דא פארשטיין: אויב ער איז א רחמן, אז ס’איז דא א עני, זאל ער אים געבן צדקה – ס’איז א מצוה. נו. זעט דאך אויס אז ס’איז דא עפעס, אויסער די מצוה, איז נאך דא עפעס – אז די מצוה זאל אנגעקומען נעטשרעל, ס’זאל זיין א רחמן ביי נעטשור. ס’איז דא אויסער די כלליות’דיגע מצוה פון צדקה.

מ’קען אפשר זאגן אז ווען א מענטש גייט צדקה טוט ער צוויי זאכן: איינס, ער טוט יעצט א מעשה פון צדקה, און איינס, ער שטרענגט זיך אן מיט צו גיין בדרך הממוצע.

Speaker 2: ס’איז נישט דווקא צוויי זאכן.

Speaker 1: פיין, ס’איז טעקניקלי צוויי זאכן, ווייל ס’איז צוויי מצוות, אבער ס’איז נישט דווקא צוויי זאכן, ווייל דער רמב”ם וועט פארשטיין אז די מצוה פון צדקה איז טאקע היכי תמצא כדי צו באקומען – ס’איז פארט פון די וועג וויאזוי צו זיין א גוטער מענטש, וויאזוי צו באקומען די מידת הצדקה, און די מידה פון געבן פאר אנדערע אידן.

—

סיום: ברכות דורך גיין בדרך ה’

און ער זאגט אז די מאמר איז געקומען מאכן: די דרך הטוב, וואס איז די פשרה פון די מידה ממוצעת, האט פארשידענע טובות וברכות. און אזוי זאלן יעדער איינער באקומען טובות וברכות דורך גיין בדרך האמצעי.

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Opus 4.6, Summary by Claude Opus 4.6

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.

Transcripts, Yiddish, הלכות דעות פרק א, משנה תורה להרמב"ם
February 25, 2026
February 25, 2026

הלכות דעות פרק א – תמלול

תוכן עניינים

סיכום השיעור 📋

רמב”ם הלכות דעות – פרק א: סיכום פון דעם שיעור

הקדמה: דער מקום פון הלכות דעות אין ספר המדע

דער רמב”ם’ס ווערטער

פשט

חידושים און הסברים

די מצוות פון הלכות דעות

דער רמב”ם’ס ווערטער

פשט

חידושים און הסברים

פרק א – הדרך האמצעית

סטרוקטור פון דעם פרק

דער חילוק צווישן „דעות” און „מידות”

הלכה א: „דעות הרבה יש לכל אחד ואחד מבני אדם”

דער רמב”ם’ס ווערטער

פשט

חידושים און הסברים

הלכה א (המשך): די דוגמאות פון פארשידענע דעות

(א) כעס

(ב) גאוה

(ג) תאוה

(ד) תאוות ממון – מאכן געלט

(ה) קמצנות – ספענדן אויף זיך

(ו) שמחה און עצבות

(ז) כילי, שוע, אכזרי, רחמן, רך לבב, אמיץ לב

הלכה א (המשך): דעות בינוניות – צווישן די עקסטרעמס

דער רמב”ם’ס ווערטער

פשט

חידושים און הסברים

הלכה א (המשך): מקורות פון מענטשלעכע דעות – Nature vs. Nurture

דער רמב”ם’ס ווערטער

פשט

חידושים און הסברים

הלכה ב: שתי קצוות אינן דרך טובה

דער רמב”ם’ס ווערטער

פשט

חידושים און הסברים

הלכה ב (המשך): וואס טוט מען אויב מ’איז שוין אויף א קצה?

דער רמב”ם’ס ווערטער

פשט

חידושים און הסברים

הלכה ד: דער דרך הישרה – די מדה בינונית

דער רמב”ם’ס ווערטער

פשט

חידושים און הסברים

הלכה ד (המשך): „לפיכך צוו חכמים הראשונים”

דער רמב”ם’ס ווערטער

פשט

חידושים און הסברים

הלכה ד (המשך): „כיצד?” – דוגמאות פון דער דרך הבינונית

(א) כעס

(ב) תאוה

(ג) מאכן געלט

(ד) צדקה און בארגן

(ה) שמחה

„וכן שאר כל דיעותיו”

הלכה ה: חכם, חסיד, און „לפנים משורת הדין”

דער רמב”ם’ס ווערטער

פשט

חידושים און הסברים

הלכה ה (המשך): דער חסיד – „לפנים משורת הדין”

דער רמב”ם’ס ווערטער

פשט

חידושים און הסברים

לפנים משורת הדין – ביאור המושג

הלכה ו: די מצוה פון „והלכת בדרכיו”

דער רמב”ם’ס ווערטער

פשט

חידושים און הסברים

הלכה ו (המשך): די כנויים פון דער אייבערשטער

דער רמב”ם’ס ווערטער

פשט

חידושים און הסברים

הלכה ו (המשך): וויאזוי קונה צו זיין די מידות – „יעשה וישנה וישלש”

דער רמב”ם’ס ווערטער

פשט

חידושים און הסברים

הלכה ו (סוף): דרך ה’ – פארוואס ווערט עס אזוי גערופן?

הלכה א: ”דעות הרבה יש לכל אחד ואחד מבני אדם”

”וזו משונה מזו ורחוקה ממנה ביותר”