הלכות שבת פרק י״א – Non-Youtube Video
https://www.dropbox.com/scl/fi/s8i6okzjsu2znpj2izmow/DR124-_.mp4?rlkey=h4iuz20rmi92vi2f0ton03zvl&dl=0
הלכות שבת פרק י״א – וידאו
יראת חטא וזהירות הם המידה הנכונה ביחס לתענוגי גוף | שמונה פרקים פרק ד (תורגם אוטומטית) | תמלול וסיכום מתורגם
סיכום השיעור 📋
סיכום השיעור הפילוסופי: שמונה פרקים, מידות וזהירות
—
א. הקדמה: מדוע שמונה פרקים ולא מורה נבוכים?
הסדרה עוסקת בשמונה פרקים לרמב״ם, ספציפית בענין המידות (תכונות האופי). המיקוד אינו על הגוף עצמו, אלא על הנפש – המהות של מידות האדם.
אם היינו רוצים ללמוד מורה נבוכים (תיאולוגיה, דבקות), היינו צריכים חסידות. אבל שמונה פרקים הוא הקדמה – קודם צריך להיות אדם. מה שחסר, את זה לומדים.
—
ב. ביקורת על החסידות: בין אדם למקום לעומת בין אדם לחבירו
החסידות עוסקת יותר מדי בבין אדם למקום (דבקות, עבודה רוחנית) ולא מספיק בבין אדם לחבירו (מידות, יחסים בין-אישיים).
רבי יענקעלע אמר שאולי רבי ישראל סלנטר (מייסד תנועת המוסר) היה צודק: דבקות בלי מידות טובות אינה חשובה.
—
ג. מעשיות חסידיות התומכות בנקודה זו
מעשה א׳: הבית ישראל מגור
מתוך הספר *ילקוט תורת צבי* (ורצקי): הבית ישראל מגור אמר אחרי ימים נוראים לגבאי שלו שכל עבודתו היפה מיום טוב הולכת לאיבוד בגלל שבירת מידה אחת. קל להתרגש בראש השנה עם התפילה, אבל כשרבי נותן דולר ליהודי אחר – זה מופת הרבה יותר גדול.
מעשה ב׳: אכילה בטעם וכוונות האריז״ל
מעשה שבו מישהו קיבל אוכל בלי מלח, והרבי ציווה להחזיר אותו עם מלח ופלפל. על השאלה – מדוע צריך טעם אם אוכלים לשם שמים? – התשובה: מי שרוצה לכוון כוונות האריז״ל, צריך להרגיש טעם באוכל.
מעשה ג׳: כוונת האכילה
חותן אמר: כוונת האכילה היא שהקב״ה רוצה להיטיב לבני אדם, הוא חפץ חסד, ואנחנו מקבלים זאת. אין צורך בכוונות מיוחדות – זה כבר מתאים לכוונות האריז״ל.
—
ד. התוכנית: תשע מידות מרשימת הרמב״ם
בפרק ד׳ משמונה פרקים יש לרמב״ם רשימה של תשע מידות. התוכנית היא לעבור על כל מידה בנפרד. זו התחלת סדרה.
—
ה. המידה הראשונה: זהירות (Temperance) – דרך הממוצע
המידה הראשונה של הרמב״ם היא זהירות – מידה ממוצעת (דרך הזהב) בין:
– רוב תאוה (יותר מדי תשוקה/תאווה) – קיצוניות אחת
– העדר הרגשת ההנאה (כלל לא להרגיש הנאה) – קיצוניות שנייה
—
ו. ניתוח טקסטואלי/תרגומי: אבן תיבון, אלחריזי, שוורץ, קאפח, שילת, אחיטוב
1. שיטת ר׳ שמואל אבן תיבון
אבן תיבון עוקב אחר מבנה המשפט הערבי גם כשזה לא הגיוני בלשון הקודש.
דוגמה: בערבית אומרים „هذا الجزء” (= „זה החלק”), אבל בלשון הקודש צריך לכתוב „החלק הזה”. אבן תיבון כותב „זה החלק” – סדר ערבי. דוגמה נוספת: „למה חיבר המחבר זה המסכתא וזה הסדר?” – בלשון הקודש נכונה היה „המסכתא הזו והסדר הזה”.
יתרון ללומד: מי שלא יודע ערבית יכול לדעת בדיוק איזו מילה הוא מתרגם, כי הוא משקף את המבנה המקורי. חיסרון: קשה לקריאה, כי כל משפט הוא „הפוך”.
בעיה עם “רוב תאוה”: אבן תיבון כותב “רוב תאוה” (יותר מדי תשוקה), אבל זו טאוטולוגיה – הוא “מגלה את הסוד”. הוא היה צריך לכתוב סתם “תאוה” כשם לקיצוניות, לא “רוב תאוה” שכבר מעצמו אומר “יותר מדי”. הסיבה: בעולמו של אבן תיבון „תאוה” אינה בהכרח מילה שלילית. הוא לא ידע ש„תאוה” עצמה כבר נושאת קונוטציה שלילית (כי אנחנו יודעים זאת מעשרות ספרים שלא היו לו). לכן הוא היה חייב לכתוב „רוב תאוה” כדי שזה יהיה הגיוני.
2. הרמב״ם עצמו (במשנה תורה)
בעברית הוא כותב “בעל תאוה” – לשון חז״ל שבאידיש/שפה רבנית כבר אומרת אוטומטית “יותר מדי תאוה”. זה תרגום טוב יותר.
3. בערבית
המילה “שַרַהּ” (או דומה) פירושה בערך “תאוה” אבל כבר נושאת קונוטציה שלילית של עודף. „תאוותנות” בעברית נשמעת יותר גרוע מ„תאוה” – היא כבר אומרת יותר מדי תאוה, לא סתם הנאה.
4. יהודה אלחריזי
אלחריזי לא תרגם בעצמו את שמונה פרקים, אלא לקח את תרגומו של אבן תיבון ותיקן אותו היכן שחשב שזה לא מתאים לערבית, או שחשב שהוא יודע דקדוק טוב יותר.
5. ר׳ מיכאל שוורץ
שוורץ יודע ערבית וכותב טוב יותר מקאפח במובנים מסוימים. יש לו מנהג לתקן את הדקדוק – הוא משכתב את המשפטים כדי שיישמעו טבעיים בלשון הקודש (לא מבנה משפט ערבי). חיסרון: לפעמים כשהוא מסובב את המשפט לדקדוק טוב יותר, הפשט משתבש – זה כבר הופך לפירוש, ולא תמיד נכון.
6. ר׳ קאפח
הוא מתקן דקדוק כשהוא רוצה, וכשהוא לא רוצה – לא מתקן. החיסרון העיקרי: הוא בכלל לא מתחשב במה שכתוב במקור (המקורי), כך שזה לא מעניין למי שרוצה להשוות.
7. שילת
שילת תרגם מדויק יותר: „העדר ההרגשה בהנאה” – ממש כמו הערבית.
8. אחיטוב
כותב גם כמו אבן תיבון (מבנה ערבי).
חילוק בקיצוניות השנייה
„העדר הרגשת הנאה” יכול להיות שלאדם חסר חוש (פיזית או נפשית – כמו „sense of taste”), אבל הכוונה היא יותר שאין לו תחושה בזה – הוא לא מרגיש הנאה, לא שחסר לו כוח.
—
ז. „טהור גוף” – בחירת המילים של הרמב״ם במשנה תורה
במשנה תורה (הלכות דעות) הרמב״ם מציב מול „בעל תאוה” (יותר מדי תשוקה) את „טהור גוף” (הקיצוניות השנייה – יותר מדי טהור, מעט מדי תאווה).
– „בעל תאוה” – יש לו מקור בחז״ל; „בעל” = בעלים של מידה (כמו „בעל גאווה”, „בעל נפש”).
– „טהור גוף” – לשון יותר לא שכיחה. „טהרה” יכולה להיות ניקוי מטומאה או לכלוך (כמו בצרעת). כאן זה אומר גוף טהור – מי שגופו לא כל כך אוהב לאכול. מקורות אפשריים: „יש לך גוף טהור מגופו של משה רבינו” (לשון חכמים), „טהרת הגוף והנפש” (דברים רבה), „לב טהור” (תהלים).
> [דיגרסיה צדדית:] דיון עם תלמידים על מקורות מדויקים ל„טהור גוף” ו„בעל תאוה” – המגיד שיעור צריך עדיין לבדוק במפתח של שבתי פרנקל.
—
ח. עיקרון רחב יותר: מילים ומושגים
הכלל
כשפילוסוף משתמש במילה שאף אחד לא שמע, זו לא רק בעיית מילים – זו בעיית מושג. דבר שקורה בעולם, כבר יש לו מילים. דבר שלא קורה – פילוסוף צריך להמציא מילים חדשות או להשתמש במילים ישנות בדרך חדשה, כי הוא זיהה מבנה שעדיין לא נתפס.
> [אנלוגיה:] לאסקימואים יש הרבה מילים לשלג (כי זה קורה אצלם); ליהודים יש „הרבה מילים לכסף” (הומוריסטי – אבל למעשה כולן אומרות אותו דבר).
יישום על תאווה
– „בעל תאוה” (יותר מדי הנאה) – זו מילה מוכרת, כי אנשים כאלה נפוצים.
– „מעט מדי תאווה” – לזה אין מילה רגילה, לא בלשון הקודש, לא בערבית, לא ביוונית. הסיבה: אנשים כאלה כמעט לא נמצאים. זו יותר מחלה/חסרון מאשר מידה במובן הרגיל.
– הרמב״ם בערבית כותב „העדר הרגשת הנאות” – ממש „מי שמרגיש מעט מדי הנאה” – אבל זה תיאור, לא שם רשמי.
—
ט. ספר המידות של אריסטו (אתיקה ניקומכית, ספר ג׳ פרק ז׳) – המקור
גם אריסטו אומר שחלק מהמידות אין להן שמות, וספציפית בהנאה – הקיצוניות של „מעט מדי” לא נפוצה, לכן השפה לא נתנה לה שם. אריסטו קורא לזה „insensible” (חסר-תחושה), שזו מילה מלאכותית שהומצאה.
הערה ביקורתית חשובה
אפשר לטעון נגד אריסטו והרמב״ם: אולי המציאו את הקיצוניות השנייה רק כדי לשמור על הסכמה שכל מידה חייבת להיות בעלת שני צדדים. התשובה: תיאורטית זה כן קיים על ספקטרום, גם אם זו לא בעיה מעשית.
—
י. איך מחולקות המידות אצל הרמב״ם? – לפי נושאים, לא לפי חלקי הנפש
אצל הרמב״ם (ואריסטו) המידות מחולקות לפי ה„נושא” – הנושא החיצוני של החיים (כסף, הנאה, כבוד וכו׳), לא לפי ניתוח פנימי של הנשמה. לכל נושא יש דרך נכונה (מידה טובה) ודרכים שגויות (קיצוניות).
במידה שלנו: הנושא הוא הנאה/pleasure. לאהוב יותר מדי הנאה = בעל תאוה. מעט מדי = הקיצוניות חסרת השם. באמצע = זהירות (temperance).
—
יא. „דרך הממוצע” – לא רעיון חדש, אלא הבהרה של מה שאנשים כבר חושבים
הבדיחה של ר׳ ישעיה
כל אדם חושב שהוא עצמו באמצע – מי שיותר דתי ממנו הוא משוגע, מי שפחות דתי ממנו הוא שייגץ. זה מוכיח שכל אדם כבר מודה שהנכון הוא אמצע – אף אחד לא אומר „אני הכי קיצוני וכך צריך להיות.”
> [דיגרסיה צדדית: החזון איש] החזון איש מדבר על קיצוניות, אבל הוא לא מתכוון לזה ממש.
העיקרון הפילוסופי
כל הפילוסופיות הנכונות לא אומרות לך משהו חדש – הן מסבירות לך טוב יותר מה שכבר ידעת אבל לא הבנת בבירור. תיאוריית „דרך הממוצע” היא ניתוח של מחשבה שלאנשים כבר יש אינטואיטיבית.
—
יב. הבלבול: „אם פחות זה טוב יותר, אז כלום זה הכי טוב”
הבעיה
רוב האנשים מודים שלאכול יותר מדי זה לא טוב. אבל מזה האנשים קופצים למסקנה שגויה: אם פחות תאווה זה טוב יותר, אז האדם האידיאלי הוא מי שיש לו בכלל לא תאווה – הוא לא אוכל, הוא לא מרגיש טעם, אין לו נישואין. כשמראים להם את הסתירה, הם עונים: „אני לא במדרגה.”
ה„כלל הגדול” – „אני לא במדרגה” זה דגל אדום
כשהתירוץ שלך לסתירה בסיסית בחשיבה שלך הוא „יש מדרגות, אנחנו לא במדרגה” – בדוק את ההנחות שלך, משהו לא נכון. זה כמעט תמיד „great habit of laziness of thought” – דרך להפסיק לחשוב, לא תירוץ אמיתי.
> *(הערה: זה לא אומר שמדרגות לא קיימות לעולם, אלא שבניסיון זה בדרך כלל משמש כתירוץ.)*
—
יג. האבסורד של „הצדיק האידיאלי בלי שום הנאה” – דוגמת הגלידה
אדם בלי שום העדפות הוא לא נורמלי
אתה פוגש אדם, מראה לו שלושה טעמי גלידה, הוא אומר „אף אחד מהם לא” – אותו צריך לשלוח לרופא. הוא או מדוכא, או אין לו תיאבון, או משהו פיזית לא בסדר.
התנגדויות תלמידים ותשובות
– התנגדות: אולי הוא עבד על עצמו?
תשובה: תיקון המידות לא אומר להתאפק (מושל ביצרו) – אנחנו מדברים על האידיאל שבו הוא כבר כך, צדיק גמור. אם הוא באמת לא מרגיש כלום – זו לא מעלה, זו בעיה.
– התנגדות: ילד אוהב ממתקים, מבוגר כבר לא – אולי גדלים מתאוות?
תשובה: זה גופא דרך הממוצע! סבא אוהב סטייק, לא ממתקים – זה אומר שיש העדפות אחרות, מתאימות, לא בלי העדפות. דרך הממוצע לא אומרת „באמצע” – היא אומרת לאהוב את הדברים הנכונים.
האבסורד מצויר
ה„צדיק האידיאלי” לפי ההשקפה השגויה היה צריך לאכול רק דרך עירוי, כי בלי הנאה הגרון כמעט לא יכול לבלוע. אשתו גוררת אותו כל כמה שבועות לעירוי כדי שלא ימות. זו לא מדרגה – זה קרוב לקבר. „Killing your senses” כאידיאל האולטימטיבי הוא סתירה למה שאנשים עצמם מאמינים שהוא אדם בריא וטוב.
—
יד. ה„אדם המושלם” בלי שום תאוות – ראיות שזה לא האידיאל
ראיה מגדולים: אנשים גדולים יש להם העדפות
האדמו״ר הזקן אהב את עוגת הגבינה של הרבנית, הוא אהב לדבר. לכל האנשים הגדולים יש העדפות, יש להם תשוקות, לפעמים אפילו לעצמם. זה נורמלי ואנושי.
פסול לעדות – טיעון הלכתי
גמרא (בבא קמא) אומרת שמי שאין לו עבודה, „יושב אוהל” בלי הבנה עסקית, הוא פסול לעדות. למה? כי אדם כזה הוא „הפקר בנכסיו” – הוא לא מבין את ערך הכסף, אז אי אפשר לסמוך עליו בבית דין. אדם שמנותק לחלוטין מהמציאות העולמית יש לו פסול – לא רק חיסרון.
[דיגרסיה צדדית: דוגמאות אישיות – הלוואת כסף]
אנשים שלווים כסף ונותנים אותו לצדקה במקום להחזיר, עם התירוץ ש„כסף לא חשוב” או „אני כבר חי עם משיח.” גם מעשה מניסיון של אבא עם אדם כזה. „קדושה” כזו היא בפועל לעתים קרובות סימן לניתוק או אפילו חוסר יושר.
חשד על אנשים „סופר-דתיים”
כשפוגשים אדם כזה שלא אוהב כלום, התגובה הראשונה היא חשד – שהאדם שקרן או בלפן. חשיפות על „גורואים” שמתחזים לקדושים אבל למעשה הם גנבים, נואפים וכו׳.
> [דיגרסיה צדדית: היכרות אישית עם צדיקים] כמעט כל צדיק שמכירים אישית יש לו חולשה, העדפה, צד אנושי. חלקם פרטיים וסגורים, אבל זה לא אומר שאין להם הנאות.
המסקנה-נקודה: אנחנו חיים בסתירה
„כולנו שאנחנו יהודים חסידיים, אומרים שיש ענין להיות מעובד מתאוות, אבל אנחנו לא באמת מאמינים שהאדם הכי מעובד הוא האדם הכי טוב.” יש לנו תיאוריה שהאדם צריך להיות כמו מלאך, אבל בפועל – כשאנחנו פוגשים אדם כזה, אנחנו לא רוצים להיות חבר שלו, אנחנו לא סומכים עליו, אנחנו חושדים בו.
„אני תקוע” – חסרה שפה
חסרות מילים לתאר מה האידיאל האמיתי הוא. יותר מדי תאווה זה רע, אבל בכלל לא תאווה זה גם לא טוב. זה המתח שמניע את השיעור הלאה – הצורך ב„דרך הממוצע” (דרך אמצע), במושג של „זהירות” שאינו קיצוני לשום כיוון.
—
טו. התירוץ העיקרי: דרך הממוצע – מה זה באמת אומר
הבהרה נגד קריאה שגויה של הרמב״ם
כל המידות (חוץ מבושה) לעולם לא אומרות את הקיצוניות – לא מקסימום ולא מינימום, אלא „דרך אמצע”, מידה נכונה.
הרבה אנשים לומדים את דרך הממוצע של הרמב״ם וחושבים שהוא נגד עבודה על עצמו – זה חלילה שקר. הרמב״ם עצמו אומר שחלק גדול מהתורה עוסק בזה. למעשה: רוב האנשים אין להם את הבעיה של מעט מדי תאווה – הם צריכים לעבוד על הפחתה, לא הגדלה.
מה אומרת „מידה נכונה” באמת?
לא רק מספר (כמה אוכלים), אלא כל טקס: מתי, איפה, עם מי, למה, איך, באיזה אופן.
דוגמה קונקרטית: אדם מבוגר שאוכל ממתקים הוא בעל-תאווה; מי שאוכל סטייק (לא יותר מדי) הוא אדם נורמלי. זה מובן לכולם, אפילו לגוי – זה „דבר אנושי בסיסי.”
ממוצע פותר את הבעיה: לא צריך להיות אדם שצריך „התערבויות” כדי לאכול, אלא מי שאוכל את הדברים הנכונים בזמנים הנכונים – לכבוד שבת יותר, כל השבוע פחות.
חזרה לכלל של מידות
כל מידה פועלת כ„חיה” (שיקול דעת פעיל חי): היא מראה לך מה טוב לאהוב, מה לא, מתי כן, מתי לא, עם מי כן, עם מי לא.
—
טז. ניתוח לשוני: מאיפה באה המילה „זהירות”?
פירוש ר׳ שמואל אבן תיבון
בתרגומו של הפרק השני, הוא מונה מעלות של „חלק המתעורר” (החלק הרגשי/תיאבוני של הנפש). הוא מתרגם „זהירות” עם „כלומר יראת חטא” – הוא חשב שהקורא לא יבין את המילה בלי פירוש. למה? כי „זהירות” (עם ו׳ ות׳) כמעט **לא מופ
יעה בכל התורה כולה**.
„זהר/זהירות” דרך תנ״ך וחז״ל
בתורה:
– „והזהרת אתהם את החוקים” – פירושו להזהיר אחרים, טרנזיטיבי.
– אולי קשור ל„זוהר” (זוהר/הארה), אבל הפשט הוא להזהיר.
בנביאים/כתובים:
– „גם עבדך נזהר בהם” (דוד המלך) – מופנם: לא רק להזהיר את האחר, אלא אני עצמי מוזהר.
– „מלך זקן וכסיל אשר לא ידע להזהר עוד” (קהלת) – הוא לא יודע עוד להיזהר.
בלשון חז״ל:
– „היזהרו בדבריכם”, „הוי זהיר בדבריך”, „היזהרו ברשות” – היה נזהר, חשוב לפני שאתה עושה משהו.
– נקודה חשובה: בלשון חז״ל „זהירות” כמעט תמיד על משהו ספציפי – „נזהר בהם”, „זהיר בדבריך” – לא תכונה כללית, אלא תשומת לב ממוקדת לדבר מסוים.
—
יז. מאמר רבי פנחס בן יאיר והמילה „זהירות”
המקור היחיד ל„זהירות” כשם מידה
הפעם היחידה ש„זהירות” (כשם/מידה) מופיעה בחז״ל היא בגרסה אחת של המאמר המפורסם של רבי פנחס בן יאיר.
שאלת הגרסאות
– במסכת עבודה זרה (הדפוס שלנו): כתוב „תורה מביאה לידי זהירות, זהירות מביאה לידי זריזות…” אבל ברוב הגרסאות האחרות לא כתוב „תורה” – זה מתחיל ב„זהירות” או „זריזות.”
– הראשונים דנו אם תורה היא תוספת חיצונית או חלק אינטגרלי מהרשימה.
– הרמב״ם החזיק מאוד מהמאמר הזה – הוא מביא אותו בהקדמה לשמונה פרקים (אם כי רק את הסוף: „חסידות מביאה לידי רוח הקודש”).
– יש הרבה גרסאות ופירושים על המאמר הזה, כבר בחז״ל עצמם (מדרשים).
—
יח. פירוש ר׳ שמואל אבן תיבון: „זהירות” = להימנע מהנאות
הוא סובר ש„זהירות” פירושה להימנע מהנאות (pleasures). זה מתאים לשיטת הרמב״ם בפרק ד׳ משמונה פרקים: זהירות = הממוצע (דרך האמצע) בין לאהוב יותר מדי הנאות ומעט מדי. בכל מקום שהרמב״ם מביא את המושג, אבן תיבון מתרגם “זהירות” באותו אופן.
—
יט. ההקשר במסכת עבודה זרה – עריות
רבי פנחס בן יאיר לומד מהפסוק “ונשמרת מכל דבר רע” – “שלא יהרהר אדם ביום ויבוא לידי טומאה בלילה.” ההקשר מדבר על עריות (עבירות מיניות) – שהיא אחת משתי הקטגוריות העיקריות של הנאות.
חידוש מפתח: מצוות פנימיות – לא רק לעשות, אלא גם לרצות
רבי פנחס בן יאיר מחדש שלא רק אסור לעשות עבירות, אסור גם לאהוב עבירות. אדם טוב לא רוצה לעשות דברים רעים, לא רק נמנע. “ונשמרתם” הוא דבר פנימי – לא רק לא לעשות, אלא לא לחשוב, לא לחשוק.
כל המדרגות ברשימה (זהירות, זריזות, נקיות, טהרה, פרישות) הן מידות פנימיות, לא מעשים חיצוניים – כולן ביחס להנאות/עריות.
הבנת רבינו יונה
רבינו יונה הבין ש״זהירות מביאה לידי זריזות” פירושו: מי שנמנע מהנאות, עובר דרך רמות לחסידות ויראת חטא – שלמות במידות.
—
כ. „יראת חטא” – מה זה באמת אומר?
הבעיה עם התרגום הפשוט
“Fear of sin” באנגלית? – חטא הוא טעים, לא מפחיד! יראת עונש (פחד מעונש) – זה מושג אחר, לא אותו דבר כמו יראת חטא.
ראיה מפרקי אבות פרק ב׳ – חמשת התלמידים של רבן יוחנן בן זכאי
לכל תלמיד יש מעלה/שלמות אישית, לא רשימת מצוות:
– רבי אליעזר – “בור סוד שאינו מאבד טיפה” (שלמות שכלית)
– רבי יהושע – “אשרי יולדתו”
– רבי יוסי – “חסיד”
– רבי שמעון בן נתנאל – “ירא חטא”
– רבי אלעזר בן ערך – “מעין המתגבר”
> [דיגרסיה קטנה:] אלו סוגי אנשים עם שלמות מידות, לא מקיימי מצוות. הרמב״ם מראה שהמשנה מדברת על טיפוסי אופי, לא על הישגים הלכתיים ספציפיים.
תרגום הרמב״ם: ירא חטא = נזהר = זהירות
– “ירא חטא” = מי שיש לו זהירות – התרגום של הרמב״ם עצמו.
– “חטא” לא אומר עבירה בהקשר הזה – זה אומר pleasure (הנאה), סוג מסוים של הנאה.
– ראיה: “בחירי ישראל שלא טעמו טעם חטא” – הרמב״ם אומר, זה לא אומר שהם מעולם לא קיימו יחסי אישות; זה אומר שהם לא טעמו את הטעם של הנאה בלתי מרוסנת.
„יראה” לא אומרת כאן „פחד”
– „יראה” אומרת כאן את ההיפך מ„אהבה” – באנגלית: an aversion. האדם פשוט לא אוהב את הסוג הזה של דבר.
– „יראת חטא” = יש לו פחות אהבה להנאות הגוף, ספציפית ענייני ביאה.
ראיה מרבי יוחנן
רבי יוחנן אמר “למדני יראת חטא מבתולה” – בחורה באה לבית המדרש וביקשה “רבונו של עולם, יהי רצון שלא יכשלו בי בני אדם.” זה מראה שיראת חטא קשורה ספציפית לענייני עריות.
הגדרת הרמב״ם ל„חטא”
“חטא” לא אומר עבירה, אלא סוג מסוים של הנאה – הנאות הגוף, בפרט ענייני עריות. ראיה מהגמרא: “בחירי ישראל שלא טעמו טעם חטא” – הרמב״ם בפרשת משפטים מתרגם זאת לא שהם מעולם לא חטאו, אלא שלא היה להם טעם/חשק בסוג הזה של הנאה.
המעלה של בחורים
“נערי בני ישראל” – בחורים שעדיין לא נישאו – יש להם מעלה כי הם עדיין לא נכנסו להנאה האנושית הספציפית הזו. זה סוג של פרישות.
> [דיגרסיה: דיון עם תלמידים] תלמיד שואל: אם כך, ילד בן עשר עוד יותר גבוה? תשובה: כן, לילד אין את היצר הרע, וזו מעלה מסוימת. תלמיד שני טוען שמי שיש לו יצר הרע ומתאפק הוא צדיק גדול יותר. שתי המעלות קיימות – תמימות עצמה גם יש לה שלמות, אם כי זו לא כל המעלה.
הקושי של ר׳ יוסף קאפח
קאפח לא הבין “זהירות” נכון, תרגם אותה כ“פרישות”. הוא היה צודק חלקית (זהירות = להימנע מתאוות), אבל “פרישות” היא לא תרגום טוב, כי ברשימה של רבי פנחס בן יאיר מופיעות שתיהן – זהירות ופרישות – כמדרגות נפרדות.
—
כא. בעיית הבנת השפה – דיגרסיה רחבה
איך אנשים קוראים חז״ל
„אנחנו חבורה של אוטיסטים, גולמים מפראג, קלאוד איי-איי” – אנחנו קוראים מילולית כמו הבן שהאבא אמר לו „תביא לי קומקום” והוא הולך לחפש קומקום ממש.
דוגמאות: „קפוץ לאגם” – הוא לובש בגד ים; „אל תעבור יותר את המפתן שלי” – הוא זוחל מהחלון.
הנקודה העיקרית: לכל שפה יש ניבים – מילים שלא אומרות מילולית. אנחנו לא יודעים את שפת חז״ל, ולכן אנחנו ממציאים תורות פורים במקום להבין מה זה באמת אומר.
השוואה לאנגלית: למה “hard-headed” אומר עקשן ולא מישהו עם ראש קשה? שפה לא צריכה להיות הגיונית – זו הסכמה בין אנשים. אפילו חכמי הגמרא כבר לא ידעו הרבה פסוקים.
—
כב. רמב״ם מורה נבוכים חלק א׳ פרק ל״ד – למה רוב האנשים לא לומדים סודות התורה
הרמב״ם מונה חמש סיבות למה רוב האנשים לא יכולים ללמוד סודות התורה.
הסיבה הרביעית: מעלות המידות הן הקדמה למעלות שכליות
– יסוד: אי אפשר להיות בעל שכל בלי מידות טובות (עומד גם בהקדמה לשמונה פרקים).
– צריך להיות ישוב הדעת – מידות מעובדות.
– למה? כי אם אתה עסוק בתאוות ומידות רעות, אין לך זמן ואין לך כלים לחכמה אמיתית.
– מסקנה מעשית: „חכם גדול” עם מידות רעות הוא רחוק מלהיות חכם – זה התירוץ לכל הקושיות.
> [הערה צדדית קטנה – הערה אירונית] „עדיין לא פגשתי את החכם עם מידות רעות” – ו„עוברי עבירה לשם שמים, שזה עדיין לא קרה.”
—
כג. אנשים שנולדו עם הרכב רע – אי אפשר להם השלמות
הרמב״ם אומר: יש אנשים שנולדו עם מזג כזה (טמפרמנט/מבנה פיזי) שהם לעולם לא יוכלו להגיע לשלמות. זה עומד בסתירה מסוימת ליסוד שלאדם תמיד יש בחירה.
משל ראשון – כעס
מי שנולד עם לב חם מאוד (מידת הכעס החזקה) – אפילו הוא מתאמץ מאוד (מתעבד), הוא תמיד יכעס. הוא לא יהיה אדם שלם.
משל שני – תאווה (ליבידו)
מי שנולד עם תאוות פיזיות חזקות (הרמב״ם כרופא מתאר זאת פיזיולוגית – „חם ולח”, ייצור זרע חזק). הרמב״ם אומר: „כי זה רחוק שיהיה ירא חטא, אפילו הרגיל עצמו תכלית ההרגל” – הוא לא יהיה ירא חטא. נואנס חשוב: הוא לא אומר “אי אפשר” (בלתי אפשרי), אלא “רחוק” (רחוק/לא סביר) – קצת יותר חלש מאשר בכעס.
מה אומר „ירא חטא” כאן? – ניתוח פילולוגי ופילוסופי
– ירא חטא לא אומר רק שהוא יעשה עבירות. הוא יכול להתאפק – לקבל קבלות, לומר תיקון הכללי, ללכת למקווה.
– ירא חטא אומר שהוא לא ירצה דברים רעים, לא רק לא יעשה אותם. אצל הרמב״ם שלמות היא: צריך לא רק לא לחטוא, צריך לא להיות לך שאיפה לזה.
– בכעס זה שונה – כעס הוא תחושה פנימית, אי אפשר להימנע מלהרגיש. אבל בחטא (עבירה) האיסור הוא המעשה, לא התחושה – לכן הוא יכול להימנע מלעשות, אבל הוא לעולם לא יהיה ירא חטא במובן של בכלל לא לרצות.
תירוץ ר׳ קאפח (ודחייתו)
ר׳ קאפח אמר: במקור הערבי לא כתוב “ירא חטא” אלא “עפיפא” – מעופק, מי שיש לו ריסון/פרישות. אבל זה לא פותר את הקושיה – כי ירא חטא בתרגום ר׳ שמואל אבן תיבון גם אומר זהירות/נזהרות, לא רק פחד מעבירה. מסקנה: אפילו עם המילה הערבית נשארת עמדת הרמב״ם: האדם לא יגיע לפרישות בענין הזה.
—
כד. ביקורת הצאנזער רב (דברי חיים) על הרמב״ם
הצאנזער רב, כחסיד של הרמב״ם, לא מסכים עם החלק הזה.
– הוא מסכים עם העובדה: מי שנולד עם כעס חזק תמיד יהיה רגזן.
– אבל הטענה שלו: דרך הבעל שם טוב (מבוסס על הגמרא) סוברת שאין דבר כזה מידה רעה – אלא מידות שלא משתמשים בהן נכון.
– אפשר לשנות כעס ותאווה – אפשר להשתמש בהם לשם שמים.
– ביקורת הצאנזער רב: הרמב״ם אומר שאדם כזה לא יכול להשתמש בכעס לשם שמים או תאווה לשם שמים – וזה מה שהוא סובר שהוא שקר.
—
כה. עמדת הרמב״ם מול דרך הבעל שם טוב
לרמב״ם יש אדם אידיאלי שיש לו כל מידה במידה מסוימת. הוא לא היה אומר שבעל תאווה ענק צריך להישאר בעל תאווה ענק “בעבודת ה'”. אולי הוא צריך לעשות כך (הרמב״ם לא אומר שהוא לא צריך), אבל חכם מושלם הוא לא יהיה.
למה תאווה מפריעה לחכמה? – סיבה מעשית
– בעיית זמן: בעל תאווה עסוק בתאוותיו – אין לו זמן ללמוד.
– ראיה מהגמרא: “רשע – יצרו תרוד ביצרו” – אדם שעסוק בתאוות מבלה רוב הזמן על זה.
– משל משלמה המלך: אלף נשים לוקח הרבה מאוד זמן – „יש לי צוות, אני לא יכול לנהל.”
– הצדיק של הרמב״ם מבין – הוא לא עסוק בדברים אחרים. בעל התאווה יכול להיות צדיק (לא לחטוא), אבל הרמב״ם לא יקרא לו צדיק כי הוא לא מבין – הוא עסוק בדברים אחרים.
> [הערת צד – רבי יעקב עמדין] רבי יעקב עמדין אמר שהוא לא מבין למה לא פוסקים שכל רב צריך להיות לו פילגש – אבל זו לא שיטת הרמב״ם.
—
כו. מחלוקת אפלטון ואריסטו – תירוץ ה„יותר-פחות”
התירוץ העיקרי לשאלה על „זהירות” וסופרוסינה
– אפלטון הבין את המושג סופרוסינה (σωφροσύνη) רחב – הוא קישר אותו לצמצום, אבל במובן רחב יותר.
– אריסטו צימצם מאוד את המושג – הוא הוריד את סופרוסינה למידה צרה וספציפית יותר.
– הרמב״ם הולך עם שיטת אריסטו – לכן אצלו “זהירות”/סופרוסינה היא מושג מוגבל יותר.
– אבל במקור – גם המילה היוונית, גם התרגום הערבי, גם המילה האידישית – לכולן הייתה משמעות רחבה יותר, דומה להבנת אפלטון.
תרגום ר׳ שמעון
ר׳ שמעון אולי היה צודק בתרגום שלו ל״זהירות,” אפילו אם הוא לא ידע את כל הרקע. הפירוש שלו לכאורה הגיוני – כי המילה המקורית (יוונית, ערבית או אידישית) אכן יש לה משמעות רחבה יותר שמתאימה להבנתו.
רמז לחומר נוסף
יש רשימה שלמה של מילים אידישיות שאומרות משהו דומה לסופרוסינה/זהירות, שאפשר להראות בעוד דרשה שלמה. אבל זה רק תירוץ „יותר-פחות” – התירוץ המלא צריך עוד להיות מעובד בשיעור הבא.
—
כז. כל זרם השיעור – סיכום
מידות (אופי) הן יותר יסודיות מדבקות → לכן לומדים שמונה פרקים (לא מורה נבוכים) →
שיטת הרמב״ם היא דרך הממוצע → המידה הראשונה: זהירות (דרך אמצע בין יותר מדי תאווה ובכלל לא תאווה) →
ניתוח טקסטואלי עמוק של איך מתרגמים שונים (אבן תיבון, קאפח, שוורץ, שילת, אחיטוב, אלחריזי) תרגמו את המושג מערבית, עם היתרונות והחסרונות שלהם →
העיקרון הפילוסופי: מילים חדשות מופיעות כשפילוסוף מזהה מבנה שעדיין לא נתפס – „מעט מדי תאווה” אין לו מילה כי זה לא קורה לעתים קרובות →
האבסורד של „בכלל לא תאווה” כאידיאל: אנשים גדולים יש להם העדפות; הלכה פוסלת אנשים מנותקים; „סופר-דתיות” לעתים קרובות חשודה → אנחנו חיים בסתירה בין התיאוריה שלנו (יותר פרישות = טוב יותר) לבין האינטואיציה שלנו (אדם כזה לא נורמלי) →
דרך הממוצע פותרת את הבעיה: לא קיצוניות, אלא מידה נכונה – שיקול דעת חי, לא רק מספר →
ניתוח לשוני של „זהירות”: המילה כמעט לא מופיעה בחז״ל; המקור היחיד כשם מידה הוא מאמר רבי פנחס בן יאיר →
„זהירות” = „יראת חטא” = aversion להנאות הגוף, ספציפית עריות; לא פחד מעונש, אלא לאהוב פחות את הסוג הזה של הנאה; החידוש: אדם טוב לא רוצה לחטוא, לא רק לא עושה →
אנשים שנולדו עם מידות קיצוניות למעשה לא יכולים להגיע לשלמות – לא כי הם יחטאו, אלא כי הם לא יגיעו למדרגה של לא לרצות רע, והם יהיו עסוקים מדי לחכמה →
עמדה נגדית: הדרך החסידית (צאנזער רב/בעל שם טוב) סוברת שכל מידה יכולה להשתנות לשם שמים →
תירוץ סופי: מחלוקת אפלטון/אריסטו – הרמב״ם עוקב אחר התרגום הצר יותר של אריסטו לסופרוסינה, אבל המושג המקורי (יווני, ערבי, אידישי) רחב יותר → התירוץ המלא נשאר לשיעור הבא.
תמלול מלא 📝
שמונה פרקים לרמב״ם: זהירות והדרך הממוצעת במידות
הקדמה: למה שמונה פרקים ולא מורה נבוכים?
מגיד שיעור:
רגע.
מעשה ככה. אה, הוא בא, אוקיי.
אז, אנחנו לוקחים כאן שמונה פרקים. אנחנו הולכים ללמוד על הענין של… של מה? של הענין של האכילה, לא של הריצה, אלא של האכילה. חשוב מאוד להבחין.
אנחנו הולכים ללמוד ולראות על הנושא של מידות.
ביקורת על החסידות: בין אדם למקום לעומת בין אדם לחבירו
אנחנו יודעים כבר שיש לי קצת פוליטיקה עם העולם החסידי, שיטת החסידות, כי החסידות עוסקת מאוד בנקרא בין אדם למקום, או בדבקות ובכל מיני דברים כאלה, ולא מספיק עוסקת בבין אדם לחבירו.
רבי יענקעלע אמר שהוא סובר שיכול להיות שממש רבי ישראל סלנטר היה צודק, שדבקות בלי מידות טובות, אה, כל הדברים האלה לא חשובים. מה יוצא מזה?
מעשיות חסידיות שתומכות בנקודה זו
ראיתי את ה… את ה… איזה ספר? ראיתי אצל אבא שלי ספר חדש, ילקוט תורת צבי, או משהו כזה, ילקוט ליקוטי תורת צבי, של הווערעצקיער תשובה, כל דברים נורמליים, פשוטים שהוא אומר. ושם כתוב מעשה שהבית ישראל מגור אמר אחרי יום טוב, אחרי ימים נוראים, לגבאי שלו, לאחד, אמר לו שהוא סובר שהוא עשה… הוא ניסה, כמו שרבי חסידי מנסה יום טוב כמו שצריך להיות, והוא אומר לגבאי שכל העבודה היפה הזאת הולכת לאיבוד בגלל שבירת מידה אחת.
אז, רואים שהבינו את זה. קל מאוד להתרגש בראש השנה ולהתפלל. זה לא כל כך קשה. אנשים חושבים שזו הצדקות הגדולה של הרבי. שהרבי נותן דולר ליהודי אחר, הרבה יותר מופת גדול. אז זו הנקודה.
למה שמונה פרקים ולא מורה נבוכים?
וכל זה, אז על זה אני לומד שמונה פרקים. אם הייתי רוצה ללמוד מורה נבוכים, הייתי צריך חסידות, והייתי צריך ללמוד על הקב״ה ותיאולוגיה. אבל, זו הקדמה, צריך קודם להיות קצת אדם. אני מרגיש שחסר לי, אז אני לומד מה שחסר לי, כמו הריינע. זה המעשה החסידי.
עוד מעשיות חסידיות: אכילה בטעם וכוונות האריז״ל
עוד מעשה ראיתי שם, שהיה פופולרי כאן בוואטסאפ שלי, ורציתי לצטט את המעשה. אמרתי, זה רק התחלה עם המעשה החסידי, ולא. עוד מעשה ראיתי שם, ואיפה זה? אה, אה, לא, זה לא החלק הזה.
כתוב שם שמישהו שאל אותו, נתן לו לאכול, ולא היה בזה מלח, אמר שלא היה בזה טעם. אמר שצריך להחזיר את זה, להביא מלח, להביא פלפל, לעשות שיהיה טוב. מה זה אומר, אתה מדבר שאתה אוכל לשם שמים, יש לך אפילו כוונות, למה יש לזה טעם? אמר, אתה לא יודע, מי שרוצה לכוון כוונות האריז״ל צריך להרגיש טעם באכילה. כתוב מעשה כזה שם.
כתוב כאן החלק שראינו, שחתנו מביא שחמיו אמר לו, מה היא כוונת האכילה? כוונת האכילה היא שהקב״ה רוצה להיטיב לבני אדם, והקב״ה חפץ חסד, ואנחנו מקבלים. אפילו לא צריך שום כוונות האריז״ל. זה אכן תואם את כוונות האריז״ל.
אוקיי, עכשיו, אלו היו המעשיות החסידיות. רציתי לומר שלא צריך לחשוב שאנחנו עושים את זה. אבל קודם צריך לומר ככה, למה אנחנו אומרים שיעור כזה? אנחנו לומדים שמונה פרקים, אז צריך להתחיל עם שמונה פרקים ולהגיע לזה כמה שאפשר. בסדר?
התוכנית: תשע מידות מרשימת הרמב״ם
אז אנחנו לומדים ככה, אנחנו רוצים ללמוד, וזו תהיה ההתחלה של סדרה. כבר אמרתי כמה פעמים, דיברנו על זה, שאנחנו הולכים להתחיל קצת להמשיך במהלך. שהרמב״ם כאן בפרק ד׳ יש לו רשימה של תשע מידות, תשע מידות נוספות. הרשימה היא רק דיוק שדיברנו עליו, יש כאן רשימה, ואני חושב שהיה כדאי לנסות ללמוד על כל אחת מהמידות שברשימה, כדי ללמוד קצת על זה. וזה החלי.
המידה הראשונה: זהירות – הדרך הממוצעת בין שני קצוות
אז המידה הראשונה ברשימה שלו כאן בפרק הזה, וגם בפרק ב׳ יש רשימה דומה, היא המידה שהוא קורא לה ככה… הבאתי דפים שבהם כתוב חלק מהדברים שאני הולך לומר לעולם. אני מקווה שזה מספיק לכולם, אבל יש כאן חבילה.
ניתוח של תרגומו של ר׳ שמואל אבן תיבון
וכאן כתוב, בואו נראה, כתוב כאן ככה, יש כאן את החלק הראשון של שמונה פרקים פרק ב׳ או פרק ד׳ בעמוד השני. בואו נראה, הרמב״ם נתן משל. כן, בעצם הכל רק משל, כי כולו אגב הגמרא היא על הדרך הממוצעת. אבל על כל פנים, אנחנו רוצים לדבר על המידות עצמן, אז למה אנחנו צריכים לעשות את זה בכלל? אנחנו רוצים לדבר על המידות עצמן.
והוא אומר ככה, משל, זה התרגום של התרגום הראשון שכתוב כאן של ר׳ שמואל אבן תיבון. משל של מידה שצריך לדבר עליה מדרך הממוצעת היא הזהירות. וככה, אני קורא את תרגומו של ר׳ שמואל אבן תיבון. “שהיא מידה” – בעמוד 2, העמוד השני זה מה שאני קורא. העמוד השני, הצד השני של העמוד הראשון, כתוב שמונה פרקים פרק ד׳ מלמעלה, ובאמצע יש הערה קטנה כזו שכתוב רשב״א, ואני קורא שם.
אם מישהו יודע לקרוא ערבית, הוא יכול לקרוא לי את החלק הראשון, כי אני לא יודע איך לקרוא. אני יכול לקרוא את זה, אבל אני לא יודע איך אומרים את המילים. אז יש כאן בושה, בקושי התחלתי ערבית, אני לא אדע. זו לא בושה, אני יכול לומר מה שאני רוצה.
רגע, הוא אומר, ר׳ שמואל אבן תיבון מתרגם בדרך כלל כמעט מילה במילה. הוא אומר, משל של המידות היא הזהירות, “שהיא מידה ממוצעת בין רוב התאוה ובין העדר הרגשת ההנאה”, זו לשונו.
הבעיה עם “רוב התאוה”
אז זהירות, יש מידה שנקראת זהירות, והוא רוצה ללמד אותנו כאן שכל מידה היא באמצע של מה? נכון? לא ידעת, אמת? גם אני לא ידעתי. אז על זה אנחנו הולכים ללמוד את זה. אז זהירות, כבר דיברנו על זה פעם, אני באמת לא רוצה לדבר על זה עכשיו, כי היו לי חידושים חדשים על זה.
בכל מקרה, “זהירות” היא מידה שנקראת “זהירות”, כך כותב רבי אליהו שמואל אבן תיבון, זו לשונו, כן? הרמב״ם כתב בערבית. זהירות היא מידה בין “רוב תאוה”. עכשיו, זה קצת סקאם שהוא עושה “רוב תאוה”, כי הוא אומר שמידה, הרע של כל מידה הוא יותר מדי, אז “רוב תאוה” זה כבר אמור פעמיים את אותו הדבר. היה צריך להיות שם למשהו שנקרא תאוה.
יש לך בעיה, שכשהוא אומר “רוב תאוה”, he’s giving away the game. במקור לא כתוב ככה, זו האמת. זו הטעות שלי. הוא היה צריך לכתוב… אני אתן לך עכשיו, אני אקח לך עכשיו את התרגומים. כן, אתה מבין? “זהירות” היא המידה הנכונה, האמצעית, נכון? צריך להיות מצד אחד מידה רעה אחת, ומהצד השני המידה הרעה השנייה, נכון? ככה הולכות כל המידות הרעות, יותר מדי ופחות מדי.
אומר הוא ככה, “זהירות” – זה התרגום של אבן תיבון – “זהירות היא מידה ממוצעת בין רוב התאוה”. עכשיו, זה סקאם, כי ממילא צריך לומר “תאוה” היא מידה ממוצעת בין רוב התאוה לבין מיעוט התאוה. Once you put in the word “רוב”, you gave away the game, אין לך מילה. אתה אומר “רוב”, הוא מתכוון יותר מדי, לא רוב ומיעוט, נכון? הוא מתכוון ריבוי, נכון? ריבוי תאוה, וזהירות היא פחות מריבוי תאוה. אוקיי, אז אם כך תאוה היא פחות מריבוי תאוה. המילים שלך לא מתאימות כל כך טוב. אתה מבין את הבעיה שלי? כן, כן, טוב מאוד.
המקור הערבי: “אל שרה”
אז, “אל שרה”, “אל שרה” מתכוון להיות בעל תאוה, כן, משהו כזה, להיות רע ובעל תאוה. אני אגיד לך אחר כך מה הוא מתכוון. רבי שמואל אבן תיבון הכניס את זה כי הייתה לו בעיה, כי הוא חשב שהמילה “תאוה” לא תצא…
תרגומו של יהודה אלחריזי
תלמיד: מי?
מגיד שיעור: התרגום של יהודה אלחריזי לשמונה פרקים הוא שמואל אבן תיבון עם תיקון. הוא לכתחילה, הוא לא תרגם בעצמו. הוא לקח את התרגום של שמואל אבן תיבון, וראה שזה לא מתאים בכלל לערבית, אז הוא שינה את זה. או שינה דקדוק, הוא חשב שהוא יודע דקדוק יותר טוב משמואל אבן תיבון, הוא יודע עברית. אבל כמעט לא, זה נמשך אחריו, זו לא טעות. זו לא טעות, יש סיבה ענקית למה הוא כותב את זה, כי לכתוב “בין התאוה” זו גם לא מילה טובה, כי אנחנו רגילים, דרך אגב, אני רוצה להגיד לך דבר שני.
למה “בעל תאוה” עדיף על “תאוה”
אצלנו זה היה הגיוני. בשפה שלנו זה היה הגיוני. באידיש זה היה הגיוני. למה? כי באידיש, אם אתה אומר למישהו שהוא בעל תאוה, לא מתכוונים שהוא נהנה מקריאת התורה שלו. מתכוונים לומר שהוא זלזן, אמת? יש לו יותר מדי תאוה. והאמת היא שהלשון היא לא הלשון שלנו, אלא הלשון של הרמב״ם עצמו.
רבי שמואל אבן תיבון היה מתרגם טוב, אבל לא מתרגם כמו שהרמב״ם עצמו הוא מתרגם. איך אני יודע שהרמב״ם עצמו הוא מתרגם? לא צריך מכתבים, רק צריך לפתוח משנה תורה לרמב״ם. ושם תראה את אותו הדבר כמו כאן, כן? תסתכל בעמוד 1 תראה. חזור עמוד אחורה, תראה איך הרמב״ם עצמו הוא מתרגם של שני הקצוות.
לשונו של הרמב״ם עצמו במשנה תורה
זה מאוד מעניין. את הראשון, מה שהוא מתרגם כאן “רוב תאוה”, הרמב״ם קורא לזה “בעל תאוה”. “בעל תאוה” היא לשון של החכמים. אנחנו רגילים לדבר ככה, “בעל תאוה” מתכוון יותר מדי תאוה. אם כך רבי שמואל אבן תיבון היה צריך לכתוב “התאוה”. “בעל תאוה” מובן האדם שהוא בעל תאוה, נכון? אבל הוא יכול לכתוב “תאוה”. אבל בערבית, המילה “שַרַהּ” – אני לא יודע – מתכוונת בערך כמו תאוה, אבל יש לה קונוטציה של יותר מדי, כי זו מידה רעה. כשאומרים שזה רע, מתכוונים לומר יותר מדי, לא סתם הנאה ותענוג.
השוואת תרגומים שונים
אז זה… כן. ואתה תראה כאן את המשלים… ואיפה העמוד שלי? רבי שוורץ, רבי מיכאל שוורץ, יש לו – אני חושב – את התרגום הטוב ביותר שיש. התרגום שלו כאן בשמונה פרקים הוא יותר… יש לו כללים משלו איך הוא מתרגם. אבל אתה יכול לראות כאן, איפה זה? מה? לא, לא. שוורץ כותב… הוא יודע ערבית, צריך שאגיד לך? כן, יש לו חידושים על מורה נבוכים. כן. אבל הוא כותב יותר טוב מקאפח. אנחנו נדבר בקרוב איך קאפח מתרגם כאן את הפסקה הראשונה.
אבל לשוורץ יש מנהג שהוא מתקן את הדקדוק. אם תסתכל על החלק הזה תראה שלמשל… אני יכול להראות לך את זה בקלות רבה בחלקים הקודמים.
תיקוני הדקדוק של שוורץ
אם תסתכל כאן כשכתוב “ומעלות החלק הזה מרובות כזהירות” בעמוד 1, חזור אחורה, אני אראה לך משהו. ואנחנו יכולים לדבר על תרגום. תסתכל בעמוד 1 כדי לראות, כן, בפרק ו׳, בפרק ו׳ של שמונה פרקים הרמב״ם מדבר על זה שלכל חלק יש את המעלות שלו, אז מעלות המידות שייכות לחלק המתעורר, והוא אומר שיש הרבה מעלות בחלק הזה, למשל, כן, למשל זהירות. אז, אני רוצה היום דבר כל כך פשוט, בערבית אומרים
תרגומי שמונה פרקים לרמב״ם: השוואת מתרגמים וניתוח טרמינולוגיה
השוואת מתרגמים שונים: שוורץ, קאפח, אבן תיבון
שיטתו של שוורץ בתרגום
מורה: מה? לא, לא. שוורץ כותב… הוא יודע ערבית? כן. גם קאפח כתב ככה? כן. אבל הוא כותב יותר טוב מקאפח. נדבר בקרוב כשיש לנו את התרגום של קאפח כאן כמו התרגום הראשון. אבל לשוורץ יש גם מנהג שהוא מתקן את הדקדוק.
דוגמה: מבנה המשפט הערבי אצל אבן תיבון
מורה: תן לי להחזיר אותך לחלק שאתה רואה, שלמשל… אני יכול להראות לך את זה בקלות רבה בחלקים הקודמים.
תסתכל כאן, כשכתוב “ומעלות החלק הזה מרובות כזהירות” בעמוד אחד. חזור אחורה, אני רק רוצה להראות לך משהו, ואז נדבר על תרגומים. אז, רציתי לומר… תסתכל בעמוד אחד, תראה, כן, בפרק ב׳ כן, בפרק ב׳ בשמונה פרקים הרמב״ם מדבר על זה שלכל חלק יש את המעלות שלו, אז מעלות המידות שייכות לחלק המתעורר, והוא אומר שיש הרבה מעלות בחלק הזה, למשל, על אפך ועל חמתך, למשל זהירות.
אז, רציתי לומר דבר פשוט. בערבית אומרים “זה החלק”, כך הסדר, “הذا الجزء”, ה… “هذا” אולי, “الجزء”, החלק. בערבית אומרים את ה״זה” לפני הדבר שמדברים עליו. בלשון הקודש לא מדברים ככה. לא אומרים “זה החלק”, אומרים “חלק זה”.
והם שמים לב שכמעט כל המתרגמים כותבים “זה החלק”. כלומר, ר׳ שמואל אבן תיבון ור׳ אחיטוב שעושה אחריו, כותבים… הם, לר׳ שמואל אבן תיבון יש מנהג, הוא עוקב אחרי מבנה המשפט הערבי, אפילו כשזה לא הגיוני בלשון הקודש.
למשל, בערבית אומרים “זה הספר”, או “יפעלה זה הספר”, “תוכן זה הספר”. באידיש זה לא הגיוני, גם בעברית לא. אבל, למשל, אני זוכר את החלק הראשון שלמדנו, “למה חיבר המחבר זה המסכתא וזה הסדר?”. בלשון הקודש לא כותבים ככה, כותבים “המסכתא הזו והסדר הזה”.
אז, בערבית תמיד ה״זה” בא לפני ה… כך הכלל, כך פשוט כותבים את המשפט, הדקדוק של ערבית. ר׳ שמואל אבן תיבון תמיד יתרגם לפי הסדר הערבי.
יתרונות וחסרונות של שיטת אבן תיבון
מורה: לי זה עוזר מאוד, כי אני לא יודע ערבית, אבל כאן אני יכול לדעת בדיוק איזו מילה הוא מתרגם. אבל לאדם רגיל הוא יכול להיות… זה מקשה על הקריאה, כי כל משפט הוא הפוך.
אז, זו למשל נקודה שגם אחיטוב כותב ככה. מישהו כמו שוורץ, הוא משכתב את המשפטים תמיד, כדי שיתאימו ללשון הקודש, בדרך שבה הוא היה כותב בלשון הקודש את המשפט.
כן כן, יש חיסרון שהוא… לא, רגע אחד, יש עוד דבר. יש חיסרון שהוא, לפעמים הפשט שלו לא נכון. כיון שיש לי את הספרדי המקורי, אני יכול לדעת בדיוק מה אני לומד… זו בעיה של לא נעים לקרוא, שאולי יותר מדויק, כי לפעמים הוא מעוות את המשפט, אבל זה נקרא לא נכון. זה כבר פירוש, וזה לא נכון.
שיטת קאפח
מגיד שיעור: רבי קאפח מתקן כשהוא רוצה, וכשהוא לא רוצה הוא לא מתקן. הוא יודע בעצמו מה עדיף.
תלמיד: מה? מאיפה? משמונה פרקים אין.
מגיד שיעור: כי הוא מתקן גם הרבה דקדוק, אבל הבעיה עם רבי קאפח היא שהוא בכלל לא אכפת לו מה כתוב במקור, אז זה לא מעניין. שוורץ כן אכפת לו, אבל הוא מתקן דקדוק, מה שעושה, הוא מזיז את הכינויים, דברים כאלה, לפי מה שהיה צריך להיות.
ניתוח של טרמינולוגיה: תאווה, תאוותנות, זהירות
המילה “תאוותנות” – ניתוח טרמינולוגי
מגיד שיעור: אז הם תרגמו תאוותנות. תאוותנות היא סתם מילה בעברית. באידיש, או בשפה שלנו, אמרו תאווה, בעל תאווה. תאוותנות היא פשוט, בעברית זה נשמע יותר גרוע כשאומרים תאוותנות מאשר כשאומרים תאווה. זה אותו דבר. אותה מילה.
אז, כן, להיות עוסק בתאווה. אז זה כולל כבר את הרבה מדי. כי אתה מבין, כשאומרים שהוא תאוותן, לא מתכוונים לומר שהוא נהנה קצת הנאה, זה מתכוון כבר יותר מדי.
הבעיה של אבן תיבון עם “תאווה”
מגיד שיעור: אז הפילוסוף תיבון לא היה לו מילה כזו, כי בשבילו המילה תאווה לא זה. ובעולמו לא היה הגיוני לומר תאווה, כי יותר מדי. הוא לא ידע שהמילה תאווה היא מילה רעה. אנחנו יודעים את זה כבר כי למדנו עשרות ספרים. הוא לא ידע. אז הוא היה חייב לכתוב “רוב תאווה” כדי שזה יהיה הגיוני בכלל.
זהירות – המידה בין שני הקצוות
מגיד שיעור: אוקיי, בכל אופן, בואו נמשיך הלאה. זהירות, עדיין לא דיברנו על זהירות. אני רק רוצה להראות על מה זהירות עוסקת, מכאן אתה יכול לראות ברור על מה זה עוסק. זו מידה בין רוב תאווה ובין העדר הרגשת ההנאה.
כאן רואים ששילת תיקן כאן, הוא כתב “העדר ההרגשה בהנאה”, כי זה ממש איך שהערבית אומרת לך. אבל בוודאי כאן רבי קאפח עשה יותר הגיון, יותר קריא. לא להרגיש הנאה. בסדר?
אגב, יכול להיות שזה יותר מדויק איך שהוא מתרגם את זה, “לא להיות לו מעט מדי הרגשה בהנאה”. זה פחות או יותר אותו דבר, אבל כשאתה קורא את זה וכותב את זה “העדר הרגשת הנאה”, אנשים מתכוונים שזה אומר שלאדם חסר איזושהי הרגשה, חסר לו משהו או ממש דבר גופני, חסר לו “חוש הטעם” שלו או אפילו נפשית, אין לו אהבה עצמית. זה לא אומר שאין לו אהבה עצמית, זה אומר שאין לו הרגשה בזה. זה קצת אחרת.
הטרמינולוגיה של הרמב״ם במשנה תורה: “בעל תאווה” ו״טהור גוף”
חיפוש המקור של “טהור גוף”
מגיד שיעור: בסדר? עכשיו, יש כאן את הדעה השנייה, הצד השני של היותו רע. זו מילה קצת מצחיקה, וזו מילה מצחיקה לענק. למה זו מילה מצחיקה? מה מפריע לכם בזה?
בואו אני אגיד לכם. “בעל תאווה”, חזרו לרמב״ם כאן בהלכות… איך זה נקרא? במשנה תורה. בואו נראה, תראו מה כתוב במשנה תורה. במשנה תורה כתוב שיש בעל תאווה. על מה דיברנו? בעל תאווה היא מילה ש… אני חושב שיש פסוקים וחז״ל שבעל תאווה מתכוון לכך וכך, צריך עוד לחשוב בבירור. אני חושב שברמב״ם פרנקל יראו איפה הוא מציין מאיפה הרמב״ם לוקח את הלשון.
אחר כך הוא אומר, “ויהיה טהור גוף ביותר”, זה הצד האחר, “ולא יתאווה אפילו לדברים מעטים שהגוף צריך להם”. אז הרמב״ם מצא מילה, זה נקרא “טהור גוף”. אני לא יודע מאיפה הוא לקח את המילה. אתה יודע מאיפה?
תלמיד: צריך לבדוק ב… מי שיודע שיגיד לי. צריך לבדוק בשבתי פרנקל אם הוא יודע.
תלמיד: כן, שם זה מתכוון… כן.
מגיד שיעור: הוא מתכוון לומר… כן, אבל הרמב״ם צריך לקחת… לרמב״ם במשנה תורה יש את אותה הבעיה שיש לנו. הוא מחפש מילים לדברים.
דיון על “בעל תאווה” ו״טהור גוף”
מגיד שיעור: כאן אתה שם לב לבעיה כזו. בעל תאווה, אוקיי, זה כתוב כנראה בחז״ל. ובעל תאווה, בנר, זוכרים איפה? הוא אמר לנו זכר תאווה. בעל תאווה. יש בעל גאווה. אנחנו יכולים לדבר כאן. יש בעלים. אנחנו יכולים להיות הבעלים של מידות טובות או רעות שונות, כן? “בעל נפש” כתוב בפסוק. בעל תאווה.
טהרת הגוף, טהור גוף.
תלמיד: איפה כתוב שהוא בעל תאווה?
מגיד שיעור: שאלו ספרים. הם מביאים את הרמב״ם, שכוח גדול, זה אני גם יודע. זה שטהור מתכוון לטהר, זה עושה את זה כאילו אפשר לטהר בית. זה כתוב כאילו הכהן בא ומטהר, כאילו הוא ניקה את הבית, הוא ניקה את האדם. זה חידוש משוגע של גוי.
תלמיד: מה? טהור אנחנו יודעים, טהור יש שני סוגי טהרה, יש טהרה… הרמב״ם אומר הרי זה לא זה, הוא מתכוון לומר טהרה לא טהרה מ… לא טהרה מ… יש בצרעת כנים טהרת הגוף, שמטהרים… אבל שם טהרת הגוף מתכוון לנקות, או לנקות מטומאה, או לנקות מלכלוך. כאן זה משהו שהוא… הוא נשמה טהורה, הוא אומר. לא נשמה, גוף טהור. הגוף שלו לא כל כך אוהב לאכול. יש לו חשק לדברים טהורים.
תלמיד: אני רואה כאן כתוב “לב טהור”.
מגיד שיעור: לב טהור? מה אני אעשה עם לב טהור? אני חושב שזה מתכוון לכוונה טובה או משהו כזה, לא? אני לא יודע. אני אצטרך לחפש יותר טוב. אני לא אחפש את זה עכשיו. אני לא זוכר. אם הייתי יודע הייתי יכול לענות לך.
דיון רחב יותר על “טהור גוף” בלשון חכמים
מגיד שיעור: בכל אופן, אתה רואה שאני רוצה להראות לך שהרמב״ם… אוקיי, “עליבא דנקים” כדוגמה, “ענקים” זה בכלל לא מילה. שמעת על המילה “הרגע”? באמת? אני עד הקטע הזה של הרמב״ם לא שמעתי על זה, באמת? אז, מה זה אומר? שאין אנשים כאלה, באמת.
תלמיד: אני חושב שכתוב במקומות “גוף טהור”.
מגיד שיעור: “גוף טהור” זו לשון… גוף נקי. “טהרת הגוף והנפש” יש פרק. סתם אדם שהוא טהור, אני מתכוון במובן הזה של לא להיות לו מידות רעות, של לא להיות לו הרבה תאוות. אין לשון כזו?
תלמיד: אתה יכול לבדוק אם “טהרת הגוף והנפש” יש מכתב כזה?
מגיד שיעור: יש בהלכות תפילה “טהרה”, וזו לשון חכמים, “יש לך גוף טהור מגופו של משה רבינו”. יש לשונות כאלה. אברהם אבינו היה לו גוף טהור. יש מקומות שכתוב לשון כזו. בדברים רבה למשל.
עקרונות פילוסופיים: מילים וקונספטים
כשפילוסופים יוצרים טרמינולוגיה חדשה
מגיד שיעור: בואו נראה לדעתי… קודם כל, תמיד אני חזק. שנית, כי אני רוצה להגיד לך למה. ראית את זה? אנחנו לא שיעור בדקדוק.
מה שאני רוצה להראות לך הוא, כשיהודי כותב ספר והוא כותב מילים שאף אחד לא שמע, הוא לא מתכוון שהמילים לא שמעו, הקונספטים לא שמעו. הבעיה היא לא המילה, הבעיה היא עם הקונספט, באמת?
דבר שאין לו מילה, כמו שכולם יודעים שלאסקימוסים יש הרבה מילים לשלג, סתם, בואו נגיד. ככה אומרים למשל, באמת? ויהודים יש להם הרבה מילים לכסף. לא, אין להם. יש להם “כסף”, “כסף טוב”, “כסף מקולקל” – הכל מתכוון לכסף.
אז, באותו אופן, דבר שקורה, יש מילים לזה. דבר שלא קורה, בא פילוסוף, זה אחד הדברים שפילוסופים עושים, ולפעמים אתה רואה שהם ממציאים מילים חדשות, או שהם משתמשים במילים ישנות בדרכים חדשות. למה? כי הוא תפס שיש כאן מבנה, הוא מבין משהו שלא הייתה מילה לזה.
ובכל חכמה כמעט יש דבר כזה, שממציאים מילים חדשות, או שחושבים על משמעויות חדשות למילים ישנות. אז, אני לא יודע אם אתם שמים לב לזה, אם אתה לומד כל מדע, אתה תראה שהם תמיד ממציאים מילים. למה אני צריך להמציא מילים? מה היה רע? לא הייתה לך מילה בשבילי? אני יודע משהו שאתה לא ידעת.
למילים יש לאנשים לדברים שהם מדברים בהם יום יום, יש מילה לזה. אבל דבר שלא מבחינים בו יום יום, זה משהו עמוק יותר, זה משהו יותר שצריך להתבונן כדי לדעת בכלל שזה קיים, אין מילה לזה. מתחילים לחפש מילים.
המקרה של “בעל תאווה” – למה חסרה מילה ל״מעט מדי תאווה”?
מגיד שיעור:
אז, בעל תאווה, זו מילה, את זה אנחנו יכולים להכיר היטב את בעל התאווה. איך נקראת המידה הבינונית צריך מיד לדבר, אבל כיון שבעלי תאווה פגשו הרבה פעמים, זה דבר נורמלי להיות באמת, אבל להיות לו מעט מדי תאוות, מה שלא יהיה הגבול של מעט מדי, שלאדם תהיה הבעיה הזו, אני לא יודע אם חכמים פגשו את האדם ההוא כמעט לא, על כל פנים.
זה חולה, זה לא פחות, זה לא מכוסה, זה לא מידה. ואני הייתי אומר את אותו דבר, אני לא נכנס לשיטת הרבי של מישהו, אני לא צריך להאמין שכל דבר עומד על הפרק. אה, מה? לא. לא, יכול להיות, יכול להיות, אבל זה כבר, הייתי מסתכל על זה יותר כמו חסרון, כמו איזושהי מחלה, משהו כזה.
יש אסורים, כעס, אין כוח. כשאנחנו מדברים כאן, אנחנו מדברים על הענין של בעל תאווה, מידה, נכון? יש מידות שאנשים נולדים איתן, או נולדים עם איזושהי נטייה אליהן, כמו שהרמב״ם אומר, יש להם הכנה להן. אבל אנשים שאוהבים לאכול, אין אנשים שאוהבים מעט מדי לאכול. אני יודע, קשה למצוא אנשים כאלה. קורה לפעמים אדם כזה, אבל קשה למצוא אדם כזה.
זו העובדה, זו הסיבה למה אין מילה נורמלית בשבילו, לא בלשון הקודש, לא בערבית, לא ביוונית.
דיון: הטרמינולוגיה הערבית והיוונית
תלמיד:
כן, בערבית זה אומר את אותו דבר, זה מתרגם בדיוק את זה. אמרתי לך מה כתוב בערבית, העדר הרגשת הנאות, ממש מילה במילה, מי שמרגיש מעט מדי הנאה.
מגיד שיעור:
אני לא יודע, אני צריך לחפש, לא מצאתי. חיפשתי לבדוק בפרנקל, אין לי את זה כאן.
תלמיד:
יש, יש.
מגיד שיעור:
אין כאן? אז אני לא סומך. איך כתוב אצלך?
תלמיד:
כתוב שם ככה, שהכלל שהוא לא יהיה לו טעם באוכל.
מגיד שיעור:
אין לי את החכמה כאן. יש באינטרנט, אני צריך לחפש באינטרנט. אתה צודק.
תלמיד:
אני לא יכול לחשב את הדברים באמצע.
מגיד שיעור:
זה לא מדרש.
אני אבדוק את זה בבית, זה ארכאי מדי הלשון של הרמב״ם. אבל העובדה היא שהרמב״ם היה גאון בערבית וגאון ביוונית.
ספר המידות של אריסטו והמקור של הרשימה
מגיד שיעור:
והרבי הקדוש, רבי אריסטו הקדוש או הטמא, אני לא יודע, הוא אומר ככה בספר שלו איפה שהוא עושה את הרשימה, בסדר? ספר המידות, יש באוצר החכמה את הספר, אם מישהו רוצה לראות את זה. ספר המידות, יש גם באידיש. באוצר החכמה יש בלשון הקודש. לא, זה לא בלשון הקודש, זה בלשון הקודש באוצר החכמה.
והוא אומר ככה, מכיוון שהוא הולך, בספר ג׳ פרק ז׳ במהדורות שלנו על כל פנים, כתוב שם ככה, הוא מדבר כאן, הוא עושה כאן את הרשימה. וזו פחות או יותר הרשימה שיש עכשיו באה משם, כי זה לא בדיוק משם, יכול להיות שהיו שלבי ביניים גם. אבל על כל פנים, הסבא הזקן של הרשימה בא משם.
הוא אומר שדרך הממוצע היא הדרך הטובה, ושניהם צריך לדבר על הקצוות, בלי הקצוות לא הבינו. גם כי בלי הקצוות, ומוסר הוא הרי למעשה, לא על תיאוריות, רוצים לדעת מעשית.
ההערה של אריסטו על מידות בלי שמות
מגיד שיעור:
הוא אומר ככה, הוא אומר שחלק מהן אין להן שמות. הרמב״ם יהיה מחר בסוף הרשימה שלו, שלא לכולן יש שמות, והסיבות למה אין להן שמות זה בגלל זה. הוא אומר שלחלק אין שמות, והוא אומר כשהוא מדבר על הנאה וכאב, שזה הנושא של המידה שאנחנו מדברים עליה עכשיו, אומר ככה, ודיברו על הבעל, אומר ככה, באמצע כאן כתוב טמפרנס בתרגום, זו הזהירות, והוא אומר, יותר מדי אומר שכאן כתוב דיסיפיישן, בקיצור להיות זללן, והוא אומר, ואחר כך הוא אומר ככה, אלה שיש להם מעט מדי מהנושא של תענוג, לא פוגשים הרבה, לכן אין להם שם, לכן הולכים לקרוא להם אנסנסיבל, זה התרגום שלו לצד, הוא כותב תרגום מילולי, מה שנשמע בכלל לא מובן, לא אן-סנסינג, אבל אן-סנסינג בפשטות לא מתכוון, האן-סנסינג היה מתכוון לעיוור, משהו כזה, אבל הוא אומר, לא פוגשים אנשים כאלה הרבה, לכן השפה לא נתנה להם שם, אנחנו צריכים לדבר, אנחנו לפי החשבון שלנו חייב להיות דבר כזה, לא כי יש בעיה כזו, אין בעיה שיש, אפשר לומר שאדם הוא מחלה, אני לא מדבר על זה, אין לו תיאבון, אבל זה לא עצם הבעיה שזה קורה, אז לכן אין לזה שם.
הערה ביקורתית: האם המציאו את הקיצון?
מגיד שיעור:
ומכיוון שכך, אפשר אפילו לטעון נגד אריסטו שהוא עושה את זה, נגד הרמב״ם, אפשר אפילו לטעון שכאן הוא רק המציא בעיה, אתה רוצה לעשות סוד שכל מידה היא אמצע, לכן חייב להיות משני הצדדים, ולא תמיד יש משני הצדדים, אתה ממציא, זה כן יש, תיאורטית כן יש, אפשר להיות במידה מסוימת כן יש, יכול להיות שאדם הוא קצת יותר לצד ההוא.
אין ספקטרום בזה שיש יותר מדי ומעט מדי. אין ספקטרום, כי אי אפשר להיות טוב מדי או משהו. זה היה אחד בשיעור שלי על מה שדברי חיים מצווה לא אומר שזה ספקטרום. אבל זה בכלל אומר שיש יותר מדי ומעט מדי. עכשיו, אה, באמת.
חזרה לנושא העיקרי: מהי זהירות?
מגיד שיעור:
עכשיו חזרה לנושא העיקרי. הנושא העיקרי שאני רוצה לדעת, שאתם רציתם לדעת, מהי ההגדרה של זהירות, מידה שהיא בין יותר מדי להנות, יותר מדי לאהוב הנאה, ומעט מדי לאהוב הנאה. זו השאלה שיש לנו. שאלה טובה. ממורנו.
דיון: מה מתכוון “זהירות”?
מגיד שיעור:
אז ככה, מה? אולי זה מתכוון מה? אם אני אומר לך את המילה זהירות, מה אתה חושב שזה אומר? אתה יודע לשון הקודש? מה זה אומר זהירות? זה ענין של זהירות.
תלמיד:
זהיר.
מגיד שיעור:
מה? מה זה השורה האמצעית? זהיר. זה אומר להיות זהיר במעשיך. טוב מאוד.
מה אומר רבי שמואל אבן תיבון? מה התרגום? הוא אומר שזה תרגום של מילה בערבית שהיא עפה, אל עפה, העפה. עפה או עיפה, אני לא יודע איך, עיפה אני חושב שהוא אומר לי. זה התרגום שלו. עיפה היא מילה שמתרגמת מילה ביוונית שנקראת… לא זכרתי את המילה, סופרוסיני. בסדר? סופרוסיני. באנגלית בדרך כלל מתרגמים את זה טמפרנס.
אני אסתכל ברמב״ם כאן. זה, רגע אחד, זה הנכון, אני אגיד לך על מה זה.
איך מתחלקות מידות אצל הרמב״ם? – לפי נושאים
מגיד שיעור:
להזכיר לעצמנו דבר נכון
מגיד שיעור:
להזכיר לעצמנו דבר נכון, וזה ברור, זה נראה ברור ברמב״ם כאן, נכון? איך מתחלקות כל המידות הללו? כבר דיברנו באחד משני השיעורים שיש דרכים שונות איך אפשר לעשות מידות, נכון? כשאנחנו עושים מידות, אנחנו מדברים על מידות מסוימות, דיברנו למה היה דבר טוב בכלל לדבר על מידות מסוימות.
כשאנחנו עושים רשימות של מידות, יש דרכים שונות איך אפשר לעשות את הרשימה, נכון? איך, הדרך שבה הרמב״ם ואריסטו עושים את הרשימה היא לפי נושאים. במילים אחרות, אם יש חלק של החיים, חלק מחיי האדם, שעוסק בכסף, המידה של כסף היא להיות בעל מידה מסוימת, זה קובע שם בפני עצמו.
לכסף יש שתיים או שלוש או אַרבע מידות, שזה הרבה חלקים של זה, יש עשיית כסף, הוצאת כסף, חלוקת כסף, יש כל מיני ענינים של כסף. אבל מה שמחלק את המידה זה לא מה שנמצא בנפש, זה מתחיל מבחוץ, אפשר לומר, נכון? זה נושא, ולנושא יש דרך טובה של התנהגות ודרך רעה של התנהגות. הדרך הנכונה נקראת המידה הטובה, והמידה בנפש, ההרגל או המידה, התכונה הנפשית שגורמת לאדם להתנהג כך, זו המידה שלה, נכון? זו הדרך שבה זה מתחלק, נכון?
אם אתה רוצה לדעת מהי מידה בעולמו של הרמב״ם, אינך צריך לעשות צילום רנטגן על נשמתך ולראות אילו חלקים יש לה ואיזה סוג רצונות נמצאים בה. להיפך, אתה צריך להסתכל על איזה סוג דבר אתה מדבר עליו, מהו האובייקט של המידה. מסכים?
יישום על המידה שלנו: תענוג הוא הנושא
מגיד שיעור:
אז, כשאנחנו מדברים על המידה שאנחנו מדברים עליה, אתה יכול כבר מיד לראות מהיותר מדי והפחות מדי, שהאובייקט שלה הוא דבר שנקרא תענוג, pleasure באנגלית. אני יכול להיות יותר מדויק, אבל לפחות זה. תענוג. תאווה זה יותר מדי אהבה לתענוג, יותר מדי אהבת תענוג, נכון? לא בפועל קבלת תענוג. ופחות מדי זה פחות מדי אהבת תענוג. לא צריך להיות פחות מדי גם.
אפילו אתה אומר, אפשר לומר שאדם חולה ממש, או אולי יש גם מידה נכונה, שצריך שאדם יהיה לו הנאה מדברים מסוימים, לא פחות מדי. זה הפירוש. אז, הנושא של המידה הוא תענוג, תאווה. יותר מדי לא טוב, פחות מדי לא טוב, ובאמצע צריך להגיע.
ה״דרך הממוצע” – ניתוח של מה שאנשים חושבים כבר
מגיד שיעור:
כל אחד יודע, אז בואו נזכור, כשאנחנו אומרים שכל המידות הטובות הן מידות אמצעיות, מה שאנחנו מתכוונים בעצם הוא, כמו שר׳ ישעיה שאל פעם יפה מאוד, כל אחד מחשיב שהוא באמצע ממילא, נכון? כל אחד חושב שיותר דתי ממני זה משוגע, ופחות ופרוץ ממני זה שקץ, אמת? והוא משתמש בזה כדי לומר שאנשים מוטים, אבל זה יפה מאוד.
אבל גם אפשר ללמוד מזה שכל אחד מודה שמה שהנכון הוא, הוא אמצע. זה לא, אף אחד לא אומר, “אני הכי קיצוני, וצריך להיות קיצוני.” חוץ מהחזון איש, שגם לא מתכוון לזה ממש. חוץ מזה, אף אדם נורמלי לא אומר, אתה לא פוגש אדם כזה, הוא לא אומר, “אני פנאטי משוגע.” אם הוא אומר את זה, הוא מתכוון רק להכעיס אותך, כי זה תמיד פוליטיקה. אבל בעצם, הוא אומר, “לא, אני נכון. יותר ממני היה פנאטי, פחות ממני זה סתם חיה. אני בדיוק באמצע.” כן?
אז, במילים אחרות, להוציא את זה. מה שהם אומרים שמידות הן דרך הממוצע הוא ניתוח של מה שאתה חושב כבר, נכון? כמו כל הפילוסופיה, כל הפילוסופיות הנכונות אינן אומרות לך דבר חדש שלא ידעת, אלא מסבירות לך טוב יותר מה שידעת, שהיה קצת מבולבל. כשאתה אומר כן, נכון מה שאני אומר, למדנו את זה כבר. מסכים?
כשאנשים הולכים ומדברים דברים, הם לא תופסים בבירור מה הם אומרים. אנשים הולכים ואומרים, למשל, שהם אוהבים עונה.
דרך הממוצע: הסתירה של “אין תאווה היא האידיאל”
פילוסופיה כניתוח של מה שאנחנו יודעים כבר
מגיד שיעור:
אני בדיוק באמצע, כן? זה היה במילים אחרות. בואו נוציא את זה. מה שהם אומרים שמידות הן דרך הממוצע הוא ניתוח של מה שאתה כבר חושב, נכון? כך היה כל הפילוסופיה, כל הפילוסופיה הנכונה, היא לא לומר לך דבר חדש שלא ידעת, היא להסביר לך טוב יותר מה שידעת, שהיה קצת מבולבל. כשאתה אומר כן, נכון מה שאני אומר? למדנו, אני מתכוון שאתם יודעים את זה כבר. מסכים?
הבלבול: מ״פחות זה יותר טוב” ל״כלום הוא האידיאל”
כשאנשים הולכים ואומרים דברים, הם לא תופסים בבירור מה הם אומרים. אנשים הולכים ואומרים, למשל, שהם אוהבים, אה, טוב להיות מרוסן, בואו חלילה לא נשתמש במילה מרוסן, לא טוב להיות אוכל גס, כן?
עכשיו, הרבה פעמים אנשים מתבלבלים. הרמב״ם מדבר על זה בשאר הפרק, חלק גדול משאר הפרק הוא על זה שאנשים מתבלבלים מזה. אומר הוא, אדם חושב, אם כך, האדם האידיאלי הוא מי שנמצא באותו מצב. האדם האידיאלי הוא מישהו שלא אוכל לעולם, הוא לא מרגיש שום טעם באוכל, אין לו חתונה. זה האדם האידיאלי, כי אתה אומר לי שזו מעלה להיות פחות אוכל. אמת? זה אמת.
והם מדברים כך כי רוב האנשים אין להם את הבעיה של להיות פחות מדי אוכלים, יש להם את הבעיה של להיות יותר מדי אוכלים. אומרים תמיד, לכל המשגיחים וכולם, כל אדם מודה, לא צריך להיות דתי כדי להודות, כל אדם מודה שיותר מדי אוכל זה לא טוב. אצל האוכל רוב האנשים מודים, לא צריך לומר שוב. אוקיי, אנחנו סומכים, אנחנו מדברים על האנשים שמודים, אוקיי?
הסתירה שאנשים יוצרים
אבל כשהאדם אומר את זה, הוא מביא לעצמו סתירה. אוקיי, אם כך, האדם האידיאלי היה מי שהוא סתירה למה שאתה אומר שהוא האדם האידיאלי, מי שאין לו שום תאווה, אין לו שום הנאה בכלום. אומר הוא, הרבה פעמים אומר הוא כן, אבל אני לא במדרגה. מסכים? מה אומרים אנשים כשאומרים להם את זה?
אוקיי, אני רוצה לומר לכם סוד. התירוץ הוא אמת, אבל “אני לא במדרגה” צריך להפסיק לומר. זה אחד מההרגלים הגדולים של עצלות מחשבה.
כלל גדול: מתי “מדרגות” הוא תירוץ לא לחשוב
אוקיי, אני חושב שאני אסגור לדקה, כי זה לא השיעור שלי היום. אני אומר כלל, כלל גדול בתורה, יצחק הוא כללים, מישהו הולך לעשות רשימה של הכללים שלי, זה אחד מהכללים שלי. כשהתירוץ לבלבול בסיסי במחשבה שלך הוא, יש מדרגות, אנחנו לא במדרגה, תבדוק את ההנחות שלך. כלל, אמר רבי יצחק, כל מקום שאתה מוצא עכו״ם ועבודה זרה, מדרגות, אנחנו לא במדרגה, תבדוק, משהו לא בסדר. כך אני סבור.
למה? אתה יכול בעצמך לחשוב למה.
שאלות ודיון: האם “מדרגות” תמיד תירוץ?
תלמיד:
אני לא אמרתי שאין לעולם דברים כאלה שיש מדרגות.
מגיד שיעור:
אמרתי שזה בדרך כלל, בעולם שאני מכיר, אני לא יודע איך מתנהגים ביפן, בעולם שאני מכיר, בדרך כלל כשמישהו אומר את זה, הפשט הוא שאין לו מוח לחשוב, או שזו דרך להפסיק לחשוב. זו לא דרך… אני לא רוצה לומר את הדוגמאות, אני יכול לתת לך עוד דוגמאות, הרבה דוגמאות שאני לא מפחד מבנדיטים שלא חושבים כמוני, אני יכול לתת לך. אבל אני אומר כלל.
ממילא, חזרה ל… לא, לא, לא.
תלמיד:
לא, זה לא מוסף. זו מדרגה.
מגיד שיעור:
אני לא מסכים. אני לא מסכים, זו לא מדרגה, זה נורמלי. צריך להיות משוגע כדי להתלונן כל הזמן. זו נקודה. אבל הוא לא מסכים. הוא מחייך, הוא שמח. מה רע? למה הוא צריך להיות מושפע? למה הוא צריך להיות מושפע?
רגע אחד, אמרתי לך שרוב האנשים אינם ערומים וטיפשים. אמרתי שזו לא מדרגה. זו לא מדרגה. אני לא מסכים. אני איני מסכים. אבל זה, אני מתכוון, אני לא רוצה לעלות מהנושא רחוק מדי, אוקיי? יש מגבלת מהירות, יש כתף עד כמה אפשר לצאת קצת ולא רחוק מדי.
אז, יש לי כלל כזה, כשמרתיעים… אדם לא סובל בנפשו, אוקיי? השיעור שלנו אינו אולפן ללמוד דברים, אלא ללמוד איך ללמוד, נכון? לא סובל בנפשו. כשאני יודע לעצמי, כשאני מגיע לסוגיה ואני מתחיל לומר, “אתה רואה, יש הרבה מדרגות, אנחנו לא במדרגה, אנחנו לא מבינים,” אני יודע שעשיתי קיצור דרך. אני לא לומד עכשיו, אוקיי? אם אני צריך לנסוע הלאה, אם אני צריך לישון בשקט, זה תירוץ טוב. זה לא, אבל זה לעולם לא תירוץ טוב, אוקיי?
וגם כאן, אני רוצה להראות, זו דרך לברוח מהסתירה. אוקיי? בואו נחזור לדוגמה שלנו, אוקיי? זה הרגל מצוין של מה שאסור לחשוב, אני צריך להימנע מזה.
דוגמת הגלידה: אדם ללא העדפות אינו נורמלי
אדם אומר לאדם, אז בעצם אני לא צריך לאהוב כלום. אוקיי, אז אני שואל אותך, אתה בעצמך, פגשת פעם אדם כזה שאין לו שום דבר שהוא אוהב? אוקיי? בואו אפילו נדבר על אוכל, אוקיי?
אם אני פוגש אדם, פגשתי אנשים כאלה, אני לא רוצה להיות שקרן, אבל זו בעיה קטנה, הבעיה האחרת היא שקר. אבל אם זה היה באמת, הייתי מתרחק מאותו אדם. אתה מסכים? אתה פוגש אדם שאין לו, שכל אדם צריך שיהיו לו דברים שהוא אוהב, יש לו אוכל שהוא אוהב, לפי הטבע שלו, לפי החינוך שלו, מה שזה לא יהיה, כן? בואו נגיד.
אתה אומר שזה לא נורא, כל אחד מבין את זה, אתה תודה שיותר מדי אהבת אוכל זה לא טוב, זו מידה שהיא ההפך של זו, שזה מה שלא צריך להיות משועבד. בואו נקרא למידה, איך קוראים לזה ביידיש, לא להיות בעל תאווה? יש שם למידה החיובית, איך קוראים לזה?
שאלות ודיון: איך קוראים למידה?
תלמיד:
פרוש?
מגיד שיעור:
יש לך שם יותר טוב? פרוש זה שלילי. מרוסן? עדין? איך קוראים לזה, אסתטי? הממ, לא מרגיש כמו זה. מה? איך אומרים ביידיש? איך אומרים בשיחות? לא להיות בעל תאווה, אלא להיות… מעובד? מעודן? מרוסן? אוקיי, אחד מהדברים האלה.
תלמיד:
מה?
מגיד שיעור:
הכל דברים שליליים, אתה תופס? זו בעיה כאן. אף אחד מהם אינו מה שצריך להיות. עדין? עדין יכול להתכוון להרבה יותר דברים מהנושא כאן. מעובד.
תלמיד:
טוב מאוד, אבל המעובד הוא טוב מאוד.
מגיד שיעור:
המעובד ביותר לא נמשך לכלום. אתה הולך איתו, ואתה מראה לו שלושה טעמי גלידה. אוקיי, הוא מעולם לא אכל גלידה, אתה לא יודע. בואו נגיד שהוא אדם נורמלי, הוא גדל באמריקה, אין דבר כזה שהוא לא אכל גלידה כל חייו, נכון? אתה שואל אותו, איזה אתה אוהב, את השוקולד או את הווניל? הוא אומר לך, “אף אחד מהם.” אני חושב שצריך לשלוח אותו לרופא. ממש לשלוח לרופא, כי יש לו משהו, אין לו תיאבון, או שהוא מדוכא, או משהו.
שאלות ודיון: האם זה באמת נכון?
תלמיד:
אני מביא לך ענין כזה, אתה מכיר אנשים באמריקה, העילויים הגדולים ביותר. שמעתי פעם על אחד שאמר, אחד מהם? אני מתכוון לשוק כזה, הוא כן אוהב אחד מהם? הוא עובד אולי על עצמו, הוא דווקא לא אוהב את הדברים, אוקיי. הוא לא יגיד לך שהוא שונא את זה, נדבר על זה. אתה מאמין שיש אדם כזה?
מגיד שיעור:
לא, אני לא יכול להיות בטוח. כל אדם שונה. אתה יכול להבין מה אני מתכוון לומר.
תלמיד:
אה, כי זה לא תענוג, זה כבוד, והוא מכבוד.
מגיד שיעור:
אוקיי, אני מבין, זה לא כבוד. אבל בואו נהיה ריאליים. יש שלושה אנשים שהיו במסיבה, אבל אתה לא בא לכאן היום. כי זה עוד אחד מהתירוצים שאנחנו משתמשים בהם כדי להפסיק לחשוב. אני לא אומר שזה לא אמת, אני רק אומר שלמעשה, יש לי כלל, כשאתה מפסיק את המחשבה, אני לא אוהב את זה. כי היית צריך לחשוב משהו, אני רוצה להבין.
אומר הוא, אה, היום זה באמת לא קיים, היום נולדים נבך באמריקה, זה עולם המלא תאוות, אין אף יהודי ואף גוי בכל אמריקה שאין לו, שלא נמשך לאחד משני הדברים. אני אומר דוגמה מצחיקה, יכול להיות שמישהו שונא גלידה, אבל הוא לא שונא כלום.
תיקון המידות אינו להתאפק
תלמיד:
לא, לא הוא מתאפק.
מגיד שיעור:
בואו נזכור את היסוד הבסיסי של תיקון המידות. תיקון המידות אינו שמתאפקים, נכון? להתאפק זה מושל ביצרו, זה דבר יפה מאוד. אנחנו מדברים על האידיאל שכבר כך, נכון? הוא כבר צדיק גמור. הצדיק הגמור לא יודע בכלל איזו גלידה הוא אוהב, אין לו אהבה לאף אחת מהן, כראוי. אם הרופא יגיד לו שהוא צריך לאכול את זה, הוא יאכל את זה. אין לו, הוא לא יודע בכלל מה זה. אתה יכול לדמיין אדם כזה?
תלמיד:
יש דברים מסוימים שאנשים אוהבים שאחר בכלל לא אוהב.
מגיד שיעור:
אוקיי, טוב מאוד, טוב מאוד.
תלמיד:
ילד אוהב ממתקים, והוא נעשה מבוגר יותר, ואין לו אפילו כלום על זה.
מגיד שיעור:
נכון, נכון, זו תאווה ילדותית. יכול להיות. מבוגר, מבוגר, גלידה היא דבר טוב מאוד. על מה מדברים לגבי שידוכים? על מה מדברים לגבי אנשים שמתו? או החדשות?
תלמיד:
טוב מאוד, בבית הכנסת.
מגיד שיעור:
לאחד מהם יש אפס העדפה?
תלמיד:
טוב מאוד, אני מסכים, אני מסכים. יכול להיות, טוב מאוד.
דרך הממוצע פירושה הדברים הנכונים, לא “אפס”
מגיד שיעור:
אבל בואו נהיה יותר ברורים. אני מסכים. זו הכנה שאריסטו עשה בשיחה שלו. אני רק רוצה לומר לך שזה אמת שאם מדברים על פרטים, למשל, אדם מבוגר, יש הרבה אנשים מבוגרים שבכלל לא אוהבים ממתקים, אמת. יש כאלה שכן. אבל זה לא נשאל שהוא לא צריך לאהוב בכלל שום ממתקים. תאמין לי. טוב מאוד. אבל אני מדבר עכשיו על המידות… בואו… שוב, מה שאני מנסה להביא אותך הוא לסתירה שיש לך.
אתה מדבר… אני מסכים. זה עדיין בתוך התאוות. שוב, עכשיו אתה מדבר על דרך הממוצע. זה נכון. ילד מתאים לאהוב ממתקים. סבא שאוהב ממתקים, משהו לא בסדר. סבא צריך כבר לאהוב סטייק. הוא צריך לאהוב… נכון, אז סבא אוהב סטייק. להיפך, ילד שלא אוהב שום סטייק, אני לא מבין מה הוא רוצה ממנו. סבא אוהב סטייק, זה הגיוני. וויסקי, וכל מיני דברים כאלה שילדים לא מבינים בהם. אבל… אוקיי, בזה אני עדיין מסכים.
אז עכשיו, עכשיו אתה מדבר בדיוק על דרך הממוצע. מה פירוש דרך הממוצע? לא באמצע. זה אומר שאתה ראוי, נכון, לדברים הנכונים. אתה מדבר עם אדם שלא אוהב שום סטייק, אתה חושב שהוא משהו… הוא לא גדל עדיין, הוא עדיין אוהב קטשופ עם המבורגר, איך קוראים לזה, הנקניקיות. כן, משהו לא בסדר איתו. אבל אדם מבוגר יותר יש לו אהבות אחרות. אוקיי, אז את זה כן צריך לאהוב, ואת זה לא לאהוב.
אבל כשזו הייתה האמונה שלך
אבל כשזו הייתה האמונה שלך, אני רוצה עכשיו למצוא את הסתירה באמונה שלך. אתה אומר שהאדם האידיאלי לא אוהב כלום, נכון? הוא לא אוהב לאכול, בעצם.
האבסורד של “הצדיק האידיאלי” ללא שום הנאה
עכשיו, אולי תודה שהוא יצטרך… הוא ימות בלי לאכול כלום, אז הוא מכריח את עצמו לאכול, הצדיק. הוא מרגיש כמו אדם שאין לו שום תאבון, וצריך ממש לדחוף את האוכל לתוך הגרון, כי זה מאוד קשה לאכול בלי שום הנאה. אולי אפילו בלתי אפשרי. זה הצדיק האידיאלי.
שואל אני אותך שאלה. צדיק אידיאלי… רגע אחד. אני שואל אותך דבר כזה. אז, בכלל לתוך האכילה? טוב מאוד. לא, לא לתוך זה זה קצת פחות. אני רוצה לומר לך לגמרי. אתה אומר שאנחנו פשוט לא במדרגה של לא להיות לגמרי. אבל הצדיק האידיאלי אוכל רק עם עירוי, בעצם, כי אין לו בכלל שום הנאה, וזה מאוד קשה ל… הגרון בעצם לא סובל בלי שום הנאה, כמעט לא, הוא יכול אולי רק מים לשתות. אז בעצם, אשתו גוררת אותו לעירוי כל כמה שבועות כדי שלא ימות מרעב.
מה זה בכלל הנאה שאין לו שום העדפה? זה אומר שהוא קרוב לקבר. כך מתארים אנחנו אנשים מסוימים. אנחנו מתארים אנשים כך, לפעמים להרוג את החושים זו המדרגה הסופית, נכון? אבל אצלו, זה עושה מדרגה קטנה, והם חיים כך בכלל לא. אבל אצלו, זו המדרגה, הם אצלו. אני עדיין לא אצלו, זה אומר שאני לא בעל תאווה גדול. לא, אני לא. לא, אני לא מדבר על עצמי. אני מתכוון לומר, יש אנשים שאוהבים יותר, הוא יותר אוהב לאכול, הוא יותר אוהב תענוגים אחרים.
מה הנפקא מינה? אתה לא במדרגה הזו, זה לא אומר כלום ביניהם.
הבעיה עם “האדם המושלם” ללא שום תאוות
הם לתוך זה — אבל אנחנו מדברים על כלום
המרצה: הם לתוך זה. לא, לתוך זה זו עוד מדרגה קטנה, אנחנו מדברים כאן על לגמרי לא שם. לא, זו המדרגה, הם לתוך זה. אני גם לא לתוך זה. אני לא בעל תאווה גדול. אולי צריך גם לבטל את התאווה? לא, אני לא. אני לא מדבר על עצמי.
אני מתכוון לומר, יש אנשים שאוהבים יותר לאכול, הוא אוהב יותר לאכול, הוא אוהב יותר לאכול תענוגים אחרים. למה הגענו? הם לא… אבל אתה אומר שיש מידה, מידה טובה היא לא להיות בעל תאווה, ואתה משתמש בתירוץ של “אנחנו לא במדרגות”. אני מסכים. אצלנו, אנחנו מאוד שמחים כשאנחנו לא אוכלים את החתיכה החמישית של קוגל. בסדר, כבר התאפקנו גם היום. אבל, אין בעיה.
הצדיק האמיתי לא אוהב כלום?
אבל צדיק אמיתי לא אוהב כלום, נכון? האדם השלם ביותר, אני לא יודע, משה רבינו, מי שאתה מדמיין כאדם המושלם ביותר, בכלל לא אוהב כלום. כך יוצא.
ואחר כך אני שואל אותך, בסדר, אותו אדם, האם הוא בכלל נשמע לך בריא? שכח מבריא, האם הוא נשמע לך טוב? זה אדם טוב? אתה מתחיל להבין שזה לא נשמע נכון. זה נשמע משהו מוזר. כך אני מתכוון. לא מסכים? לא רק שהוא חולה, משהו לא בסדר עם האדם הזה. הוא לא בשר ודם, הוא לא אדם. הוא מלאך, אש, בסדר, אבל אדם הוא לא, נכון?
האדמו״ר הזקן היו לו העדפות
האדמו״ר הזקן היו לו העדפות? כן. הוא אהב את עוגת הגבינה של הרבנית שהיא הכינה. זו לא הייתה עבודת הרבנית ללכת לעשות לו תמיד מה שהוא אוהב, נכון? כמובן. אז היא באה כש… יכול להיות שהוא התאפק. היו לו העדפות? כן.
לא רק זאת, הוא אהב לדבר, הוא אהב לדבר. כן, רגע. דרך אגב, אני לא הכרתי את האנשים, אני לא יכול לומר לך. האנשים הגדולים ביותר שאני מכיר, לכולם יש העדפות, לכולם יש חיבה. לפעמים יש להם חיבה גם לעצמם. ולפעמים אין להם חיבה לעצמם, אבל הם התאפקו. אין בעיה. הוא חיכה עשר דקות לפני האכילה לסוג עוגת הגבינה שהוא אוהב. זה כבר יהודי מאופק. אבל לא להיות לו שום תענוג, אני לא יודע מישהו כזה. הייתי קרוב לכמה אנשים שהקפידו על עצמם וכדומה. שמתאפקים מאוד.
אדם כזה לא רק חולה — הוא פסול לעדות
תלמיד: כלום. כנראה. לא רק חולה, הייתי אפילו אומר עליו רע.
המרצה: אני מתכוון שזה לא רק חולה. חולה הייתי מוחל לו שהוא חולה, ואם הוא חולה, מה הוא יכול לעשות. הייתי אפילו טוען עליו. סתם, הייתי אפילו… כל שכן שהוא חבר. אני מתכוון שלא הייתי יכול לסמוך עליו. אני מתכוון שהוא היה פסול לעדות.
תלמיד: למה?
המרצה: למה? כתוב בגמרא שמי שלא עושה שום עסק, מי שהוא יושב של אהל, הוא פסול לעדות. יכול להיות אפילו תלמיד חכם שלא יכול לעשות מידות, הוא פסול לעדות. יש גמרא כזו בבבא קמא איפשהו. אני אשאל את אחי אלעזר, הוא הביא לי את זה, אני כבר לא זוכר.
הוא בא יום אחד, הוא אומר לי שאברך כולל הוא פסול לעדות. כי כתוב בערוך שמי שאין לו עבודה, כתוב שאתה מבזבז כסף, כל הכסף. למה? עדות אומרת, אצלך זה אומר באמת שאתה אומר שהלה חייב לך חמישים אלף דולר. אצלך אתה הפקר בנכסיך, אצלך אין חילוק בין חמישים אלף דולר לחמישים סנט. אז, אי אפשר לסמוך עליך. הקשר שלך עם המציאות הוא לא זה שבית הדין צריך.
הצדיק אכן פסול לעדות
אתה יכול לומר, “אין בעיה, צדיק אכן פסול לעדות, וכשצדיק מודד שן, אני אומר, אתה יכול לנשוך את הכדור ולומר את זה, אבל אתה מבין שיש משהו מוזר במה שאתה אומר.”
ואתה רואה בעולם הזה… אני מתכוון שלא, אני לא יודע. בקיצור, אני יודע שחוץ מזה יש לו גם את המידות והסדר. אני לא יודע, אני מרגיש שמשהו מוזר עם האדם הזה. בכנות, אני שואל אותך, נסה לעשות, המעשיות שמספרים. דרך אגב, רוב מהם לא נורמליות ברורה, ובטח לא לסמוך.
כשאני רואה אדם כזה, קודם כל אני חושד שהוא שקרן. בוא נגיד, לא שקרן, לא בלפן. כן, אני יודע, נכון? אני לא יודע, אני קורא יותר מדי חשיפות על גורואים וכדומה. וכולם גנבים, נואפים, רוצחים, וכדומה. וחלק מהם אכן לא אוכלים, כי זה חלק מהמשחק שהם רוצים לעשות.
תלמיד: מה? אני פרוע, אני יודע, אני קורא רק את האנשים הציניים, אני לא קורא את המאמינים. יכול להיות, תמיד יכול להיות שיש אדם כזה.
המרצה: אני בטוח שיש דרך כזו, אין אנשים שאני יכול לסמוך עליהם. אני רק מביא דרך אחרת לומר שאני לא מסכים שזה משהו… אנחנו… יש איזו תיאוריה שאומרת שהוא בעצם מלאך, ואדם צריך להיות מלאך. אבל אנחנו שמדברים עם אנשים חיים, לא הייתי חבר שלו. בוא נגיד כך, אני רוצה להיות חבר עם אנשים טובים, נכון. אני מתכוון כך, ככל שאדם יותר צדיק, אני רוצה יותר להיות חבר שלו. אולי הוא לא רוצה להיות חבר איתי, זו בעיה שנייה, אבל אני רוצה להיות חבר שלו, נכון.
יש טריק איך אפשר להיות חבר עם מי שהוא צדיק גדול יותר ממך, זה נקרא חסיד. אני לא רוצה להיות חבר עם מי שלא לתוך אוכל. אני לא לתוך, אני לא… החברים שלי, אף אחד מהחברים שלי לא בעיקר לתוך אוכל, נכון? כי יש לי אכן תחומי עניין אחרים. יש לי אכן תחומי עניין אחרים.
דוגמה: מי שלא יודע איזו גלידה היא הטובה ביותר
אבל מי שהוא כמו שאתה אומר, שהוא כראוי… אני אתן לך דוגמה, אני אתן לך דוגמה למה שאני מתכוון. מי שגדל באמריקה, והוא לא יודע איזו גלידה היא הטובה ביותר, הוא לא יודע איזו גלידה היא הטובה ביותר, הוא לא יודע איזו גלידה היא הטובה ביותר לילדים. בוא נגיד שהוא טוב, בסדר? מי שהוא לא יודע בכלל איזו מסעדה טובה, אין לו בכלל העדפות, הוא לא יודע, אין לו…
ואתה אוהב גלידה, אתה אוהב דברים אחרים, אין בעיה. אני לא מדבר על זה, אתה מבין את המשל שלי, כן? אני לא מדבר על קיצוניות. אני אוהב גלידה, אתה לא אוהב גלידה, מה ההבדל? או משהו אחר. אני לא מתכוון לקיצוניות, אני מדבר על קיצוניות.
תלמיד: טוב מאוד.
אנחנו חיים בסתירה
המרצה: אני רוצה אכן להוציא שאנחנו חיים בסתירה. כולנו שאנחנו יהודים חסידיים, אנחנו אומרים שיש ענין להיות מעובד, אנחנו לא מאמינים באמת שהאדם המעובד ביותר הוא האדם הטוב ביותר. רוב מאיתנו לפחות. אתה, אתה יכול… זה מה שאני חושב.
אני רוצה… אני אישית יודע שאם אני פוגש אדם כזה, קודם כל אני חושב שהוא שקרן, בסדר, זו בעיה. אין בעיה להתענות, אבל אחרי ההתענית הוא אוכל, הוא מפסיק להתענות, ובסיום ההתענית הוא אוכל עוגת גבינה.
אני לא הכרתי. אני לא בטוח שהייתי סומך עליו עם חמישים דולר אם אתה לא אוכל. יש מישהו כזה? כן, אני לא בטוח. אני לא יודע. אלא אם כן שמעתי שדווקא אחת מהמשוגעויות שלו היא להחזיר את הכסף של האחר. אבל אחרת לא הייתי סומך עליו. אני לא מדבר על הרימנובר הקדוש, אני לא יודע איך להעריך אדם כזה.
סטייה: ללוות כסף ולא להחזיר
אני כבר אמרתי לך, אמרתי שיש דבר שזה סתם המשוגעויות האישיות שלי, לא… אין לי טענות עליו. לא, אני מדבר איתך, אני מדבר איתך על אדם שהכרתי, אני מדבר איתך על אדם שהכרתי, נכון? אין לי טענות, לא אמרתי שלא נתתי לו כסף, אבל לא אמרתי שנתתי לו כסף. אני רק מוציא שיש לי בעיה.
אני לא רוצה לומר שזה שלי, אני מקדים קצת את עצמי. כשאני מדבר עם אדם, כשאני רוצה לעשות עסק עם אדם, אני צריך לדעת לסמוך. כן? לפעמים, כדי שאסמוך על אדם, כדי שאוכל לומר לו את הסודות שלי, בוא נגיד, כן? אני צריך לדעת איזה אדם הוא. אני צריך לבדוק אותו קצת, איזה בדיחות הוא אוהב, איזה אוכל הוא אוהב, איזה…
תלמיד: אבא שלי הלווה למישהו כסף, כן? והוא לא היה לו שום תוכנית להחזיר. הרבה כסף. והוא לא החזיר.
המרצה: הוא הלווה לצדיק? לא! הוא הלווה לגנב.
תלמיד: כן, בסדר, אבל אני יודע שהסיבה שישראל הירש אביו זרק אותו החוצה, כי הוא לווה כסף ולא שילם, נכון? והוא אחר כך אמר שהוא נתן את זה לצדקה. זו גדולה שהוא לא יודע מה כסף אומר והוא לא צריך לשלם?
המרצה: המציאות היא, הרבה מהאנשים שאנחנו מכבדים הם כאלה. לא כולם. אני רק אומר, צריך לדעת. יש אנשים שאני מכיר שהם אכן מאוד מנותקים מהעולם, אבל בכל זאת, כשהוא לווה כסף, הוא מחזיר. יש מי שהוא לא תופס בכלל, והוא צריך לתת את זה. הוא לא תופס.
תלמיד: אה, שאתה אומר שהוא שקרן. נו, בסדר, יכול להיות שהוא שקרן. הוא יודע מה הוא עושה. הוא יודע שלא צריך ללוות.
המרצה: לא, הוא לווה לצדקה. הוא אפילו נתן לאחר את הכסף שהוא לווה. הוא ידע שהוא צריך לשלם, ולא כי הוא יודע שהוא צריך לשלם, כי העולם אכן זמני, משהו כזה.
אני מתכוון דווקא שאנשים כאלה. אני חושב שיש אנשים כאלה. זו מידה רעה, צריך להיות ניתוק מסוים. הוא הולך לשלם. מה אכפת לך? אני כבר חי עם משיח. אני כבר חי כל כך חזק במשיח. נו, הוא הולך לשלם. אין מצב שהוא לא הולך לשלם. הוא משהו לא מחובר למציאות מספיק. אני לא מתכוון לצאת, זו נקודה אמצעית. אני לא הולך לסטות.
תלמיד: אמת, אמת, אמת, אמת. אמת. לא רק, אין אנשים כאלה שרק דרך אחת עובדת. אבל בוא נדבר שזה הולך גם בדרך הזו. אני מסכים. הוא לא נזהר בכסף שלו גם.
המרצה: אני לא הכרתי. אמת, אני רוצה… אמת, אמת.
חזרה לענין: למה אנחנו מדברים על דרך הממוצע
רבותי, רבותי, בואו נחזור, בואו לא נרד מהענין. מה שאני רוצה להוציא הוא רק שאני מתכוון, אני רוצה להוציא למה אנחנו מדברים בכלל על דרך הממוצע, על זהירות, מה המטרה. כי כולנו מדברים על זהירות, אבל אנחנו לא מאמינים באמת שהזהירות הכי גדולה, האדם הכי פרוש, הוא האדם הטוב ביותר. אנחנו לא מאמינים בזה, וכמו שאמרתי, אם אתה פוגש את אותו אדם שהוא לכאורה אידיאלי, אתה יודע מה? אני לא אתחבר איתו. אתה רוצה להיות צדיק גדול? אין לי פשוט חיים. טוב מאוד.
עכשיו, מה חסר לי? עכשיו, אתה רואה שאני תקוע. אין לי שפה. אין לי כאן מילה. אני תקוע. אני תקוע. בסדר, אני אבין לך שרוב האנשים הם הרבה יותר בעלי תאוות גסים. אפשר להיות… אני יכול אפילו לדמיין שהשלמות היא מאוד רחוקה מרוב האנשים. מאוד רחוק בכיוון האחר.
להיפך, נראה לי, שאפילו כשמישהו עובד חזק מדי מהכיוון ההוא, מתחילים לחשוד בו שמשהו מוזר, משהו לא בסדר, משהו אפילו רע איכשהו. כך אני חושב. כי חס ושלום, יש לי הרבה ספרים שמסבירים בזמן האחר, אבל כך אני חושב. כי אני בטח לא רוצה להיות חבר של אותו אדם.
היכרויות אישיות עם צדיקים
אני אישית, עם חלק מצדיקים שונים. כל אחד מהם אני יודע בדיוק מה החולשה שלהם, איזה אוכל רך הם אוהבים. כמעט כל אחד מהם. אני לא יכול להיכנס לפרטים. אני מכיר מישהו שהוא הרבה יותר שקרן, אבל… למה צריך להיות שקרן? הוא יותר חזק. השקרן האחד. שקרן אני מתכוון שהוא חי במסוים… שהוא סגור, הוא לא אדם פתוח. הוא מאוד פרטי. אני בטוח שאשתו בוודאי יודעת מה הוא אוהב. אני לא יודע, כי הוא מתנהג מאוד יפה. הוא לא חברותי עם אנשים. זה מה שאני מתכוון בשקר.
אחרת כמעט כל אחד אחר זה היה גס, כי הוא אוהב ממתקים, והרצון שלו לקבל עוד שלוח מנות כל שנה, אחרי כמה ימים. הוא כבר שבע. הוא היה יפה, זה לא התאים לו. הוא לא היה הרופא. הוא לא הביא גדול לתוך האפליקציה, אפשר להבין אותו, כי הוא רגיל לאסטור שלה אם הוא לא היה מבין, ואנחנו רגילים שצריך להיות גדול מאוד שהלך להתבטל, אבל אצלו, בין שני דברים.
אני לא יודע ודרך הממוצע ומהות הזהירות
אני לא יודע. אני הולך לפרברנגנים [מפגשים חסידיים], אני הולך לדברים אחרים. אני לא יודע. אני לא יכול לענות. אני לא חסיד. אני לא יודע מה לומר לך. אני לא יודע. בסדר. כי אני לא עשיתי את הסאונד. אני לא יודע.
דרך הממוצע ומהות הזהירות
הערת אגב: משה שאור
זה משה שאור. הוא היה בחור יפה, הוא לא עשה… הוא לא היה הדבר, הוא לא היה אנתוזיאסט גדול, אפשר להבין, הוא גר באזור שלנו, הוא גר במסעדה שלנו, לא צריך להבין אותו, היה לו מסירות נפש גדולה, הוא אהב את הדברים. אני לא יודע.
בסדר, בכל אופן, נחזור לעניננו.
הבעיה והתירוץ של דרך הממוצע
אז ממילא אנחנו בבעיה. אז רבותי, אתם תופסים שאנחנו כאן בקצת בעיה, ובשביל זה באו הצדיקים הקדושים ואמרו תירוץ. התירוץ היה תירוץ נורא, שכל המידות שאינן בושה, אנחנו אף פעם לא מתכוונים לקיצוניות. אנחנו תמיד מתכוונים לדרך אמצעית מסוימת, דרך נכונה מסוימת. כשאנחנו אומרים שאדם צריך להיות פרוש, הוא צריך להיות פרוש, הוא לא צריך להיות זולל, אנחנו לא מתכוונים מקסימום לא זולל. אנחנו אף פעם לא התכוונו לזה. כי מי שיכול לחשוב שהוא התכוון לזה, הוא עשה טעות, כי זה לא דבר טוב.
עכשיו, אבל חוץ מזה, דרך הממוצע לא אומרת שצריך להיות קצת זולל וקצת לא זולל. הם הבינו מאוד ברור. הרבה אנשים לומדים את הרמב״ם על דרך הממוצע, אומרים הם, אה, אז הרמב״ם היה נגד עבודה על עצמו. חס ושלום. הרמב״ם אומר דווקא שחוץ מכך שכל התורה, חלק גדול מהתורה הוא על זה.
רוב האנשים, או כמעט כל האנשים, אין להם את הבעיה של להיות יותר מדי מעט. כשמדובר באכילה, כשמדובר באותה בעיה, אוכל להגיד לך, בסדר? עד שתעשה את רוב העבודה על עצמך, שתאכל פחות, או תאהב מה שזה לא יהיה, שתהיה לך פחות זלילה. רוב האנשים צריכים לעבוד על הצד ההוא, כי… אנחנו מדברים על תשמיש, כל יהודי ששומר תורה, כבר מחזיק מאוד חזק רחוק מהצד ההוא. אבל בכל אופן, רוב האנשים בכלל צריכים לעבוד על הצד ההוא, כי זו לא בעיה אמיתית.
אבל תיאורטית, כשאתה שואל אותי, אז טוב, מה צריך להיות קיצוני? אני אומר לך לא, כי מידות טובות תמיד מתכוונות לשיקול דעת, אני אומר לך כמה זה נכון. יש דרך נכונה מסוימת. יכול עוד להיות כמו רבי ישעיה פרידמן, יכול גם להיות שיש מה שנכון? וכמה, בואו נזכור, כמה זה תמיד לא בעיקר מספר, או בכלל לא מספר. זה תמיד גם ריטואל, מה זה אומר מתי ואיפה ועם מי ולמה ואיך וכמה ובאיזה אופן. כלומר, יש דרך, סוג אכילה שהיא למה לאכול.
דוגמה: מבוגרים וממתקים
ואני מתכוון, למשל, יכול להיות שחלק ממידות הוא, דוגמה של מידה טובה שיש לה קשר לתאווה, הוא שאדם מבוגר לא יאכל ממתקים ורק יאכל סטייקים, רק יאהב סטייקים. באיזו תורה זה כתוב? אני לא יודע. זה נראה לי דבר אנושי בסיסי, כל אחד מבין את זה, אפילו גוי מבין את זה. אבא גדול שאוכל ממתקים הוא בעל תאווה. אם הוא אוכל סטייקים, לא יותר מדי, אני לא יודע, צריך לחשב כמה, אבל מהילד, נכון? אם הוא אוכל סטייקים, הוא אוהב את זה, הוא אדם נורמלי, הוא אדם טוב.
המשמעות האמיתית של דרך הממוצע
אנחנו דיברנו על הממוצע, אנחנו אמרנו שהצדיקים אמרו… כלומר יחסית למה? יחסית לאבא שאוכל ממתקים. אכילת ממתקים לא מתאימה לו. ממוצע זה לא הנקודה של יחסית. ממוצע זה המשמעות שהמידה הנכונה היא לא… לפתור את הבעיה שאמרת, לא פשוט שצריך להיות אדם שצריך התערבויות כדי לאכול. צריך להיות אדם שאוכל את הדברים הנכונים בזמנים הנכונים, לכבוד שבת יותר, כל השבוע פחות, וכדומה. זה חלק מהמידה הממוצעת, התאווה הנכונה, בסדר? זה הפתרון של דרך הממוצע, בסדר? נכון? ככה אני מתכוון. אני חושב שזה נכון.
חזרה לשיחת הטיקטוק: על מה עוסקת התאווה
אז עכשיו, אני צריך לחזור לשיחת הטיקטוק שלי, שכחתי שאני מדבר שיחת טיקטוק. אה, אה, אה. וזה אומר עדיין, זה אבל על מה עוסקת התאווה. אתה מבין על מה זה עוסק, נכון? זה עוסק על זה, זה… כמו שאומרים תמיד, אתם צריכים לפעול כאילו זו מידה חיה, נכון? יש מסוים… כל מידה ממלאת את זה. יש שיפוט פעיל מסוים שיכול להראות לי: זה דבר טוב לאהוב, זה לא דבר טוב לאהוב, זה לא זמן טוב לאהוב, זה לא אדם טוב לאהוב, וכדומה.
מאיפה באה המילה זהירות?
עכשיו, מאיפה באה המילה זהירות לשנה טובה? בסדר? מאיפה זה בא לכאן? נכון? שאלה טובה. כן, זה טוב. שאלה טובה. אז, אני אומר קודם דבר מעניין. אז, כאן יש לי קצת מהלך, חסר לי עוד קצת בהירות במהלך הזה, אבל אני יכול לתת קצת מקורות על זה, בסדר?
תרגום ר׳ שמואל אבן תיבון
חזור לעמוד אחד, יש כאן דבר מעניין, כן? עמוד אחד כתוב ככה, בפרק השני, איך שהרמב״ם עשה רשימה דומה, ה… ר׳ שמואל לא הייתה המטרה שלו לעשות רשימה, אבל הוא עשה רשימה לומר אילו מעלות שייכות לחלק המתעורר, הוא אומר ככה, ותסתכל בתרגום של ר׳ שמואל אבן תיבון, כן? כתוב ככה, “ומעלות זה החלק רבות מאד”, יש הרבה מאוד מעלות בחלק הזה, כן? הרבה מאוד, כל המידות הטובות, כל המידות שנקראות בחינת מידות, לא בחינת שכל, שייכות לחלק הזה. “למשל, כזהירות”, ככה הוא מתרגם זהירות, והוא מוסיף פירוש.
אז, ר׳ שמואל אבן תיבון חשב… אתה בעמוד הראשון? ר׳ שמואל אבן תיבון חשב שאתה לא תבין, הוא גם חשב שאתה לא תבין מה מתכוונים במילה זהירות כאן, אתה לא תבין מה לעשות. אז הוא הוסיף פירוש, הוא כתב: “כלומר יראת חטא”. המילה “כלומר” הביא לנו הנחום כאן בעמוד האחרון, שבפרק ד׳ הוא אומר בפירוש על מידות אחרות, על לב טוב וטוב לב ודברים אחרים שהוא תרגם, הוא אומר שהוא צריך לפרש את הנושא והמשמעות, כי למידות אין שם ידוע בלשוננו, ולכן הוא צריך לפרש מה הוא מתכוון. וחלק מהפירוש שלו הוא שהוא מסתכל והוא אומר, כשהוא מתרגם הוא מחפש איך זה נקרא בגמרא, איך זה נקרא במשנה המידה, והוא מנסה לתרגם לפי איך שהוא מבין לשון חכמים, לפי איך שאומרים לשון הקודש, את המידה.
זהירות לא מופיעה בחז״ל
אז, ר׳ שמואל אבן תיבון סבר שאתה לא תדע כראוי מה זה זהירות. למה? כי זהירות לא כתוב בכל התורה כולה. בדקתי את זה, את זה כן בדקתי. בכל דברי חז״ל לא כתוב אפילו פעם אחת המילה זהירות, שתי פעמים בעצם. פעם אחת כתוב “שלשה דברים נשים מתות בשעת לידתן, על שאינן זהירות בנדה ובחלה”, אז זה פועל, אבל זה לא זהירות, נכון? כי הן לא נזהרות בשלוש המצוות.
זהירות כתוב מעט מאוד. אני אומר זהירות עם ו׳ ות׳ כתוב רק פעם אחת, וזה לא כתוב, זה שם מסתמא טעות, זה לא כתוב. זה רק עוד פעם אחת שזה כתוב, וממילא חייב להיות שהתכוונו לזה, כי אין אפשרות אחרת, אז התורה יגיד לך. טוב מאוד.
המאמר של רבי פנחס בן יאיר
ועכשיו, התורה יגיד לך, יש מאמר מאמר מפורסם מאוד של נחלת בני יאיר, שמודפס… כן, זה כתוב בתורה, והתורה כתובה… אני אגיד לך, אני חושב ככה, בתורה כתוב, לשון זהירות כתוב בתורה, כמו “והזהרת אתהם את החוקים ואת התורות” וכן הלאה. אולי עוד מקומות, לא חיפשתי. אבל עכשיו, ב…
שאלה: זהר ובהירות
תלמיד: “זהר” זה יותר לשון של בהירות, לא? על פי מה שדיברנו, על פי קבלה.
מגיד שיעור: לא, “זהר” זה באמת לשון של “זוהר”. טוב מאוד. אבל כאן זה אומר, “והזהרת” אומר מה? מתכוונים להזהיר. או לשון חכמים הוא “הזהרתי את פלוני והזהרתי את פלוני”, מה זה אומר? הזהרתי אותו, כן?
זהירות בתנ״ך
וכתוב גם, אז זה כתוב בתורה. אם מסתכלים בנביא או בכתובים בעצם, כתוב גם שאדם יכול להיות “נזהר”. כמו שדוד המלך אמר, “גם עבדך נזהר בהם”. אני גם זהיר, אני גם מוזהר. לא רק להזהיר את האחר, אלא אני עצמי יכול להיות מוזהר.
אז נראה, זה מתחיל, אם עוקבים אחרי זה ככה, בתורה זה נקרא “והזהרת אתהם”, הקב״ה אמר למשה, יתרו אמר למשה, זה להזהיר את היהודים מה הם צריכים לעשות. ואחר כך אפשר לפנים את זה, כן? כתוב “מלך זקן וכסיל אשר לא ידע להזהר עוד”, כתוב בקהלת.
שאלה: מעבר לאנגלית
תלמיד: רגע, רגע, רגע. כן, כן, זה מעבר לאנגלית של זה.
מגיד שיעור: רגע, אני אגיד לך, רגע, תן לי לעבור דבר אחד. אני אגיד לך מה כתוב בתורה. בתורה נראה לי ש״זהירות” התכוונה במקור להזהיר את השני. מוזהר יכול להיות שיש לזה קשר לאור, אני לא יודע. מזהירים, עושים אותו כלי בהיר, ויש לזה קשר ל״והוצאתי אתכם מחושך מצרים”, אני לא יודע, יכול להיות. אבל זה אומר להזהיר. ויש גם אחר כך אדם שהוא מוזהר. גם עבדך נזהר בהם, או לא ידע להזהר. אז יש מי שכן נזהר ומי שלא נזהר. בסדר?
זהירות בלשון חכמים
ובלשון חכמים יש גם הרבה פעמים שהחכמים משנים, “היזהרו בחוט”, “היזהרו בדבריכם”, וכן הלאה. ויש גם “הוי זהיר בדבריך”. היה זהיר. זהיר אומר הוא… אתה צריך להיות אדם שזהיר בדבריו. לא “דברי קלה כחמורה”. כן. “הוי זהירין ברשות” וכן הלאה. היה נזהר, בעצם, נכון? היה נזהר. היה שם לב. חשוב לפני שאתה עושה משהו.
אבל לפי מה שאני מבין, מה שזה אומר כאן זה לא דבר כללי, נכון? שים לב למה שאתה עושה. אלא זה תמיד, כמעט תמיד בלשון חכמים, זה לא דבר כללי. לא “הוי זהיר”, היה נזהר. אלא היה זהיר במשהו. כמו “נזהר בהם”, במצוות שהקב״ה אמר, כן, אני נזהר. או “היזהרו בדבריכם”. זה על משהו, נכון? אני זהיר, אני שם לב, אני מודע למשהו. ככה לדעתי המשמעות תמיד במשנה.
המימרא של רבי פנחס בן יאיר
כמו שרבי ישעיה אומר, יש פעם אחת ב״כל התורה כולה”, ברשימה בבר אילן סורס, שבו כתוב “זהירות”. כי זה בגרסה אחת של מימרא של רבי פנחס בן יאיר, שהרמב״ם החזיק ממנה מאוד חזק, נכון? הראשון שבנה על זה הוא לא… מה שבנוי על שמונה פרקים. ובשמונה פרקים בהקדמה הוא אומר שיש רבי פנחס בן יאיר, הוא מביא רק את הסוף, נכון? הוא מביא רק את הסוף, “חסידות מביאה לידי רוח הקודש”.
אבל יש את המימרא של רבי פנחס בן יאיר שמודפסת פעמיים, לפחות בדפוס וילנא של הש״ס היא מודפסת פעמיים. ולא בשתיהן כתוב “זהירות”, אלא באחת מהן כתוב “זהירות”.
אני לא יודע, עדיין לא גיליתי בדיוק את הסיפור עם כל הגרסאות. יש הרבה גרסאות של זה, והרבה גם פירושים עליו, אפילו כבר בחז״ל, כבר במדרשים יש יותר מפירוש אחד על מה רבי פנחס בן יאיר מתכוון לומר, ובאיזה הקשר הוא מדבר, מה הוא אומר. דיברתי על המימרא קצת בפירוש מסוים בשיעור הקודם, שניים-שלושה שיעורים אחורה.
אבל על כל פנים, בגרסה שמודפסת במסכת עבודה זרה, כתוב בדפוס שלנו כתוב תורה, נביאים, בעזרת ה׳, זריזות, וכו׳. לא מזכירים את ה׳. וברוב המקומות האחרים לא כתוב תורה, כתוב זריזות, נביאים, הארבעים חומשים בלי תורה.
זהירות, יראת חטא, והמדרגות הפנימיות של רבי פנחס בן יאיר
גרסאות שונות במימרא של רבי פנחס בן יאיר
מגיד שיעור:
אפילו בחז״ל, במדרשים, יש יותר מפירוש אחד על מה רבי פנחס בן יאיר מתכוון לומר, ובאיזה הקשר הוא מדבר, מה הוא אומר. דיברתי על המימרא שלו קצת, פירוש מסוים, בשיעור הקודם, שניים שלושה שיעורים אחורה.
אבל שימו לב, בגרסה שמודפסת במסכת עבודה זרה כתוב, בדפוס שלנו כתוב “תורה מביאה לידי זהירות, זהירות מביאה לידי זריזות” וכולי, לא יודעים את השאר. ברוב הגרסאות האחרות לא כתוב תורה, זה כתוב זהירות מביאה לידי, זה מתחיל בלי תורה. זו מחלוקת, הראשונים באו עם שיחה אחרת, שתורה היא דבר חיצוני, תורה היא ענין למדות, וכן הלאה.
פירוש רבנו שמואל אבן תיבון על זהירות
אבל, שם כתוב זהירות. כן? אז רבנו שמואל אבן תיבון הקדוש סבר שמה שזה אומר שם זהירות, מדובר על להישמר מתענוגים. רגע, מיד נדבר על חטאים. מתענוגים, כי זה בטוח שכשהוא מתרגם תמיד את המידה אליבא דאמת, לא רק כאן, אלא עוד כמה מקומות שהרמב״ם מביא את זה, הוא מתרגם תמיד זהירות. וזהירות הוא תמיד מתכוון למה שמתורגם כאן בפרק ד׳, המידה שהיא ממוצע בין לאהוב יותר מדי תענוגים ולאהוב פחות מדי תענוגים. נכון? זו המשמעות של זהירות.
ההקשר במסכת עבודה זרה – עריות
איך זה נכנס למידות של רבי פנחס בן יאיר? נכנס מאוד פשוט, כי כמו שההקשר במסכת עבודה זרה שם הוא שבמקום אחר הגמרא מביאה עוד מימרא אחרת שרבי פנחס בן יאיר אמר, “הוי, איך לא” – הכל בנוי על הפסוק הזה, המשך או צריך לחקור יותר טוב, הוא לומד מהמדרש של “ונשמרת מכל דבר רע” – “שלא יהרהר אדם ביום ויבוא לידי טומאה בלילה”.
והמימרא היא דווקא על זה, במילים אחרות, טומאה בלילה אומרת בשוגג, במזיד, באונס, ברצון, כל מיני עבירות, והטומאה שהוא מדבר שם, פשוטו מדבר על עריות. נכון? ויש מדרש שראיתי במסכת כלה רבתי שמסביר מאוד ברור שזה מה שהוא מתכוון.
קוק אין די משנה אין מסכת סוטה
קוק אין די משנה אין מסכת סוטה, דארט איז נאך א פלאץ וואו ס׳איז געדרוקט דאס, איך גלייב אז ס׳איז לכאורה נישט פון די משנה, ס׳זעט אויס אז ס׳איז א ברייתא וואס מ׳האט צוגעלייגט אין די ענד פון די משנה, און ער ברענגט דערצו די אלע זאכן, און מ׳זעט אז ס׳איז ממש א המשך פון די נקודה, אזוי ווי “עין רואה ואוזן שומעת”, א מענטש קודם איז ער מהרהר און נאכדעם טוט ער, און דאס איז אין די קאנטעקסט פון טון עבירות של תענוגים. עריות, באופן ידוע, איז גאנץ מהנה, אזוי שטייט אין די ספרים הקדושים, און איך ווייס נישט, און ממילא איז…
החידוש: מצוות פנימיות – לא רק לעשות, אלא גם לרצות
ניין, דארט, לאמיר רעדן קלאר אבער, דארט איז א גרויסע מקור פאר הרעיון הכללי אז נישט נאר דארף מען נישט טון עבירות, נאר מ׳טאר אויך נישט ליב האבן עבירות, אמת? דו געדענקסט דאך די חידוש פון שמואל אין פרקי אבות, אז נישט נאר א מענטש זאל נישט טון קיין שלעכטע זאכן, ער טאר אויך נישט ליב האבן שלעכטע זאכן. דאס איז די טייטש…
שאלות ודיון: השייכות אצל עריות
תלמיד:
דאס איז נישט שייך ביי עריות?
מגיד שיעור:
אוודאי איז עס שייך. דאס איז די טייטש “שונא מתנות יחיה”. קודם כל איז עס שייך, אוודאי איז עס שייך, דאס איז חזרה לשיחתנו. נישט אינגאנצן נישט שייך, ווייל דער רמב״ם וואלט דאך נישט געזאגט אז מ׳דארף האבן חסידות אויך נישט. אבער אויף די ריכטיגע אופן, דאס איז די טייטש “שונא מתנות יחיה”.
אז כן, אתה שואל שאלות מעשיות. ביי עכ״פ, ס׳איז מביא לידי מצוה, נכון? ס׳איז מביא לידי מצוה. אבער אין גמרא, רבי פנחס בן יאיר האט מחדש געווען די רעיון של מצוות פנימיות. ס׳שטייט נישט בפשטות אין די פסוק, ס׳שטייט “ולא תתורו אחרי לבבכם”, מ׳קען טרעפן מקורות.
ער ברענגט דעם פסוק פון “ונשמרתם”, ער זאגט אז “ונשמרתם” איז א דבר פנימי, נישט נאר זאלסטו נישט טון קיין שלעכטע זאכן, זאלסט אפילו נישט טראכטן פון זיי, זאלסט אפילו נישט ליב האבן. און אויף דעם גייט זיין מאמר, אז ס׳איז דא אסאך דרגות פון נישט ליב האבן, נישט ליב האבן, און די ענד פון דעם איז… אין איין גרסא, די ענד פון דעם איז מעשה.
און די סוף, חסידות מיינט נישט צו טון קיין שום שלעכטע זאך אויך נישט. זהירות, זריזות, די אלע לשונות, נקיות, טהרה, פרישות – ס׳איז דא פארשידענע גרסאות אין ווי רבי פנחס בן יאיר האט געזאגט די סדר און וואס זיי זענען – דאס זענען אלע דברים פנימיים, אלע אזוי ווי מידות טובות. מידות טובות ביחס צו וואס? ביחס צו עריות. וואס איז עריות? עריות איז איינע פון די צוויי מקרים פון תענוגים. לאמיר צולייגן נאך א זאך, איך דארף צולייגן, אבער לאמיר ענדיגן קודם דאס.
הבנת רבינו יונה במדרגות
און ממילא האט רבינו יונה מיט אים פארשטאנען גאנץ גוט, אז אויב ער האט צוגעשטעלט, ער האט פארשטאנען אז די מידה וואס רבי פנחס בן יאיר רעדט פון זהירות מיינט צו זאגן… ווען ער זאגט “זהירות מביאה לידי זריזות”, מיינט ער צו זאגן א ספעציפישע זאך. ער מיינט צו זאגן, מי שאינו אוהב שמוץ, פארוואס? ווייל ווער ס׳האט עס צופיל ליב, צום סוף ווערט ער א גרויסער ענוותן, פארקערט, ווערט מען א גרעסערע צדיק, לדעת איך קען ווערן אפילו א חסיד, איך קען אפילו קומען צו יראת חטא, פון נישט ליב האבן, פון זיין א גוטער מענטש, אזויווי דער רמב״ם ברענגט אין די הקדמה פון שמונה פרקים, נכון?
דאס איז פשט, און ס׳איז גאנץ א גוטע פשט. מה עוד וויל איך צולייגן, איך וויל אבער, איך דארף צולייגן צו לבאר דאס.
הראיה מפרקי אבות: מהי יראת חטא?
אז, קודם כל, וויאזוי ווייס איך אז, אז, יעצט, וויאזוי ווייס איך אז דאס איז די פשט? קודם כל ווייס איך זייער קלאר. וויאזוי ווייס איך? כך, ווייל ס׳שטייט דא, און מיר האלטן דא באמצע פרקי אבות, און אין פרקי אבות האט דער משנה ליבער געטראכט אז דו גייסט נישט וויסן דאס, ווייל דו געדענקסט נישט אזוי גוט די גמרא און דו פארשטייסט נישט די גאנצע הקשר, האט ער צוגעלייגט א ווארט וואס דו גייסט נאך ווייניגער וויסן. ס׳איז דא אזא ווארט וואס הייסט “יראת חטא”. דו האסט געהערט פון דעם? וואס איז דאס א יראת חטא? האסט געהערט פון אזא ווארט “יראת חטא” אין די משנה? נאך איינע פון די מוזרע זאכן וואס קיינער ווייסט נישט וואס זיי מיינען.
“יראת חטא” איז געווענליך אין די גמרא. “פחד מחטא”, זאגט דער מענטש אויף ענגליש. וואס מיינט “פחד מחטא”? פארוואס? ניין. פארוואס? קודם כל, “חטא” איז נישט מפחיד, “חטא” איז גאנץ טעים. פארוואס זאל מען מורא האבן דערפון? בסדר, אז יראת עונש הייסט עס. געווענליך רופט מען יראת עונש. וואס שטייט אין ספרים, אין די מאוחרים ספרים, יראת עונש. יראת חטא מיינט יראת עונש? איני חושב כך. אבער קען זיין יראת חטא מיינט יראת עונש. ס׳איז דא אזא ווארט יראת עונש, אולי לא אין די גמרא.
המשנה של חמשת התלמידים
אין די משנה איז דא אזא מושג וואס הייסט יראת חטא. נישט נאר, לאמיר זאגן זייער קלאר, מיר זאגן דאך דא אז ס׳איז דא א חידוש וואס דער רמב״ם מאכט דא הקדמה לפרקי אבות. ס׳שטייט אין די משנה, אבער ווען דו ווייסט נישט די מושג וואס דער רמב״ם לומד אין די אלע ספרים, וואלט מען נישט תפס געווען אז ס׳איז דא אזא מושג. דו ווייסט אז ס׳איז דא א מושג, ס׳איז א חידוש. פשוט׳ע ליטוואק ווייסט נאר אז מען טאר נישט טון קיין עבירות. און דער ליטוואק נעבעך מיינט אז אויב ס׳איז דא א חיוב לאו ועשה אין די תורה, איז די פשט, ס׳איז דא נאך אן עבירה.
ס׳איז דא אויך די עבירות פון מחשבות, נישט אמת. ס׳איז דא אנדערע סוג זאכן וואס הייסן מידות טובות, פון נישט וועלן טון שלעכטע זאכן, וואס דאס מיינט באמת א גוטער מענטש. ס׳איז נישט נאך א סוג עבירה. קענסט עס רופן אן עבירה אויב דו ווילסט, אבער ס׳איז אן אנדערע סוג זאך, זאכן וואס ער טוט.
יעצט, אבער ווי שטייט דאס אין די תורה? אין די תורה קען מען מצוא געוויסע מקומות וואו דאס שטייט, אבער אין די משנה שטייט עס בוודאי, ווייל די משנה האט פארשידענע אנדערע סוג כותרות פאר גוטע מענטשן, און זיי זענען זייער ספציפיים, אמת? אין פרקי אבות, פרק ב׳ משנה י׳, שטייט אזוי, וואס ש טייט דארט? זוכר אתה וואס ס׳שטייט?
תלמיד:
לא.
מגיד שיעור:
איך ווייס נישט ווען… אה, דאס איז פרק ב׳ בכלל. אין פרק ב׳ מתחיל אזוי, כן, “איזו היא דרך ישרה שיבור לו האדם?” כן? זוכר אתה אז מתחיל אזוי פרק ב׳ אין פרקי אבות? רבי אומר, “איזו היא דרך ישרה שיבור לו האדם?” כן, דאס מיינט די דרך הממוצע לפי הרמב״ם. אבל בכל מקרה, דאס איז דא אזא זאך פון דרך וואס א מענטש האט, נישט נאר וואס ער טוט, נכון?
איינע פון די דרכים וואס רבינו הקדוש זאגט אז מ׳זאל טון איז מ׳זאל זיין זהיר במצוות, אבער נישט אז דאס איז די גאנצע זאך, אמת? ס׳איז דא א דרך, א מענטש זאל האבן א דרך, ער זאל מאכן קביעות עתים לתורה, ער זאל אויך זיין זהיר במצוה קלה, אויך זאל ער זיין מחשב הפסד מצוה, ער זאל נישט דווקא זיין בשלושה דברים, וכו׳ וכו׳, כן?
עתה, ומאוחר יותר שטייט אזוי, למשל, אין משנה ב׳, נדמה לי, אין משנה ח׳, נדמה לי, שטייט, רבן יוחנן בן זכאי האט געהאט פינף תלמידים, און יעדער איינער האט געהאט אן אנדערע שבח, כן?
רבי אליעזר בן הורקנוס, בור סוד שאינו מאבד טיפה. רבי יהושע בן חנניה, אשרי יולדתו. דאס איז א סוג שבח, ס׳מיינט משהו, ס׳איז נישט… ס׳האט משמעות עמוקה. רבי יוסי הכהן, חסיד. רבי שמעון בן נתנאל, ירא חטא. רבי אלעזר בן ערך, כמעין המתגבר. כן?
המשמעות של השבחים
וואס איז די אלע זאכן? ער זאגט נישט כמה תורה זיי האבן געלערנט. אף אחד מהם מדבר, דאס איז על כישרונותיהם, נכון? על איזה סוג אנשים הם, על איזה מידות יש להם, על איזה מעלות יש להם, נכון? ס׳איז אף אחת מהדברים, ער זאגט נישט… ווען אונז וואלטן געשריבן אזא משנה, נישט אונז חס ושלום, אבער איזה ליצן וואלט געשריבן, וואלט ער געזאגט, הצדיק היה מקיים גדול של מצות כיבוד אב ואם, השני היה… נאמר, המצוה הזו הוא קיים במיוחד. דאס איז נישט וואס ס׳שטייט, נכון?
המשנה מדברת על איזה סוג אנשים, מידות מסוימות שיש לאנשים, שיש להם שלמות מסוימת בזה. אחד, מעלתו היא שהוא אשרי יולדתו. זו מעלה של האדם, הוא מתכוון למשהו.
שאלות ודיון: המעלות של התלמידים
תלמיד:
נמצא אצל ארמינס. מה?
מגיד שיעור:
לא הכל מתכוון לתורה, כי הוא היה משאיר משהו. אתה יכול לסגור את כל פרק א׳ שהוא כותב “לקיים כל התורה כולה”. הוא אומר להיפך, להיפך, החלשים היו התורה.
אבל זו מעלה בשכלו, לא בתורה. הוא אמר, לא כתוב על תורה שם, אגב. כתוב שהוא לא שוכח כלום. מה שמלמדים אותו הוא זוכר. גם מה שלא מלמדים אותו הוא זוכר. לא כתוב כלום על התורה. יכול להיות שהתורה היא הדבר הטוב ביותר לזכור, אבל זו מעלה, זו חולשה של מידות שיש לאנשים, שלמות שיש להם. שלמות של שכל, שלמות במידות, חסידות. זה סוג מסוים של דבר שהרמב״ם מסביר.
פירוש הרמב״ם: ירא חטא = נזהר = זהירות
ואחר כך יש סוג אחר של דבר, נקרא יראת חטא. יראת חטא אינה אותו דבר כמו מעיין המתגבר, אינה אותו דבר כמו חסיד. זה סוג אחר של דבר. אז מה זה יראת חטא? לא שהוא לא עושה עבירות. אף אחד לא עושה עבירות כאן. הוא גם לומד. לא זה המילה.
ירא חטא, אומר הרמב״ם הקדוש, ירא חטא הוא נזהר, מי שיש לו זהירות. כך אומר הרמב״ם, אותה מילה, הוא אומר “עליפא”.
קושיית ר׳ יוסף קאפח עם התרגום
וכיצד מתרגם הרמב״ם הקדוש בפרק ב׳ משנה איזו משנה שזה, ר׳ שמעון הוא ירא חטא, מתרגם הרמב״ם כך. וזה מה שר׳ יוסף קאפח, שלא היה מרוצה מהתרגום של זהירות, הוא לא ידע מה זהירות אומרת, והוא לא ידע מהמשנה של ר׳ פנחס בן יאיר, הוא חשב שזה אומר להיות זהיר, כמו שר׳ אליעזר שטורם אומר. אז הוא כתב, תמיד כשכתוב זהירות הוא תרגם פרישות. כי הוא אומר זהירות, הוא היה צודק, שזהירות אומר להימנע מתאוות.
האם פרישות הוא תרגום טוב על זה או לא, איני יודע, ולא אתחיל לומר מה אני יודע כן. לא ברור שפרישות הוא תרגום טוב של זה. קודם כל, בוודאי שר׳ שמואל אבן תיבון לא סבר שזה תרגום טוב בפשטות, כי באותה משנה של ר׳ פנחס בן יאיר כתוב גם זהירות וגם פרישות, רשימה בקורס שלנו, יכול להיות שזה אותם דברים. זה קודם כל.
שנית, על כל פנים, איך אנחנו? ר׳ שמואל אבן תיבון שכתב, זה סימן גופא לעצמו, שנראה אחר כך גם. הוא בעצמו סימן שכאשר ר׳ שמואל אבן תיבון אומר זהירות דהיינו יראת חטא, דהיינו להיות ירא חטא, זה תרגום הרמב״ם.
מה פירוש “חטא” ב״יראת חטא”?
מה שהיראה אומרת, הרמב״ם סובר שזה אומר יראת חטא. לא כמו שהיית חושב שיראת חטא אומר פחד מעבירה. יראת חטא אומר, פשוט מאוד, חטא אומר הנאה, סוג מסוים וספציפי של הנאה, נקרא חטא, בסדר? כמו שכתוב בגמרא, בחירי ישראל שלא טעמו טעם חטא. אומר הרמב״ם הקדוש בלי בושה, זה לא אומר שהם מעולם לא עשו עבירות. לא אומר שהם לא יכלו לעשות עבירות.
יראת חטא: הגדרת הרמב״ם לזהירות ותאווה
פירוש הרמב״ם ל״זהירות” — יראת חטא
מגיד שיעור:
מה שזהירות אומרת, הרמב״ם סובר שזה אומר יראת חטא. לא כמו שהיית חושב, יראת חטא אומר פחד מעבירה. יראת חטא אומר, זה מאוד פשוט, חטא אומר הנאה, סוג מסוים של הנאה נקרא חטא. בסדר?
כמו שכתוב בגמרא, “בחירי ישראל שלא טעמו טעם חטא”. אומר הרמב״ם הקדוש בפרשת משפטים, זה לא אומר שהם מעולם לא עשו עבירות, אלא שאין להם טעם בהנאות של עבירות.
אומר הרמב״ם, בחור שעדיין לא התחתן, אין לו את הטעם, הוא עדיין לא נכנס להנאה האנושית הספציפית הזו, וזו מעלה מסוימת עבורו. “ואיש תחתיו בחירי בני ישראל, נערי בני ישראל”, אומר הרמב״ם, זו מעלה של בחורים שאין להם טעם בזה, הם לא הפכו להיות חלק מההיבט הזה של החיים.
מה המעלה בזה? זו פרישות מסוימת, כי יותר מדי מזה הוא בעיה, והרמב״ם סובר שיותר מדי הוא בעיה, עדיף להיות מנותק מזה.
דיון: המעלה של תמימות
תלמיד:
יש לו מעלה.
מגיד שיעור:
כן, כן.
תלמיד:
ילד בן עשר הוא גבוה יותר בזה.
מגיד שיעור:
כן, זה בדיוק מה שאמרתי לך מהרמב״ם. ילד בן עשר הוא גבוה יותר, הוא במובן הזה, אין לו את הבעיה, אין לו את היצר הרע. הגמרא קוראת לזה יצר הרע. כשאומרים יצר הרע, לא מתכוונים…
תלמיד:
מה זה אומר שאין לו יצר הרע? הוא חסר אונים, אין לו כוח.
מגיד שיעור:
זה בכל זאת יצר הרע.
תלמיד:
אם יש לו, הוא צדיק גדול יותר על שהוא מתאפק. אבל צריך לזכור שיש צדיק גדול עוד יותר שהוא סוג חלש יותר של אדם.
מגיד שיעור:
כן, כן.
תלמיד:
יש לו מעלה מסוימת.
מגיד שיעור:
אבל למה? כי אין לו את היצר הרע. אין לו יצר הרע.
תלמיד:
זה בגד חסר אונים שהלבישו עליו.
מגיד שיעור:
לא, לא, זה לא בגד חסר אונים. זה חסרון באדם. זה לא נכון לאהוב את התאווה. קצת אולי כן, יש לזה מקום, וכן הלאה. אבל רוב האנשים אוהבים יותר מדי.
תלמיד:
כל מי שהוא בן ארבע עשרה ומעלה הוא סוג חלש יותר של אדם?
מגיד שיעור:
כן, לחלוטין.
תלמיד:
זה לא הגיוני.
מגיד שיעור:
מעולם לא למדת “העבר פי שנים בחטא”? מה זה אומר “העבר פי שנים בחטא”?
תלמיד:
כי אף אחד לא מתאפק.
מגיד שיעור:
לא, לא, לא כי זה יותר קל. לא כי כולם מתאפקים. אני מבין שכולם מתאפקים. אבל מתכוונים שהוא תמים, זה מה שקוראים בשפה שלנו תמים. יש בכל זאת מעלה מסוימת בזה, יש בכל זאת שלמות.
אני גם לא רוצה להיות גאה בילדים קטנים, כי זה מאוד טוב, אבל אני אוכיח, יש בזה מעלה מסוימת. לא אמרתי ש… הכל אצלך קיצוני. לא אמרתי שזו כל המעלה. לא אמרתי שזו כל המעלה. לא אמרתי ש… רגע אחד, אני רוצה ש… בואו נדבק בנוסח. לא באתי עכשיו לומר דרשה על זה. רק באתי לומר שחטא, כמו שהגמרא קוראת לזה לפעמים טעם חטא, חטא אומר כאן, יראת חטא אומר שהוא לא כל כך אוהב את זה. זה הפירוש. יראה במובן של ההיפך מאהבה.
יראת חטא פירושה סלידה מתאווה
יראה לא אומרת פחד, אף אחד לא מפחד לחטוא, זה לא הגיוני לפחד לחטוא. זה רק אומר, יש לו, באנגלית אומרים, סלידה. הוא לא אוהב את הסוג הזה של דבר. זה הפירוש.
ר׳ שמעון בן נתנאל היה יהודי מפותח, הוא התאפק. הוא אהב פחות, פחות, לא אינסוף לא אפשרי, כי אז לא היו לו ילדים, אני לא יודע. הוא אהב פחות יחסי מין. זה הפירוש יראת חטא, באנגלית. במילים אחרות, הייתה לו המידה שנקראת זהירות.
ראיה מרבי יוחנן
תרגום לעברית
“למדני”, אומר רבי יוחנן, “למדני יראת חטא מבתולה”. זוכרים? רבי יוחנן אמר שהוא למד יראת חטא מבתולה, כי הייתה נערה שבאה לבית המדרש שלו, והיא אמרה, “רבונו של עולם, יהי רצון שלא יכשלו בי בני אדם”. זה הפירוש של יראת חטא. היא לא אהבה לחטוא, והיא ביקשה, וכנראה גם עשתה בגלל זה, היא התפללה שאנשים לא ייכשלו בה. מה זה יראת חטא? יראת חטא היא ספציפית על ביאה. זה הפירוש.
תלמיד:
מה?
מגיד שיעור:
רגע אחד, רגע אחד! כמו שאמרתי, שיראת… כמו שאמרתי לך, שיראת פירושה… יש לי עוד שיעור שלם.
תלמיד:
לא, זה לא יכול להיות הפירוש.
מגיד שיעור:
זה טוב מאוד, מיד אגיד לך את זה. זה יכול להיות הפירוש, אבל זה לא הפירוש. יש היסטוריה לעבודה. זה יכול להיות הפירוש, אבל זה לא הפירוש. אפשר לומר שזה יכול להיות הפירוש. זה יכול להיות הפירוש בפסוק, אבל אצל הראשונים זה לא פירושו כך. יש רק אדם אחד שאמר כך.
מדוע לא מדברים במפורש על כל דבר
כי לא רוצים להשפיל אותך, לא יכולים לדבר על כל דבר במפורש. מכל סיבה שהיא, לא רוצים לדבר על כל דבר במפורש, אבל צריכים לדבר על זה במפורש. כי אנשים הם עמי הארץ, צריך להשפיע על אנשים. רבי שמעון בגלל זה, הקדוש רבי שמעון עשה מה שהוא עשה, והוא כתב “כלא יראת חטא”.
אתה יודע גם שיראת חטא לא פירושה… אתה יודע גם שיראת חטא היא דבר כללי. מה אפשר לעשות עם אנשים שכל דבר עבורם נשאר דבר כללי? זו בכלל בעיה בלימוד. הבה אומר בבירור. זה קיים… רגע אחד, יש לי תירוץ לקושיה שלך, תירוץ היסטורי שלם. אין לי זמן לומר בפעם הבאה או בפעם אחרת. אבל אני רוצה לומר את זה, כי יש לי דברים טובים יותר.
הבעיה של קריאה מילולית: אנחנו “גולמים מפראג”
הבה נאמר דבר ברור. אנחנו חבורה של אוטיסטים, גולמים מפראג, קלוד איי-איי, כשאנחנו קוראים ממאמרי חז״ל או ספרים הקדושים, בסדר? כי ככה, אנחנו בערך כמו אותו שאביו אמר לו “הבא לי קומקום”, והוא הלך לחפש קומקום, בסדר? כך אנחנו נראים בדרך כלל כשאנחנו קוראים את המשנה, בסדר? “הביא שן של פרה”, איפה יש כאן קומקום? אין כאן קומקום. “קפוץ לאגם”, בסדר, הוא לבש את בגד הים שלו והלך לבריכה. כן? האב אמר לבנו “אל תעבור עוד את המפתן שלי”, והוא יצא דרך החלון. כן? אתם מכירים את המעשה? זה ליצנות, זה קלון, הוא לא התכוון לומר את זה, נכון? אתם מבינים?
אנחנו לא יודעים את שפת חז״ל
עכשיו, יש לנו בעיה שאנחנו לא יודעים את השפה. אנחנו באמת, באמת לא יודעים את השפה של הספרים שאנחנו קוראים לעתים קרובות מאוד. לא רק אנחנו, אני מתכוון שחכמי הגמרא כבר לא ידעו הרבה פסוקים. הם עצמם הודו שהרב מאמסטרדם יודע פירוש טוב יותר של פסוקים. סתם פסוקים, אנחנו לא יודעים. אנחנו חושבים פורים תורה. כתוב “לא תעלה על טרן ומכל”, אנחנו לא יודעים מה זה אומר. אנחנו אומרים תורה, זה אומר להביא תורה בסל כמו הקורים. אני בטוח שיש מדרש כזה.
ואני לא מדבר על זה. אתה פשוט לומד עם הארץ, כי אתה עם הארץ, כי אתה לא יודע את השפה. וכל שפה בודדת יש לה ניבים, מילים שלא פירושן מילולי. ואחר כך באים כל המפרשים, “מה טעם זהירות?” אני לא יודע, משתמשים במילה כך. בבית המדרש שלנו משתמשים במילה כך. זה פירושו מילולי הרבה דברים. למעשה זה פירושו כך. אני מביא לך ראיה ברורה שזה פירושו כך. אתה שואל אותי למה משתמשים במילה? אני לא יודע.
דוגמה: “hard-headed”
למה כשאנחנו אומרים, אני יודע, למה כשאנחנו אומרים “אדם קשה ראש” זה לא פירושו מישהו שיש לו כאב ראש? למה זה פירושו כעסן? למה זה לא פירושו בעל תאווה? אתה יכול להסביר לי? מה זה קשור לראש קשה? מה זה אומר? למה? אני יכול להסביר לך למה. אתה מבין למה? אבל למה לא? זה לא הגיוני. שפה לא צריכה להיות הגיונית. זו הסכמה בין אנשים.
וכשלומדים… מה?
תלמיד:
כן, כן, זה משתנה.
מגיד שיעור:
אין לי טענות שזה משתנה. הבעיה היא שאנחנו קוראים ספרים עתיקים שהם משתמשים בהרבה מילים שאנחנו פשוט לא יודעים שום תרגום. אנחנו חושבים פורים תורה כי אנחנו לא יודעים. ואני עושה קצת ארכיאולוגיה, ואני מראה לך שזה מה שזה אומר. אני מראה לך ראיה שזה מה שזה אומר.
עכשיו, יש לי גם ארכיאולוגיה לזמן שלך, רק כדי להיות ברור. יש לי עוד ארכיאולוגיה שזה הוכיח לי שזה נעשה. התירוץ הוא, בקיצור, אני לא יכול להסביר את זה, אני אצטרך להסביר את זה פעם שנייה, או אני יכול אולי לענות על הרבה דברים עכשיו, יש לי עוד שעה שלמה. אני מצטער, כל שעה כשעושים את זה לאט זה נעשה ארוך יותר.
סיכום: הפירוש של “ירא חטא”
אבל על כל פנים, זה הפירוש של ירא חטא בגמרא, ללא שום ספק לא בכל מקום, שוב, זה מצוטט כל פעם בגמרא, לא בדקתי בכל הש״ס איפה כתוב ירא חטא, אבל הרבה פעמים שזה אומר ירא חטא, זה פירושו ממש כך, הוא מרוסן בעניין הזה, הוא לא, הוא עושה פחות, לעשות פחות עושים כל היהודים הכשרים, הוא אוהב פחות את הדבר הזה, יש לו קצת שנאה, אתה יכול לקרוא לזה שנאה, או שנאת חטא היה מילה טובה יותר קצת, אבל יראה כמו שהם קוראים לזה, יש לו פחד מזה, זה מפחיד, הוא לא עושה אפילו את המינימום, זה מפחיד, זה אומר שיש לו סלידה מחטא, בסדר?
הוא לא רוצה יותר מדי, כי המידה היא מידת האמצע, לא שיש לו בעיה ללכת לאשתו, לא, הוא לא יותר מדי, זה הפירוש של יראת חטא.
ואיך אני יודע את זה? כי הרמב״ם עצמו מתרגם שתיים או שלוש פעמים שם במורה נבוכים שהבאתי, הוא מתרגם ירא חטא.
חיפוש קטע מהרמב״ם במורה נבוכים
עכשיו אני רוצה להראות לך, אני צריך להראות לך עוד קטע אחד מהרמב״ם, כי אתה תהיה שמח, ואתה, אני רוצה להראות לך דבר מעניין מאוד, יש גם בעיה כשהעולם לא ידע את התרגום הם נעשו מבולבלים מאוד, ואני אראה לך קטע מהרמב״ם, איפה זה? אני צריך עדיין למצוא את זה, לא הכנתי את הקטע. זה בקודש רמב״ם במורה נבוכים, במורה נבוכים זה מעניין מאוד, אני רוצה להראות לך איך הרמב״ם, לא הרמב״ם, זה לא מובא בתמימות, אבל אותו סיפור, וכך, אני אראה אם אני יכול למצוא את זה. הבה אחפש את זה כך, מורה נבוכים, חלק ב׳, חלק ב׳ מדבר על נבואה, כאן מדברים על נבואה, והלאה, אבל זה מדבר על… לא.
יש כאן שני אנשים, אחד מאושר ואחד אומלל. הדרך המאושרת היא גבוהה יותר… הזונות האלה, ושם יש סוג גבוה יותר של אדם.
תלמיד:
“מאיפה קיבלת את הרעיון הזה?”
מגיד שיעור:
“ממך.”
תלמיד:
לא, אתה מכרת את הרעיון לי.
רמב״ם על מידות, שלימות, וגבולות הבחירה – מורה נבוכים חלק א׳ פרק ל״ד
בסדר, זה בחלק א׳, טעיתי
מגיד שיעור:
בסדר, רבותי, רבותי, רבותי, אני רוצה רק לומר לכם קטע אחד מהרמב״ם שבאמת לא קשור לפוליטיקה, וזה קשור לזה, ואנחנו ממשיכים, בסדר?
הקדוש רמב״ם במורה נבוכים חלק א׳ פרק ל״ד מדבר על הנושא למה רוב האנשים לא לומדים סודות התורה, בסדר?
ידעת שיש נושא כזה?
הוא לא אומר תתפוס, זה בשביל כל אחד.
והרמב״ם מונה חמש סיבות למה לא, בסדר? חמש סיבות למה לא.
הסיבה הרביעית: מעלות המידות הן הקדמה למעלות שכליות
הסיבה הרביעית היא כך, שהם יודעים בבירור, וזה הוא גם אמר בהקדמה לשמונה פרקים, שמעלות המידות הן הקדמה למעלות שכליות, נכון?
לא יכולים להיות בעל שכל בלי מידות טובות. “בעל נחת וישוב”, כך כתוב כאן.
צריכים להיות ישוב הדעת, צריכים להיות מעובדים בכל המידות, כי אם לא אז עסוקים.
זה הפשט, אחר כך אין זמן, עסוקים בתאוות, ועוד הרבה סיבות אחרות.
לא יכולים להיות בעל שכל טוב, לא יכולים לדעת את הרמז לפני שמתקנים את המידות.
מי יודע על זה?
אתה רואה חכם גדול שיש לו מידות רעות, הוא רחוק מלהיות חכם.
זה מאוד פשוט.
זה תירוץ לכל הקושיות.
אז, אגב, עדיין לא מצאתי את החכם שיש לו מידות רעות, אני לא יודע אם יש בעיה.
עכשיו כך, חוץ מאנשים שהם עוברי עבירה לשם שמים, שזה עדיין לא קרה.
למה לא יכולים לומר את יסודות התורה להמון עם
עכשיו, אומר הרמב״ם כך, ועל זה לא יכולים לומר להמון עם, לרוב העולם, את יסודות התורה.
למה?
אומר הרמב״ם כך, יש הרבה אנשים שבתחילת הבריאה שהם נולדו כך, תכונת מזגם, תכונה במזג שלהם, אי אפשר להם השלימות בשום פנים.
יש אנשים שהם נולדו עם הרכבה רעה של המזג שלהם, נכון?
הוא אומר שזו רק הכנה, ובשמונה פרקים כתוב שזו רק הכנה. אבל בכל מקרה, יש כאן קצת סתירה עם שבוע שעבר, אבל הוא אומר עובדה:
יש הרבה אנשים שנולדו עם מזג, אי אפשר, הם לעולם לא יהיו אנשים טובים, אנשים מושלמים, הם לעולם לא יהיו בעלי מידות טובות, הם לא יכולים לעלות בידם.
למה זה לא מספיק להיות נביא
כי זה לא מספיק להיות נביא. להיות נביא צריכים לא לרצות לעשות דברים רעים. ו… לא רק נביא, נכון? אני אומר נביא כי שם הוא אומר נביא, אבל הוא אומר למשל:
משל ראשון: מי שלבו חם מאוד מאוד
כמו משל מי שלבו חם מאוד מאוד בטבעו, שיהיה ארנן נצל מן הכעס, אפילו הרגיל עצמו הרגל גדול.
מי שנולד, כי זה לא כל האנשים, יש אנשים כאלה, עם לב סוער מאוד, הוא גם משל, נכון? הוא לא מתכוון להיות חרץ קוצץ.
והוא, אפילו הוא מתאמץ מאוד מאוד, הוא מתאמץ מאוד לא לכעוס, אבל למעשה הוא יתרגז. כך הוא אומר.
וממילא הוא לא יהיה אדם השלם, לא יהיה מה לעשות. אפשר לעזור לו, הוא לא יהיה אדם שלם.
משל שני: מי שמיעוט הביצים ממנו חם ולח
עוד משל, וכמו שמיעוט הביצים ממנו חם ולח, מי שיש לו אשכים חמים מאוד, ורוב חזקת הבנין, זה הרמב״ם רופא גדול, הוא אומר לך בדיוק מה הבעיה, ותקפו הזרע ורבוי מוליד זרע.
אדם שנולד, באנגלית אומרים שיש לו ליבידו גדול, והרמב״ם סבר שזה איזה דבר פיזי.
כי זה רחוק שיהיה ירא חטא, אפילו הרגיל עצמו תכלית ההרגל.
האדם לא יהיה לעולם קדוש וטהור. הוא לא אומר “אי אפשר”, הוא אומר קצת יותר חלש.
שיחה על “רחוק שיהיה ירא חטא”
תלמיד:
הוא אומר “רחוק שיהיה ירא חטא”, הוא אומר כל מה שאתה אומר.
מגיד שיעור:
תקשיב, תקשיב. לא, הוא לא אומר כמו אותו. “כי זה רחוק שיהיה ירא חטא”. האדם, הוא מדבר כאן ספציפית על בעיה, נכון? על בעיה מסוימת.
סתם אדם שיש לו מאוד חזק… המזג שלו הוא מזג כזה שאוהב מאוד לעשות עבירות, סוג מסוים של עבירות, לא כל העבירות.
אדם לא אוהב להיות מחוצף, זו לא בעיה, הוא אדם שלו, זו בעיה.
הוא מדבר כאן על בעיה אחת, הוא לא מדבר אחר כך על בעיות אחרות שיש לאנשים.
האדם, יש לו בעיה, הזרע שלו רותח, זה מאוד רחוק מלהיות ירא חטא. כך אומר הקדוש רמב״ם.
מה פירוש “ירא חטא”?
אתם שואלים, ירא חטא פירושו שהוא לא מפחד משום עבירה? הוא יפחד, הוא ירגיש רע, הוא יאמר תיקון הכללי אלף פעמים ביום האדם הזה, הוא ילך למקווה, כל התיקונים האלה. הוא לא אומר את זה.
הוא אומר שהוא, אני אגיד לכם, הבה נזכור תרגום, נכון? כאן כתוב ירא חטא ברמב״ם. הוא אומר, הוא לא יכול להיות ירא חטא.
תלמיד:
כן, למה הקודם?
מגיד שיעור:
לא, האדם, שוב, שוב, כאן מדברים על האדם הזה. פעם אחת, שלוש פעמים, הוא ייכשל? שיהיה האדם גם, זה הרמב״ם שלי.
לא, לא, הוא לא אומר שהוא ייכשל. הוא אומר, הוא לא יהיה ירא חטא.
הוא כנראה לא ייכשל, אולי אם הוא מתאמץ מאוד, הוא הולך למקום שאין שום פיתויים, אני לא יודע, הוא יכול להתאפק. הוא לא אומר את זה.
הוא אומר, הוא לא יהיה ירא חטא.
אתם צריכים לזכור שהרמב״ם צריך לומר מידות טובות. לרמב״ם לא מספיק לשלימות שלא תעשה דברים רעים, אתה צריך לא לרצות דברים רעים גם, שלא תאהב דברים רעים. הבה נאמר שאיפה חלשה.
אני צריך לסיים, אני צריך להיכנס להר.
התרגום של רבי צבי אלימלך והקושיה
האדם אומר, כתוב כאן בתרגום שרבי צבי אלימלך כתב, שהאדם רחוק שיהיה ירא חטא.
על הרמב״ם הזה באו הרבה יהודים כשרים אחרים והיו כועסים מאוד. הקדוש רמב״ם לימד אותנו שלאדם יש תמיד בחירה והוא תמיד יכול להיות טוב יותר.
כאן כתוב הרמב״ם, הוא בא ולמעשה, כך אנשים נולדים עם מזג רע, הוא לא יהיה ירא חטא.
תירוץ רבי קאפח: “עפיפא” בערבית
ובא למשל רבי קאפח והוא אומר, “אה, אתה לא מבין, לא כתוב כאן ירא חטא. מה כתוב במקור?” מה לדעתכם כתוב כאן בערבית?
אני אגיד לכם את הסוד. לא הבאתי את הקטע הזה כאן, צריך באמת להביא אותו.
כן, כאן לא כתוב ירא חטא, כתוב “עפיפא”. הוא לא יהיה מעופק, הוא לא יהיה אדם עם המידה.
בוודאי הוא יפחד מלחטוא. הוא ענה על כל הקושיה.
מבין? מבין שזה בכלל לא עונה, אמת?
כי ירא חטא פירושו לכתחילה שאותו אדם בוודאי לא יחטא, הוא לא מדבר על חטא בכלל למעשה, כי הוא יתאמץ מאוד, הוא יעשה קבלות, הוא יאמר תיקון הכללי, הוא יתאפק, אולי הוא יכול.
אבל כעס זה אחרת. כעס הוא אומר כן אולי, כי זה דבר פנימי, הוא יתרגז, זו כבר הרגשה.
אבל חטא זה לא ההרגשה האסורה, האיסור הוא המעשה. הוא יכול לעשות חטא. ירא חטא הוא לעולם לא יהיה.
זה משהו שהרמב״ם היה יכול לכתוב. זה לא תרגום חשוב, ור׳ שמואל אבן תיבון הבין היטב.
אמנם, אם המילה מפריעה לך, אתה יכול לכתוב מילה אחרת, כמו למשל פרישות. אבל זה עדיין נכון שהאדם לא יהיה בעל פרישות.
“לא יעלו במידות הזהירות”
תרגום לעברית
אני לא יודע, אני חושב שאני זוכר עוד מקום שמאוד ברור שירא חטא מכוון זהיר או נזהר.
אתה יכול להגיד לי? “לא יעלו במידות הזהירות”.
ביקורת הצאנזער רב על הרמב״ם
הצאנזער רב היה מאוד כועס על הרמב״ם. הוא כתב שהוא לא מסכים עם הקטע הזה, למרות שהיה חסיד גדול של הרמב״ם.
בדברי חיים על התורה, או על המועדים, אני לא זוכר איפה, שם כתוב שהוא חסיד של רמב״ם.
הוא אומר שהרמב״ם לא צודק. למה הוא לא צודק?
אבל הוא אומר כך, כי הוא סובר שבאמת, הוא מסכים עם העובדה. הוא מסכים שמי שנולד עם מידת הכעס חזקה תמיד יהיה רגזן.
אבל מה? לעולם לא תוכל להשתמש בכעס לשם שמים.
שני הדברים שאי אפשר להשתמש בהם לשם שמים
זה אחד משני הדברים. לעולם לא תוכל להשתמש בכעס לשם שמים. כבר דיברנו על זה למה, אני לא זוכר למה. או להשתמש בתאוה לשם שמים. זה מה שאי אפשר להשתמש בו לשם שמים.
תלמיד:
זה גם כעס?
מגיד שיעור:
כן. לעולם, כאן בכעס יש את החריג שהרמב״ם עושה שם בפרק ב׳. אבל לגבי תאוה למשל, כן, זו תאוה. כי זה הלקח של הרמב״ם בפשטות.
דרך הצאנזער רב: אין דבר כזה מידה רעה
אבל מה? כי הצאנזער רב הולך בדרך של הבעל שם טוב, שהוא בנה על גמרות, והוא מאוד חזק בסגנון הזה, שהוא מאוד חזק בדרך הממוצע בנקודה, שאין דבר כזה מידה רעה, אלא יש דברים שמשתמשים בהם לא בצורה הנכונה.
אז אפשר להשתמש בתשוקה ובתאוה, אפילו ממש תאוות גופניות, אפשר לשנות אותם איכשהו, אם כי אני לא בטוח, אולי הרמב״ם כאן יותר ריאליסטי, ואפשר להשתמש בזה לעבודת השם איכשהו. אפשר לעבוד את הקב״ה בדרך הזו, איך שאפשר לעבוד.
שיחה על פריה ורביה ופילגש
תלמיד:
אני יודע כבר, הוא יכול להתחתן עם הרבה נשים ולעשות הרבה ילדים, וזו מצוה גדולה של פריה ורביה.
מגיד שיעור:
רוב האנשים לא יכולים לעשות את זה. זו בעיה בזמנים המודרניים אחרי רבינו גרשום. לפני כן הוא יכול היה, באמת, זה רע. אין עניין כזה.
כן, אדם צריך, לא רק צריך. והוא לא יעבור על איסורים, באמת.
רבי יעקב עמדין אמר שהוא לא מבין למה לא פוסקים שכל רב צריך להיות לו פילגש.
אה, אומרים אנשים, אולי צריך פעם אחת, אבל מלחמה צריך רק פעם אחת, כי גדול מחברו יצרו גדול הימנו.
על זה לא שיטת הרמב״ם.
שיטת הרמב״ם: אדם אידיאלי עם כל מידה במידה מסוימת
כן, שיטת הרמב״ם מאוד ברורה שיש, שהאמת היא, הוא לא משחק משחקים, הוא מסכים, היסוד הוא שהוא מסכים שצריך להשתמש בכל מידה, אבל עדיין יש אצלו אדם אידיאלי שיש לו כל מידה בדרך מסוימת ובמידה מסוימת.
הוא לא היה אומר שמי שהוא בעל תאוה עצום יהיה בעל תאוה עצום בעבודת השם. זה לא הדרך של הרמב״ם.
הרמב״ם היה אומר, אולי הוא יעשה כך, אני לא אומר שהוא לא יעשה כך, אבל חכם מושלם הוא לא יהיה. הוא לא יהיה, כי זה מפריע.
למה תאוה מפריעה לחכמה?
למה? בואו נזכור, מה מפריע לתאוה לחכמה? מה העניין? אפשר להיות בעל תאוה גדול ובבוקר לבוא לבית הכנסת וללמוד. טוב, אפשר.
כמובן שזו הסחת דעת, נכון? יש הרבה מאוד זמן, צריך לחפש כל, זה הרבה עבודה, ויש הרבה מאוד זמן שעוסקים בתאוות.
הגמרא: “רשע יצרו תרוד ביצרו”
כמו שכתוב בגמרא, כשבא אדם, בעל תאוה, הגמרא אומרת, זוכרים את הגמרא, כן? בא רשע לשמים, אומר, לא יכולתי ללמוד. למה? רשע יצרו תרוד ביצרו.
מה זה אומר רשע? רשע שם לא אומר גם רשע שעושה עבירות. זה אומר בעל תאוה, אדם שאוהב מאוד את זה, הוא עוסק בזה, יש לו רוב הזמן, יהיה לו הרבה זמן לזה.
המשל של שלמה המלך
אפילו אם הוא יהיה צדיק, הוא התחתן, כמו ששלמה המלך התחתן, איך שלמה המלך היה חכם גם, זה אני לא יודע. אבל הוא התחתן עם אלף נשים, וזה לוקח הרבה מאוד זמן.
יש לי צוות, אני דואג לנשים, אני לא יכול לנהל. אני אהיה מלך, יהיה לי צוות לזה. אדם רגיל אין לו זמן.
וגם יש פשוט, הגמרא אומרת, גיבורים, אני אהיה בעל תאוה גדול, לא יהיה לי זמן ללמוד.
אפילו אני אהיה צדיק, אני אהיה צדיק, אבל הרמב״ם לא יקרא לי צדיק, כי הצדיק של הרמב״ם הוא מבין, הוא לא מבין.
הוא עסוק במצוות אחרות, אין בעיה, הוא יכול להיות ספורטאי, אי אפשר להיות לו טענות על האדם הזה. אבל זו הסיבה למה אי אפשר להוציא לכל אחד הוצאות על פי פנים.
מה זה אומר “זהירות” בהקשר הזה
ואני מראה לך רק מהקטע מאוד ברור שיראת חטא אומר ספציפית את זה, בטוח בעולם של ר׳ שלמה אבן תיבון, וזה אומר ספציפית זהירות.
אם אתם רוצים לדעת מה באמת הפשט של זה, שלזהירות יש לכאורה כן פנים רחבות יותר, כמו שהמסילת ישרים מבין, לא היה סתם רק המצוות.
אבל אני לא ידעתי מה סתם הפשט, האם הוא צודק בתרגום של זהירות. אבל, או יכול להיות שהוא צודק, אבל התרגום שלו עושה לכאורה סנס, וממילא צריך ללמוד, צריך לראות עוד שיעור.
מחלוקת אפלטון ואריסטו
ופחות או יותר התוצאה היא שיש מחלוקת אפלטון ואריסטו על זה, במובן מסוים, אפילו אפלטון היה צריך ללמוד עם צמצום.
אבל יש מחלוקת אפלטון ואריסטו, אריסטו היה מאוד חזק עם צמצום בעניין הזה.
סיום: מחלוקת אפלטון ואריסטו על זהירות
אפילו הוא לא ידע מה הרבי שמעון היה צודק עם התרגום של זהירות, אבל… לפחות, יכול להיות שהוא היה צודק, אבל התרגום שלו עושה לכאורה סנס. וממילא, צריך ללמוד… צריך ללמוד עוד שיעור.
התירוץ: מחלוקת אפלטון ואריסטו
התירוץ פחות או יותר הוא שיש מחלוקת אפלטון ואריסטו על זה, במובן מסוים. אפילו אפלטון קרא למידה עם צמצום, אבל יש מחלוקת אפלטון. אריסטו צמצם מאוד את המידה שנקראת סופרוסינה, שזה התרגום של זהירות. והרמב״ם הולך עם שיטת אריסטו, אבל במקור זה באמת אמר דבר רחב יותר, אפילו המילה היוונית הערבית שמדברים עליה, וממילא אותו דבר המילה העברית שאומרת משהו דומה.
רמז לחומר נוסף
ויש לי עוד רשימה שלמה של מילים עבריות שאומרות גם משהו דומה, שאני יכול להראות לכם עוד דרשה שלמה. בעזרת השם בפעם הבאה, תחזרו.
Fear of Sin and Caution are the Proper Measure Regarding Physical Pleasures | Eight Chapters, Chapter 4 (Auto Translated) | תמלול וסיכום מתורגם
📋 Shiur Overview
Summary of the Philosophical Lecture: Shemonah Perakim, Middos, and Zehirus
—
A. Introduction: Why Shemonah Perakim and Not Moreh Nevuchim?
This series deals with Shemonah Perakim of the Rambam, specifically the topic of middos (character traits). The focus is not on the body itself, but on the nefesh – the essence of human character traits.
If one wanted to learn Moreh Nevuchim (theology, devekus), one would need Chassidus. But Shemonah Perakim is an introduction – first one must be a mensch. What is lacking, that is what one learns.
—
B. Critique of Chassidus: Bein Adam LaMakom vs. Bein Adam LeChaveiro
Chassidus occupies itself too much with bein adam laMakom (devekus, spiritual service) and not enough with bein adam lechaveiro (middos, interpersonal relationships).
Reb Yankele said that perhaps Reb Yisrael Salanter (founder of the Mussar movement) was right: devekus without good middos is not important.
—
C. Chassidic Stories That Support This Point
Story A: The Beis Yisrael of Gur
From the sefer *Yalkut Toras Tzvi* (Veretzker): The Beis Yisrael of Gur said after Yom Noraim to his gabbai that his entire beautiful avodah of Yom Tov goes away for breaking one middah. It’s easy to get excited on Rosh Hashanah with davening, but when a Rebbe gives away a dollar for another Jew – that is a much greater mofes.
Story B: Eating with Taste and Kavanos HaArizal
A story where someone received food without salt, and the Rebbe ordered it sent back with salt and pepper. To the question – why does one need taste if one eats leshem shamayim? – the answer is: whoever wants to have kavanah with kavanos HaArizal, must feel a taste in eating.
Story C: Kavanas HaAchilah
A father-in-law said: kavanas haachilah is that the Ribbono Shel Olam wants to be meitiv to people, He is chafetz chesed, and we are mekabel it. One doesn’t need any special kavanos – this already aligns with kavanos HaArizal.
—
D. The Plan: Nine Middos from the Rambam’s List
In Perek Daled of Shemonah Perakim, the Rambam has a list of nine middos. The plan is to go through each middah separately. This is the beginning of a series.
—
E. First Middah: Zehirus (Temperance) – Derech HaMemutzah
The Rambam’s first middah is zehirus – a middah memutzas (golden mean) between:
– Rov ta’avah (too much desire/ta’avah) – one extreme
– He’eder hargashas hahana’ah (complete lack of feeling pleasure) – second extreme
—
F. Textual/Translation Analysis: Ibn Tibbon, Alcharizi, Schwartz, Kapach, Shailat, Achituv
1. R’ Shmuel Ibn Tibbon’s Method
Ibn Tibbon follows the Arabic sentence structure even when it doesn’t make sense in lashon hakodesh.
Example: In Arabic one says “hādha al-juz'” (= “this the-part”), but in lashon hakodesh one should write “hachelек hazeh”. Ibn Tibbon writes “zeh hachelек” – Arabic order. Another example: “lamah chiber hamechaber zeh hamesechtah vezeh haseder?” – in proper lashon hakodesh it would be “hamesechtah hazos vehaseder hazeh”.
Advantage for learners: Whoever doesn’t know Arabic can know exactly which word he’s translating, because he mirrors the original structure. Disadvantage: Hard to read, because every sentence is “backwards”.
Problem with “rov ta’avah”: Ibn Tibbon writes “rov ta’avah” (too much desire), but this is a tautology – he “gives away the game”. He should have written simply “ta’avah” as the name for the extreme, not “rov ta’avah” which already means “too much”. The reason: In Ibn Tibbon’s world, “ta’avah” is not automatically a bad word. He didn’t know that “ta’avah” itself already carries a negative connotation (because we know it from dozens of sefarim that he didn’t have). Therefore he had to write “rov ta’avah” so it would make sense.
2. The Rambam Himself (in Mishneh Torah)
In Hebrew he writes “ba’al ta’avah” – a Chazal expression which in Yiddish/rabbinic language already automatically means “too much ta’avah”. This is a better translation.
3. In Arabic
The word “sharah” (or similar) means approximately “ta’avah” but already carries a negative connotation of excess. “Ta’avanus” in Hebrew sounds worse than “ta’avah” – it already means too much ta’avah, not just pleasure.
4. Yehudah Alcharizi
Alcharizi didn’t translate Shemonah Perakim himself, but took Ibn Tibbon’s translation and corrected it where he thought it didn’t match the Arabic, or where he thought he knew better dikduk.
5. R’ Michael Schwartz
Schwartz knows Arabic and writes better than Kapach in certain respects. He has a practice to fix the grammar – he rewrites the sentences so they sound natural in lashon hakodesh (not Arabic sentence structure). Disadvantage: Sometimes when he twists the sentence for better grammar, the pshat gets twisted – it becomes a peirush, and not always a correct one.
6. R’ Kapach
He fixes grammar when he wants, and when he doesn’t want – he doesn’t fix. Main disadvantage: He doesn’t care at all what stands in the makor (original), so it’s not interesting for whoever wants to compare.
7. Shailat
Shailat translated more precisely: “he’eder hahargashah bahana’ah” – literally like the Arabic.
8. Achituv
Also writes like Ibn Tibbon (Arabic structure).
A Distinction in the Second Extreme
“He’eder hargashas hana’ah” can mean that the person lacks a feeling (physically or emotionally – like “sense of taste”), but the intention is more that he has no feeling in it – he doesn’t feel any pleasure, not that he lacks a capacity.
—
G. “Tahor Guf” – The Rambam’s Word Choice in Mishneh Torah
In Mishneh Torah (Hilchos Deos), the Rambam contrasts “ba’al ta’avah” (too much desire) with “tahor guf” (the other extreme – too pure, too little ta’avah).
– “Ba’al ta’avah” – has a source in Chazal; “ba’al” = owner of a middah (like “ba’al ga’avah”, “ba’al nefesh”).
– “Tahor guf” – a more unusual expression. “Taharah” can mean purifying from tumah or dirt (like by tzara’as). Here it means a pure body – one whose body doesn’t have so much love for eating. Possible sources: “yesh lecha guf tahor migufо shel Moshe Rabbeinu” (lashon chachamim), “tahаras haguf vehanefesh” (Devarim Rabbah), “lev tahor” (Tehillim).
> [Side digression:] A discussion with students about exact sources for “tahor guf” and “ba’al ta’avah” – the maggid shiur needs to check further in Shabbetai Frankel’s maftei’ach.
—
H. Broader Principle: Words and Concepts
The Rule
When a philosopher uses a word that no one has heard, it’s not just a word problem – it’s a concept problem. Something that happens in the world, people already have words for. Something that doesn’t happen – a philosopher must invent new words or use old words in a new way, because he has recognized a structure that hasn’t yet been named.
> [Analogy:] Eskimos have many words for snow (because it happens by them); Jews have “many words for money” (humorously – but actually they all mean the same thing).
Application to Ta’avah
– “Ba’al ta’avah” (too much pleasure) – this is a known word, because such people are found often.
– “Too little ta’avah” – for this there is no normal word, not in lashon hakodesh, not in Arabic, not in Greek. The reason: Such people are almost never found. This is more a disease/deficit than a middah in the normal sense.
– The Rambam in Arabic writes “he’eder hargashas hana’os” – literally “one who feels too little pleasure” – but this is a description, not a formal name.
—
I. Aristotle’s Sefer HaMiddos (Nicomachean Ethics, Book III Chapter 7) – The Source
Aristotle also says that some middos have no names, and specifically regarding pleasure – the extreme of “too little” is not found often, therefore language hasn’t given it a name. Aristotle calls it “insensible” (non-sensing), which is an artificially invented word.
Important Critical Observation
One can argue against Aristotle and the Rambam: perhaps they invented the second extreme only to maintain the schema that every middah must have two sides. The answer: Theoretically it does exist on a spectrum, even if it’s not a practical problem.
—
J. How Are Middos Divided by the Rambam? – According to Subjects, Not According to Soul-Parts
By the Rambam (and Aristotle), middos are divided according to the “nosi” – the external theme of life (money, pleasure, honor, etc.), not according to an internal analysis of the soul. For each nosi there is a correct way (middah tovah) and bad ways (extremes).
By our middah: The nosi is ta’anug/pleasure. Too much love of pleasure = ba’al ta’avah. Too little = the nameless extreme. In the middle = zehirus (temperance).
—
K. “Derech HaMemutzah” – Not a New Idea, But a Clarification of What People Already Think
R’ Yeshaya’s Joke
Every person holds that he himself is in the middle – more religious than him is a fanatic, less religious than him is a shaygetz. This proves that every person already admits that the correct thing is a middle – no one says “I am the most extreme and that’s how one should be.”
> [Side digression: The Chazon Ish] The Chazon Ish speaks of extremism, but he doesn’t mean it literally.
The Philosophical Rule
All correct philosophies don’t tell you something new – they explain better what you already knew but didn’t clearly understand. The “derech hamemutzah” theory is an analysis of a thought that people already have intuitively.
—
L. The Confusion: “If Less Is Better, Then Nothing Is Best”
The Problem
Most people agree that eating too much is not good. But from this people jump to a false conclusion: if less ta’avah is better, then the ideal person is one who has no ta’avah at all – he doesn’t eat, he doesn’t feel taste, he doesn’t get married. When you show them the contradiction, they answer: “I’m not on that level.”
The “Great Rule” – “I’m Not on That Level” Is a Red Flag
When your answer to a basic contradiction in your thinking is “there are levels, we’re not on the level” – check your assumptions, something is false. This is almost always a “great habit of laziness of thought” – a way to stop thinking, not a correct answer.
> *(Note: This doesn’t mean that levels never exist, but in experience this is usually used as an excuse.)*
—
M. The Absurdity of the “Ideal Tzaddik Without Any Pleasure” – The Ice Cream Example
A Person Without Any Preferences Is Not Normal
You meet a person, show him three flavors of ice cream, he says “none of them” – this person needs to be sent to the doctor. He’s either depressed, or he has no appetite, or something is physically wrong.
Students’ Objections and Answers
– Objection: Perhaps he worked on himself?
Answer: Tikkun hamiddos doesn’t mean restraining oneself (moshel beyitzro) – we’re talking about the ideal where he is already that way, a tzaddik gamur. If he truly feels nothing – that’s not a virtue, that’s a problem.
– Objection: A child loves candy, an adult no longer – perhaps one grows out of ta’avos?
Answer: This is gufa derech hamemutzah! A grandfather loves steak, not candy – this means one has different, appropriate loves, not no loves. Derech hamemutzah doesn’t mean “in the middle” – it means loving the right things.
The Absurdity Painted
The “ideal tzaddik” according to the false hashkafah would have to eat only through IV, because without pleasure the throat can barely swallow. His wife drags him every few weeks to the IV so he won’t die. This is not a level – this is close to the grave. “Killing your senses” as the ultimate ideal is a contradiction to what people themselves believe is a healthy, good person.
—
N. The “Perfect Person” Without Any Ta’avos – Proofs That This Is Not the Ideal
Proof from Gedolim: Great People Have Preferences
The Alter Rebbe loved the Rebbetzin’s cheesecake, he loved to talk. All great people have preferences, have passions, sometimes even for themselves. This is normal and human.
Pasul Le’edus – A Halachic Argument
A Gemara (Bava Kamma) says that someone who has no job, a “yoshev ohel” without business understanding, is pasul le’edus. Why? Because such a person is “hefker binechosav” – he doesn’t understand the value of money, so one can’t trust him in beis din. A person who is totally disconnected from worldly reality has a psul – not just a deficiency.
[Side digression: Personal Examples – Borrowing Money]
People who borrow money and give it away for tzedakah instead of paying back, with the excuse that “money isn’t important” or “I’m already living with Mashiach.” Also a story of a father’s experience with such a person. Such “holiness” is in practice often a sign of disconnection or even dishonesty.
Suspicion of “Super-Frum” People
When one meets such a person who loves nothing, the first reaction is suspicion – that the person is a liar or a bluffer. Exposés of “gurus” who present themselves as holy but are actually thieves, adulterers, etc.
> [Side digression: Personal Acquaintances with Tzaddikim] Almost every tzaddik one knows personally has a weakness, a preference, a human side. Some are private and closed, but that doesn’t mean they have no pleasures.
The Conclusion Point: We Live in a Contradiction
“All of us who are Chassidic Jews say that it’s an inyan to be worked out from ta’avos, but we don’t truly believe that the most worked-out person is the best person.” We have a theory that the person should be like an angel, but in practice – when we meet such a person, we don’t want to be his friend, we don’t trust him, we are choshed on him.
“I’m Stuck” – A Language Is Missing
Words are missing to describe what the true ideal is. Too much ta’avah is bad, but no ta’avah is also not good. This is the tension that drives the shiur forward – the need for a “derech hamemutzah” (middle way), for a concept of “zehirus” that is not extreme in any direction.
—
O. The Main Answer: Derech HaMemutzah – What It Actually Means
Clarification Against a False Reading of the Rambam
All middos (except for anger/shame) never mean the extremes – not maximum and not minimum, but a “middle way”, a correct measure.
Many people learn the Rambam’s derech hamemutzah and think he is against working on oneself – this is chas veshalom false. The Rambam himself says that a great part of Torah is about this. Practically: Most people don’t have the problem of too little ta’avah – they need to work on reducing, not increasing.
What Does “Correct Measure” Actually Mean?
Not just a number (how much one eats), but a whole ritual: when, where, with whom, why, how, in what manner.
Concrete example: An adult who eats candy is a ba’al ta’avah; one who eats steak (not too much) is a normal person. Everyone understands this, even a non-Jew – it’s a “basic human thing.”
Memutzah solves the problem: One doesn’t need to be a person who needs “interventions” to eat, but one who eats the right things at the right times – lechovod Shabbos more, a whole week less.
Back to the Rule of Middos
Every middah functions as a “live” (living) active judgment: it shows you what is good to love, what not, when yes, when not, with whom yes, with whom not.
—
P. Language Analysis: Where Does the Word “Zehirus” Come From?
R’ Shmuel Ibn Tibbon’s Peirush
In his translation of the second chapter, he lists virtues of “chelek hamis’orer” (the emotional/appetitive part of the soul). He translates “zehirus” with “kelomar yiras cheit” – he meant that the reader wouldn’t understand the word without explanation. Why? Because “zehirus” (with vav and tav) appears almost nowhere in all of Torah.
“Zahar/Zehirus” Through Tanach and Chazal
In Torah:
– “Vehizhartem osam es hachukim” – means warning others, transitive.
– Possibly connected to “zohar” (brightness/illumination), but the pshat is warning.
In Nevi’im/Kesuvim:
– “Gam avdecha nizhar bahem” (Dovid HaMelech) – internalized: not just warning others, but I myself am warned.
– “Melech zaken uchesil asher lo yada lehizaher od” (Koheles) – he no longer knows to be nizhar.
In Lashon Chazal:
– “Hizaharu bedivreichem”, “hevi zahir bidvarecha”, “hizaharu birshus” – be a nizhar, think before you do something.
– Important point: In lashon Chazal, “zehirus” is almost always about something specific – “nizhar bahem”, “zahir bidvarecha” – not a general quality, but a focused attention on a specific thing.
—
Q. Rebbi Pinchas ben Yair’s Memra and the Word “Zehirus”
The Only Source for “Zehirus” as a Middah Name
The only time that “zehirus” (as a name/middah) appears in Chazal is in one girsa of Rebbi Pinchas ben Yair’s famous memra.
Girsa’os Question
– In Maseches Avodah Zarah (our print): it says “Torah mevi’ah lidei zehirus, zehirus mevi’ah lidei zerizus…” but in most other girsa’os it doesn’t say “Torah” – it begins with “zehirus” or “zerizus.”
– The Rishonim discussed whether Torah is an external addition or an integral part of the list.
– The Rambam held very strongly of this memra – he brings it in the introduction to Shemonah Perakim (though only the end: “chassidus mevi’ah lidei ruach hakodesh”).
– There are many girsa’os and peirushim on this memra, already in Chazal itself (midrashim).
—
R. R’ Shmuel Ibn Tibbon’s Peirush: “Zehirus” = Refraining from Pleasures
He holds that “zehirus” means refraining from pleasures. This fits with the Rambam’s shitah in Perek Daled of Shemonah Perakim: zehirus = the memutzah (middle way) between loving pleasures too much and too little. Everywhere the Rambam brings this concept, Ibn Tibbon translates “zehirus” in the same way.
—
S. The Context in Maseches Avodah Zarah – Arayos
Rebbi Pinchas ben Yair learns from the pasuk “venishmarta mikol davar ra” – “shelo yeharher adam bayom veyavo lidei tumah balayla.” The context speaks of arayos (sexual transgressions) – which is one of the two main categories of pleasures.
Key Innovation: Internal Mitzvos – Not Just Doing, But Also Wanting
Rebbi Pinchas ben Yair is mechadesh that not only may one not do aveiros, one may also not love aveiros. A good person doesn’t want to do bad things, not just he restrains himself. “Venishmartem” is an internal thing – not just not doing, but not thinking, not desiring.
All levels in the list (zehirus, zerizus, nekiyus, taharah, perishus) are internal middos, not external actions – all in relation to pleasures/arayos.
Rabbeinu Yonah’s Understanding
Rabbeinu Yonah understood that “zehirus mevi’ah lidei zerizus” means: whoever refrains from pleasures, comes through levels to chassidus and yiras cheit – a shleimus in middos.
—
T. “Yiras Cheit” – What Does It Actually Mean?
The Problem with the Simple Translation
“Fear of sin” in English? – But sin is tasty, not scary! Yiras onesh (fear of punishment) – that’s a different concept, not the same as yiras cheit.
Proof from Pirkei Avos Perek Beis – The Five Students of Rabban Yochanan ben Zakai
Each student has a personal virtue/shleimus, not a list of mitzvos:
– Rebbi Eliezer – “bor sod she’eino me’abed tipah” (intellectual perfection)
– Rebbi Yehoshua – “ashrei yoladeto”
– Rebbi Yosi – “chassid”
– Rebbi Shimon ben Nesanel – “yerei cheit”
– Rebbi Elazar ben Arach – “ma’ayan hamisgaber”
> [Small digression:] These are types of people with middos perfection, not mitzvah-observers. The Rambam shows that the Mishnah speaks of character types, not specific halachic achievements.
The Rambam’s Translation: Yerei Cheit = Nizhar = Zehirus
– “Yerei cheit” = one who has zehirus – the Rambam’s own translation.
– “Cheit” doesn’t mean aveirah in this context – it means pleasure (ta’anug), a specific type of hana’ah.
– Proof: “bechiri Yisrael shelo ta’amu ta’am cheit” – the Rambam says, this doesn’t mean they never had relations; it means they didn’t taste the taste of unbridled pleasure.
“Yirah” Doesn’t Mean “Fear” Here
– “Yirah” means here the opposite of “ahavah” – in English: an aversion. The person simply doesn’t love that type of thing.
– “Yiras cheit” = he loves less the pleasures of the body, specifically matters of relations.
Proof from Rebbi Yochanan
Rebbi Yochanan said “lamdeni yiras cheit mibetulah” – a girl came to the beis hamidrash and requested “Ribbono Shel Olam, yehi ratzon shelo yikashlu bi bnei adam.” This shows that yiras cheit is specifically connected to matters of arayos.
The Rambam’s Definition of “Cheit”
“Cheit” doesn’t mean an aveirah, but a specific type of hana’ah – ta’anugei haguf, especially matters of arayos. Proof from the Gemara: “bechiri Yisrael shelo ta’amu ta’am cheit” – the Rambam in Parshas Mishpatim translates this not that they never sinned, but that they didn’t have a taste/pleasure in that type of hana’ah.
The Virtue of Bachurim
“Na’arei bnei Yisrael” – bachurim who haven’t yet married – have a virtue because they haven’t yet entered into this specific human pleasure. This is a type of perishus.
> [Digression: Discussion with Students] A student asks: if so, is a ten-year-old child even higher? Answer: Yes, the child doesn’t have the yetzer hara, and that’s a certain virtue. A second student argues that one who has a yetzer hara and restrains himself is a greater tzaddik. Both virtues exist – innocence itself also has a shleimus, though it’s not the whole virtue.
R’ Yosef Kapach’s Difficulty
Kapach didn’t understand “zehirus” correctly, translated it as “perishus”. He was partially correct (zehirus = restraining from ta’avos), but “perishus” is not a good translation, because in Rebbi Pinchas ben Yair’s list stand both – zehirus and perishus – as separate levels.
—
U. The Problem of Language Understanding – A Broad Digression
How People Read Chazal
“We are a bunch of autistics, golems of Prague, Claude AI” – we read literally like the son whose father told him “bring me a kettle” and he goes looking for a literal kettle.
Examples: “Go jump in the lake” – he puts on a bathing suit; “Don’t cross my threshold anymore” – he crawls out the window.
The main point: Every language has idioms – words that don’t mean literally. We don’t know the language of Chazal, and therefore we think up Purim Torahs instead of understanding what it actually means.
Compare to English: why does “hard-headed” mean stubborn and not someone with a hard head? Language doesn’t need to make logical sense – it’s an agreement between people. Even the Chachmei HaGemara already didn’t know many pesukim.
—
V. Rambam Moreh Nevuchim Part I Chapter 34 – Why Most People Don’t Learn Sodos HaTorah
The Rambam lists five reasons why most people can’t learn sodos haTorah.
The Fourth Reason: Ma’alos HaMiddos Are an Introduction to Ma’alos Sichliyo
– Foundation: One can’t be a ba’al seichel without good middos (also stated in the introduction to Shemonah Perakim).
– One must have yishuv hadaas – refined middos.
– Why? Because if one is busy with ta’avos and bad middos, one has no time and no vessels for true wisdom.
– Practical conclusion: A “great chacham” with bad middos is far from being a chacham – this is the answer to all questions.
> [Small side note – Ironic remark] “I haven’t yet met the chacham with bad middos” – and “ovrei aveirah leshem shamayim, which hasn’t yet happened.”
—
W. People Born with a Bad Constitution – Impossible for Them to Achieve Shleimus
The Rambam says: There are people who are born with such a temperament (physical constitution) that they can never achieve shleimus. This stands in some contradiction with the foundation that man always has free choice.
First Parable – Anger
Someone born with a very hot heart (strong midas hakaas) – even if he works very hard (exercises), he will always get angry. He won’t become an adam hashalem.
Second Parable – Ta’avah (Libido)
Someone born with physically strong ta’avos (the Rambam as a doctor describes it physiologically – “cham velach”, strong seed production). The Rambam says: “Ki zeh rachok sheyihyeh yerei cheit, afilu hirgil atzmo tachlis hahergel” – he won’t be a yerei cheit. Important nuance: He doesn’t say “ee efshar” (impossible), but “rachok” (far/unlikely) – somewhat weaker than by anger.
What Does “Yerei Cheit” Mean Here? – Philological and Philosophical Analysis
– Yerei cheit doesn’t mean only that he will do aveiros. He can restrain himself – make kabbalos, say tikkun haklali, go to mikvah.
– Yerei cheit means that he should not want bad things, not just not do them. By the Rambam, shleimus is: one must not only not sin, one must not have a desire for it.
– By anger it’s different – anger is an internal feeling, one can’t restrain oneself from feeling. But by cheit (aveirah), the issur is the action, not the feeling – therefore he can restrain himself from doing, but he will never be a yerei cheit in the sense of not wanting at all.
Rebbi Kapach’s Answer (and Rejection)
Rebbi Kapach said: in the Arabic source it doesn’t say “yerei cheit” but “afifah” – a modest one, one with restraint/perishus. But this doesn’t solve the question – because yerei cheit in R’ Shmuel Ibn Tibbon’s translation also means zehirus/nizahrus, not just fear of aveirah. Conclusion: Even with the Arabic word, the Rambam’s position remains: the person won’t achieve perishus in this matter.
—
X. The Tzanzer Rav’s (Divrei Chaim) Critique of the Rambam
The Tzanzer Rav, as a chassid of the Rambam, disagrees with this piece.
– He agrees with the fact: Someone born with strong anger will always be a ragzan.
– But his argument: The Ba’al Shem Tov’s derech (built on Gemara’s) holds that there’s no such thing as a bad middah – only middos that are not used correctly.
– One can transform anger and ta’avah – one can use them leshem shamayim.
– The Tzan
zer Rav’s critique: The Rambam says that such a person can’t use anger leshem shamayim or ta’avah leshem shamayim – and this is what he holds is false.
—
Y. The Rambam’s Position Against the Ba’al Shem Tov’s Derech
The Rambam has an ideal person who has every middah in a certain measure. He would not say that a huge ba’al ta’avah should remain a huge ba’al ta’avah “in avodas Hashem”. Perhaps he should do so (the Rambam doesn’t say he shouldn’t), but a perfect chacham he won’t be.
Why Does Ta’avah Disturb Wisdom? – Practical Reason
– Time problem: A ba’al ta’avah is busy with his ta’avos – he has no time to learn.
– Gemara proof: “Rasha – yitzro tarud beyitzro” – a person occupied with ta’avos has most of his time on it.
– Parable from Shlomo HaMelech: A thousand wives takes a lot of time – “I have a staff, I can’t lead.”
– The Rambam’s tzaddik understands – he’s not busy with other things. The ba’al ta’avah can be a tzaddik (not sin), but the Rambam won’t call him a tzaddik because he doesn’t understand – he’s busy with other things.
> [Side note – Rebbi Yaakov Emden] Rebbi Yaakov Emden said he doesn’t understand why we don’t pasken that every rav should have a pilegesh – but this is not the shitas haRambam.
—
Z. Machlokas Plato and Aristotle – The “More-Less Answer”
The Main Answer to the Question About “Zehirus” and Sophrosyne
– Plato understood the concept sophrosyne (σωφροσύνη) broadly – he connected it with restraint, but in a broader sense.
– Aristotle very strongly narrowed the concept – he brought sophrosyne down to a narrower, specific middah.
– The Rambam goes with Aristotle’s shitah – therefore by him “zehirus”/sophrosyne is a more limited concept.
– But originally – both the Greek word, and the Arabic translation word, and the Yiddish word – all had a broader meaning, similar to Plato’s understanding.
R’ Shimon’s Translation
R’ Shimon was perhaps correct with his translation of “zehirus,” even if he didn’t know the full background. His peirush makes sense lema’aseh – because the original word (whether Greek, Arabic, or Yiddish) does have a broader meaning that fits with his understanding.
Indication of Further Material
There is a whole list of Yiddish words that mean something similar to sophrosyne/zehirus, which can be shown in another whole drashah. But this is only a “more-less” answer – the full answer still needs to be worked out in the next shiur.
—
AA. The Entire Flow of the Shiur – Summary
Middos (character) are more fundamental than devekus → therefore one learns Shemonah Perakim (not Moreh Nevuchim) →
The Rambam’s shitah is derech hamemutzah → first middah: zehirus (middle way between too much ta’avah and no ta’avah) →
Deep textual analysis of how different translators (Ibn Tibbon, Kapach, Schwartz, Shailat, Achituv, Alcharizi) translated the concept from Arabic, with their advantages and disadvantages →
The philosophical rule: new words come when a philosopher recognizes a structure that hasn’t yet been named – “too little ta’avah” has no word because it doesn’t happen often →
The absurdity of “no ta’avah” as an ideal: great people have preferences; halachah disqualifies disconnected people; “super-frumkeit” is often suspect → we live in a contradiction between our theory (more perishus = better) and our intuition (such a person is not normal) →
Derech hamemutzah solves the problem: not extremism, but correct measure – a living judgment, not just a number →
Language analysis of “zehirus”: the word appears almost nowhere in Chazal; the only source as a middah name is Rebbi Pinchas ben Yair’s memra →
“Zehirus” = “yiras cheit” = an aversion to ta’anugei haguf, specifically arayos; not fear of punishment, but loving less that type of hana’ah; the chiddush: a good person doesn’t want to sin, not just he doesn’t do →
People born with extreme middos can’t practically achieve shleimus – not because they will sin, but because they won’t reach the level of not wanting bad things, and they will be too busy for wisdom →
Counter-position: the Chassidic derech (Tzanzer Rav/Ba’al Shem Tov) holds that every middah can be transformed leshem shamayim →
Final answer: machlokas Plato/Aristotle – the Rambam follows Aristotle’s narrower translation of sophrosyne, but the original concept (Greek, Arabic, Yiddish) is broader → the full answer remains for the next shiur.
📝 Full Transcript
Eight Chapters by the Rambam: Temperance and the Middle Path in Character Traits
Introduction: Why Eight Chapters and Not Guide for the Perplexed?
Lecturer:
One moment.
It goes like this. Ah, he’s coming, okay.
So, we’re taking here Shemonah Perakim [Eight Chapters, Maimonides’ introduction to Ethics of the Fathers]. We’re going to learn about the topic of… of what? About the topic of eating, not of running, but of eating. Very important to distinguish.
We’re going to learn and see about the subject of middos [character traits].
Critique of Chasidus: Bein Adam LaMakom vs. Bein Adam LaChaveiro
We already know that I have a bit of politics with the Chasidic world, the shitas haChasidus [the Chasidic approach], because Chasidus is very much occupied with what’s called bein adam laMakom [between man and God], or with devekus [cleaving/attachment to God] and all kinds of such things, and not sufficiently occupied with bein adam lachaveiro [interpersonal ethics].
Reb Yankele said that he holds that it’s possible that Rabbi Yisrael Salanter [founder of the Mussar movement] was completely right, that devekus without good middos, ah, all these things are not important. What comes of it?
Chasidic Stories That Support This Point
I saw the… the… what kind of book? I saw at my father’s a new book, Yalkut Toras Tzvi, or something like that, Yalkut Likutei Toras Tzvi, from the Veretzkier teshuvah [answer], all normal, simple things that he says. And there’s a story there that the Beis Yisroel of Gur [Rabbi Yisrael Alter, 1895-1977, Gerrer Rebbe] said after Yom Tov, after Yom Noraim [the High Holy Days], to his gabbai [synagogue attendant/assistant], to someone, he said that he holds that he made a… he tried, as a Chasidic rebbe tries to make Yom Tov what it should be, and he tells the gabbai that the entire beautiful avodah [spiritual service] is lost by breaking one middah.
So, you see that this was understood. It’s very easy to get excited on Rosh Hashanah [Jewish New Year] and pray. It’s not so difficult. People think that this is the great tzidkus [righteousness] of the rebbe. That the rebbe gives away a dollar to another Jew is a much greater mofes [wonder/miracle]. So that’s the nekudah [point].
Why Eight Chapters and Not Guide for the Perplexed?
And kol zeh [all this], so that’s why I’m learning Eight Chapters. If I wanted to learn Moreh Nevuchim [Guide for the Perplexed], I would need Chasidus, and I would need to learn about the Almighty and theology. But, it’s a hakdamah [introduction], one must first be a bit of a person. I feel that I’m lacking, so I learn what I’m lacking, like the pure ones. That’s the Chasidic story.
More Chasidic Stories: Eating with Taste and Kavanos HaArizal
Another story I saw there, which was more popular here on my WhatsApp, and I wanted to quote with the story. I said, this is just beginning with the Chasidic story, and not. Another story I saw there, and where is it? Ah, ah, no, it’s not the piece.
It says there that someone asked him, he gave him to eat, and there was no salt in it, he said there was no taste. He told them to send it back, bring salt, bring pepper, make it so it should be good. What does it mean, you talk about eating leshem shamayim [for the sake of Heaven], you even have kavanos [intentions], what does it have a taste? He said, you don’t know, whoever wants to have intention with kavanos haArizal [the mystical intentions of Rabbi Yitzchak Luria] must feel a taste in the food. Such a story is written there.
It says here the piece that was seen, that his son-in-law brings that his father-in-law told him, what is the kavanas ha’achilah [the intention of eating]? The kavanas ha’achilah is that the Almighty wants to be meitiv [do good] for people, and the Almighty is chafetz chesed [desires kindness], and we are mekabel [receiving] it. One doesn’t even need to have any kavanos haArizal. This actually fits with kavanos haArizal.
Okay, now, those were the Chasidic stories. I wanted to say that one shouldn’t think we’re doing this. But first one must say this, why are we giving such a shiur? We’re learning Eight Chapters, so we must begin with Eight Chapters and get to it as much as we can. Okay?
The Plan: Nine Middos from the Rambam’s List
So we’re learning this way, we want to learn, and this will be the beginning of a series. I’ve already said a few times, we’ve talked about this, that we’re going to begin to continue a bit in the mehalech [progression/approach]. That the Rambam [Maimonides] here in perek daled [chapter four] has a list of nine middos, nine extreme middos. The list is just a precision that we discussed, here’s a list, and I hold that it would be kedai [worthwhile] to try to learn about each one of the middos that’s on the list, in order to learn a bit about it. Vezeh hachali [and this is the beginning].
First Middah: Zehirus – The Middle Path Between Two Extremes
So the first middah on his list here in this chapter, and also in perek beis [chapter two] there’s a similar list, is the middah that he calls… I brought papers where it says a part of the things that I’m going to tell the world. I hope it’s enough for everyone, but there’s a bunch.
Analysis of Rabbi Shmuel Ibn Tibbon’s Translation
And here it says, let’s see, it says here like this, there’s the first piece from Eight Chapters chapter two or chapter four on the second page. Let’s see, the Rambam gave a mashal [parable/example]. Yes, essentially it’s all just a mashal, because kulo agav [it’s all incidental to] the Gemara is for the derech ha’emtza’i [the middle path]. But al kol panim [in any case], we want to talk about the middos themselves, so why do we need to do this also? We want to talk about the middos themselves.
And he says like this, a mashal, this is the targum [translation] of the first translation that’s here from Rabbi Shmuel ibn Tibbon [12th-13th century translator]. A mashal of a middah that one must speak of from the middle path is hazehirus [temperance/caution]. And so, I’m reading Rabbi Shmuel ibn Tibbon’s translation. “She’hi middah” – on page 2, the second page is what I’m reading. The second page, the other side of the first page, it says Eight Chapters chapter four from the top, and in the middle there’s such a small he’arah [note] that says Rashba [acronym], and I’m reading there.
If someone can read Arabic, he can read for me the first piece, because I don’t know how to read. I can read it, but I don’t know how to pronounce the words. So there’s a shame, barely have I begun Arabic, I won’t know. It’s not a shame, I can say what I want.
Wait, he says, Rabbi Shmuel ibn Tibbon usually translates kim’at [almost] word for word. He says, a mashal of the middos is hazehirus, “she’hi middah memutze’es bein rov hata’avah uvein he’eder hargashas hahana’ah” [that it is a middle trait between excessive desire and the absence of feeling pleasure], that’s his lashon [language/formulation].
The Problem with “Rov HaTa’avah”
So zehirus, there’s a middah called zehirus, and he wants to teach us here that every middah is in the middle of what? Right? You didn’t know, true? I also didn’t know. So that’s what we’re going to learn. So zehirus, we’ve already talked about this once, I actually don’t want to talk about it now, because I’ve had new chiddushim [novel insights] about it.
In any case, “zehirus” is a middah called “zehirus”, so writes Rabbi Eliyahu Shmuel ibn Tibbon, that’s his lashon, yes? The Rambam wrote in Arabic. Zehirus is a middah in between “rov ta’avah” [excessive desire]. Now, this is a bit of a scam that he does “rov ta’avah”, because he says that a middah, the bad of every middah is too much, so “rov ta’avah” is already saying the same thing twice. It should have been a name for ta’avah [desire].
You have a problem, that when he says “rov ta’avah”, he’s giving away the game. In the makor [source] it doesn’t say like that, that’s the truth. That’s actually my mistake. He should have written… I’ll make you now, I’ll now take you the translations. Yes, you catch? “Zehirus” is the correct middah, the middle, right? There must be on one side one bad middah, and on the other side the second bad middah, right? That’s how all bad middos go, too much and too little.
He says like this, “zehirus” – this is the translation of ibn Tibbon – “zehirus is a middah memutze’es bein rov hata’avah”. Now, this is a scam, because memeilah [automatically] you should say “ta’avah” is a middah memutze’es bein rov hata’avah levachur mi’ut hata’avah [versus a small amount of desire]. Once you put in the word “rov”, you gave away the game, you have no word. You say “rov”, he means too much, not rov and mi’ut, right? He means ribui [abundance/excess], right? Ribui ta’avah, and zehirus is less than ribui ta’avah. Okay, so if so, ta’avah is less than ribui ta’avah. Your words don’t fit so well. You understand my problem? Yes, yes, very good.
The Arabic Source: “Al Sharah”
So, “al sharah”, “al sharah” means to be a ba’al ta’avah [one who is ruled by desire], yes, something like that, to be a bad person and a ba’al ta’avah. I’ll tell you later what he means. Rabbi Shmuel ibn Tibbon put it in because he had a problem, because he thought that the word “ta’avah” won’t come out…
Yehudah Alcharizi’s Translation
Student: Who?
Lecturer: Yehudah Alcharizi’s [12th-13th century translator and poet] translation of Eight Chapters is Shmuel ibn Tibbon with tikkun [correction]. He lechatchilah [initially], he didn’t translate himself. He took Shmuel ibn Tibbon’s translation, and he saw that it doesn’t fit at all with the Arabic, so he changed it. Or changed dikduk [grammar], he held that he knows dikduk better than Shmuel ibn Tibbon, he knows Hebrew. But almost not, this is nimshach acharav [follows after him], this is not a mistake. It’s not a mistake, there’s a huge reason why he writes it, because writing “bein ta’avah” is also not a good word, because we’re accustomed, derech agav [by the way], I want to tell you a second thing.
Why “Ba’al Ta’avah” is Better than “Ta’avah”
By us it would indeed make sense. In our language it would make sense. In Yiddish it would make sense. Why? Because in Yiddish, if you tell someone that he’s a ba’al ta’avah, you don’t mean that he enjoys his krias haTorah [Torah reading]. You mean to say that he’s a glutton, true? He has too much ta’avah. And the truth is that the lashon is not our lashon, but the Rambam’s own lashon itself.
Rabbi Shmuel ibn Tibbon was a good translator, but not such a translator as the Rambam himself is a translator. How do I know that the Rambam himself is a translator? You don’t need letters, you just need to open Mishneh Torah of the Rambam [Maimonides’ code of Jewish law]. And there you see the same thing as here, yes? Look on page 1 you’ll see. Go back a page, you’ll see how the Rambam himself is a translator of the two ketzavos [extremes].
The Rambam’s Own Lashon in Mishneh Torah
It’s very interesting. The first, what he translates here “rov ta’avah”, the Rambam calls “ba’al ta’avah”. “Ba’al ta’avah” is a lashon of the chachamim [the Sages]. We’re accustomed to speak this way, “ba’al ta’avah” means too much ta’avah. If so, Rabbi Shmuel ibn Tibbon should have written “hata’avah”. “Ba’al ta’avah” is understood as the person who is a ba’al ta’avah, right? But he can write “ta’avah”. But in Arabic, the word “sharah” – I don’t know – means approximately like ta’avah, but it has the connotation of too much, because it’s a bad middah. When you say it’s bad, you mean to say too much, not just hana’ah [pleasure] and ta’anug [enjoyment].
Comparison of Different Translations
So this is a… yes. And you’ll see here the meshalim [parables]… and where is my page? Rabbi Schwartz, Rabbi Michael Schwartz, has – I think – the best translation there is. His translation here in Eight Chapters is more… he has his own klalim [rules/principles] for how he translates. But you can see here, where is it? What? No, no. Schwartz writes… he knows Arabic, should I tell you? Yes, he has a chiddushim [novel commentary] on Guide for the Perplexed. Yes. But he writes better than Kapach [Rabbi Yosef Kapach, 20th century Yemenite scholar and translator]. We’ll soon talk about how Kapach translates here the first verse.
But Schwartz has a minhag [custom/practice] that he fixes the grammar. If you’ll look at the piece you’ll see that lemoshal [for example]… I can show you it very easily in the previous pieces.
Schwartz’s Grammatical Corrections
If you’ll look here when it says “ume’alos hachelekh hazeh merubos kazehirus” [and the virtues of this part are many, like temperance], on page 1, go back, I’ll show you something. And we can talk about translation. Look on page 1 to see, yes, in perek vav [chapter six], in chapter six of Eight Chapters the Rambam talks about how every chelek [part] has its ma’alos [virtues], so the ma’alos hamiddos [virtues of character traits] belong to the hachelekh hamis’orer [the aroused/appetitive part], and he says that there are many ma’alos in this part, lemoshal, for example, yes, for example zehirus. So, I want today such a simple thing, in Arabic one says
Translations of the Rambam’s Eight Chapters: Comparison of Translators and Analysis of Terminology
Comparison of Different Translators: Schwartz, Kapach, Ibn Tibbon
Schwartz’s Method in Translation
Instructor: What? No, no. Schwartz writes… he knows Arabic? Yes. Kapach also wrote like this? Yes. But he writes better than Kapach. We’ll soon talk when he has Kapach’s translation here as the first translation. But Schwartz also has a minhag that he fixes the grammar.
Example: The Arabic Sentence Structure by Ibn Tibbon
Instructor: Let me take you back to the piece that you see, that for example… I can show you it very easily in the previous pieces.
Look here, when it says “ume’alos hachelekh hazeh merubos kazehirus” on page one. Go back, I just want to show you something, and then we’ll talk about translations. So, I wanted to say… Look on page one, you’ll see, yes, in chapter two in yes, in chapter two in Eight Chapters the Rambam talks about how every part has its virtues, so the virtues of the character traits belong to the aroused part, and he says that there are many virtues in this part, for example, on your anger and your wrath, for example zehirus.
So, I wanted to say a simple thing. In Arabic one says “zeh hachelekh”, that’s the order, “hatha aljuz'”, the… “hatha” perhaps, “aljuz'”, the part. In Arabic one says the “zeh” before the thing being discussed. In lashon hakodesh one doesn’t speak like that. One doesn’t say “zeh hachelekh”, one says “chelekh zeh”.
And they notice that almost all translators write “zeh hachelekh”. That means, Rabbi Shmuel ibn Tibbon and Rabbi Achituv who follows him, write… they, Rabbi Shmuel ibn Tibbon has a minhag, he follows the Arabic sentence structure, even when it doesn’t make sense in lashon hakodesh.
For example, in Arabic one says “zeh hasefer”, or “yif’aleh zeh hasefer”, “tochen zeh hasefer”. In Yiddish it doesn’t make sense, in Hebrew also not. But, to say, I remember the first piece that we learned, “lamah chiber hamechaber zeh hamesechta vezeh haseder?”. In lashon hakodesh one doesn’t write like that, one writes “hamesechta hazo vehaseder hazeh”.
So, in Arabic the “zeh” always goes before the… that’s the rule, that’s simply how one writes the sentence, the grammar of Arabic. Rabbi Shmuel ibn Tibbon will always translate in the Arabic order.
Advantages and Disadvantages of Ibn Tibbon’s Method
Instructor: For me it helps very much, because I don’t know Arabic, but here I can know exactly which word he translates. But for a normal person he can become… it makes it harder to read, because every sentence is backwards.
So, this is for example something that Achituv also writes like this. Someone like Schwartz, he writes over to write the sentences always, so that it should fit in lashon hakodesh, in the way how he would have written in lashon hakodesh the sentence.
Yes, yes, there’s a deficiency that he… no, one second, there’s another thing. There’s a deficiency that he, sometimes his pshat [plain meaning] isn’t correct. Because I have the original Sefardi, I can know precisely what I’m learning… This is a problem of not being pleasant to read, which is perhaps more precise, because sometimes he twists the sentence, but it reads wrong. It’s already a commentary, and it’s not correct.
Kapach’s Method
Instructor: Rabbi Kapach fixes when he wants, and when he doesn’t want he doesn’t fix. He knows himself when it’s better.
Student: What? From? From Shemonah Perakim [Eight Chapters] there isn’t.
Instructor: Because he also fixes a lot of grammar, but the problem with Rabbi Kapach is that he generally doesn’t care what’s written in the source, so it’s not interesting. Schwarz does care, but he fixes grammar, which makes it, he moves around the pronouns, such sorts of things, according to how it should be.
Analysis of Terminology: Ta’avah, Ta’avanut, Zehirut
The Word “Ta’avanut” – A Terminological Analysis
Instructor: So they translated ta’avanut. Ta’avanut is just a word in Hebrew. In Yiddish, or in our language, one said ta’avah, ba’al ta’avah. Ta’avanut is simply, in Hebrew it sounds worse when one says ta’avanut than when one says ta’avah. It’s the same thing. The same word.
So, yes, being engaged in ta’avah. So it already includes the too much. Because you understand, when one says that he is a ta’avan, it doesn’t mean to say that he enjoys a little pleasure, it already means too much.
Ibn Tibbon’s Problem with “Ta’avah”
Instructor: So the philosopher Tibbon didn’t have such a word, because for him the word ta’avah isn’t that. And in his world it didn’t make sense to say ta’avah, because too much. He didn’t know that the word ta’avah is a bad word. We know it already because we’ve learned dozens of books. He didn’t know. So he had to write in “rov ta’avah” [excessive desire] so that it would make sense at all.
Zehirut – The Middah Between Two Extremes
Instructor: Okay, anyways, let’s go on further. Zehirut, we haven’t yet spoken about zehirut. I just want to show what zehirut is about, from here you can see clearly what it’s about. It’s a middah [character trait] between rov ta’avah and between he’eder hargashat hahana’ah [lack of feeling pleasure].
Here you can see that Shailat fixed here, he wrote “he’eder hahargashah bahana’ah,” because that’s literally how the Arabic tells you. But certainly here Rabbi Kapach made more sense, more readable. Not feeling pleasure. Okay?
By the way, it could be that Day is more precise in how he translates it, “not having too little feeling in pleasure.” It’s more or less the same thing, but when you read it and write it over “he’eder hargashat hana’ah,” people mean that it means to say that the person is missing some feeling, he’s missing something or even a physical thing, he’s missing his “sense of taste” or even psychologically, he doesn’t love himself. It doesn’t mean that he doesn’t love himself, it means that he has no feeling in it. It’s a bit different.
The Rambam’s Terminology in Mishneh Torah: “Ba’al Ta’avah” and “Tahor Guf”
Searching for the Source of “Tahor Guf”
Instructor: Okay? Now, there’s the second opinion, the second side of being bad. This is a bit of a funny word, and it’s a funny word for a reason. Why is it a funny word? What bothers you about this?
Let me tell you. “Ba’al ta’avah,” go back to the Rambam here in Hilchot… what’s it called? In Mishneh Torah. Let’s see, look what’s written in Mishneh Torah. In Mishneh Torah it says that there is a ba’al ta’avah. What did we speak about? Ba’al ta’avah is a word that… I mean that there are pesukim [verses] and Chazal [the Sages] where ba’al ta’avah means this and that, one needs to still think clearly. I mean that in the Rambam Frankel one will see where he marks where the Rambam takes the language from.
After that he says, “veyiheyeh tahor guf beyoter” [and he will be exceedingly pure of body], that’s the other side, “velo yit’aveh afiloh ledvarim me’atim shehaguf tzarich lahem” [and he will not desire even the few things that the body needs]. So the Rambam found a word, it’s called “tahor guf.” I don’t know where he took the word from. Do you know from where?
Student: One needs to check in the… whoever knows should tell me. One needs to check in Shabti Frankel if he knows.
Student: Yes, there it means… yes.
Instructor: He means to say… yes, but the Rambam needs to take… the Rambam in Mishneh Torah has the same problem that we have. He’s searching for words for things.
Discussion About “Ba’al Ta’avah” and “Tahor Guf”
Instructor: Here you notice such a problem. Ba’al ta’avah, okay, it probably says in Chazal. And ba’al ta’avah, a ba’ner, do you remember where? He told us the zecher ta’avah [male desire]. A ba’al ta’avah. There’s a ba’al ga’avah [arrogant person]. We can speak here. There are owners. We can be the owners of various good or bad middot, yes? “Ba’al nefesh” [master of the soul] is written in a pasuk. Ba’al ta’avah.
Taharat haguf [purity of body], tahor guf.
Student: Where does it say that he’s a ba’al ta’avah?
Instructor: Ask books. They bring the Rambam, a great proof, I also know that. That tahor means to purify, that makes it here as if one can purify a house. It’s written as if the kohen [priest] comes and purifies, as if he cleaned out the house, he cleaned out the person. It’s a crazy chiddush [novel interpretation] from a gentile.
Student: What? Tahor we know, tahor there are two types of taharah [purity], there’s taharah… the Rambam says this not that, he means to say taharah not taharah from… not taharah from… there is by tzara’at kenim [leprosy of garments] a taharat haguf, that one purifies… but there taharat haguf means to clean, or to clean from tumah [ritual impurity], or to clean from dirt. Here is something that he’s a… he’s a pure soul, he says. Not a soul, a pure body. His body doesn’t have so much love for eating. He has a desire for pure things.
Student: I see here it says “lev tahor” [pure heart].
Instructor: Lev tahor? What should I do with lev tahor? I mean that means a good intention or something like that, no? I don’t know. I’ll need to search better. I won’t search for it now. I don’t remember. If I knew I could have answered you.
Broader Discussion About “Tahor Guf” in Lashon Chachamim
Instructor: Anyway, you see that I want to show you that the Rambam… okay, “aliba denkeem” as an example, “enkeem” is not a word at all. Have you heard of the word “hargeh”? Really? I haven’t heard of it until this piece of Rambam, really? So, what does that mean? That there aren’t such people, really.
Student: I mean that it says in places “guf tahor.”
Instructor: “Guf tahor” is a language… guf naki [clean body]. “Taharat haguf vehanefesh” [purity of body and soul] there’s a chapter. Just a person who is tahor, I mean in the sense of not having bad middot, of not having many ta’avot [desires]. There isn’t such a language?
Student: You can check if “taharat haguf vehanefesh” there is such a letter?
Instructor: There is in Hilchot Tefillah [Laws of Prayer] “taharah,” and it’s a lashon chachamim [language of the Sages], “yesh lecha guf tahor migufoh shel Moshe Rabbeinu” [do you have a body purer than the body of Moses our teacher]. There are such sorts of languages. Avraham Avinu [Abraham our forefather] had a guf tahor. There are places where such language is written. In Devarim Rabbah for example.
Philosophical Principles: Words and Concepts
When Philosophers Create New Terminology
Instructor: Let’s see if in my opinion… first of all, I’m always very strong. Second, because I want to tell you why. Did you see that? We’re not a shiur [lesson] in dikduk [grammar].
What I want to show you is, when a Jew writes a book and he writes words that no one has heard, he doesn’t mean that the words haven’t been heard, the concepts haven’t been heard. The problem isn’t the word, the problem is with the concept, right?
A thing that doesn’t have a word, just as everyone knows that Eskimos have many words for snow, just, let’s say. So one says for example, right? And Jews have many words for money. No, they don’t. They have “kein gelt,” “fein gelt,” “fardorbeneh gelt” – everything means money.
So, in the same way, a thing that happens, there are words for it. A thing that doesn’t happen, comes a philosopher, that’s one of the things that philosophers do, and sometimes you see that they think up new words, or they use old words in new ways. Why? Because he grasped that here there’s a structure, he understands something that there wasn’t a word for until now.
Philosophical Analysis of Middot: Why Words Are Missing for Certain Middot
Why Do Philosophers Think Up New Words?
Instructor:
No, they don’t. They have money, tein gelt, fachdach gelt, everything means money.
So, the same way, a thing that happens, there are words for it. A thing that doesn’t happen, comes a philosopher, that’s one of the things that philosophers do sometimes, you see that they think up new words, or they use old words in funny ways. Why? Because he grasped that there’s here a structure, he understands something that there wasn’t a word for.
And in every chochmah [wisdom] almost there’s such a thing, that one thinks up new words, or one thinks new meanings for old words. So, I don’t know if you notice this, if you learn any science, you’ll see that they’re always making up words. Why do I have to make up words? What was wrong? You didn’t have a word for me? I know something that you didn’t know.
People have words for things that they speak about day to day, there’s a word for it. But a thing that isn’t noticed day to day, it’s something a deeper thing, it’s something a more thing that one needs to be mitbonen [contemplative] to know at all that it exists, there’s no word for it. One begins to search for words.
The Case of “Ba’al Ta’avah” – Why Is a Word Missing for “Too Little Ta’avah”?
Instructor:
So, ba’al ta’avah, that’s a word, we can quite well the ba’al ta’avah. What the middah beinonit [middle trait] is called one needs to speak soon, but because ba’alei ta’avah one has met many times, it’s a normal thing to be really, but to have too little ta’avot, whatever the limit of too little is, that a person should have this problem, I don’t know if chachamim [sages] met that person almost not, in any case.
It’s a choleh [sick person], it’s no less, it’s not covered, it’s not for a middah. And I would say the same thing, I’m not going into someone’s rebbe’s shitah [approach], I don’t need to believe every thing stands on the forefront. Ah, what? Not. No, could be, could be, but that is already, I would have looked at more like a deficit, like some kind of machalah [illness], something like that.
There are prisoners, ka’as [anger], there’s no koach [strength]. When we speak here, we speak about the inyan [matter] of a ba’al ta’avah, a middah, right? There are middot that people are born with them, or are born with some kind of netiyah [inclination] to them, as the Rambam says, they have a hachanah [preparation] for them. But people who love to eat, there aren’t people who have too little love to eat. I know, it’s hard to find such people. Sometimes such a person happens, but it’s hard to find such a person.
That’s the fact, that’s the reason why there’s no normal word for it, not in lashon hakodesh [Hebrew], not in Arabic, not in Greek.
Discussion: The Arabic and Greek Terminology
Student:
Yes, in Arabic it means the same thing, it translates exactly that. I told you what it says in Arabic, he’eder hargashat hana’ot [lack of feeling pleasures], literally word for word, one who feels too little pleasure.
Instructor:
I don’t know, I need to search, I haven’t found. I searched to look in Frankel, I don’t have it here.
Student:
There is, there is.
Instructor:
Not here? Then I don’t rely. How does it say by you?
Student:
It says there like this, that the rule that he won’t have any taste in eating.
Instructor:
I don’t have the chochmah here. There is online, I need to search online. You’re right.
Student:
I can’t figure out the things in the middle.
Instructor:
It’s a midrash not.
I’ll look it up at home, it’s too archaic the Rambam’s language. But the fact is that the Rambam was tremendous in Arabic and tremendous in Greek.
Aristotle’s Sefer HaMidot and the Source of the List
Instructor:
And the holy rabbi, Rabbi Aristotle the holy or the impure, I don’t know, he says thus in his book where he makes the list, okay? Sefer HaMidot, there is in Otzar HaChochmah this book, if someone wants to see it. Sefer HaMidot, there is in Yiddish also. In Otzar HaChochmah there is in lashon hakodesh. No, it’s not in lashon hakodesh, it’s in lashon hakodesh in Otzar HaChochmah.
And he says thus, since he goes, in Book 3 Chapter 7 in our editions in any case, it says there thus, he speaks here, he makes here the list. And this is more or less the list that is here now comes from there, because it’s not exactly from there, it could be that there were middle steps also. But in any case, the elder grandfather of the list comes from there.
He says that the derech hamemutza [middle path] is the good way, and both one needs to speak of the extremes, without the extremes one hasn’t understood. Also because without the extremes, and mussar [ethics] is about lema’aseh [in practice], not about theories, one wants to know practically.
Aristotle’s Remark About Middot Without Names
Instructor:
He says thus, he says that a portion of them don’t have names. The Rambam will be tomorrow the end of his list, that not all have names, and the reason why they don’t have names is about this. He says that some don’t have names, and he says when he speaks of pleasure and pain, which this is the subject of the middah that we’re speaking now, he says thus, and one has spoken about this ba’al, he says thus, in the middle here stands temperance in the translation, that’s the zehirut, and he says, too much means that here stands dissipation, in short to be a glutton, and he says, and after that he says thus, those who have too little of the subject of ta’anug [pleasure], one doesn’t find many, therefore they don’t have a name, therefore one will call them insensible, that’s his translation on the side, he writes a literal translation, which sounds not at all taken, not un-sensing, but un-sensing in simple means not, that un-sensing would have meant a blind person, something like that, but he says, one doesn’t find such people many, therefore the language hasn’t given them a name, we need to speak, we according to our calculation must be such a thing, not because there’s such a problem, there’s no problem that one has, you can say that a person is an illness, I’m not speaking of that, he doesn’t have an appetite, but it’s not the essence a problem that it happens such, so therefore it doesn’t have a name.
Critical Remark: Did They Invent the Extreme?
Instructor:
And since so are, one can even have complaints on Aristotle that he does this, on the Rambam, you can even complain that here he just invented a problem, you want to make a secret that every middah is a middle, therefore it must be from both sides, and not always is there from both sides, you invent, it is yes there, theoretically is yes there, you can be in a certain measure is yes there, it could be that a person is a bit more on that side.
There isn’t a spectrum bet that there’s too much and too little. There isn’t a spectrum, because one can’t be too good or wherever. It was one at my shiur from what the Divrei Chaim mitzvah doesn’t mean that it’s a spectrum. But it’s quite means that there’s too much and too little. Now, ah, really.
Back to the Main Subject: What Is Zehirut?
Instructor:
Now back to the main subject. The main subject that I want to know, that you wanted to know, what is the definition of zehirut, a middah that is between too much enjoying oneself, too much loving to have pleasure, and too little loving pleasure. That’s the question that we have. A good question. From our teacher.
Discussion: What Does “Zehirut” Mean?
Instructor:
So like this, what? Perhaps it means what? If I tell you the word zehirut, what do you think it means? Do you know lashon hakodesh? What does zehirut translate to? It’s an inyan [matter] of zehirut.
Student:
Careful.
Instructor:
What? What’s the middle line? Careful. It means to be cautious in your actions. Very good.
What does Rabbi Shmuel ibn Tibbon say? What’s the translation? He says that it’s the translation of a word in Arabic which is ifah, al ifah, the ifah. Ifah or iffah, I don’t know how, iffah I mean he tells me. That’s the translation of it. Iffah is a word that translates a word in Greek which is called… I didn’t remember the word, sophrosyne. Okay? Sophrosyne. In English usually one translates it temperance.
I’ll look in the Rambam here. This is, one minute, this is the correct, I’ll tell you what it’s about.
How Are Middot Divided by the Rambam? – According to Subjects
Instructor:
Let’s Recall Something Correct
Let’s recall something correct, and this is clear, this can be seen clearly in the Rambam here, right? How are all these middos (character traits) divided up? We already spoke one of the two shiurim (lectures) that there are different ways how one can make middos, right? When we make middos, we speak of certain middos, we spoke about why it would be a good thing in general to speak of certain middos.
When we make lists of middos, there are different ways how one can make the list, right? How, the way how the Rambam and Aristotle make the list is lefi neshayim (according to subjects/topics). In other words, if there is a part of life, a part of human life, which is involved with money, the middah of money is to have a certain, it’s kovea shem bifnei atzmo (establishes a category in itself).
Money has two or three or four middos, which are many parts of it, there’s making money, spending money, sharing money, there are all kinds of matters of money. But what divides the middah is not what lies binefesh (in the soul), it starts from the outside, one can say, right? It’s a subject, and the subject has a good way of conducting oneself and a bad way of conducting oneself. The correct way is called the good middah, and the middah binefesh, the hergel (habit) or the middah, the techunah nafshit (character trait) which makes a person conduct himself that way, that is the middah of it, right? That is how it’s divided up, right?
If you want to know what a middah is in the Rambam’s world, you don’t need to make an X-ray on your soul and see which parts it has and what sort of retzonot (desires) lie in it. On the contrary, you need to look at what sort of thing you’re talking about, what is the object of the middah. Right?
Application to Our Middah: Ta’anug (Pleasure) Is the Subject
Maggid Shiur:
So, when we speak of the middah that we’re speaking of, you can immediately see from the too much and too little, that the object of it is a thing called ta’anug (pleasure), pleasure in English. I can be more meduyak (precise), but at least that. Ta’anug. Ta’avah is too much pleasure, too much love of pleasure, right? Not actually having pleasure. And too little is too little love of pleasure. It shouldn’t be too little either.
Even if you say, you can say a person is actually sick, or perhaps there is also a correct measure, that a person should have hana’ah (enjoyment) from certain things, not too little. That’s the meaning. So, the subject of the middah is pleasure, ta’anug, ta’avah. Too much is not good, too little is not good, and in the middle one must arrive.
The “Derech Ha-Memutza” (Middle Path) – An Analysis of What People Already Think
Maggid Shiur:
Everyone knows, so let’s remember, when we say that all middos tovos (good character traits) are middos emtza’iyot (middle traits), what we actually mean is, as Reb Yeshaya once asked very nicely, everyone holds that he is in the middle anyway, right? Everyone holds that more religious than me is a fanatic, and less and freer than me is a shaygetz (irreligious person), true? And he uses this to say that people are biased, but this is very nice.
But one can also learn from this that everyone admits that whatever the correct thing is, is a middle. It’s not, no one says, “I am the most extreme, and one must be extreme.” Except for the Chazon Ish (Chazon Ish, 20th century rabbinic authority), who also doesn’t mean it literally. Except for that, no normal person says, you don’t find such a person, he doesn’t say, “I am crazily fanatical.” If he says that, he only means it to anger you, because it’s always politics. But actually, he says, “No, I am correct. More than me would be fanatical, less than me is just an animal. I am exactly in the middle.” Yes?
So, in other words, bring this out. What they say that middos are a derech ha-memutza is an analysis of what you already think, right? Like all philosophy, all correct philosophies are not to tell you a new thing that you didn’t know, but to explain better to you what you knew, which was a bit confused. When you say yes, what I say is correct, we have learned this already. Right?
When people go around and say things that they don’t clearly grasp what they’re saying. People go around and say, for example, that they love a season.
Derech Ha-Memutza: The Contradiction of “No Ta’avah Is the Ideal”
Philosophy as Analysis of What We Already Know
Maggid Shiur:
I am exactly in the middle, yes? It would be in other words. Let’s bring this out. What they say that middos are a derech ha-memutza (derech ha-memutza: the middle path) is an analysis of what you already think, right? That’s how all philosophy was, all correct philosophy, is not to tell you a new thing that you didn’t know, it’s to explain better to you what you knew, which was a bit confused. When you say yes, what I say is correct? We have learned, I mean you know this already. Right?
The Confusion: From “Less Is Better” to “Nothing Is the Ideal”
When people go around and say things, they don’t clearly grasp what they’re saying. People go around and say, for example, that they love, ah, it’s good to be restrained, let’s not use the word restrained, it’s not good to be a coarse glutton, yes?
Now, many times people get confused. The Rambam (Rambam: Maimonides) speaks about this in the rest of the chapter, a large part of the rest of the chapter is about what people get confused about. He says, a person thinks, if so, the ideal person is one who is on that side. The ideal person is someone who never eats, he doesn’t feel any taste in food, he doesn’t get married. That is the ideal person, because you tell me that it’s a virtue to be less of a glutton. True? It’s true.
And they speak this way because most people don’t have the problem of being too little of a glutton, they have the problem of being too much of a glutton. One says always, to all mashgichim (mashgichim: spiritual supervisors) and all, every person admits, one doesn’t need to be religious to admit, every person admits that too much of a glutton is not good. By eating most people admit, one doesn’t need to say it again. Okay, we are relying, we’re speaking of the people who admit, okay?
The Contradiction That People Create
But when the person says this, he brings himself a contradiction. Okay, if so, the ideal person would be one who is a contradiction to what you say is the ideal person, one who has no ta’avah (ta’avah: desire) at all, he has no pleasure in anything at all. He says, many times he says yes, but I’m not on that madreigah (madreigah: spiritual level). Right? What do people say when you tell them this?
Okay, I want to tell you a secret. The excuse is true, but “I’m not on that madreigah” one must stop saying. It’s one of the great habits of laziness of thought.
Great Principle: When “Madreigos” (Levels) Is an Excuse Not to Think
Okay, I believe I’ll close up for the minute, because it’s not my shiur today. I’ll say a principle, klal gadol ba-Torah (klal gadol ba-Torah: a great principle in Torah), Yitzchak Lau’s principles, someone will make a list of my principles, this is one of my principles. When the answer to a basic confusion in your thought is, there are madreigos, we’re not on that madreigah, you check your assumptions. As a rule, amar Rabbi Yitzchak (amar Rabbi Yitzchak: thus said Rabbi Yitzchak), kol makom she-atah motze akum v’avodah zarah (kol makom she-atah motze akum v’avodah zarah: wherever you find idolatry – a humorous formulation), madreigos, we’re not on that madreigah, you should check, something is wrong. That’s what I hold.
Why? You can think yourself why.
Questions and Discussion: Is “Madreigos” Always an Excuse?
Student:
I didn’t say that there are never such things that there are madreigos.
Maggid Shiur:
I said that this is usually, in the world that I know, I don’t know how they conduct themselves in Japan, in the world that I know, usually when someone says this, the simple meaning is he has no mind to think, or this is a way of stopping thinking. It’s not a way… I don’t want to say the examples, I can give you more examples, many examples that I’m not afraid of bandits who don’t hold like us, I can give you. But I’m saying a principle.
Therefore, back to the… No, no, no.
Student:
No, that’s not something added. That is a madreigah.
Maggid Shiur:
I don’t agree. I don’t agree, that’s not a madreigah, that’s normal. One must be crazy to complain all the time. That is a point. But he doesn’t agree. He smiles, he’s happy. What’s bad? Why should he be drawn? Why should he be drawn?
One minute, I told you that most people are not fools and idiots. Did I say it’s not a madreigah. It’s not a madreigah. I don’t agree. I am not in agreement. But this is, I mean, I don’t want to go off the subject too far, okay? There’s a speed limit, there’s such a shoulder how far one can go out a bit and not too far.
So, I have such a principle, when one deters… A person should not suffer in his soul, okay? Our shiur is not a workshop to learn things, but to learn how to learn, right? Don’t suffer in your soul. When I know for myself, when I come to a sugya (sugya: Talmudic topic) and I start to say, “You see, there are many madreigos, we’re not on that madreigah, we don’t understand,” I know that I’ve made a shortcut. I’m not holding by learning now, okay? If I need to travel further, if I need to sleep peacefully, that’s a good answer. It’s not, but that’s never a good answer, okay?
And here too, I want to show, this is a way of escaping the contradiction. Okay? Let’s go back to our example, okay? This is a prime habit of that which one may not think, I must restrain myself from it.
The Ice Cream Example: A Person Without Preferences Is Not Normal
A person says to a person, so actually I shouldn’t love anything at all. Okay, so I ask you, you yourself, have you ever met such a person who has no thing at all that he loves? Okay? Let’s even speak of food, okay?
If I meet a person, I have met such people, I don’t want to be a liar, but that’s a small problem, the other problem is a lie. But if it were truly so, I would stay away from that person. Do you agree? You meet a person who doesn’t have, what should every person have things that he loves, he has food that he loves, according to his nature, according to his upbringing, whatever it is, yes? Let’s say.
You say that it’s not a big deal, everyone understands that, you will admit that loving food too much is not good, it’s a middah that is the opposite of that, which is what one shouldn’t be meshubad (meshubad: enslaved). Let’s call the middah, how do you call it in Yiddish, not to be a ba’al ta’avah (ba’al ta’avah: one ruled by desire)? The positive middah has a name, what is it called?
Questions and Discussion: What Do You Call the Middah?
Student:
A parush (parush: ascetic)?
Maggid Shiur:
Do you have a better name? Parush is negative. Refined? Noble? How is it called, aesthetic? Hmm, feels not like that. A what? How do you say it in Yiddish? How do you say it in the talks? Not to be a ba’al ta’avah, but to be a… Worked on? Refined? Restrained? Okay, one of these things.
Student:
What?
Maggid Shiur:
They’re all negative things, do you grasp? There’s a problem here. None of them is what it should be. Noble? Noble can mean many more things than the subject here. Worked on.
Student:
Very good, but the worked on is very good.
Maggid Shiur:
The most worked on is not drawn to anything at all. You go with him, and you show him three flavors of ice cream. Okay, he has never eaten ice cream, you don’t know. Let’s say that he’s a normal person, he grew up in America, there’s no such thing that he hasn’t eaten ice cream his whole life, right? You ask him, which do you love, the chocolate or the vanilla? He tells you, “Neither of them.” I mean that one must send him to a doctor. Actually send to a doctor, because he has something, he has no appetite, or he’s depressed, or something.
Questions and Discussion: Is This Really True?
Student:
I bring you such a matter, do you know people in America, the greatest ascetics. I once heard from one who said, one of them? I mean such a shock, he does love one of them? He perhaps works on himself, he specifically doesn’t love the things, okay. He won’t tell you that he hates it, we’ll talk about that. Do you believe there is such a person?
Maggid Shiur:
No, I can’t be sure. Every person is different. You can understand what I mean to say.
Student:
Ah, because it’s not fasting, it’s kavod (kavod: honor), and he is from kavod.
Maggid Shiur:
Okay, I understand, it’s not kavod. But let’s be real. There are three people who were at a party, but you’re not coming here today. Because it’s another one of the excuses that we use to stop thinking. I’m not saying it’s not true, I’m just saying that in practice, I have a principle, when you stop the thought, I don’t like it. Because you would have had to think something, I do want to understand.
He says, ah, today there actually isn’t, today one is unfortunately born in America, it’s an olam ha-malei ta’avot (olam ha-malei ta’avot: a world full of desires), there isn’t one Jew and no gentile in all of America who doesn’t have, who isn’t drawn to one of the two things. I’m saying a funny example, it could be that one hates ice cream, but he doesn’t hate wrong.
Tikkun Ha-Middos Is Not Restraining Oneself
Student:
No, not he restrains himself.
Maggid Shiur:
Let’s recall the basic foundation of tikkun ha-middot (tikkun ha-middot: character refinement). Tikkun ha-middot is not that one restrains oneself, right? Restraining oneself is a moshel b’yitzro (moshel b’yitzro: one who rules over his inclination), it’s a very beautiful thing. We’re speaking of the ideal which is already so, right? He is already a tzaddik gamur (tzaddik gamur: complete righteous person). The tzaddik gamur doesn’t know at all which ice cream he loves, he doesn’t love any of them, properly. If the doctor will tell him that he needs to eat it, he will eat it. He has, he doesn’t know at all what this is. Can you imagine such a person?
Student:
There are certain things that people love that another doesn’t love at all.
Maggid Shiur:
Okay, very good, very good.
Student:
A child loves candy, and he gets older, and he doesn’t even have anything on it.
Maggid Shiur:
Correct, correct, it’s a childish ta’avah. Could be. An adult, an adult, ice cream is very much a good thing. What do they talk about regarding shidduchim (matchmaking)? What do they talk about people who died? Or the news?
Student:
Very good, in shul.
Maggid Shiur:
One of them has zero preference?
Student:
Very good, I agree, I agree. It could be, very good.
Derech Ha-Memutza Means the Right Things, Not “Zero”
Maggid Shiur:
But let’s be more clear. I agree. This is a hachanah (hachanah: preparation) that Aristotle (Aristotle) made in his talk. I just want to tell you that it’s true that if one speaks of specifics, for example, an adult person, there are many adult people who don’t love any candies at all, true. There are those who do. But it’s not required that he shouldn’t love any candies at all. Believe me. Very good. But I’m speaking now of the middos… Let’s… Again, what I’m trying to bring you is to the contradiction that you have.
You speak… I agree. This is still meanwhile the ta’avot. Again, now you’re talking about the derech ha-memutza. That is correct. A child is suited to love candies. A grandfather who loves candies, something is wrong. A grandfather should already love steak. He should love… Right, so a grandfather loves steak. On the contrary, a child shouldn’t love steak, I don’t understand what he wants from him. A grandfather loves steak, that makes sense. And whiskey, and all such sorts of things that children don’t understand. But… Okay, this I still agree with.
So now, now you’re talking exactly about derech ha-memutza. What does derech ha-memutza mean? Not in the middle. It means that you’re ra’uy, right, you’re suited to have the right things. You speak with a person who doesn’t love steak, you think he is something… He hasn’t grown up yet, he still loves ketchup with hamburger, what’s it called, the hot dogs. Yes, something is wrong with him. But an older person has other loves. Okay, so this one should love, and that not love.
The Absurdity of the “Ideal Tzaddik” Without Any Pleasure
But when that’s what your emunah (faith) was, I want to now catch you in your contradiction in your emunah. You say that the ideal person doesn’t love anything at all, right? He doesn’t love to eat, basically.
Now, you’re gonna maybe concede that he might have to… he’ll die without eating anything, so he forces himself to eat, the tzaddik. He feels like a person who has no appetite at all, and one must literally shove the food down his throat, because it’s very hard to eat without any pleasure. Maybe even impossible. That’s the ideal tzaddik.
I ask you a question. An ideal tzaddik… one minute. I ask you such a thing. So, into eating at all? Very good. No, not into it is a bit less. I want to tell you completely. You say that we’re simply not on the level of not being completely. But the ideal tzaddik eats only with IV, basically, because he has absolutely no pleasure at all, and it’s very hard to… the throat basically doesn’t tolerate any pleasure, almost not, he can perhaps only drink water. So basically, his wife drags him to the IV every few weeks so that he shouldn’t die of hunger.
What kind of piece of hana’ah (pleasure) is that if he has no preference? That means he’s close to the grave. That’s how we describe certain people. We describe people like that, sometimes killing your senses is the ultimate madreigah (spiritual level), right? But under it, that makes a small madreigah, and they live like that in the whole nothing. But under it, that’s the madreigah, they’re under it. I’m not yet under it, that means I’m not a great non-ba’al ta’avah (one driven by desires). No, I’m not. No, I’m not talking about myself. I mean to say, there are people who love more, he’s more into eating, he’s more into other ta’anugim (pleasures).
What’s the nafka minah (practical difference)? You’re not on that, you don’t say with that between the.
The Problem with the “Perfect Person” Without Any Ta’avos
They’re Into It — But We’re Talking About Nothing
Instructor: They’re into it. No, into it is still a small madreigah, we’re talking here about completely not there. No, that’s the madreigah, they’re into it. I’m also not into it. I’m not a great ba’al ta’avah. Perhaps you also need to exclude the ta’avah? No, I’m not. I’m not talking about myself.
I mean to say, there are people who love to eat more, he loves to eat more, he loves to eat other ta’anugim. What have we come to? They’re not… But you say that there’s a middah (character trait), a middah tovah (good character trait) is not to be a ba’al ta’avah, and you use the excuse of “we’re not on the madreigos (spiritual levels).” I agree. By us, we’re completely happy when we don’t eat the fourth piece of kugel. Okay, we’ve already held back today too. But, no problem.
The True Tzaddik Doesn’t Love Anything?
But a true tzaddik doesn’t love anything, right? The adam hashalem beyoter (most complete/perfect person), I don’t know, Moshe Rabbeinu (Moses our teacher), whoever you imagine as the most perfect person, doesn’t love anything at all. That’s what comes out.
And then I ask you, okay, that person, does he even sound healthy to you? Forget about healthy, does he sound good to you? That’s a good person? You start to realize that it doesn’t sound correct. It sounds to be something weird. That’s what I mean. Not agree? Not just that he’s sick, something is wrong with that person. He’s not basar vadam (flesh and blood, i.e., a human being), he’s not a person. He’s a malach (angel), esh (fire), okay, but a person he’s not, right?
The Alter Rebbe Had Preferences
The Alter Rebbe (Rabbi Shneur Zalman of Liadi, founder of Chabad Chassidus) had preferences? Yes. He loved the rebbetzin’s (rabbi’s wife’s) cheesecake that she made. It wasn’t the rebbetzin’s job to go make him always what he loves, right? Of course. So she came when he didn’t… could be that he covered himself. He had a preference? Yes.
Not only that, he loved to talk, he loved to talk. Yes, wait. By the way, I didn’t know the people, I can’t tell you. The greatest people that I know, all have preferences, all have love. Sometimes they have love for themselves too. And sometimes they don’t have love for themselves, but they covered themselves. No problem. He waited ten minutes before eating the kind of cheesecake he loves. That’s already a restrained Jew. But not to have any ta’anug (pleasure), I don’t know anyone like that. I was close to some people who picked on themselves and stuff. Who hold themselves back very well.
Such a Person Is Not Just Sick — He’s Pasul Le’edus
Student: Nothing. Probably. Not just sick, I would even bad him.
Instructor: I mean that it’s not just sick. A sick person I would be mochel (forgive) that he’s sick, and if he’s sick, what should he be able to do. I would even have complaints against him. Just, I would even… kal sheken (all the more so) that he’s a chaver (friend). I mean that I wouldn’t be able to trust him. I mean that he would be pasul le’edus (disqualified from giving testimony).
Student: Why?
Instructor: Why? It says in the Gemara (Talmud) that one who doesn’t do any business, one who is a yoshev shel ohel (one who sits in the tent, i.e., studies all day without working), he’s pasul le’edus. It could even be a talmid chacham (Torah scholar) who can’t do middos (character traits; here: business dealings), he’s pasul le’edus. There’s such a Gemara in Bava Kamma (a tractate of the Talmud) somewhere. I’ll ask my brother Elazar, he brought it to me, I don’t remember anymore.
He comes one day, he tells me that a kollel yungerman (full-time Torah student) is pasul le’edus. Because it says in the Aruch (a Talmudic dictionary) that one who doesn’t have a job, it says that you mooch money, all money. Why? Edus (testimony) means, by you it truly means that you say that that person owes you fifty thousand dollars. By you, you’re hefker binchasecha (ownerless regarding your property), by you there’s no chiluk (difference) between fifty thousand dollars or fifty cents. So, one can’t trust you. Your connection with reality isn’t the one that the beis din (rabbinical court) needs.
The Tzaddik Is Indeed Pasul Le’edus
You can say, “No problem, a tzaddik is indeed pasul le’edus, and when a tzaddik measures a tooth, I say, you could bite the bullet and say that, but you realize that there’s something weird with what you’re saying.”
And you see in the olam hazeh (this world)… I mean that not, I don’t know. Bekitzur (in short), I know that besides that he also has the middos and orderliness. I don’t know, I feel that something is weird with that person. Honestly, I ask you, try making, the ma’asiyos (stories) that are told. By the way, most of them are not clearly normal, and certainly not trustworthy.
When I see such a person, first I’m choshed (suspect) that he’s a shakran (liar). Let’s say, not a liar, not a bluffer. Yeah, I know, right? I don’t know, I read too much like exposés on gurus and stuff. And all ganavim (thieves), no’afim (adulterers), rotzchim (murderers), vechadoimeh (and the like). And some of them indeed don’t eat, because that’s part of the game they want to play.
Student: What? I free, I know, I only read the cynical people, I don’t read the ma’aminim (believers). Could be, it could always be that there’s such a person.
Instructor: I’m sure that there’s such a way, no people that I can trust. I’m just bringing out a point of saying that I don’t agree that it’s something… we… There’s something a theory that says that he’s essentially a malach, and a person should be a malach. But we who talk with dead people, I wouldn’t be his chaver. Let’s say like this, I want to be a chaver with good people, right. I mean like this, the more a person is a tzaddik, the more I want to be his chaver. Maybe he doesn’t want to be a chaver with me, that’s a second problem, but I want to be his chaver, right.
There’s a trick how one can be a chaver with one who is a greater tzaddik than you, it’s called a chassid (Chassidic follower). I don’t want to be a chaver with one who is not into food. I’m not into, I’m not… my friends, none of my friends are majorly into food, right? Because I indeed have other interests. I indeed have other interests.
An Example: One Who Doesn’t Know Which Ice Cream Is Best
But one who is like you say, who is properly… I’ll give you an example, I’ll give you an example of what I mean. One who grew up in America, and he doesn’t know which ice cream is best, he doesn’t know which ice cream is best, he doesn’t know which ice cream is best for children. Let’s say that he’s a good one, okay? One who doesn’t know at all which restaurant is good, he indeed has no preference, he doesn’t know, he doesn’t have…
And you love ice cream, you love other things, no problem. I’m not talking about that, you understand my mashal (parable), yes? I’m not talking about extremes. I love ice cream, you don’t love ice cream, what’s the chiluk? Or something else. I don’t mean extremes, I’m talking about extremes.
Student: Very good.
We Live in a Stirah
Instructor: I want to indeed bring out that we live in a stirah (contradiction). All of us who are Chassidic Jews, we say that it’s a thing to be refined, we don’t truly believe that the most refined person is the best person. Most of us at least. You, you could… that’s what I think.
I want… I personally know that if I meet such a person, first of all I think that he’s a liar, okay, it’s a problem. It’s not a problem to fast, but after fasting he eats, he fasts out, and when breaking the fast he eats cheesecake.
I didn’t know. I’m not sure if I would trust him with fifty dollars if you don’t eat. Is there such a one? Yes, I’m not sure. I don’t know. Unless I heard that precisely one of his meshuga’os (crazy things) is returning someone’s money. But otherwise I wouldn’t trust him. I’m not talking about the holy Riminover (a famous Chassidic Rebbe), I don’t know how to assess such a person.
Digression: Borrowing Money and Not Paying Back
I already told you, I said that there’s a thing that this is just my personal meshuga’os, not… I have no complaints against him. No, I’m telling you, I’m telling you about a person I knew, I’m telling you about a person I knew, right? I have no complaints, I didn’t say that I didn’t give him money, but I didn’t say that I gave him money. I’m just bringing out that I have a problem.
I don’t want to say that this is my, I’m makdim (preface) a bit myself. When I talk with a person, when I want to do business with a person, I need to be able to trust. Yes? Sometimes, in order for me to trust a person, in order for me to be able to tell him my sodos (secrets), let’s say, yes? I need to know what kind of person he is. I need to tap him out a bit, which jokes he loves, which food he loves, which…
Student: My father lent someone money, yes? And he didn’t have a plan to come back. A lot of money. And he didn’t come back.
Instructor: He lent to a tzaddik? No! He lent to a ganav (thief).
Student: There, okay, but I know that the reason Yisroel Hirsch’s father threw him out, because he borrowed money and didn’t pay, right? And he said afterward that he gave it for tzedakah (charity). Is that a gedulah (greatness) that he doesn’t know what money means and he doesn’t have to pay?
Instructor: The reality is, a lot of the people that we respect are like that. Not all of them. I’m just saying, one needs to be able. There are people I know who are indeed very removed from the world, but still, when he borrows money, he gives back. There are those who don’t grasp at all, and he needs to give it. He doesn’t grasp.
Student: Ah, that you say that he’s a liar. Well, fine, could be that he’s a liar. He knows what he’s doing. He knows that one shouldn’t borrow.
Instructor: No, he borrowed for tzedakah. He even gave away to a second person the money he borrowed. He knew that he needs to pay, and not because he knows that he needs to pay, because the world is indeed temporary, something like that.
I mean precisely that people are like that. I think there are people that are like that. It’s a bad middah, one needs to have a certain refinement. He’ll pay. What’s it to you? I already live with Moshiach (the Messiah). I already live so strongly in Moshiach. Well, he’ll pay. There’s no what he won’t pay. He’s something not connected with reality enough. I don’t mean to come out, this is a middle point. I won’t sidetrack.
Student: True, true, true, true. True. Not only, there aren’t such people that only one way it works. But let’s say it goes this way too. I agree. He’s not nizhar (careful) with his own money either.
Instructor: I didn’t know. True, I want… true, true.
Back to the Topic: Why We Talk About Derech Ha’emtza’i
Rabbosai (gentlemen), rabbosai, let’s go back, let’s not go down from the topic. What I want to bring out is just that I mean, I want to bring out why we talk at all about the derech ha’emtza’i (the middle path), about zehirus (carefulness), what’s the point. Because we all talk about zehirus, but we don’t truly believe that the most zehirus, the most perishus’dige (ascetic) person, is the best person. We don’t believe in that, and as I said, if you meet that person who is lekho’orah (apparently) ideal, you know what? I won’t befriend him. You want to be a great tzaddik? I just don’t have a life. Very good.
Now, what am I missing? Now, you see that I’m stuck. I don’t have a language. I don’t have a word here. I’m stuck. I’m stuck. Beseder (okay), I’ll understand that most people are much too coarse ba’alei ta’avos. One may be… I can even imagine that the sheleimus (perfection) is very far from most people. Very far the other way.
Conversely, it doesn’t seem to me, that even when one works too hard from that direction, one begins to suspect him that something is funny, something is wrong, something is even something bad somehow. That’s what I think. Because chas vesholom (God forbid), I have many seforim (books) that are mesbir (explain) in the other time, but that’s what I think. Because I certainly don’t want to be a chaver of that person.
Personal Acquaintances with Tzaddikim
I personally, with some with various tzaddikim. Each one of them I know which exactly their weakness is, which soft food should be cheap. Almost each one of them. I can’t go into the details. I know of one who is much a better liar, but… why should he be a liar? He’s stronger. The one liar. Liar I mean that he lives in certain… that he’s closed, not an open person. He’s very private. I’m sure that his private Monday knows about what he loves. I don’t know, because he conducts himself very well. He’s not heimish with people. That’s what I mean sheker (falsehood).
Honestly dark, also almost every other one it was coarse, because he loves going sweets, and his wife to take in the more shalach manos (Purim gift baskets) every year, after a few days. He what already. He was a pretty, it doesn’t to him. He wasn’t the doctor. He didn’t bring a great in-to-app, one can understand him, because he’s used to her estor if he should he didn’t understand, and we used had to be a great must have gone refined, but to him, between two things.
I don’t know. I go to farbrengens [Chassidic gatherings], I go to other things. I don’t know. I don’t know. I can’t answer. I’m not a Chassid. I don’t know what I should tell you. I don’t know. Okay. Because I didn’t make the sound. I don’t know.
The Middle Path and the Nature of Zehirus
Side Note: Moshe Shaor
It’s Moshe Shaor. He was a fine young man, he didn’t do… he wasn’t the thing, he wasn’t any great enthusiast, you can understand, he lived in our area, he lived in our restaurant, you shouldn’t understand him, he had great mesirus nefesh [self-sacrifice], he loved these things. I don’t know.
Okay, anyway, nachazor le’inyaneinu [let us return to our topic].
The Problem and the Resolution of the Middle Path
So therefore we are in a problem. So rabbosai [gentlemen], you understand that we are here in a bit of a bind, and therefore the holy tzaddikim [righteous ones] came and said a teirutz [answer/resolution]. The teirutz was a tremendous teirutz, that all midos [character traits] that are not bushah [shame/embarrassment], we never mean the kitzoniyos [extremes]. We always mean a certain middle way, a certain correct way. When we say that a person must be perushdig [ascetic], he must be a parush [ascetic], he must not be a glutton, we don’t mean maximum not a glutton. We never meant that. Because whoever could mean that he meant that, he made a mistake, because that’s not a good thing.
Now, but aside from that, the derech ha’emtza’i [the middle path] doesn’t mean that one should be a bit of a glutton and a bit not a glutton. They understood very clearly. Many people learn the Rambam [Maimonides] on the derech ha’emtza’i, they say, ah, so the Rambam was against working on oneself. Chas v’shalom [God forbid]. The Rambam says aside from the fact that the entire Torah, a large part of Torah is about this.
Most people, or kim’at [almost] all people, don’t have the problem of being too little. When it comes to eating, when it comes to that problem, I’ll be able to tell you, okay? Until you do the most work on yourself, that you should eat less, or love whatever, you should have less gluttony. Most people can work on that side, because… we’re talking about tashmish [marital relations], every Jew who keeps the Torah, already holds very strongly far from that side. But anyway, most people can generally work on that side, because that’s not a real problem.
But theoretically, when you ask me, so well, what should one be extreme? I tell you no, because midos tovos [good character traits] always mean a shikul ha’da’as [judgment/discernment], I tell you how much is right. There is a certain right way. It can still be like Rabbi Yeshaya Friedman, it can also be that there is a what is right? And how much, let us remember, how much is always not at all a number, or generally not a number. It’s always also a ritual, which means when and where and with whom and why and how and how much and in what manner. That means, there is a way, a kind of eating that is for what to eat.
Example: Adults and Candy
And I mean, for example [lemashol], it can be that a part of midos is, an example [dugma] of a middah tovah [good character trait] that has to do with ta’avah [desire/appetite], is that an adult person should not eat any candy and only eat steaks, only love steaks. In which Torah does it say? I don’t know. It seems to me a basic human thing, everyone understands this, even a non-Jew understands this. A grown father who eats candy is a ba’al ta’avah [one controlled by desire]. If he eats steaks, not too much, I don’t know, one must calculate how much, but from the child, right? If he eats steaks, he loves it, he’s a normal person, he’s a good person.
The True Meaning of the Middle Path
We spoke about the emtza’i [the middle/mean], we said that tzaddikim said… that means relative to what? Relative to a father who eats candy. Eating candy is not appropriate for him. Emtza’i is not the point of relative. Emtza’i is the meaning that the correct middah is not… to solve [le’salven] the problem that you said, not simply that one must be a person who needs interventions to eat. One must be a person who eats the right things at the right times, lichvod Shabbos [in honor of the Sabbath] more, the whole week less, v’chadomeh [and so forth]. This is part of the middah ha’emtza’is [the middle character trait], the correct ta’avah, okay? This is the solution of the derech ha’emtza’i, okay? Right? That’s what I mean. I think it’s right.
Back to the TikTok Talk: What Ta’avah is About
So now, I need to come back to my TikTok talk, I forgot that I’m giving a TikTok talk. Ah, ah, ah. And that means still everything, this is however what ta’avah is about. You understand what it’s about, right? It’s about this, this… as we always say, you must act as if it’s a living middah, right? It’s a certain… every middah fills this out. It’s a certain active judgment that can show me: this is a good thing to love, this is not a good thing to love, this is not a good time to love, this is not a good person to love, v’chadomeh.
From Where Comes the Word Zehirus?
Now, from where did the word zehirus [caution/carefulness] come for a good year? Okay? From where did this come here? Right? A good question. Yes, it’s good. A good question. So, I will first say an interesting thing. So, here I have a bit of a mehalech [line of reasoning], I still lack a bit of clarity in this mehalech, but I can give a bit of mekoros [sources] on it, okay?
R’ Shmuel ibn Tibbon’s Targum
Go back to page one, there’s an interesting thing, yes? Page one says like this, in the second chapter, how the Rambam made a similar list, the… R’ Shmuel wasn’t the matarah [purpose] of making a list, but he made a list to say which ma’alos [virtues/qualities] belong to the chelek ha’mis’orer [the appetitive/emotional part of the soul], he says like this, and look in the targum [translation] of R’ Shmuel ibn Tibbon, yes? It says like this, “u’ma’alos zeh ha’chelek rabos me’od” [and the virtues of this part are very many], there are very many ma’alos in this part, yes? Very many, all midos tovos, all midos that are called bechinas midos [in the category of character traits], not bechinas seichel [in the category of intellect], belong to this part. “Lemashol, ki’zehirus” [for example, like caution], so he translates zehirus, and he adds a peirush [explanation].
So, R’ Shmuel ibn Tibbon thought… are you on the first page? R’ Shmuel ibn Tibbon thought that you won’t understand, he also thought that you won’t understand what this word zehirus means here, you won’t understand what to do. So he added a peirush, he wrote: “kelomar yiras cheit” [that is to say, fear of sin]. The word “kelomar” [that is to say] was brought to us by Nachum here in the last page, that in perek dalet [chapter 4] he says befeirush [explicitly] on other midos, on lev tov [good heart] and tov lev [good-hearted] and other things that he translated, he says that he must be mefaresh [explain] the subject and the meaning, because the midos don’t have any name, “shem yadu’a bilshoneinu” [a known name in our language], and therefore he must be mefaresh what he means. And a part of his being mefaresh is he looks and he says, when he translates he searches how it’s called in the Gemara [Talmud], how it’s called in the Mishnah the middah, and he tries to translate according to how he understands lashon chachamim [the language of the Sages], according to how one says lashon hakodesh [the holy tongue], the middah.
Zehirus Doesn’t Appear in Chazal
So, R’ Shmuel ibn Tibbon held that you won’t properly know what zehirus means. Why? Because zehirus doesn’t appear in the entire Torah kulah [in all of Torah]. I checked, this I did check. In all the divrei Chazal [words of the Sages] the word zehirus appears not only once, two times actually. Once it says “sheloshah devarim nashim mesos bish’as leidasan, al she’einan zehiros beniddah uvechallah” [three things cause women to die in childbirth, because they are not careful regarding niddah and challah], so that’s a verb, but it’s not zehirus, right? Because they are not nizhar [careful] in the three mitzvos [commandments].
Zehirus appears very little. I say zehirus with a vav and a tav appears only once, and it doesn’t appear it’s probably [mistama] there a mistake, it doesn’t appear. It’s only one more time that it appears, and therefore [umemeilah] it must be that they meant that, because there’s no other, no other options, so HaTorah yagid lecha [the Torah will tell you]. Very good.
The Ma’amar of Rabbi Pinchas ben Yair
And now, HaTorah yagid lecha, there is a ma’amar [saying] in a very famous ma’amar of Nachalas Bnei Yair, which is printed… yes, it appears in the Torah, and the Torah appears… I’ll tell you, I think so, in the Torah appears, the lashon zehirus appears in the Torah, like “v’hizhartem eshem es hachukim v’es hatoros” [and you shall warn them regarding the statutes and the laws] and so on. Perhaps other places, I didn’t search. But now, in the…
Question: Zohar and Brightness
Student: “Zohar” is more a lashon of brightness, no? According to what we spoke, according to Kabbalah.
Maggid Shiur: No, “zohar” is indeed a lashon of “zohar” [radiance/brightness]. Very good. But here it means, “v’hizhartem” means what? It means to warn. Or lashon chachamim is “hizharti es peloni v’hizharti es peloni” [I warned so-and-so and I warned so-and-so], what does it mean? I warned him, yes?
Zehirus in Tanach
And it also appears, so this appears in the Torah. If one looks in Nevi’im [Prophets] or in Kesuvim [Writings] be’etzem, it also appears that a person can be “nizhar” [careful/cautious]. Like Dovid HaMelech [King David] said, “gam avdecha nizhar bahem” [also Your servant is careful with them]. I am also careful, I am also warned. Not only warning others, but I myself can become a warned one.
So it seems, it begins, if one traces it like this, in the Torah it’s called “v’hizhartem eshem”, the Almighty said to Moshe [Moses], Yisro [Jethro] said to Moshe, this is warning the Jews what they must do. And afterwards one can internalize this, yes? It says “melech zakein u’chesil asher lo yada lehizaher od” [an old and foolish king who no longer knows to be careful], it appears in Koheles [Ecclesiastes].
Question: Transition to English
Student: Wait, wait, wait. Yes, yes, that’s a transition to English of this.
Maggid Shiur: One minute, I’ll tell you, one minute, let me transit one thing. I’ll tell you what appears in the Torah. In the Torah it seems to me that “zehirus” originally meant to warn another. Warned can be it has to do with or [light], I don’t know. One warns, one makes him a bright vessel [kli lechtik], and it has to do with “v’hotzeisi eschem mechoshech Mitzrayim” [and I took you out from the darkness of Egypt], I don’t know, it can be. But it means to warn. And there is also afterwards a person who is warned. A gam avdecha nizhar bahem, or lo yada lehizaher. So one who is yes nizhar and not nizhar. Okay?
Zehirus in Lashon Chachamim
And in lashon chachamim there are also many times the chachamim exchange, “hizaharu bachut” [be careful with the thread], “hizaharu bedivreichem” [be careful with your words], and so on. And there is also “hevei zahir bidvarecha” [be careful with your words]. Be a zahir. Zahir means is a… you should be a person who is zahir in his words. Not “divrei kalah kachamurah” [treat light matters like serious ones]. Yes. “Hevei zehirin birshus” [be careful with the authorities] and so on. Be a nizhar, basically, right? Be a nizhar. Be a meisin lev [attentive]. Think before you do something.
But as I understand, what it means here is not a general thing, right? Notice what you do. But it’s always, almost always in lashon chachamim, it’s not a general thing. Not “hevei zahir”, be a nizhar. But be a zahir in something. Like “nizhar bahem”, in the mitzvos that the Almighty said, yes, I am nizhar. Or “hizaharu bedivreichem”. It’s about something, right? I am careful, I am meisin lev, I am aware about something. That’s how I think the translation always is in Mishnah.
The Memra of Rabbi Pinchas ben Yair
Like Rabbi Yeshaya says, there is once in “kol haTorah kulah”, in a list in Bar Ilan source, where “zehirus” appears. Because this is in one girsa [textual version] of the Rabbi Pinchas ben Yair memra [saying], which the Rambam held very strongly of it, right? The first one who built on that is not… what is built on Shemonah Perakim [Eight Chapters – Maimonides’ introduction to Ethics of the Fathers]. And in Shemonah Perakim bahakdamah [in the introduction] he says that there is Rabbi Pinchas ben Yair, he only brings the end, right? He only brings the end, “chasidus mevi’ah lidei ruach hakodesh” [piety leads to divine inspiration].
But there is the memra of Rabbi Pinchas ben Yair is printed twice, at least in the Vilna edition of Shas [Talmud] it is printed twice. And not in both of them does “zehirus” appear, but in one of them “zehirus” appears.
I don’t know, I haven’t yet figured out exactly the story with all the girsa’os. There are many girsa’os of it, and many also perushim [commentaries] on it, even already in Chazal, already in midrashim [Midrashic literature] there is more than one peirush on what Rabbi Pinchas ben Yair means to say, and in which context he speaks, what he says. I spoke about the memra a bit in a certain peirush the previous shiur, two-three shiurim back.
But al kol panim [in any case], in the girsa that is printed in Maseches Avodah Zarah [tractate Avodah Zarah], in our edition it says Torah [Torah], Nevi’im [Prophets], be’ezras Hashem [with God’s help], zerizus [alacrity], v’chu [etc.]. One doesn’t mention the Hashem. And in most other versions it doesn’t say Torah, it says zerizus, Nevi’im, the forty chumashim without Torah.
Zehirus, Yiras Cheit, and the Inner Levels of Rabbi Pinchas ben Yair
Different Girsa’os in Rabbi Pinchas ben Yair’s Memra
Maggid Shiur:
Even in Chazal, in the midrashim [rabbinic homiletical teachings], there is more than one peirush on what Rabbi Pinchas ben Yair means to say, and in which context he speaks, what he says. I spoke about his memra [ma’amar: teaching/statement] a bit, a certain peirush, the previous shiur, two-three shiurim back.
But attention, in the girsa [version/textual reading] that is printed in Maseches Avodah Zarah, in our edition it says “Torah mevi’ah lidei zehirus, zehirus mevi’ah lidei zerizus” [Torah leads to caution/vigilance, caution leads to alacrity], and chuli [and so on], one can’t the rest. In most other girsa’os it doesn’t say Torah, it says zehirus mevi’ah lidei, it begins without Torah. It’s a machloikes [dispute], the Rishonim [early medieval rabbinic authorities] came with another shmuess, that Torah is an external thing, Torah is an inyan to midos [character traits], and so on.
Rabbeinu Shmuel ibn Tibbon’s Peirush on Zehirus
But, there “zehirus” appears. Yes? So the holy Rabbeinu Shmuel ibn Tibbon [the holy Rabbeinu Shmuel ibn Tibbon, medieval translator and philosopher] held that whatever it means there zehirus, it speaks of guarding oneself from ta’anugim [pleasures]. Wait, soon we will speak about chata’im [sins]. From ta’anugim, because this is certain that when he translates always the middah [character trait] aliba d’emes [according to the truth], not only here, but another bunch of places where the Rambam brings it, he always translates zehirus. And zehirus he always means what is translated here in perek dalet [chapter 4], the middah that is emtza’i [the mean/middle path] between loving ta’anugim too much and loving ta’anugim too little. Right? This is the translation of zehirus.
The Context in Maseches Avodah Zarah – Arayos
How does it come into Rabbi Pinchas ben Yair’s midos? It comes in very simply, because as the context of Maseches Avodah Zarah there is that in another place the Gemara [Talmud] brings another memra that Rabbi Pinchas ben Yair said, “hevei, how not” – it’s all built on this pasuk [verse], a continuation [hemshech] or one must better research, he learns from the midrash from “v’nishmarta mikol davar ra” [and you shall guard yourself from every evil thing] – “shelo yeharhair adam bayom v’yavo lidei tumah balailah” [that a person should not think (improper thoughts) by day and come to impurity at night].
And the memra is indeed on this, in other words, tumah balailah [impurity at night] means whether beshogeg [unintentionally], whether bemeizid [intentionally], whether be’ones [by force], whether beratzon [willingly], all kinds of aveiros [transgressions], and the tumah that he speaks there, peshitus [simply] speaks of arayos [sexual transgressions]. Right? And there is a midrash that I saw in Maseches Kallah Rabbasi [Tractate Kallah Rabbati] that is mesbir [explains] very clearly that this is what he means.
Look in the Mishnah in Tractate Sotah, there is another place where this is printed, I believe that it’s apparently not from the Mishnah, it appears that it’s a baraita (tannaitic teaching not included in the Mishnah) that was added at the end of the Mishnah, and he brings all these things, and one sees that it’s truly a continuation of the point, like “the eye sees and the ear hears,” a person first thinks/contemplates and afterwards he acts, and this is in the context of doing transgressions of pleasures. Arayot (forbidden sexual relations), famously, is quite pleasurable, so it says in the holy books, and I don’t know, and consequently…
The Novel Insight: Internal Mitzvot – Not Just Doing, But Also Wanting
No, there, let’s speak clearly though, there is a great source for the general idea that not only must one not do transgressions, but one also may not love transgressions, right? You remember the novel insight of Shmuel in Pirkei Avot (Ethics of the Fathers), that not only should a person not do any bad things, he also may not love bad things. That’s the meaning…
Questions and Discussion: The Relevance to Arayot
Student:
This isn’t relevant to arayot?
Teacher:
Certainly it’s relevant. That’s the meaning of “one who hates gifts will live.” First of all it’s relevant, certainly it’s relevant, this is back to our discussion. Not entirely irrelevant, because the Rambam wouldn’t have said that one must have piety (chasidut) also not. But in the proper manner, that’s the meaning of “one who hates gifts will live.”
So again, you’re asking practical questions. In any case, it leads to a mitzvah, right? It leads to a mitzvah. But in the Gemara, Rabbi Pinchas ben Yair was novel in teaching the idea of internal mitzvot. It doesn’t say explicitly in the verse, it says “and you shall not stray after your hearts,” one can find sources.
He brings the verse of “venishmartem” (and you shall guard yourselves), he says that “venishmartem” is an internal matter, not only that you shouldn’t do any bad things, you shouldn’t even think of them, you shouldn’t even love them. And on this goes his statement, that there are many levels of not loving, not loving, and the end of this is… in one version, the end of this is action (ma’aseh).
And the end, chasidut means not to do any bad thing also not. Zehirut (caution), zerizut (alacrity), all these terms, nekiyut (cleanliness), tahara (purity), prishut (abstinence) – there are different versions in how Rabbi Pinchas ben Yair said the order and what they are – these are all internal things, all like good character traits (midot tovot). Good character traits in relation to what? In relation to arayot. What is arayot? Arayot is one of the two cases of pleasures (ta’anugim). Let’s add another thing, I need to add, but let’s finish this first.
Rabbeinu Yonah’s Understanding of the Levels
And consequently Rabbeinu Yonah (medieval commentator) understood him very well, that if he established, he understood that the level that Rabbi Pinchas ben Yair speaks of zehirut means to say… when he says “zehirut leads to zerizut,” he means to say a specific thing. He means to say, one who loves filth (shmutz/base pleasures), why? Because whoever loves it too much, in the end becomes a great humble person (anav), on the contrary, one becomes a greater righteous person (tzaddik), to know I can even become a pious person (chasid), I can even come to fear of sin (yirat chet), from not loving, from being a good person, as the Rambam brings in the introduction of Eight Chapters (Shemonah Perakim), right?
That’s the plain meaning (peshat), and it’s quite a good peshat. What more do I want to add, I want though, I need to add to clarify this.
The Proof from Pirkei Avot: What is Yirat Chet?
So, first of all, how do I know that, so, now, how do I know that this is the peshat? First of all I know very clearly. How do I know? So, because it says here, and we’re holding here in the middle of Pirkei Avot, and in Pirkei Avot the Mishnah preferred to think that you won’t know this, because you don’t remember the Gemara so well and you don’t understand the whole context, so it added a word that you’ll know even less. There’s such a word called “yirat chet.” Have you heard of this? What is this yirat chet? Have you heard of such a word “yirat chet” in the Mishnah? Another one of those funny things that nobody knows what they mean.
“Yirat chet” is common in the Gemara. “Fear of sin,” the person says in English. What does “fear of sin” mean? Why? No. Why? First of all, “sin” isn’t scary, “sin” is quite tasty. Why should one be afraid of it? Okay, so yirat onesh (fear of punishment) it’s called. Usually one calls it yirat onesh. What it says in books, in the later books, yirat onesh. Yirat chet means yirat onesh? I don’t think so. But it could be yirat chet means yirat onesh. There’s such a word yirat onesh, perhaps not in the Gemara.
The Mishnah of the Five Students
In the Mishnah there’s such a concept that’s called yirat chet. Not only, let’s say very clearly, we’re saying here that there’s a novel insight that the Rambam makes here an introduction to Pirkei Avot. It says in the Mishnah, but when you don’t know the concept that the Rambam teaches in all the books, one wouldn’t have grasped that there’s such a concept. You know that there’s a concept, it’s a novel insight. A simple Litvak only knows that one may not do any transgressions. And the Litvak unfortunately thinks that if there’s an obligation of negative and positive commandments (lav va’aseh) in the Torah, that’s the peshat, there’s another transgression.
There are also transgressions of thoughts (machshavot), isn’t that right. There are other kinds of things called good character traits, of not wanting to do bad things, which means truly a good person. It’s not another kind of transgression. You can call it a transgression if you want, but it’s a different kind of thing, things that he does.
Now, but how does this stand in the Torah? In the Torah one can find certain places where this says, but in the Mishnah it certainly says, because the Mishnah has various other kinds of titles for good people, and they are very specific, right? In Pirkei Avot, chapter 2, mishnah 10, it says so, what does it say there? Do you remember what it says?
Student:
No.
Teacher:
I don’t know when… ah, this is chapter 2 in general. In chapter 2 it begins like this, yes, “What is the straight path that a person should choose?” Yes? You remember that chapter 2 in Pirkei Avot begins like this? Rebbi says, “What is the straight path that a person should choose?” Yes, this means the middle path (derech hamemutza) according to the Rambam. But in any case, there is such a thing of a path that a person has, not only what he does, right?
One of the paths that Rabbeinu HaKadosh (Rabbi Yehudah HaNasi, compiler of the Mishnah) says one should do is one should be careful with commandments (zahir b’mitzvot), but not that this is the whole thing, right? There’s a path, a person should have a path, he should set fixed times for Torah study (kevi’ut itim l’Torah), he should also be careful with a minor commandment (zahir b’mitzvah kalah), also he should calculate the loss from a mitzvah (mechashev hefsed mitzvah), he shouldn’t actually be in three things, etc. etc., yes?
Now, and later it says so, for example, in mishnah 2, I think, in mishnah 8, I think, it says, Rabban Yochanan ben Zakkai had five students, and each one had a different praise/virtue (shevach), yes?
Rabbi Eliezer ben Hyrcanus, a cemented cistern that loses not a drop (bor sod she’eino me’abed tipah). Rabbi Yehoshua ben Chananya, fortunate is she who gave birth to him (ashrei yoladeto). This is a kind of praise, it means something, it’s not… it has a deep meaning. Rabbi Yose HaKohen, pious one (chasid). Rabbi Shimon ben Netanel, one who fears sin (yerei chet). Rabbi Elazar ben Arach, like an ever-strengthening spring (k’ma’ayan hamitgaber). Yes?
The Meaning of the Praises
What are all these things? He doesn’t say how much Torah they learned. Not one of them speaks, this is about their talents, right? About what kind of people they are, about what character traits (midot) they have, about what virtues (ma’alot) they have, right? It’s not one of these things, he doesn’t say… when we would have written such a mishnah, not us God forbid, but some joker would have written, he would have said, the righteous one was a great fulfiller of honoring father and mother (mekayem mitzvot kibud av va’em), the second one was a… let’s say, this mitzvah he especially fulfilled. That’s not what it says, right?
The Mishnah speaks of some kind of people, certain character traits that people have, that they have a certain perfection/completeness (shleimut) in this. One, his virtue is he is ashrei yoladeto. This is a virtue of the person, he means something.
Questions and Discussion: The Virtues of the Students
Student:
Found by Armenians. What?
Teacher:
Not everything means the Torah, because he would have left something over. You can close all of chapter 1 where he writes “to fulfill the entire Torah” (lekayem kol haTorah kulah). He says on the contrary, on the contrary, the weak ones were the Torah.
But it’s a virtue in his intellect (sechel), not in the Torah. He said, it doesn’t say about Torah there, by the way. It says he doesn’t forget anything. What one teaches him he remembers. Also what one doesn’t teach him he remembers. It doesn’t say anything about the Torah. It could be that the Torah is the best thing to remember, but it’s a virtue, it’s a weakness of character traits that people have, perfection that they have. Perfection of intellect, perfection in character traits, piety. It’s a certain kind of thing that the Rambam explains.
The Rambam’s Interpretation: Yerei Chet = Nizhar = Zehirut
And afterwards there’s another kind of thing, it’s called yirat chet. Yirat chet isn’t the same thing as a ma’ayan hamitgaber, it’s not the same thing as a chasid. It’s a different kind of thing. What does yirat chet mean then? Not that he doesn’t do any transgressions. Nobody does any transgressions here. He also learns. Not that’s the word.
A yerei chet, says the holy Rambam, yerei chet is a nizhar (one who is cautious), one who has zehirut. So says the Rambam, the same word, he says “elifa” (Arabic term).
Rabbi Yosef Kapach’s Difficulty with the Translation
And how does the holy Rambam translate in chapter 2, mishnah whatever mishnah it is, Rabbi Shimon is a yerei chet, the Rambam translates so. And this is what Rabbi Yosef Kapach (20th century Yemenite scholar and translator), who wasn’t happy with the translation (targum) of zehirut, he didn’t know what zehirut means, and he didn’t know of the mishnah of Rabbi Pinchas ben Yair, he thought it means to be careful, like Rabbi Eliezer Shturm says. So he wrote, always when it says zehirut he translated prishut. Because he says zehirut, he was right, that zehirut means restraining oneself from desires (ta’avot).
Whether prishut is a good translation of this or not, I don’t know, and I won’t start saying what I know yes. It’s not clear that prishut is a good translation of this. First of all, it’s certain that Rabbi Shmuel ibn Tibbon didn’t hold that it’s a good translation plainly, because in the same mishnah of Rabbi Pinchas ben Yair it also says zehirut and also prishut, a list in our course, it could be that they’re the same things. That’s first of all.
Second, in any case, how are we? The Rabbi Shmuel ibn Tibbon who wrote, this is a sign in itself for itself, which we’ll see afterwards also. He himself indicated that when Rabbi Shmuel ibn Tibbon says zehirut, that is (dehaynu) yirat chet, that is being a yerei chet, this is the Rambam’s translation.
What Does “Chet” Mean in “Yirat Chet”?
Whatever the yirat means, the Rambam holds that this means yirat chet. Not as you would have thought that yirat chet means fear of transgression. Yirat chet means, very simple, chet means pleasure, a certain specific kind of pleasure, is called (nikra) chet, okay? Like it says in the Gemara, the chosen of Israel who did not taste the taste of sin (bechirei Yisrael shelo ta’amu ta’am chet). Says the holy Rambam, directly (without shame), this doesn’t mean that they never had sex. Doesn’t mean that they didn’t know transgressions.
Yirat Chet: The Rambam’s Definition of Zehirut and Ta’avah
The Rambam’s Interpretation of “Zehirut” — Yirat Chet
Teacher:
Whatever zehirut means, the Rambam holds that this means yirat chet. Not as you would have thought, yirat chet means fear of a transgression. Yirat chet means, it’s very simple, chet means pleasure, a certain specific kind of pleasure is called chet. Okay?
Like it says in the Gemara, “bechirei Yisrael shelo ta’amu ta’am chet.” Says the holy Rambam in Parshat Mishpatim, this doesn’t mean that they never did any transgressions, rather they have no taste in the pleasure of transgressions.
Says the Rambam, a young man (bachur) who hasn’t yet gotten married, he doesn’t have the taste, he hasn’t yet entered into the specific human pleasure, and this is a certain virtue for him. “Ve’ish tachtav bechirei bnei Yisrael, na’arei bnei Yisrael,” says the Rambam, it’s a virtue of young men that they have no taste in this, they aren’t accustomed to being part of this aspect of life.
What is the virtue in this? This is a certain prishut, because too much of this is a problem, and the Rambam holds that too much is a problem, it’s better to be removed from it.
Discussion: The Virtue of Innocence
Student:
He has a virtue.
Teacher:
Yes, yes.
Student:
A ten-year-old child is higher in this.
Teacher:
Yes, that’s exactly what I told you from the Rambam. A ten-year-old child is higher, he is in the sense, he doesn’t have the problem, he doesn’t have the evil inclination (yetzer hara). The Gemara calls it a yetzer hara. When one says yetzer hara, one doesn’t mean…
Student:
What does it mean he doesn’t have a yetzer hara? He’s helpless, he doesn’t have strength.
Teacher:
It is a yetzer hara.
Student:
If he has, he’s a greater righteous person for restraining himself. But one should remember that it’s an even greater righteous person who is a weaker kind of person.
Teacher:
Yes, yes.
Student:
He has a certain virtue.
Teacher:
But why? Because he doesn’t have the yetzer hara. He doesn’t have a yetzer hara.
Student:
This is a helpless garment that was placed on him.
Teacher:
No, no, it’s not a helpless garment. It’s a deficiency (chesaron) in the person. It’s not wrong to love the desire (ta’avah). A little is perhaps yes, it has a place, and so on. But most people have too much.
Student:
Everyone who is fourteen years and older is a weaker kind of person?
Teacher:
Yes, absolutely.
Student:
That doesn’t make any sense.
Teacher:
Have you never learned “over pi shnayim b’chet”? What does “over pi shnayim b’chet” mean?
Student:
Because nobody holds back.
Teacher:
No, no, not because it’s easier. Not because everyone restrains themselves. I understand that everyone restrains themselves. But one means that he is innocent, that’s what one calls in our language innocent. There is a certain virtue in this, there is perfection (shlemut).
I also don’t want to be arrogant with small children, because it’s very good, but I will prove, it has in it a certain virtue. I didn’t say that it’s… everything is by you extreme. I didn’t say that it’s the whole virtue. I didn’t say that it’s the whole virtue. I didn’t say that it’s… one minute, I want to… let’s stick to the text (nusach). I didn’t come now to say a sermon (derasha) about this. I only came to say that chet, as the Gemara sometimes calls it ta’am chet, chet means here, yirat chet means that he doesn’t love this so much. That’s the meaning. Yirah in the sense of the opposite of love (ahavah).
Yirat Chet Means an Aversion to Ta’avah
Yirah doesn’t mean fear, nobody is afraid of sinning, it doesn’t make sense to be afraid to sin. It only means, he has, in English one says, an aversion. He doesn’t love this kind of thing. That’s the meaning.
Rabbi Shimon ben Netanel was a refined Jew, he restrained himself. He loved less, less, not infinitely not possible, because he wouldn’t have had children, I don’t know. He loved sex less. That’s the meaning of yirat chet, in English. In other words, he had the character trait called zehirut.
Proof from Rabbi Yochanan
Translation
“Teach me,” says Rabbi Yochanan, “teach me fear of sin from a virgin.” Do you remember? Rabbi Yochanan said he learned fear of sin from a virgin, because there was a girl who came to his study hall, and she said, “Master of the Universe, may it be Your will that people not stumble through me.” That’s the meaning of fear of sin. She didn’t want to sin, and she prayed, and presumably she also acted accordingly, she prayed that people shouldn’t stumble through her. What is fear of sin? Fear of sin is specifically about sexual relations. That’s the meaning.
Student:
What?
Maggid Shiur:
One minute, one minute! As I said, that fear… as I told you, that fear means… I have a whole shiur left.
Student:
No, it can’t mean that.
Maggid Shiur:
It’s very good, soon I’ll tell you. It can mean that, but it doesn’t. There’s a history to this avodah. It can mean that, but it doesn’t. One can say it can mean that. It can mean that in a verse, but in the Rishonim it doesn’t mean that. There’s only one person who said so.
Why We Don’t Speak Explicitly About Everything
Because we don’t want to humiliate you, we can’t speak about everything explicitly. For whatever reason, we don’t want to speak about everything explicitly, but we must speak about this explicitly. Because people are coarse, we must influence people. Rabbi Shimon, before this, the holy Rabbi Shimon did what he did, and he wrote “without fear of sin.”
You also know that fear of sin doesn’t mean… you also know that fear of sin is a general thing. What can you do with people for whom everything remains a general thing? This is generally a problem with learning. Let me say it clearly. There is… one minute, I have an answer to your question, a whole historical answer. I don’t have time to say it next time or another time. But I want to say this, because I have better things.
The Problem of Literal Reading: We Are “Golems of Prague”
Let’s say something obvious. We are a bunch of autists, golems of Prague, Claude AI, when we read from the sayings of Chazal or holy books, okay? Because like, we’re basically like that person whose father told him “bring me a teapot,” so he went looking for a teapot, okay? That’s how we usually look when we read the Mishnah, okay? “He brought a cow’s tooth,” where is there a teapot? There’s no teapot. “Go jump in the lake,” okay, he put on his bathing suit and went into the pond. Yes? The father told his son “don’t cross my threshold anymore,” so he crawled out the window. Yes? Do you know the story? This is mockery, this is a column, he didn’t mean to say that, right? You understand?
We Don’t Know the Language of Chazal
Now, we have a problem that we don’t know the language. We really, really don’t know the language of the books we read very often. Not only us, I mean that the sages of the Gemara already didn’t know many verses. They themselves admitted that the Amsterdam rabbi knows better the meaning of verses. Simple verses, we don’t know. We think up Purim Torah. It says “do not go up on the altar,” we don’t know what it means. We say Torah, it means bringing Torah in a basket like the beams. I’m sure there’s such a midrash.
And I’m not talking about that. You’re simply learning as an am ha’aretz, because you’re an am ha’aretz, because you don’t know the language. And every single language has idioms, words that don’t mean literally. And then come all the commentators, “what’s the reason for caution?” I don’t know, that’s how the word is used. In our study hall the word is used that way. It literally means many things. In practice it means this. I’ll bring you a clear proof that it means this. You ask me why the word is used? I don’t know.
Example: “Hard-headed”
Why when we say, I don’t know, why when we say a “hard-headed person” doesn’t it mean someone who has a headache? Why does it mean an angry person? Why doesn’t it mean a lustful person? Can you explain to me? What does it have to do with a hard head? What does it mean? Why? I can explain to you why. You understand why? But why not? It doesn’t make any sense. Language doesn’t have to make sense. It’s an agreement between people.
And when one learns… what?
Student:
Yes, yes, it changes.
Maggid Shiur:
I have no complaints that it changes. The problem is that we read old books that use many words that we simply don’t know any translation for. We think up Purim Torah because we don’t know. And I do a bit of archaeology, and I show you that this is what it means. I show you a proof that this is what it means.
Now, I also have archaeology for your time, just to be clear. I have more archaeology which shows me that this is what happened. The answer is, in short, I can’t explain it, I’ll have to explain it a second time, or I can perhaps answer many things now, I have a whole hour left. I’m sorry, every hour when you do it slowly it becomes longer.
Summary: The Meaning of “Yerei Cheit”
But in any case, this is the meaning of yerei cheit in the Gemara, without any doubt not everywhere, again, it’s not every time in the Gemara, I haven’t checked in all of Shas where it says yerei cheit, but many times when it means a yerei cheit, it literally means this, he is restrained in this matter, he doesn’t, he does less, doing less all honest Jews do, he doesn’t like the thing, he has a bit of hatred, you can call it hatred, or hatred of sin would have been a slightly better word, but yirah as they call it, he fears it, it’s frightening, he doesn’t do even the slightest bit, it’s frightening, it means he has an aversion to sin, okay?
He doesn’t want too much, because the measure is the middle measure, not that he has a problem going to his wife, no, he doesn’t have too much, that’s the meaning of fear of sin.
And how do I know this? Because the Rambam himself translates two or three times there in the Moreh Nevuchim which I brought, he translates yerei cheit.
Looking for a Piece of Rambam in Moreh Nevuchim
Now I want to show you, I still need to show you one piece of Rambam, because you’ll be happy, and you, I want to show you a very interesting thing, there’s also a problem when the world didn’t know the translation they became very confused, and I’ll show you a piece of Rambam, where is it? I still need to find it, I didn’t prepare this piece. It’s in the holy Rambam in Moreh Nevuchim, in Moreh Nevuchim it’s very interesting, I want to show you how the Rambam, not the Rambam, it’s not brought in Temimus, but the same story, and so, I’ll see if I can find it. Let me search for it like this, Moreh Nevuchim, Part Two, Part Two talks about prophecy, here it talks about prophecy, and further, but this talks about… no.
There are two people, one is happy and one is unhappy. The happy way is a higher… these wenches, and there is a higher type of person.
Student:
“Where did you get that idea from?”
Maggid Shiur:
“You.”
Student:
No, you sold the idea to me.
Rambam on Character Traits, Perfection, and the Limits of Free Will – Moreh Nevuchim Part One, Chapter 34
Okay, It’s in Part One, I Made a Mistake
Maggid Shiur:
Okay, rabbosai, rabbosai, rabbosai, I just want to tell you one piece of Rambam which is actually not relevant to politics, and it has to do with this, and we’ll continue, okay?
The holy Rambam in Moreh Nevuchim Part One, Chapter 34 talks about the topic of why most people don’t learn the secrets of the Torah, okay?
Did you know there’s such a topic, such a thing?
He doesn’t say grab it, it’s for everyone.
And the Rambam counts five reasons why not, okay? Five reasons why not.
The Fourth Reason: Excellence in Character Traits is a Prerequisite for Intellectual Excellence
The fourth reason is like this, that they know clearly, and he also said this in the introduction to the Eight Chapters, that excellence in character traits is a prerequisite for intellectual excellence, right?
One cannot be a person of intellect without good character traits. “A person of tranquility and composure,” as it says here.
One must have composure of mind, one must be developed in all character traits, because if not one is busy.
That’s the simple meaning, afterwards one has no time, one is busy with desires, and many other reasons.
One cannot have good intellect, one cannot know the hidden meaning before one fixes the character traits.
Who knows about this?
You see a great sage who has bad character traits, he is far from being a sage.
It’s very simple.
This is an answer to all questions.
So, by the way, I haven’t yet met the sage who has bad character traits, I don’t know if there’s a problem.
Now like this, except for people who transgress for the sake of Heaven, which hasn’t happened yet.
Why One Cannot Explain the Foundations of Torah to the Masses
Now, says the Rambam like this, and about this one cannot explain to the masses, to most of the world, the foundations of the Torah.
Why?
Says the Rambam like this, there are many people who at the beginning of creation, who were born like this, the nature of their temperament, a nature in their body, it is impossible for them to achieve perfection in any way.
There are people who are born with a bad composition of their body, right?
He says this is only a preparation, and in the Eight Chapters it says it’s only a preparation. But anyway, there’s a bit of a contradiction with last week, but he states a fact:
There are many people born with a temperament, impossible, they will never become good people, perfect people, they will never have good character traits, they cannot succeed.
Why This Is Not Enough to Be a Prophet
Because this is not enough to be a prophet. To be a prophet one must not want to do bad things. And… not only a prophet, right? I say prophet because there he says prophet, but he says for example:
First Example: Someone with a Very Hot Heart
Like the example of one whose heart is very, very hot by nature, that he should be saved from anger, even if he habituates himself greatly.
Someone who is born, because it’s not all people, there are such people, with a very hot heart, he is also an example, right? He doesn’t mean to be a sharp cutter.
And he, even if he struggles very hard, he will try very hard not to get angry, but in practice he will get upset. So he says.
And therefore he won’t be a perfect person, one won’t have what to do. One can help him, he won’t become a perfect person.
Second Example: Someone with Very Hot Testicles
Another example, and like one whose testicles are hot and moist, someone who has very hot testicles, and most of the strength of the structure, this is the Rambam a great doctor, he tells you exactly what the problem is, and the strength of the seed and the abundance of producing seed.
A person who is born, in English one says he has a great libido, and the Rambam held that it’s something physical.
Because it is far that he should be a fearer of sin, even if he habituates himself to the utmost habituation.
The person will never be holy and pure. He doesn’t say “impossible,” he says a bit weaker.
Discussion About “Far That He Should Be a Fearer of Sin”
Student:
He says “far that he should be a fearer of sin,” he says everything you’re saying.
Maggid Shiur:
Listen, listen. No, he doesn’t say like that one. “Because it is far that he should be a fearer of sin.” The person, he’s talking here specifically about a problem, right? About a certain problem.
Just a person who has very strong… his body is such a type of body that very strongly likes to do transgressions, certain types of transgressions, not all transgressions.
A person doesn’t like to be insolent, that’s not a problem, he’s a peaceful person, it’s a problem.
He’s talking here about one problem, he’s not talking later about other problems that people have.
The person, he has a problem, his seed is boiling, it’s very far from being a fearer of sin. So says the holy Rambam.
What Does “Yerei Cheit” Mean?
You ask, yerei cheit means he’s not afraid of any transgression? He will be afraid, he will feel bad, he will say the general tikkun a thousand times a day the person, he will go to the mikveh, all these tikkuns. He doesn’t say that.
He says that he will, I’ll tell you, let’s remember for a translation, right? Here it says yerei cheit in the Rambam. He says, he cannot be a yerei cheit.
Student:
Yes, why the previous one?
Maggid Shiur:
No, the person, again, again, here we’re talking about this person. Once, three times, he’ll fail? Let the person also, that’s my Rambam.
No, no, he doesn’t say he’ll fail. He says, he won’t be a yerei cheit.
He presumably won’t fail, perhaps if he restrains himself strongly, he goes to a place where there are no temptations at all, I don’t know, he can restrain himself. He doesn’t say that.
He says, he won’t be a yerei cheit.
You must remember that the Rambam must say good character traits. For the Rambam it’s not enough for perfection that you shouldn’t do bad things, you must not want bad things either, you shouldn’t love bad things. Let’s say a weak aspiration.
I must finish, I must go up the mountain.
Rabbi Tzvi Elimelech’s Translation and the Question
The person says, it says here in the translation that Rabbi Tzvi Elimelech wrote, that the person is far from being a yerei cheit.
On this Rambam many other honest Jews came and were very angry. The holy Rambam taught us that a person always has free will and he can always be better.
Here the Rambam comes and in practice, so people are born with a bad temperament, he won’t be a yerei cheit.
Rabbi Kapach’s Answer: “Afifa” in Arabic
And comes for example Rabbi Kapach and he says, “Ah, you don’t understand, it doesn’t say here yerei cheit. What does it say in the source?” What do you think it says there in Arabic?
I’ll tell you the secret. I didn’t bring this piece here, one really should bring it.
Yes, here it doesn’t say yerei cheit, it says “afifa.” He won’t be restrained, he won’t be a person with the character trait.
Certainly he will fear sinning. He answered the whole question.
You understand? You understand that nothing was answered, right?
Because the yerei cheit means from the outset that that person certainly won’t sin, he’s not talking about sinning at all in practice, because he will restrain himself strongly, he will make resolutions, he will say the general tikkun, he will restrain himself, perhaps he can.
But anger is different. Anger he says yes perhaps, because it’s an internal thing, he will get upset, it’s already a feeling.
But sin is not the forbidden feeling, the prohibition is the doing. He can do sin. A yerei cheit he will never be.
This is something the Rambam could have written. It’s not an important translation, and Rav Shmuel Ibn Tibbon understood well.
Although, if the word bothers you, you can write another word, like for example abstinence. But it’s still true that the person won’t have any abstinence.
“They Will Not Rise in the Character Traits of Caution”
I don’t know, I think I remember another place where it’s very clear that yerei cheit means zahir [zahir: careful] or nizhar [nizhar: being cautious].
Can you tell me? “Lo ya’alu b’midos haz’hirus” [lo ya’alu b’midos haz’hirus: they will not ascend in the measures of caution].
The Tzanzer Rebbe’s Critique of the Rambam
The Tzanzer Rebbe was very upset with the Rambam. He wrote that he doesn’t agree with this piece, even though he was a great devotee of the Rambam.
In Divrei Chaim al haTorah [Divrei Chaim al haTorah], or al haMo’adim [al haMo’adim: on the holidays], I don’t remember where, it says there that he is a devotee of the Rambam.
He says that the Rambam is not right. Why is he not right?
But he says this because he holds that truly, he agrees with the fact. He agrees that someone who is born with a strong midas haka’as [midas haka’as: the character trait of anger] will always be a ragzan [ragzan: an angry person].
But what? You will never be able to use ka’as l’sheim shamayim [ka’as l’sheim shamayim: anger for the sake of Heaven].
The Two Things That Cannot Be Used L’sheim Shamayim
It’s one of the two things. You will never be able to use ka’as l’sheim shamayim. We already spoke about why, I don’t remember why. Or be able to use ta’avah l’sheim shamayim [ta’avah l’sheim shamayim: desire for the sake of Heaven]. That’s what you cannot use l’sheim shamayim.
Student:
It’s also ka’as?
Maggid Shiur:
Yes. Always, here with ka’as there is the pnei yotzei min haklal [pnei yotzei min haklal: the exception] that the Rambam makes there in chapter 2. But regarding ta’avah for example, yes, it’s ta’avah. Because that is the lokei’ach haRambam b’pshitus [lokei’ach haRambam b’pshitus: the Rambam’s lesson in its simple sense].
The Tzanzer Rebbe’s Derech: There’s No Such Thing as a Bad Middah
But what? Because the Tzanzer Rebbe goes with the Baal Shem Tov’s derech [derech: way], which he built on Gemara’s [Gemara’s: Talmud’s], and he is very strong in this style, which is very strong in derech hamemutza [derech hamemutza: the middle way] in this nekudah [nekudah: point], that there’s no such thing as a bad middah, rather there are things that are used not in the right oifen [oifen: way].
So one can use passion and ta’avah, even literally ta’avos gufniyos [ta’avos gufniyos: physical desires], one can transform it somehow, although I’m not sure, perhaps the Rambam here is more realistic, and one can use it for avodas Hashem [avodas Hashem: service of God] somehow. One can serve the Almighty with this derech, how one can serve.
Discussion About P’riyah U’r’viyah and Pilegesh
Student:
I already know, he can marry many women and make many children, and it’s a great mitzvah [mitzvah: commandment] of p’riyah u’r’viyah [p’riyah u’r’viyah: be fruitful and multiply].
Maggid Shiur:
Most people can’t do it. It’s a problem in today’s times after ben Gershom [ben Gershom: Rabbeinu Gershom Me’or HaGolah, who forbade polygamy]. Before that he could do it, truly, that it’s bad. There’s no such thing.
Yes, a person needs, not just a little he needs. And he won’t go through isurim [isurim: forbidden things], truly.
Rabbi Ya’akov Emden [Rabbi Ya’akov Emden] said that he doesn’t understand why we don’t rule that every rabbi should have a pilegesh [pilegesh: concubine].
Ah, people say, perhaps one needs once, but milchamah [milchamah: war] one needs only once, because it’s still gadol mechaveiro yitzro gadol heimenu [gadol mechaveiro yitzro gadol heimenu: whoever is greater than his fellow, his evil inclination is greater than him].
On this is not the shitas haRambam [shitas haRambam: the Rambam’s approach].
The Rambam’s Shitah: An Ideal Person with Every Middah in a Certain Measure
Yes, the shitas haRambam is very clear that there is, that the truth is, he’s not playing games with you, he agrees, the foundation is he agrees that one must use every middah, but there is still for him an ideal person who has every middah in a certain way and a certain ma’as [ma’as: measure].
He wouldn’t say that someone who is a huge ba’al ta’avah [ba’al ta’avah: a person with desires] should be a huge ba’al ta’avah in avodas Hashem. That’s not the Rambam’s way.
The Rambam would say, perhaps he should do so, I’m not saying he shouldn’t do so, but a perfect chacham he won’t be. He won’t, because it interferes.
Why Does Ta’avah Interfere with Chochmah?
Why? Let’s remember, what interferes ta’avah with chochmah [chochmah: wisdom]? What’s the issue? One can be a great ba’al ta’avah and come to shul early in the morning and learn. Good, one can.
Obviously it’s such a distraction, right? There’s very much time, one needs to seek every, it’s a lot of work, and there’s very much time when one is oseik b’ta’avos [oseik b’ta’avos: occupied with desires].
The Gemara: “Rasha Yitzro Tarud B’yitzro”
As it says in the Gemara, when a person comes, a ba’al ta’avah, the Gemara says, remember the Gemara, yes? A rasha [rasha: a wicked person] comes to Heaven, he says, I couldn’t learn. Why? Rasha yitzro tarud b’yitzro [rasha yitzro tarud b’yitzro: a wicked person, his evil inclination chased him with his evil inclination].
What does rasha mean? Rasha there also doesn’t mean rasha who does sins. It means a ba’al ta’avah, a person who loves this very much, he is occupied with this, he has most of the time, he will have a lot of time for this.
The Parable of Shlomo HaMelech
Even if he will be a tzadik [tzadik: a righteous person], he gets married, like Shlomo haMelech [Shlomo haMelech: King Solomon] got married, how was Shlomo haMelech also a chacham, I don’t know. But he got married to a thousand wives, and it takes very much time.
I have a staff, I take care of the wives, I can’t manage. I’ll be a melech [melech: a king], I’ll have a staff for this. A normal person doesn’t have time.
And also there’s simply, the Gemara says, giborim [giborim: mighty ones], I’ll be a great ba’al ta’avah, I won’t have any time to learn.
Even if I’ll be a tzadik, I’ll be a tzadik, but the Rambam won’t call me a tzadik, because the Rambam’s tzadik is he understands, he doesn’t understand.
He is busy with other mitzvos [mitzvos: commandments], there’s no problem, he can be a supporter, he can’t have any te’anos [te’anos: complaints] against this person. But that’s the reason why one cannot take out for each one hotza’os al pi panim [hotza’os al pi panim: the foundations according to the face].
What Does “Z’hirus” Mean in This Context
And I’m just showing you from this piece very clearly that yiras cheit [yiras cheit: fear of sin] means specifically this, certainly in R’ Shlomo ibn Tibbon [R’ Shlomo ibn Tibbon]’s world, and it means specifically z’hirus [z’hirus: carefulness].
If you want to know what is actually the simple meaning of this, that z’hirus has apparently yes a broader panim [panim: face], as the Mesilas Yesharim [Mesilas Yesharim] understands, one wasn’t just meaning only the mitzvos.
But I didn’t know what simply is the meaning, is he right in the translation of z’hirus. But, or it could be that he is right, but his translation apparently makes sense, and therefore one must learn, one must see another shiur.
The Dispute of Plato and Aristotle
And more or less the result is that there is a dispute of Plato un Aristotle [Plato and Aristotle] about this, in a certain sense, even Plato would have had to learn with tzimtzum [tzimtzum: limitation].
But there is a dispute of Plato and Aristotle, Aristotle was very strong with tzimtzum in the business.
Conclusion: The Dispute of Plato and Aristotle Regarding Z’hirus
Even if he didn’t know what the Rebbi Shimon was right with the translation of z’hirus, but… at least, it could be that he was right, but his translation apparently makes sense. And therefore, one must learn… one must learn another shiur.
The Answer: A Dispute of Plato and Aristotle
The more or less answer is that there is a dispute of Plato and Aristotle about this, in a certain sense. Even Plato called the middah with tzimtzum, but there is a dispute of Plato. Aristotle was very strongly metzamtzem the middah which is called sophrosyne, which is the translation of z’hirus. And the Rambam [Rambam: Maimonides] goes with Aristotle’s shitah, but originally it actually meant a broader thing, even the Greek-Arabic word that one speaks about, and therefore the same thing the Jewish word which means something similar.
Indication of Further Material
And I have a whole list of Jewish words that also mean something similar, which I can show you a whole drasha. B’ezras Hashem next time, come back.
יראת חטא וזהירות הם המידה הנכונה ביחס לתענוגי גוף | שמונה פרקים פרק ד | תמלול וסיכום
סיכום השיעור 📋
סיכום פון דער פילאסאפישער שיעור: שמונה פרקים, מידות, און זהירות
—
א. הקדמה: פארוואס שמונה פרקים און נישט מורה נבוכים?
די סעריע באהאנדלט שמונה פרקים פון רמב״ם, ספעציפיש דעם ענין פון מידות (כאראקטער-אייגנשאפטן). דער פאקוס איז נישט אויף דעם גוף אליין, נאר אויף דעם נפש – דאס עסענציעלע פון מענטשלעכע מידות.
אויב מען וואלט געוואלט לערנען מורה נבוכים (טעאלאגיע, דביקות), וואלט מען געדארפט חסידות. אבער שמונה פרקים איז א הקדמה – קודם דארף מען זיין א מענטש. דאס וואס פעלט, דאס לערנט מען.
—
ב. קריטיק אויף חסידות: בין אדם למקום vs. בין אדם לחבירו
חסידות באשעפטיגט זיך צופיל מיט בין אדם למקום (דביקות, רוחניות׳דיגע עבודה) און נישט גענוג מיט בין אדם לחבירו (מידות, צווישנמענטשלעכע באציאונגען).
רבי יענקעלע האט געזאגט אז אפשר איז רבי ישראל סאלאנטער (גרינדער פון מוסר-באוועגונג) געווען גערעכט: דביקות אן גוטע מידות איז נישט וויכטיג.
—
ג. חסידישע מעשיות וואס שטיצן דעם פונקט
מעשה א׳: דער בית ישראל פון גור
פון דעם ספר *ילקוט תורת צבי* (ווערעצקיער): דער בית ישראל פון גור האט נאך יום נוראים געזאגט צו זיין גבאי אז זיין גאנצע שיינע עבודה פון יום טוב גייט אוועק פאר ברעכן איין מידה. עס איז גרינג זיך צו קאכן ביי ראש השנה מיט דאווענען, אבער ווען א רבי גיט אוועק א דאלער פאר א צווייטן איד – דאס איז א סאך גרעסערע מופת.
מעשה ב׳: עסן מיט טעם און כוונות האריז״ל
א מעשה וואו איינער האט באקומען עסן אן זאלץ, און דער רבי האט געהייסן צוריקשיקן עס מיט זאלץ און פעפער. אויף דער קשיא – פארוואס דארף מען טעם אויב מען עסט לשם שמים? – איז דער ענטפער: ווער עס וויל מכוון זיין כוונות האריז״ל, דארף פילן א טעם אין עסן.
מעשה ג׳: כוונת האכילה
א שווער האט געזאגט: כוונת האכילה איז אז דער אייבערשטער וויל מטיב זיין פאר מענטשן, ער איז חפץ חסד, און מיר זענען עס מקבל. מען דארף נישט קיין ספעציעלע כוונות – דאס שטימט שוין מיט כוונות האריז״ל.
—
ד. דער פלאן: ניין מידות פון רמב״ם׳ס ליסט
אין פרק ד׳ פון שמונה פרקים האט דער רמב״ם א ליסט פון ניין מידות. דער פלאן איז דורכצוגיין יעדע מידה באזונדער. דאס איז דער אנהייב פון א סעריע.
—
ה. ערשטע מידה: זהירות (Temperance) – דרך הממוצע
דער רמב״ם׳ס ערשטע מידה איז זהירות – א מידה ממוצעת (גאלדענער מיטלוועג) צווישן:
– רוב תאוה (צופיל באגער/תאוה) – איין עקסטרעם
– העדר הרגשת ההנאה (גאר נישט פילן קיין הנאה) – צווייטער עקסטרעם
—
ו. טעקסטואלע / איבערזעצונגס-אנאליז: אבן תיבון, אלחריזי, שווארץ, קאפח, שילת, אחיטוב
1. ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס שיטה
אבן תיבון פאלגט די אראבישע סענטענס-סטרוקטור אפילו ווען עס מאכט נישט קיין סענס אויף לשון הקודש.
דוגמא: אויף אראביש זאגט מען „הذا الجزء” (= „זה החלק”), אבער אויף לשון הקודש זאל מען שרייבן „החלק הזה”. אבן תיבון שרייבט „זה החלק” – אראבישער סדר. נאך א דוגמא: „למה חיבר המחבר זה המסכתא וזה הסדר?” – אויף ריכטיק לשון הקודש וואלט געווען „המסכתא הזו והסדר הזה”.
מעלה פאר לערנער: ווער עס קען נישט אראביש קען פּונקטלעך וויסן וועלכע ווארט ער טרענסלעיט, ווייל ער שפּיגלט אפּ די אריגינעלע סטרוקטור. חסרון: שווער צו ליינען, ווייל יעדע סענטענס איז „בעקווערדס”.
פראבלעם מיט “רוב תאוה”: אבן תיבון שרייבט “רוב תאוה” (צופיל באגער), אבער דאס איז א טויטאלאגיע – ער “גיט אוועק דעם שפיל”. ער זאל האבן געשריבן סתם “תאוה” אלס נאמען פאר דעם עקסטרעם, נישט “רוב תאוה” וואס שוין אליין מיינט “צופיל”. דער טעם: אין אבן תיבון׳ס וועלט איז „תאוה” נישט אויטאמאטיש א שלעכטע ווארט. ער האט נישט געוואוסט אז „תאוה” אליין טראגט שוין א נעגאטיווע קאנאטאציע (ווייל מיר ווייסן עס פון צענדליגע ספרים וואס ער האט נישט געהאט). דעריבער האט ער געמוזט שרייבן „רוב תאוה” כדי עס זאל מאכן סענס.
2. דער רמב״ם אליין (אין משנה תורה)
אויף העברעאיש שרייבט ער “בעל תאוה” – א חז״ל-לשון וואס אויף אידיש/רבנישע שפראך מיינט שוין אויטאמאטיש “צופיל תאוה”. דאס איז א בעסערע איבערזעצונג.
3. אויף אראביש
דאס ווארט “שַרַהּ” (אדער ענלעך) מיינט בערך “תאוה” אבער טראגט שוין א נעגאטיווע קאנאטאציע פון עקסצעס. „תאוותנות” אויף עברית קלינגט ערגער ווי „תאוה” – עס מיינט שוין צופיל תאוה, נישט סתם הנאה.
4. יהודה אלחריזי
אלחריזי האט נישט אליין איבערגעזעצט שמונה פרקים, נאר גענומען אבן תיבון׳ס איבערזעצונג און עס פארריכט וואו ער האט געמיינט עס שטימט נישט מיט דעם אראביש, אדער וואו ער האט געהאלטן אז ער קען בעסער דקדוק.
5. ר׳ מיכאל שווארץ
שווארץ קען אראביש און שרייבט בעסער ווי קאפח אין געוויסע הינזיכטן. ער האט א מנהג צו פיקסן די גראמאטיק – ער שרייבט איבער די סענטענסעס כדי זיי זאלן קלינגען נאטירלעך אויף לשון הקודש (נישט אראבישע סענטענס-סטרוקטור). חסרון: סאמטיימס ווען ער פארדרייט די סענטענס פאר בעסערע גראמאטיק, ווערט דער פּשט פארדרייט – עס ווערט שוין א פּירוש, און נישט אלעמאל א ריכטיגער.
6. ר׳ קאפח
ער פיקסט גראמאטיק ווען ער וויל, און ווען ער וויל נישט – פיקסט ער נישט. הויפּט-חסרון: ער קערט זיך בכלל נישט אן וואס שטייט אין דעם מקור (אריגינעל), סאו עס איז נישט אינטערעסאנט פאר ווער עס וויל פארגלייכן.
7. שילת
שילת האט מדויק׳ער איבערגעזעצט: „העדר ההרגשה בהנאה” – ליטעראלי ווי דער אראביש.
8. אחיטוב
שרייבט אויך ווי אבן תיבון (אראבישע סטרוקטור).
א חילוק אין דעם צווייטן עקסטרעם
„העדר הרגשת הנאה” קען מיינען אז דעם מענטש פעלט א געפיל (פיזיש אדער נפשיות׳דיג – ווי „סענס אף טעיסט”), אבער דער כוונה איז מער אז ער האט נישט קיין געפיל דערין – ער פילט נישט קיין פּלעזשור, נישט אז אים פעלט א כח.
—
ז. „טהור גוף” – דער רמב״ם׳ס ווארט-וואל אין משנה תורה
אין משנה תורה (הלכות דעות) שטעלט דער רמב״ם אנטקעגן „בעל תאוה” (צופיל באגער) מיט „טהור גוף” (דער אנדערער עקסטרעם – צו ריין, צו ווייניק תאוה).
– „בעל תאוה” – האט א מקור אין חז״ל; „בעל” = אייגנטימער פון א מידה (ווי „בעל גאוה”, „בעל נפש”).
– „טהור גוף” – א מער אומגעוויינלעכע לשון. „טהרה” קען מיינען רייניגן פון טומאה אדער שמוץ (ווי ביי צרעת). דא מיינט עס אבער א ריינער גוף – איינער וואס זיין גוף האט נישט אזוי פיל ליב צו עסן. מעגלעכע מקורות: „יש לך גוף טהור מגופו של משה רבינו” (לשון חכמים), „טהרת הגוף והנפש” (דברים רבה), „לב טהור” (תהלים).
> [זייט-דיגרעסיע:] א דיסקוסיע מיט תלמידים וועגן פּונקטלעכע מקורות פאר „טהור גוף” און „בעל תאוה” – דער מגיד שיעור דארף נאך נאכקוקן אין שבתי פרענקל׳ס מפתח.
—
ח. ברייטערער פּרינציפּ: ווערטער און קאנצעפּטן
דער כלל
ווען א פילאסאף נוצט א ווארט וואס קיינער האט נישט געהערט, איז דאס נישט נאר א ווערטער-פּראבלעם – עס איז א קאנצעפּט-פּראבלעם. א זאך וואס מאכט זיך אין דער וועלט, האט מען שוין ווערטער דערפאר. א זאך וואס מאכט זיך נישט – דארף א פילאסאף אויסטראכטן נייע ווערטער אדער נוצן אלטע ווערטער אויף א נייע וועג, ווייל ער האט דערקענט א סטרוקטור וואס איז נאך נישט באנומען געווארן.
> [אנאלאגיע:] עסקימאס האבן אסאך ווערטער פאר שניי (ווייל עס מאכט זיך ביי זיי); אידן האבן „אסאך ווערטער פאר געלט” (הומאריסטיש – אבער אייגנטלעך מיינען אלע דאס זעלבע).
אנווענדונג אויף תאוה
– „בעל תאוה” (צו פיל הנאה) – דאס איז א באקאנטע ווארט, ווייל אזעלכע מענטשן טרעפט מען אפט.
– „צו ווייניק תאוה” – פאר דעם איז נישטא קיין נארמאלע ווארט, נישט אויף לשון הקודש, נישט אויף אראביש, נישט אויף גריכיש. דער טעם: אזעלכע מענטשן טרעפט מען כמעט נישט. דאס איז מער א מחלה/דעפיציט ווי א מידה אין דעם נארמאלן זין.
– דער רמב״ם אויף אראביש שרייבט „העדר הרגשת הנאות” – ליטעראל „איינער וואס פילט צו ווייניק הנאה” – אבער דאס איז א באשרייבונג, נישט א פארמעלער נאמען.
—
ט. אריסטו׳ס ספר המידות (ניקאמאכעאישע עטיק, ספר ג׳ פרק ז׳) – דער מקור
אויך אריסטו זאגט אז א חלק פון מידות האבן נישט קיין נעמען, און ספּעציפיש ביי תענוג – דער עקסטרעם פון „צו ווייניק” טרעפט מען נישט אפט, דעריבער האט די שפּראך נישט געגעבן א נאמען דערפאר. אריסטו רופט עס „insensible” (אן-סענסינג), וואס איז א קונסטלעך-אויסגעטראכטע ווארט.
וויכטיגע קריטישע באמערקונג
מ׳קען טענה׳ן קעגן אריסטו און דעם רמב״ם: אפשר האבן זיי אויסגעטראכט דעם צווייטן עקסטרעם נאר כדי צו האלטן דעם סכעמע אז יעדע מידה מוז האבן צוויי זייטן. דער ענטפער: טעארעטיש איז עס יא דא אויף א ספּעקטרום, אפילו אויב ס׳איז נישט א פראקטישע פּראבלעם.
—
י. ווי צעטיילן זיך מידות ביים רמב״ם? – לפי נושאים, נישט לפי נפש-חלקים
ביים רמב״ם (און אריסטו) ווערן מידות צעטיילט לויט דעם „נושא” – דער עקסטערנער טעמע פון לעבן (געלט, תענוג, כבוד, אאז״וו), נישט לויט אן אינערלעכע אנאליזע פון דער נשמה. פאר יעדן נושא איז דא א ריכטיגע וועג (מידה טובה) און שלעכטע וועגן (עקסטרעמען).
ביי אונזער מידה: דער נושא איז תענוג/פלעזשור. צו פיל ליב האבן תענוג = בעל תאוה. צו ווייניק = דער נאמענלאזער עקסטרעם. אינדערמיטן = זהירות (טעמפּערענס).
—
יא. „דרך הממוצע” – נישט א נייע אידעע, נאר א קלערונג פון וואס מענטשן טראכטן שוין
ר׳ ישעי׳ס וויץ
יעדער מענטש האלט אז ער אליין איז אינדערמיטן – פרומער פון אים איז א משוגענער, פרייער פון אים איז א שייגעץ. דאס באווייזט אז יעדער מענטש איז שוין מודה אז דאס ריכטיגע איז א מיטן – קיינער זאגט נישט „איך בין דער מערסטער קיצוני און אזוי דארף מען זיין.”
> [זייט-דיגרעסיע: דער חזון איש] דער חזון איש רעדט פון קיצוניות, אבער ער מיינט עס נישט ליטעראלי.
דער פילאסאפישער כלל
אלע ריכטיגע פילאסאפיעס זאגן דיר נישט עפּעס נייעס – זיי מסבירן דיר בעסער וואס דו האסט שוין געוואוסט אבער נישט קלאר פארשטאנען. די „דרך הממוצע”-טעאריע איז אן אנאליזע פון א מחשבה וואס מענטשן האבן שוין אינטואיטיוו.
—
יב. די צומישעניש: „אויב ווייניגער איז בעסער, איז גארנישט דאס בעסטע”
דער פּראבלעם
רוב מענטשן זענען מודה אז צו פיל פרעסן איז נישט גוט. אבער פון דעם שפּרינגען מענטשן צו א פאלשער מסקנא: אויב ווייניגער תאווה איז בעסער, דאן איז דער אידעאלער מענטש איינער וואס האט גאר קיין תאווה – ער עסט נישט, ער פילט קיין טעם, ער האט נישט חתונה. ווען מ׳ווייזט זיי אויף דעם סתירה, ענטפערן זיי: „איך בין נישט אויף די מדריגה.”
דער „כלל גדול” – „איך בין נישט אויף די מדריגה” איז א רויטע פאן
ווען דיין תירוץ אויף א בסיס׳דיגע סתירה אין דיין טראכטן איז „עס איז דא מדרגות, מיר זענען נישט אויף דער מדרגה” – טשעק דיינע assumptions, עפּעס איז פאלש. דאס איז כמעט אלעמאל א „great habit of laziness of thought” – א וועג אויפצוהערן טראכטן, נישט א ריכטיגער תירוץ.
> *(באמערקונג: דאס מיינט נישט אז מדרגות עקזיסטירן קיינמאל נישט, נאר אז אין דער דערפארונג ווערט דאס געוויינלעך גענוצט אלס excuse.)*
—
יג. דער אבסורד פונעם „אידעאלן צדיק אן שום הנאה” – דאס אייז-קרים-ביישפּיל
א מענטש אן שום פּרעפערענצן איז נישט נארמאל
דו טרעפסט א מענטש, ווייזט אים דריי פלעיווערס אייז קרים, ער זאגט „קיינע פון זיי נישט” – דעם דארף מען שיקן צום דאקטאר. ער איז אדער דעפּרעסט, אדער ער האט נישט קיין אפּעטיט, אדער עפּעס איז פיזיש פאלש.
תלמידים׳ס איינווענדונגען און תשובות
– איינווענדונג: אפשר האט ער זיך אויסגעארבעט אויף זיך?
תשובה: תיקון המידות מיינט נישט זיך איינהאלטן (מושל ביצרו) – מיר רעדן פונעם אידעאל וואו ער איז שוין אזוי, א צדיק גמור. אויב ער פילט טאקע גארנישט – דאס איז נישט א מעלה, דאס איז א פּראבלעם.
– איינווענדונג: א קינד האט ליב קענדי, א דערוואקסענער שוין נישט – אפשר וואקסט מען אויס פון תאוות?
תשובה: דאס איז גופא דרך הממוצע! א זיידע האט ליב סטעיק, נישט קענדי – דאס מיינט אז מ׳האט אנדערע, פּאסיגע ליבשאפטן, נישט קיין ליבשאפטן. דרך הממוצע מיינט נישט „אינמיטן” – עס מיינט די ריכטיגע זאכן ליב האבן.
דער אבסורד אויסגעמאלט
דער „אידעאלער צדיק” לויט דער פאלשער השקפה וואלט געדארפט עסן נאר דורך IV, ווייל אן פּלעזשור קען דער האלדז כמעט נישט שלינגען. זיין ווייב שלעפּט אים יעדע פּאר וואכן צום IV כדי ער זאל נישט שטארבן. דאס איז נישט קיין מדריגה – דאס איז נאענט צום קבר. „Killing your senses” אלס דער אולטימאטיווער אידעאל איז א סתירה צו וואס מענטשן אליין גלייבן איז א געזונטער, גוטער מענטש.
—
יד. דער „פּערפעקטער מענטש” אן שום תאוות – ראיות אז דאס איז נישט דער אידעאל
ראיה פון גדולים: גרויסע מענטשן האבן פּרעפערענצן
דער אלטער רבי האט ליב געהאט די רביצין׳ס טשיזקעיק, ער האט ליב געהאט צו רעדן. אלע גרויסע מענטשן האבן פּרעפערענצן, האבן ליידנשאפטן, מאנכמאל אפילו פאר זיך אליין. דאס איז נארמאל און מענטשלעך.
פּסול לעדות – א האלאכישער ארגומענט
א גמרא (בבא קמא) זאגט אז איינער וואס האט נישט קיין דזשאב, אן „יושב אוהל” אן ביזנעס-פארשטאנד, איז פּסול לעדות. פארוואס? ווייל אזא מענטש איז „הפקר בנכסיו” – ער פארשטייט נישט דעם ווערט פון געלט, אלזא קען מען אים נישט טרוסטן אין בית-דין. א מענטש וואס איז טאטאל אפּגעריסן פון וועלטלעכע ריאליטעט האט א פּסול – נישט בלויז א חסרון.
[זייט-דיגרעסיע: פּערזענלעכע ביישפּילן – בארגן געלט]
מענטשן וואס בארגן געלט און גיבן עס אוועק פאר צדקה אנשטאט צוריקצוצאלן, מיט דער עקסקיוז אז „געלט איז נישט וויכטיק” אדער „איך לעב שוין מיט משיח.” אויך א מעשה פון א טאטנ׳ס ערפארונג מיט אזא מענטש. אזא „הייליגקייט” איז אין דער פּראקטיק אפט א סימן פון אפּגעריסנקייט אדער אפילו אונערלעכקייט.
חשד אויף „סופּער-פרומע” מענטשן
ווען מען טרעפט אזא מענטש וואס האט גארנישט ליב, איז דער ערשטער רעאקציע חשד – אז דער מענטש איז א שקרן אדער א בלאפער. עקספּאזעס אויף „גורוס” וואס שטעלן זיך אן ווי הייליגע אבער זענען אין אמת׳ן גנבים, נואפים, א.א.וו.
> [זייט-דיגרעסיע: פּערזענלעכע באקאנטשאפטן מיט צדיקים] כמעט יעדער צדיק וואס מען קען פּערזענלעך האט א שוואכקייט, א פּרעפערענס, א מענטשלעכע זייט. עטלעכע זענען פּריוואט און פארמאכט, אבער דאס מיינט נישט אז זיי האבן נישט קיין תענוגים.
דער מסקנא-פּאאינט: מיר לעבן אין א סתירה
„אונז אלע וואס זענען חסידישע אידן, זאגן אז ס׳איז אן ענין צו זיין אויסגעארבעט פון תאוות, אבער מיר גלייבן נישט אמת׳דיג אז דער מערסט אויסגעארבעטער מענטש איז דער בעסטער מענטש.” מיר האבן א טעאריע אז דער מענטש דארף זיין ווי א מלאך, אבער אין פּראקטיק – ווען מיר טרעפן אזא מענטש, ווילן מיר נישט זיין זיין חבר, מיר טרוסטן אים נישט, מיר זענען חושד אויף אים.
„איך בין סטאק” – עס פעלט א שפּראך
עס פעלט ווערטער צו באשרייבן וואס דער אמת׳ער אידעאל איז. צו פיל תאוה איז שלעכט, אבער גארנישט תאוה איז אויך נישט גוט. דאס איז דער שפּאנונג וואס טרייבט דעם שיעור ווייטער – דער באדארף פאר א „דרך הממוצע” (מיטלוועג), פאר א באגריף פון „זהירות” וואס איז נישט עקסטרעם אין קיין ריכטונג.
—
טו. דער עיקר תירוץ: דרך הממוצע – וואס עס מיינט טאקע
קלארשטעלונג קעגן א פאלשן לייענען פון רמב״ם
אלע מידות (חוץ פון א בייח/בושה) מיינען קיינמאל נישט די קיצוניות – נישט מאקסימום און נישט מינימום, נאר א „מיטן וועג”, א ריכטיגע מאס.
אסאך מענטשן לערנען דעם רמב״ם׳ס דרך הממוצע און מיינען ער איז קעגן ארבעטן אויף זיך – דאס איז חס ושלום פאלש. דער רמב״ם אליין זאגט אז א גרויסער חלק פון תורה איז וועגן דעם. פּראקטיש: רוב מענטשן האבן נישט די פּראבלעם פון צו ווייניק תאווה – זיי דארפן ארבעטן אויף פארמינערן, נישט פארמערן.
וואס מיינט „ריכטיגע מאס” טאקע?
נישט נאר א נומער (וויפיל מ׳עסט), נאר א גאנצער ריטואל: ווען, וואו, מיט וועמען, פארוואס, וויאזוי, אין וועלכע אופן.
קאנקרעטע דוגמא: אן ערוואקסענער מענטש וואס עסט קענדי איז א בעל-תאווה; איינער וואס עסט סטעיק (נישט צופיל) איז א נארמאלער מענטש. דאס פארשטייט יעדער, אפילו א גוי – עס איז א „בעיסיק מענטשלעכע זאך.”
ממוצע לייזט דעם פּראבלעם: מ׳דארף נישט זיין א מענטש וואס ברויכט „אינטערווענשאנס” צו עסן, נאר איינער וואס עסט די ריכטיגע זאכן אויף די ריכטיגע צייטן – לכבוד שבת מער, א גאנצע וואך ווייניגער.
צוריק צום כלל פון מידות
יעדע מידה פונקציאנירט אלס א „לייוו” (לעבעדיגע) אקטיווע שיקול-הדעת: זי ווייזט דיר וואס איז גוט צו ליב האבן, וואס נישט, ווען יא, ווען נישט, מיט וועמען יא, מיט וועמען נישט.
—
טז. לשון-אנאליז: פון וואו קומט דאס ווארט „זהירות”?
ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס פּירוש
אין זיין איבערזעצונג פון דעם צווייטן פּרק, ליסט ער מעלות פון „חלק המתעורר” (דער עמאציאנעלער/אפּעטיטיווער חלק פון נפש). ער טייטשט „זהירות” מיט „כלומר יראת חטא” – ער האט געמיינט אז דער לייענער וועט נישט פארשטיין דאס ווארט אן פּירוש. פארוואס? ווייל „זהירות” (מיט ו׳ און ת׳) קומט כמעט נישט פאר אין כל התורה כולה.
„זהר/זהירות” דורך תנ״ך און חז״ל
אין תורה:
– „והזהרת אתהם את החוקים” – מיינט אנווארענען אנדערע, טראנזיטיוו.
– מעגלעך פארבונדן מיט „זוהר” (ליכטיגקייט/באלייכטן), אבער דער פּשט איז ווארענען.
אין נביאים/כתובים:
– „גם עבדך נזהר בהם” (דוד המלך) – אינטערנאליזירט: נישט נאר ווארענען יענעם, נאר איך אליין בין א באווארנטער.
– „מלך זקן וכסיל אשר לא ידע להזהר עוד” (קהלת) – ער ווייסט נישט מער צו זיין נזהר.
אין לשון חז״ל:
– „היזהרו בדבריכם”, „הוי זהיר בדבריך”, „היזהרו ברשות” – זיי א נזהר, טראכט פאר דו טוסט עפּעס.
– וויכטיגער נקודה: אין לשון חז״ל איז „זהירות” כמעט אלעמאל וועגן עפּעס ספּעציפישעס – „נזהר בהם”, „זהיר בדבריך” – נישט א דזשענעראלע אייגנשאפט, נאר א צוגעשפּיצטע אויפמערקזאמקייט אויף א באשטימטע זאך.
—
יז. רבי פּנחס בן יאיר׳ס מימרא און דאס ווארט „זהירות”
דער איינציגער מקור פאר „זהירות” אלס מידה-נאמען
דאס איינציגע מאל וואס „זהירות” (אלס נאמען/מידה) שטייט אין חז״ל איז אין איין גירסא פון רבי פּנחס בן יאיר׳ס באריימטע מימרא.
גירסאות-פראגע
– אין מסכת עבודה זרה (אונזער דרוק): שטייט „תורה מביאה לידי זהירות, זהירות מביאה לידי זריזות…” אבער אין רוב אנדערע גירסאות שטייט נישט „תורה” – עס הייבט זיך אן מיט „זהירות” אדער „זריזות.”
– די ראשונים האבן דיסקוטירט אויב תורה איז אן עקסטערנע צוגאב אדער אן אינטעגראלער טייל פון דער ליסטע.
– דער רמב״ם האט זייער שטארק געהאלטן פון דער מימרא – ער ברענגט עס אין הקדמה צו שמונה פרקים (כאטש נאר דעם סוף: „חסידות מביאה לידי רוח הקודש”).
– עס זענען דא אסאך גירסאות און פּירושים אויף דער מימרא, שוין אין חז״ל אליין (מדרשים).
—
יח. ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס פּירוש: „זהירות” = זיך אפּהיטן פון תענוגים
ער האלט אז „זהירות” מיינט זיך אפּהיטן פון תענוגים (פּלעזשורס). דאס שטימט מיט דעם רמב״ם׳ס שיטה אין פּרק ד׳ פון שמונה פּרקים: זהירות = דער ממוצע (מיטלוועג) צווישן צו פיל ליב האבן תענוגים און צו ווייניק. אומעטום וואו דער רמב״ם ברענגט דעם באגריף, טייטשט אבן תיבון “זהירות” אויף דעם זעלבן אופן.
—
יט. דער קאנטעקסט אין מסכת עבודה זרה – עריות
רבי פנחס בן יאיר לערנט פון דעם פּסוק “ונשמרת מכל דבר רע” – “שלא יהרהר אדם ביום ויבוא לידי טומאה בלילה.” דער קאנטעקסט רעדט פון עריות (סעקסועלע עבירות) – וואס איז איינע פון די צוויי הויפּט-קאטעגאריעס פון תענוגים.
שליסל-חידוש: אינערלעכע מצוות – נישט נאר טון, נאר אויך וועלן
רבי פנחס בן יאיר איז מחדש אז נישט נאר טאר מען נישט טון עבירות, מען טאר אויך נישט ליב האבן עבירות. א גוטער מענטש וויל נישט טון שלעכטע זאכן, נישט בלויז ער הערט זיך אפּ. “ונשמרתם” איז א פנימיות׳דיגע זאך – נישט נאר נישט טון, נאר נישט טראכטן, נישט באגערן.
אלע מדרגות אין דער ליסטע (זהירות, זריזות, נקיות, טהרה, פּרישות) זענען אינערלעכע מידות, נישט אויסערלעכע מעשים – אלע ביחס צו תענוגים/עריות.
רבינו יונה׳ס פארשטאנד
רבינו יונה האט פארשטאנען אז “זהירות מביאה לידי זריזות” מיינט: ווער עס האלט זיך אפּ פון תענוגים, קומט דורך לעוולס צו חסידות און יראת חטא – א שלימות אין מידות.
—
כ. „יראת חטא” – וואס מיינט עס טאקע?
דער פּראבלעם מיט דער פּשוט׳ער טייטש
“Fear of sin” אויף ענגליש? – חטא איז דאך געשמאק, נישט שרעקעדיק! יראת עונש (מורא פון שטראף) – דאס איז אן אנדער באגריף, נישט דאס זעלבע ווי יראת חטא.
ראיה פון פּרקי אבות פּרק ב׳ – די פינף תלמידים פון רבן יוחנן בן זכאי
יעדער תלמיד האט א פּערזענלעכע מעלה/שלימות, נישט א ליסטע פון מצוות:
– רבי אליעזר – “בור סוד שאינו מאבד טיפה” (שכל-שלימות)
– רבי יהושע – “אשרי יולדתו”
– רבי יוסי – “חסיד”
– רבי שמעון בן נתנאל – “ירא חטא”
– רבי אלעזר בן ערך – “מעין המתגבר”
> [קליינע דיגרעסיע:] דאס זענען סארטן מענטשן מיט מידות-שלימות, נישט מצוות-מקיימ׳ער. דער רמב״ם ווייזט אז די משנה רעדט פון כאראקטער-טיפּן, נישט פון ספּעציפישע הלכישע דערגרייכונגען.
דער רמב״ם׳ס טייטש: ירא חטא = נזהר = זהירות
– “ירא חטא” = איינער וואס האט זהירות – דער רמב״ם׳ס אייגענע איבערזעצונג.
– “חטא” מיינט נישט עבירה אין דעם קאנטעקסט – עס מיינט פּלעזשור (תענוג), א ספּעציפישע סארט הנאה.
– ראיה: “בחירי ישראל שלא טעמו טעם חטא” – דער רמב״ם זאגט, דאס מיינט נישט אז זיי האבן קיינמאל נישט געהאט סעקס; עס מיינט אז זיי האבן נישט געפּרואווט דעם טעם פון אומגעצוימטן תענוג.
„יראה” מיינט דא נישט „מורא”
– „יראה” מיינט דא דאס היפוך פון „אהבה” – אויף ענגליש: an aversion. דער מענטש האט פשוט נישט ליב די סארט זאך.
– „יראת חטא” = ער האט ווייניגער ליב תענוגי הגוף, ספעציפיש ענייני ביאה.
ראיה פון רבי יוחנן
רבי יוחנן האט געזאגט “למדני יראת חטא מבתולה” – א מיידל איז געקומען אין בית המדרש און געבעטן “רבונו של עולם, יהי רצון שלא יכשלו בי בני אדם.” דאס ווייזט אז יראת חטא איז ספעציפיש פארבונדן מיט ענייני עריות.
דער רמב״ם׳ס דעפיניציע פון „חטא”
“חטא” מיינט נישט אן עבירה, נאר א ספעציפישע סארט הנאה – תענוגי הגוף, בפרט ענייני עריות. ראיה פון דער גמרא: “בחירי ישראל שלא טעמו טעם חטא” – דער רמב״ם אין פרשת משפטים טייטשט דאס נישט אז זיי האבן קיינמאל נישט געזינדיגט, נאר אז זיי האבן נישט געהאט קיין טעם/געשמאק אין דעם סארט הנאה.
די מעלה פון בחורים
“נערי בני ישראל” – בחורים וואס האבן נאכנישט חתונה געהאט – האבן א מעלה ווייל זיי זענען נאכנישט אריינגעגאנגען אין דעם ספעציפישן מענטשלעכן פלעזשור. דאס איז א סארט פרישות.
> [דיגרעסיע: דיסקוסיע מיט תלמידים] א תלמיד פרעגט: אויב אזוי, איז א צען-יעריג קינד נאך העכער? ענטפער: יא, דאס קינד האט נישט דעם יצר הרע, און דאס איז א געוויסע מעלה. א צווייטער תלמיד טענה׳ט אז דער וואס האט א יצר הרע און האלט זיך איין איז א גרעסערער צדיק. ביידע מעלות עקזיסטירן – אינאסענץ אליין האט אויך א שלמות, כאטש עס איז נישט די גאנצע מעלה.
ר׳ יוסף קאפח׳ס שוועריגקייט
קאפח האט נישט פארשטאנען “זהירות” ריכטיג, האט עס איבערגעזעצט אלס “פּרישות”. ער איז געווען טיילווייז גערעכט (זהירות = זיך איינהאלטן פון תאוות), אבער “פּרישות” איז נישט א גוטע איבערזעצונג, ווייל אין רבי פנחס בן יאיר׳ס ליסטע שטייען ביידע – זהירות און פּרישות – אלס באזונדערע מדרגות.
—
כא. דער פּראבלעם פון שפּראך-פארשטאנד – א ברייטע דיגרעסיע
ווי מענטשן ליינען חז״ל
„אונז זענען א באנדע אוטיסטן, גולמים פון פראג, קלאוד עי-איי” – מיר ליינען ליטעראלי ווי דער זון וואס דער טאטע האט אים געזאגט „ברענג מיר א טשייניק” און ער גייט זוכן א ליטעראלע טשייניק.
ביישפּילן: „גיי דזשאמפּ אין די לעיק” – ער טוט אן א בעדינג סוט; „גיי נישט מער אריבער מיין שוועל” – ער קריכט ארויס פון פענסטער.
דער הויפּט-פונקט: יעדע שפּראך האט אידיאמען – ווערטער וואס מיינען נישט ליטעראלי. מיר קענען נישט די שפּראך פון חז״ל, און דערפאר טראכטן מיר אויס פורים-תורה׳ס אנשטאט צו פארשטיין וואס ס׳מיינט באמת.
פארגלייך צו ענגליש: פארוואס מיינט “hard-headed” א כעסן און נישט איינער מיט א קאפּוויי? שפּראך דארף נישט מאכן לאגישן סענס – ס׳איז א הסכם צווישן מענטשן. אפילו חכמי הגמרא האבן שוין נישט געוואוסט אסאך פסוקים.
—
כב. רמב״ם מורה נבוכים חלק א׳ פרק ל״ד – פארוואס רוב מענטשן לערנען נישט סודות התורה
דער רמב״ם רעכנט פינף סיבות פארוואס רוב מענטשן קענען נישט לערנען סודות התורה.
די פערטע סיבה: מעלות המדות זענען א הקדמה צו מעלות שכליות
– יסוד: מען קען נישט זיין א בעל שכל אן גוטע מדות (שטייט אויך אין הקדמה צו שמונה פרקים).
– מען דארף האבן ישוב הדעת – אויסגעארבעטע מדות.
– פארוואס? ווייל אויב מען איז ביזי מיט תאוות און שלעכטע מדות, האט מען נישט קיין צייט און נישט קיין כלים פאר אמת׳ע חכמה.
– פּראקטישע מסקנא: א „גרויסער חכם” מיט שלעכטע מדות איז ווייט פון זיין א חכם – דאס איז דער תירוץ אויף אלע קשיות.
> [קליינע זייט-באמערקונג – איראנישע הערה] „איך האב נאך נישט געטראפן דעם חכם מיט שלעכטע מדות” – און „עוברי עבירה לשם שמים, וואס דאס איז נאך נישט פארגעקומען.”
—
כג. מענטשן געבוירן מיט א שלעכטע הרכבה – אי אפשר להם השלימות
דער רמב״ם זאגט: ס׳איז דא מענטשן וואס זענען געבוירן מיט אזא מזג (טעמפּעראמענט/פיזישע קאנסטיטוציע) אז זיי קענען קיינמאל נישט דערגרייכן שלימות. דאס שטייט אין א שטיקל סתירה מיט דעם יסוד אז דער מענטש האט אלעמאל בחירה.
ערשטער משל – כעס
איינער געבוירן מיט א זייער הייסע הארץ (שטארקע מידת הכעס) – אפילו ער גייט זיך זייער שטארק מאנגלען (אויסאיבן), גייט ער זיך אלעמאל רעגן. ער גייט נישט ווערן קיין אדם השלם.
צווייטער משל – תאוה (ליבידא)
איינער געבוירן מיט פיזיש שטארקע תאוות (דער רמב״ם אלס דאקטער באשרייבט עס פיזיאלאגיש – „חם ולח”, שטארקע זרע-פּראדוקציע). דער רמב״ם זאגט: „כי זה רחוק שיהיה ירא חטא, אפילו הרגיל עצמו תכלית ההרגל” – ער גייט נישט זיין קיין ירא חטא. וויכטיגע נואנס: ער זאגט נישט “אי אפשר” (אוממעגלעך), נאר “רחוק” (ווייט/אומוואהרשיינלעך) – אביסל שוואכער ווי ביי כעס.
וואס מיינט „ירא חטא” דא? – פילאלאגישע און פילאזאפישע אנאליזע
– ירא חטא מיינט נישט בלויז אז ער גייט טון עבירות. ער קען זיך איינהאלטן – מאכן קבלות, זאגן תיקון הכללי, גיין אין מקוה.
– ירא חטא מיינט אז ער זאל נישט וועלן שלעכטע זאכן, נישט נאר נישט טון זיי. ביים רמב״ם איז שלימות: מען דארף נישט נאר נישט זינדיגן, מען דארף נישט האבן קיין שאיפה דערצו.
– ביי כעס איז דאס אנדערש – כעס איז א פנימיות׳דיגע פילינג, מען קען זיך נישט אפּהאלטן פון פילן. אבער ביי חטא (עבירה) איז דער איסור די טאט, נישט דער געפיל – דעריבער קען ער זיך אפּהאלטן פון טון, אבער ער גייט קיינמאל נישט זיין א ירא חטא אין
דעם זין פון גאר נישט וועלן.
רבי קאפח׳ס תירוץ (און פארווארפונג)
רבי קאפח האט געזאגט: אין אראבישן מקור שטייט נישט “ירא חטא” נאר “עפיפא” – א מעופק, איינער מיט צוריקהאלטונג/פרישות. אבער דאס לייזט נישט די קשיא – ווייל ירא חטא אין ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס טייטש מיינט אויך זהירות/נזהרות, נישט בלויז מורא פון עבירה. מסקנא: אפילו מיט׳ן אראבישן ווארט בלייבט דער רמב״ם׳ס שטעלונג: דער מענטש גייט נישט דערגרייכן פרישות אין דעם ענין.
—
כד. דער צאנזער רב׳ס (דברי חיים) קריטיק אויפ׳ן רמב״ם
דער צאנזער רב, אלס א חסיד פון רמב״ם, איז נישט מסכים מיט דעם שטיקל.
– ער איז מסכים מיט׳ן פאקט: איינער געבוירן מיט שטארקע כעס גייט אלעמאל זיין א רגזן.
– אבער זיין טענה: דער בעל שם טוב׳ס דרך (געבויט אויף גמרא׳ס) האלט אז ס׳איז נישטא אזא זאך ווי א שלעכטע מידה – נאר מדות וואס ווערן נישט ריכטיג גענוצט.
– מען קען טרענספארמירן כעס און תאוה – מען קען זיי נוצן לשם שמים.
– דער צאנזער רב׳ס קריטיק: דער רמב״ם זאגט אז אזא מענטש קען נישט נוצן כעס לשם שמים אדער תאוה לשם שמים – און דאס איז וואס ער האלט איז פאלש.
—
כה. דער רמב״ם׳ס שטעלונג קעגן דעם בעל שם טוב׳ס דרך
דער רמב״ם האט אן אידעאלן מענטש וואס האט יעדע מידה אין א געוויסע מאס. ער וואלט נישט געזאגט אז א ריזיגער בעל תאוה זאל בלייבן א ריזיגער בעל תאוה “אין עבודת השם”. אפשר זאל ער אזוי טון (דער רמב״ם זאגט נישט ער זאל נישט), אבער א פערפעקטער חכם גייט ער נישט זיין.
פארוואס שטערט תאוה צו חכמה? – פראקטישע סיבה
– צייט-פּראבלעם: א בעל תאוה איז ביזי מיט זיינע תאוות – ער האט נישט קיין צייט צו לערנען.
– גמרא ראיה: “רשע – יצרו תרוד ביצרו” – א מענטש פארנומען מיט תאוות האט רוב צייט דערויף.
– משל פון שלמה המלך: טויזנט ווייבער נעמט זייער אסאך צייט – „איך האב א סטעף, איך קען נישט פירן.”
– דער רמב״ם׳ס צדיק פארשטייט – ער איז נישט ביזי מיט אנדערע זאכן. דער בעל תאוה קען זיין א צדיק (נישט זינדיגן), אבער דער רמב״ם גייט אים נישט רופן א צדיק ווייל ער פארשטייט נישט – ער איז ביזי מיט אנדערע זאכן.
> [זייט-באמערקונג – רבי יעקב עמדין] רבי יעקב עמדין האט געזאגט ער פארשטייט נישט פארוואס מ׳פסק׳נט נישט אז יעדער רב דארף האבן א פילגש – אבער דאס איז נישט די שיטת הרמב״ם.
—
כו. מחלוקת פלאטא און אריסטו – דער „מער-ווייניגער תירוץ”
דער הויפּט-תירוץ אויף דער קשיא וועגן „זהירות” און סאפראסינע
– פלאטא האט דעם באגריף סאפראסינע (σωφροσύνη) פארשטאנען ברייט – ער האט עס פארבונדן מיט צמצום, אבער אין א ברייטערן זין.
– אריסטו האט דעם באגריף זייער שטארק מצמצם געווען – ער האט סאפראסינע אראפּגעברענגט צו א ענגערע, ספּעציפישע מידה.
– דער רמב״ם גייט מיט אריסטו׳ס שיטה – דעריבער איז ביי אים “זהירות”/סאפראסינע א מער באגרענעצטער באגריף.
– אבער אריגינעל – סיי דאס יוונישע ווארט, סיי דאס אראבישע איבערזעצונג-ווארט, סיי דאס אידישע ווארט – האבן אלע א ברייטערע באדייטונג געהאט, ענליך צו פלאטא׳ס פארשטאנד.
ר׳ שמעון׳ס טייטש
ר׳ שמעון איז אפשר געווען גערעכט מיט זיין טייטש פון “זהירות,” אפילו אויב ער האט נישט געוואוסט דעם פולן הינטערגרונט. זיין פּירוש מאכט לכאורה סענס – ווייל דאס אריגינעלע ווארט (סיי יווניש, סיי אראביש, סיי אידיש) האט טאקע א ברייטערע באדייטונג וואס שטימט מיט זיין פארשטאנד.
אנדייטונג אויף ווייטערדיגע מאטעריאל
עס איז דא א גאנצע ליסטע פון אידישע ווערטער וואס מיינען עפּעס ענליכעס צו סאפראסינע/זהירות, וואס קען באוויזן ווערן אין נאך א גאנצע דרשה. אבער דאס איז נאר א „מער-ווייניגער” תירוץ – דער פולער תירוץ דארף נאך אויסגעארבעט ווערן אין דער נעקסטער שיעור.
—
כז. גאנצער שטראם פון דעם שיעור – צוזאמענפאסונג
מידות (כאראקטער) זענען פונדאמענטאלער ווי דביקות → דעריבער לערנט מען שמונה פרקים (נישט מורה נבוכים) →
דער רמב״ם׳ס שיטה איז דרך הממוצע → ערשטע מידה: זהירות (מיטלוועג צווישן צופיל תאוה און גארנישט תאוה) →
טיפע טעקסטואלע אנאליז פון ווי אזוי פארשידענע מתרגמים (אבן תיבון, קאפח, שווארץ, שילת, אחיטוב, אלחריזי) האבן דעם באגריף איבערגעזעצט פון אראביש, מיט זייערע מעלות און חסרונות →
דער פילאסאפישער כלל: נייע ווערטער קומען פאר ווען א פילאסאף דערקענט א סטרוקטור וואס איז נאך נישט באנומען – „צו ווייניק תאוה” האט נישט קיין ווארט ווייל עס טרעפט זיך נישט אפט →
דער אבסורד פון „גארנישט תאוה” אלס אידעאל: גרויסע מענטשן האבן פּרעפערענצן; הלכה פּסל׳ט אפּגעריסענע מענטשן; „סופּער-פרומקייט” איז אפט חשוד → מיר לעבן אין א סתירה צווישן אונדזער טעאריע (מער פּרישות = בעסער) און אונדזער אינטואיציע (אזא מענטש איז נישט נארמאל) →
דרך הממוצע לייזט דעם פּראבלעם: נישט קיצוניות, נאר ריכטיגע מאס – א לעבעדיגע שיקול-הדעת, נישט בלויז א נומער →
לשון-אנאליז פון „זהירות”: דאס ווארט קומט כמעט נישט פאר אין חז״ל; דער איינציגער מקור אלס מידה-נאמען איז רבי פנחס בן יאיר׳ס מימרא →
„זהירות” = „יראת חטא” = אן aversion צו תענוגי הגוף, ספעציפיש עריות; נישט מורא פון שטראף, נאר ווייניגער ליב האבן דעם סארט הנאה; דער חידוש: א גוטער מענטש וויל נישט זינדיגן, נישט בלויז ער טוט נישט →
מענטשן געבוירן מיט עקסטרעמע מדות קענען פראקטיש נישט דערגרייכן שלימות – נישט ווייל זיי גייען זינדיגן, נאר ווייל זיי גייען נישט דערגרייכן דעם מדרגה פון נישט וועלן שלעכטס, און זיי גייען זיין צו ביזי פאר חכמה →
קעגן-שטעלונג: דער חסידישער דרך (צאנזער רב/בעל שם טוב) האלט אז יעדע מידה קען טרענספארמירט ווערן לשם שמים →
סוף-תירוץ: מחלוקת פלאטא/אריסטו – דער רמב״ם פאלגט אריסטו׳ס ענגערן טייטש פון סאפראסינע, אבער דער אריגינעלער באגריף (יווניש, אראביש, אידיש) איז ברייטער → דער פולער תירוץ בלייבט פאר דער נעקסטער שיעור.
תמלול מלא 📝
שמונה פרקים לרמב״ם: זהירות און די דרך הממוצע אין מידות
הקדמה: פארוואס שמונה פרקים און נישט מורה נבוכים?
מגיד שיעור:
רגע.
מעשה אזוי. אה, ער קומט, אקעי.
סאו, אונז נעמען מיר דא שמנה פרקים [Shemonah Perakim: Eight Chapters, Maimonides’ introduction to Ethics of the Fathers]. אונז גייען מיר לערנען וועגן די ענין פון… פון וואס? פון די ענין פון די עסן, נישט פון לייף, נאר פון די עסן. זייער וויכטיג צו מחלק זיין.
אונז גייען מיר לערנען און זען וועגן די נושא פון מידות [middos: character traits].
קריטיק אויף חסידות: בין אדם למקום vs. בין אדם לחבירו
אונז ווייסן שוין אז איך האב א שטיקל פאליטיק מיט די חסידישע עולם, די שיטת החסידות [shitas haChasidus: the Chasidic approach], ווייל חסידות איז זייער שטארק עוסק אין א נקרא בין אדם למקום [bein adam laMakom: between man and God], אדער אין דביקות [devekus: cleaving/attachment to God] און אין אלע מיני אזעלכע סארט זאכן, און נישט גענוג עוסק אין בין אדם לחבירו [bein adam lachaveiro: interpersonal ethics].
רבי יענקעלע האט געזאגט אז ער האלט אז ס׳קען זיין אז גאר רבי ישראל סאלאנטער [Rabbi Yisrael Salanter: founder of the Mussar movement] איז גערעכט געווען, אז דביקות אן גוטע מידות, אה, די אלע זאכן איז נישט וויכטיג. וואס איז פון דעם?
חסידישע מעשיות וואס שטיצן דעם פונקט
איך האב געזען די… די… וואספארא ספר? איך האב געזען ביי מיין טאטע א נייע ספר, ילקוט תורת צבי [Yalkut Toras Tzvi], אדער עפעס אזוי, ילקוט ליקוטי תורת צבי, פון די ווערעצקיער תשובה [the Veretzkier teshuvah/answer], אלע נארמאלע, סימפל זאכן וואס ער זאגט. און דארט שטייט א מעשה אז די בית ישראל פון גור [the Beis Yisroel of Gur: Rabbi Yisrael Alter, 1895-1977, Gerrer Rebbe] האט געזאגט נאך יום טוב, נאך יום נוראים [Yom Noraim: the High Holy Days], צו זיין גבאי [gabbai: synagogue attendant/assistant], צו איינעם, האט ער געזאגט אז ער האלט אז ער האט געמאכט א… ער האט געפראוועט, ווי א חסידישע רבי פראוועט יום טוב וואס ס׳דארף צו זיין, און ער זאגט פאר׳ן גבאי אז די גאנצע שיינע עבודה [avodah: spiritual service] גייט אוועק פאר ברעכן איין מידה.
סאו, זעט מען אז מ׳האט דאך פארשטאנען דאס. ס׳איז זייער גרינג זיך צו קאכן ביי ראש השנה [Rosh Hashanah: Jewish New Year] און דאווענען. ס׳איז נישט אזוי שווער. מענטשן מיינען אז דאס איז די גרויסע צדקות [tzidkus: righteousness] פון די רבי. אז די רבי גיבט אוועק א דאלער פאר א צווייטע איד, סאך א גרעסערע מופת [mofes: wonder/miracle]. סאו דאס איז די נקודה [nekudah: point].
פארוואס שמונה פרקים און נישט מורה נבוכים?
און כל זה [kol zeh: all this], סאו וועגן דעם לערן איך שמונה פרקים. אויב איך וואלט געוואלט לערנען מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed], וואלט איך מיר געמוזט חסידות, און איך וואלט געדארפט לערנען וועגן די אייבערשטער און טעאלאגיע. באט, ס׳איז א הקדמה [hakdamah: introduction], מ׳דארף קודם זיין א שטיקל מענטש. איך פיל אז ס׳פעלט מיר, סאו איך לערן וואס ס׳פעלט מיר, אזוי ווי די ריינע. דאס איז די חסיד׳ישע מעשה.
נאך חסידישע מעשיות: עסן מיט טעם און כוונות האריז״ל
נאך א מעשה האב איך געזען דארט, וואס איז פאפולער געווען דא אין מיין וואטסעפפ, און איך האב עס געוואלט ציטירן מיט די מעשה. איך האב געזאגט, דאס איז נאר אנהייבן מיט די חסיד׳ישע מעשה, און נישט. נאך א מעשה האב איך געזען דארט, און וואו איז עס? אה, אה, ניין, ס׳איז נישט די שטיקל.
עס שטייט דארט אז איינער האט אים געפרעגט, ער האט אים געגעבן צו עסן, און ס׳איז נישט געווען זאלץ דערין, האט ער געזאגט אז ס׳איז נישט געווען קיין טעם. האט ער געהייסן מ׳זאל עס צוריקשיקן, ברענגען זאלץ, ברענגען פעפער, מאכן עס זאל זיין גוט. וואס הייסט, דו רעדסט אז דו עסט לשם שמים [leshem shamayim: for the sake of Heaven], וואס האסטו אפילו כוונות [kavanos: intentions], וואס האט עס א טעם? האט ער געזאגט, דו ווייסט נישט, ווער ס׳וויל מכוון זיין כוונות האריז״ל [kavanos haArizal: the mystical intentions of Rabbi Yitzchak Luria] דארף פילן א טעם אין די עסן. עס שטייט אזא מעשה דארט.
עס שטייט דא די שטיקל וואס מ׳האט געזען, אז זיין איידעם ברענגט אז זיין שווער האט אים געזאגט, וואס איז די כוונת האכילה [kavanas ha’achilah: the intention of eating]? כוונת האכילה איז אז דער אייבערשטער וויל מטיב זיין [meitiv zein: to do good] פאר מענטשן, און דער אייבערשטער איז חפץ חסד [chafetz chesed: desires kindness], און אונז זענען עס מקבל [mekabel: receiving]. מ׳דארף אפילו נישט האבן קיין שום כוונות האריז״ל. דאס שטימט טאקע מיט כוונות האריז״ל.
אוקעי, יעצט, דאס איז געווען די חסיד׳ישע מעשיות. איך האב געוואלט זאגן אז מ׳דארף נישט טראכטן אונז טוען דאס. אבער קודם דארף מען זאגן אזוי, פארוואס זאגן מיר אזא שיעור? אונז לערנען דאך שמונה פרקים, סאו מ׳דארף אנהייבן מיט שמונה פרקים און אנקומען צו דעם וויפיל מ׳קען. בסדר?
דער פלאן: ניין מידות פון רמב״ם׳ס ליסט
סאו אונז לערנען אזוי, אונז ווילן לערנען, און דאס גייט זיין די אנהייב פון א סעריע. איך האב שוין געזאגט אפאר מאל, מיר האבן גערעדט וועגן דעם, אז מיר גייען אנהייבן אביסל ממשיך זיין אין די מהלך [mehalech: progression/approach]. אז די רמב״ם [Rambam: Maimonides] דא אין פרק ד׳ [perek daled: chapter four] האט א ליסט פון ניין מידות, ניין עקסטרע מידות. די ליסט איז נאר א דיוק וואס מיר האבן עס גערעדט, דא א ליסט, און איך האלט אז ס׳וואלט געווען כדאי [kedai: worthwhile] צו טרייען צו לערנען וועגן יעדע איינע פון די מידות וואס איז אויף די ליסט, כדי צו לערנען אביסל דערוועגן. וזה החלי [vezeh hachali: and this is the beginning].
ערשטע מידה: זהירות – דרך הממוצע צווישן צוויי עקסטרעמען
סאו די ערשטע מידה אויף זיין ליסט דא אין דעם פרק, און אויך אין פרק ב׳ [perek beis: chapter two] איז דא אן ענליכע ליסט, איז די מידה וואס ער רופט אזוי… איך האב געברענגט פעיפערס וואו ס׳שטייט א חלק פון די זאכן וואס איך גיי פארזאגן די וועלט אריין. איך האף אז ס׳איז גענוג פאר יעדן, באט ס׳איז דא א באנטש.
אנאליז פון ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס איבערזעצונג
און דא שטייט, לאמיר זען, ס׳שטייט דא אזוי, ס׳איז דא די ערשטע שטיקל פון שמונה פרקים פרק ב׳ אדער פרק ד׳ אין די צווייטע פעידזש. לאמיר זען, דער רמב״ם האט געגעבן א משל [mashal: parable/example]. יא, בעצם איז עס אלץ נאר א משל, ווייל כולו אגב [kulo agav: it’s all incidental to] די גמרא איז פאר די דרך הממוצע [derech ha’emtza’i: the middle path]. אבער על כל פנים [al kol panim: in any case], אונז ווילן רעדן וועגן די מידות אליין, סאו פארוואס דארפן מיר דאס טון אויכעט? אונז ווילן רעדן וועגן די מידות אליין.
און ער זאגט אזוי, א משל, דאס איז די תרגום [targum: translation] פון די ערשטע טראנסלעישאן וואס שטייט דא פון ר׳ שמואל אבן תיבון [Rabbi Shmuel ibn Tibbon: 12th-13th century translator]. א משל פון א מידה וואס מ׳דארף רעדן פון דרך הממוצע איז הזהירות [hazehirus: temperance/caution]. און אזוי, איך ליין פאר ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס טראנסלעישאן. “שהיא מידה” – אין פעידזש 2, די צווייטע פעידזש איז דאס וואס איך ליין. די צווייטע פעידזש, די אנדערע זייט פון די ערשטע פעידזש, שטייט שמונה פרקים פרק ד׳ פון אויבן, און אינמיטן איז דא אזא קליינע הערה [he’arah: note] וואס שטייט רשב״א [Rashba: acronym], און איך ליין דארט.
אויב איינער קען ליינען אראביש, קען ער ליינען פאר מיר די ערשטע שטיקל, ווייל איך ווייס נישט וויאזוי צו ליינען. איך קען עס ליינען, אבער איך ווייס נישט וויאזוי מ׳זאגט אויס די ווערטער. סאו ס׳איז דא א בושה, קוים וואס איך האב אנגעהויבן אראביש, איך גיי נישט וויסן. ס׳איז נישט קיין בושה, איך קען זאגן וואס איך וויל.
ווארט, ער זאגט, ר׳ שמואל אבן תיבון טראנסלעיט געווענליך כמעט [kim’at: almost] ווארט פאר ווארט. ער זאגט, א משל פון די מידות איז הזהירות, “שהיא מידה ממוצעת בין רוב התאוה ובין העדר הרגשת ההנאה” [she’hi middah memutze’es bein rov hata’avah uvein he’eder hargashas hahana’ah: that it is a middle trait between excessive desire and the absence of feeling pleasure], דאס איז זיין לשון [lashon: language/formulation].
די פראבלעם מיט “רוב התאוה”
סאו זהירות, ס׳איז דא א מידה וואס הייסט זהירות, און ער וויל אונז לערנען דא אז יעדע מידה איז אינמיטן וואס? שטימט? דו האסט נישט געוואוסט, אמת? איך האב אויך נישט געוואוסט. סאו וועגן דעם גייען מיר עס לערנען. סאו זהירות, מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם אמאל, איך וויל באמת נישט רעדן דערוועגן יעצט, ווייל איך האב געהאט נייע חידושים [chiddushim: novel insights] וועגן דעם.
אין עני קעיס [in any case], “זהירות” איז דא א מידה וואס הייסט “זהירות”, אזוי שרייבט רבי אליהו שמואל אבן תיבון, דאס איז זיין לשון, יא? דער רמב״ם האט געשריבן אויף אראביש. זהירות איז א מידה אין צווישן “רוב תאוה” [rov ta’avah: excessive desire]. יעצט, דאס איז אביסל א סקעם וואס ער טוט “רוב תאוה”, ווייל ער זאגט אז א מידה, די שלעכטס פון יעדע מידה איז צו פיל, סא “רוב תאוה” איז שוין געזאגט צוויי מאל די זעלבע זאך. עס וואלט געדארפט זיין א נאמען פאר תאוה [ta’avah: desire].
האסטו א פראבלעם, אז ווען ער זאגט “רוב תאוה”, he’s giving away the game. אין די מקור [makor: source] שטייט נישט אזוי, דאס איז די אמת. דאס איז דאך מיין טעות. ער וואלט געדארפט שרייבן… איך וועל דיר יעצט מאכן, איך וועל דיר יעצט נעמען די טראנסלעישאנס. יא, דו כאפסט? “זהירות” איז די ריכטיגע מידה, די מיטן, רייט? עס דארף זיין אויף איין זייט איין שלעכטע מידה, און אויף די אנדערע זייט די צווייטע שלעכטע מידה, שטימט? אזוי גייען אלע שלעכטע מידות, צו פיל און צו ווייניג.
זאגט ער אזוי, “זהירות” – דאס איז די טראנסלעישאן פון אבן תיבון – “זהירות איז מידה ממוצעת בין רוב התאוה”. נאו, דאס איז א סקעם, ווייל ממילא [memeilah: automatically] זאלסטו זאגן “תאוה” איז א מידה ממוצעת בין רוב התאוה לבחוס מיעוט התאוה [levachur mi’ut hata’avah: versus a small amount of desire]. Once you put in the word “רוב”, you gave away the game, דו האסט נישט קיין ווארט. דו זאגסט “רוב”, ער מיינט צו פיל, נישט רוב און מיעוט, רייט? ער מיינט ריבוי [ribui: abundance/excess], רייט? ריבוי תאוה, און זהירות איז ווייניגער ווי ריבוי תאוה. אקעי, סאו אויב אזוי איז תאוה ווייניגער ווי ריבוי תאוה. דיינע ווערטער שטימען נישט אזוי גוט. דו פארשטייסט מיין פראבלעם? יא, יא, זייער גוט.
די אראבישע מקור: “אל שרה”
סאו, “אל שרה”, “אל שרה” מיינט זיין א בעל תאוה [ba’al ta’avah: one who is ruled by desire], יא, עפעס אזוי, זיין א שלעכטער און א בעל תאוה. איך וועל דיר נאכדעם זאגן וואס ער מיינט. רבי שמואל אבן תיבון האט עס אריינגעלייגט ווייל ער האט געהאט א פראבלעם, ווייל ער האט געטראכט אז די ווארט “תאוה” גייט נישט ארויסגעבן…
יהודה אלחריזי׳ס טראנסלעישאן
תלמיד: ווער?
מגיד שיעור: יהודה אלחריזי׳ס [Yehudah Alcharizi: 12th-13th century translator and poet] טראנסלעישאן אויף שמונה פרקים איז שמואל אבן תיבון מיט תיקון [tikkun: correction]. ער האט לכתחילה [lechatchilah: initially], ער האט נישט אליינס איבערגעטייטשט. ער האט גענומען שמואל אבן תיבון׳ס טראנסלעישאן, און ער האט געזען אז עס שטימט אינגאנצן נישט מיט די אראביש, האט ער עס געטוישט. אדער געטוישט דקדוק [dikduk: grammar], ער האט געהאלטן אז ער קען דקדוק בעסער פון שמואל אבן תיבון, ער קען עברית. אבער כמעט נישט, דאס איז נמשך אחריו [nimshach acharav: follows after him], דאס איז נישט קיין טעות. ס׳איז נישט קיין טעות, ס׳איז דא א ריזן פארוואס ער שרייבט עס, ווייל שרייבן “בינה תאוה” איז אויך נישט קיין גוטע ווארט, ווייל אונז זענען צוגעוואוינט, דרך אגב [derech agav: by the way], איך וויל דיר זאגן א צווייטע זאך.
פארוואס “בעל תאוה” איז בעסער ווי “תאוה”
ביי אונז וואלט עס יא געמאכט סענס. אין אונזער שפראך וואלט עס געמאכט סענס. אויף אידיש וואלט עס געמאכט סענס. פארוואס? ווייל אויף אידיש, אויב דו זאגסט פאר איינעם אז ער איז א בעל תאוה, מיינט מען נישט אז ער ענדזשויט זיין קריאת התורה [krias haTorah: Torah reading]. מיינט מען צו זאגן אז ער איז א פרעסער, אמת? ער האט צופיל תאוה. און דער אמת איז אז די לשון איז נישט אן אונזערע לשון, נאר דער אייגענער רמב״ם׳ס לשון אליינס.
רבי שמואל אבן תיבון איז געווען א גוטער טרענסלעיטאר, אבער נישט אזא טרענסלעיטאר אזויווי דער רמב״ם אליינס איז א טרענסלעיטאר. וויאזוי ווייס איך אז דער רמב״ם אליינס איז א טרענסלעיטאר? מ׳דארף נישט קיין בריוון, מ׳דארף נאר עפענען משנה תורה לרמב״ם [Mishneh Torah: Maimonides’ code of Jewish law]. און דארט זעסטו די זעלבע זאך ווי דא, יא? קוק אין פעידזש 1 וועסטו זען. גיי צוריק א פעידזש, וועסטו זען ווי דער רמב״ם אליינס איז א טרענסלעיטאר פון די צוויי קצוות [ketzavos: extremes].
דער רמב״ם׳ס אייגענע לשון אין משנה תורה
ס׳איז זייער אינטערעסאנט. די ערשטע, דאס וואס ער טרענסלעיט דא “רוב תאוה”, רופט דער רמב״ם “בעל תאוה”. “בעל תאוה” איז א לשון פון די חכמים [chachamim: the Sages]. אונז זענען מיר צוגעוואוינט צו רעדן אזוי, “בעל תאוה” מיינט צופיל תאוה. אויב אזוי וואלט רבי שמואל אבן תיבון געדארפט שרייבן “התאוה”. “בעל תאוה” איז פארשטאנען דער מענטש וואס איז א בעל תאוה, רייט? אבער ער קען שרייבן “תאוה”. נאר אויף אראביש, די ווארט “שַרַהּ” – איך ווייס נישט – מיינט בערך ווי תאוה, אבער ס׳האט די קאנאטעישאן [connotation] פון צופיל, ווייל ס׳איז א שלעכטע מידה. ווען מ׳זאגט אז ס׳איז שלעכט, מיינט מען צו זאגן צופיל, נישט סתם הנאה [hana’ah: pleasure] און תענוג [ta’anug: enjoyment].
פארגלייך פון פארשידענע איבערזעצונגען
סאו דאס איז א… יא. און דו וועסט זען דא די משלים [meshalim: parables]… און וואו איז מיין פעידזש? רבי שווארץ, רבי מיכאל שווארץ [Rabbi Michael Schwartz], האט – איך מיין – די בעסטע טראנסלעישאן וואס איז. זיין טראנסלעישאן דא אין שמונה פרקים איז מער… ער האט זיך זיין אייגענע כללים [klalim: rules/principles] וויאזוי ער טרענסלעיט. אבער דו קענסט זען דא, וואו איז עס? וואס? ניין, ניין. שווארץ שרייבט… ער קען אראביש, דארף איך דיר זאגן? יא, ער האט א חבר חדוש׳ן [chiddushim: novel commentary] אויף מורה נבוכים. יא. אבער ער שרייבט בעסער ווי קאפח [Kapach: Rabbi Yosef Kapach, 20th century Yemenite scholar and translator]. מיר וועלן באלד רעדן וויאזוי קאפח טרענסלעיט דא די ערשטע פארש.
אבער שווארץ האט א מנהג [minhag: custom/practice] אז ער פיקסט די גרעמער. אז מ׳וועט קוקן דעם שטיקל וועסטו זען אז למשל [lemoshal: for example]… איך קען דיר עס ווייזן זייער גרינג אין די פריערדיגע שטיקל.
שווארץ׳ס גראמאטישע תיקונים
אויב דו וועסט קוקן דא ווען ס׳שטייט “ומעלות החלק הזה מרובות כזהירות” [ume’alos hachelekh hazeh merubos kazehirus: and the virtues of this part are many, like temperance], אין פעידזש 1, גיי צוריק, איך וועל דיר ווייזן א זאך. און מיר קענען רעדן וועגן טרענסלעישאן. קוקן אין די page 1 איז צו זען, יא, אין פרק ו׳ [perek vav: chapter six], אין פרק ו׳ פון שמונה פרקים רעדט דער רמב״ם וועגן דעם אז יעדע חלק [chelek: part] האט זיך זיינע מעלות [ma’alos: virtues], סא די מעלות המידות [ma’alos hamiddos: virtues of character traits] געהערן פאר די חלק המתעורר [hachelekh hamis’orer: the aroused/appetitive part], און ער זאגט אז ס׳איז דא אסאך מעלות אין די חלק, למשל, על עפה [al efah: for example], יא, למשל זהירות. סא, איך וויל היינט אזא פשוט׳ע זאך, אין אראביש זאגט מען
איבערזעצונגען פון רמב״ם׳ס שמונה פרקים: פאַרגלייך פון טרענסלעיטאָרס און אַנאַליז פון טערמינאָלאָגיע
פאַרגלייך פון פאַרשידענע טרענסלעיטאָרס: שוואַרץ, קאַפח, אבן תיבון
שוואַרץ׳ס שיטה אין איבערזעצן
אינסטרוקטאָר: וואָס? ניין, ניין. שוואַרץ שרייבט… ער קען אַראַביש? יאָ. קאַפח האָט אויך געשריבן אַזוי? יאָ. אָבער ער שרייבט בעסער ווי קאַפח. מיר וועלן באַלד רעדן ווען ער האָט קאַפח׳ס טרענסלעישאַן דאָ ווי די ערשטע טייטש. אָבער שוואַרץ האָט אויך אַ מנהג אַז ער פֿיקסט די גראַמער.
דוגמא: די אַראַבישע סענטענס-סטרוקטור ביי אבן תיבון
אינסטרוקטאָר: לאָמיר אייך צוריקגיין צו די שטיקל וואָס דו זעסט, אַז למשל… איך קען אייך עס ווייזן זייער גרינג אין די פֿריערדיגע שטיקל.
קוקן דאָ, ווען עס שטייט “ומעלות החלק הזה מרובות כזהירות” אין פּעידזש וואַן. גיי צוריק, איך וויל אייך נאָר ווייזן אַ זאַך, און דאַן וועלן מיר רעדן וועגן טרענסלעישאַנס. סאָו, איך האָב געוואָלט זאָגן… קוקן אין פּעידזש וואַן, וועסטו זען, יאָ, אין פּרק ב׳ אין יאָ, אין פּרק ב׳ אין שמונה פּרקים רעדט דער רמב״ם וועגן דעם אַז יעדע חלק האָט זיך זיינע מעלות, סאָו די מעלות המדות געהערן פֿאַר די חלק המתעורר, און ער זאָגט אַז ס׳איז דאָ אַסאַך מעלות אין די חלק, למשל, על אפך ועל חמתך, למשל זהירות.
סאָו, איך האָב געוואָלט זאָגן אַ פּשוט׳ע זאַך. אויף אַראַביש זאָגט מען “זה החלק”, אַזוי איז דער סדר, “הذا الجزء”, די… “هذا” אַפֿשר, “الجزء”, די חלק. אויף אַראַביש זאָגט מען די “זה” פֿאַר די זאַך וואָס מ׳רעדט. אויף לשון הקודש רעדט מען נישט אַזוי. מ׳זאָגט נישט “זה החלק”, מ׳זאָגט “חלק זה”.
און זיי מערקן אַז כּמעט אַלע טרענסלעיטאָרס שרייבן “זה החלק”. דאָס הייסט, ר׳ שמואל אבן תיבון און ר׳ אחיטוב וואָס מאַכט אים נאָך, שרייבן… זיי, ר׳ שמואל אבן תיבון האָט אַ מנהג, ער פֿאָלגט די אַראַבישע סענטענס סטרוקטשער, אַפֿילו ווען עס מאַכט נישט קיין סענס אויף לשון הקודש.
למשל, אויף אַראַביש זאָגט מען “זה הספר”, אָדער “יפעלה זה הספר”, “תוכן זה הספר”. אויף אידיש מאַכט עס נישט קיין סענס, אויף עברית אויך נישט. אָבער, לאָמר, איך געדענק די ערשטע שטיקל וואָס מיר האָבן געלערנט, “למה חיבר המחבר זה המסכתא וזה הסדר?”. אויף לשון הקודש שרייבט מען נישט אַזוי, מ׳שרייבט “המסכתא הזו והסדר הזה”.
סאָו, אויף אַראַביש גייט אַלעמאָל די “זה” פֿאַר די… אַזוי איז דער כּלל, אַזוי שרייבט מען פּשוט די סענטענס, די גראַמער פֿון אַראַביש. ר׳ שמואל אבן תיבון וועט אַלעמאָל טרענסלעיטן אויף די אַראַבישע סדר.
מעלות און חסרונות פון אבן תיבון׳ס שיטה
אינסטרוקטאָר: פֿאַר מיר העלפֿט עס זייער אַסאַך, ווייל איך קען נישט קיין אַראַביש, אָבער דאָ קען איך וויסן גענוי וועלכע וואָרט ער טרענסלעיט. אָבער פֿאַר אַ נאָרמאַלע מענטש קען ער ווערן… עס מאַכט עס האַרדער צו ליינען, ווייל יעדע סענטענס איז בעקווערדס.
סאָו, דאָס איז למשל אַ זאַך וואָס אחיטוב שרייבט אויך אַזוי. איינער אַזוי ווי שוואַרץ, שרייבט ער איבער צו שרייבן די סענטענסעס אַלעמאָל, כּדי ס׳זאָל שטימען אויף לשון הקודש, אויף די וועג וויאַזוי ער וואָלט געשריבן אויף לשון הקודש די סענטענס.
יאָ יאָ, ס׳האָט אַ חסרון אַז ער… ניין, איין סעקונדע, ס׳איז נאָך אַ זאַך. ס׳האָט אַ חסרון אַז ער, סאַמטיימס איז זיין פּשט נישט ריכטיג. ווייל איך האָב די אָריגינעלע ספֿרדי, קען איך וויסן פּונקטליך צו איך לערן… דאָס איז אַ פּראָבלעם פֿון נישט געשמאַק צו ליינען, וואָס איז אַפֿשר מער מדויק, ווייל סאַמטיימס פֿאַרדרייט ער די סענטענס, אָבער ס׳ווערט געליינט ראַנג. ס׳איז שוין אַ פּירוש, און ס׳איז נישט ריכטיג.
קאַפח׳ס שיטה
אינסטרוקטאָר: רבי קאַפח פֿיקסט ווען ער וויל, און ווען ער וויל נישט פֿיקסט ער נישט. ער ווייסט אַליין צו ס׳איז בעסער.
תּלמיד: וואָס? פֿון? פֿון שמונה פּרקים איז נישטאָ.
אינסטרוקטאָר: ווייל ער פֿיקסט אויך אַסאַך גראַמער, אָבער די פּראָבלעם מיט רבי קאַפח איז אַז ער קערט בכלל נישט וואָס ס׳שטייט אין די מקור, סאָו ס׳איז נישט אינטערעסאַנט. שוואַרץ קערט יאָ, אָבער ער פֿיקסט גראַמער, וואָס מאַכט עס, ער רוקט אַרום די פּראַנאַונס, אַזעלכע סאָרט זאַכן, לויט ווי ס׳וואָלט געדאַרפֿט זיין.
אַנאַליז פֿון טערמינאָלאָגיע: תאוה, תאוותנות, זהירות
די וואָרט “תאוותנות” – אַ טערמינאָלאָגישע אַנאַליז
אינסטרוקטאָר: סאָו זיי האָבן געטייטשט תאוותנות. תאוותנות איז אַ סתּם אַ וואָרט אויף עברית. אויף אידיش, אָדער אויף אונזער שפּראַך, האָט מען געזאָגט תאוה, בעל תאוה. תאוותנות איז פּשוט, אויף עברית סאַונדט עס ערגער ווען מ׳זאָגט תאוותנות ווי ווען מ׳זאָגט תאוה. ס׳איז די זעלבע זאַך. די זעלבע וואָרט.
סאָו, יאָ, עוסק זיין אין תאוה. סאָו ס׳אינקלודט שוין די צופֿיל. ווייל דו פֿאַרשטייסט, ווען מ׳זאָגט אַז ער איז אַ תאוותן, מיינט נישט צו זאָגן אַז ער ענדזשויט אַביסל הנאה, ס׳מיינט שוין צופֿיל.
אבן תיבון׳ס פּראָבלעם מיט “תאוה”
אינסטרוקטאָר: סאָו דער פֿילוסוף תיבון האָט נישט געהאַט אַזאַ וואָרט, ווייל אים איז די וואָרט תאוה נישט דאָס. און אין זיין וועלט האָט נישט געמאַכט סענס צו זאָגן תאוה, ווייל צופֿיל. ער האָט נישט געוואוסט אַז די וואָרט תאוה איז אַ שלעכטע וואָרט. אונז ווייסן עס שוין ווייל מיר האָבן געלערנט צענדליגע ספֿרים. ער האָט נישט געוואוסט. סאָו האָט ער געמוזט אַריינשרייבן די “רוב תאוה” כּדי ס׳זאָל מאַכן סענס בכלל.
זהירות – די מידה צווישן צוויי עקסטרעמען
אינסטרוקטאָר: אָקעי, עניוועיס, לאָמיר צוגיין ווייטער. זהירות, אונז האָבן נאָך נישט גערעדט וועגן זהירות. איך וויל נאָר ווייזן וואָס זהירות איז וועגן, פֿון דאָ קענסטו זען קלאַר פֿון וואָס ס׳איז וועגן. ס׳איז אַ מידה צווישן רוב תאוה און בין העדר הרגשת ההנאה.
דאָ איז צו זען אַז שילת האָט דאָ געפֿיקסט, ער האָט געשריבן “העדר ההרגשה בהנאה”, ווייל דאָס איז ליטעראַלי וויאַזוי די אַראַביק זאָגט דיר. אָבער אוודאי דאָ האָט רבי קאַפח געמאַכט מער סענס, מער ליינבאַר. נישט פֿילן הנאה. אָקעי?
אַגב, עס קען זיין אַז דעי איז מער מדויק וויאַזוי ער טייטשט עס, “נישט האָבן צו ווייניג געפֿיל אין פּלעזשור”. עס איז מער ווייניגער די זעלבע זאַך, אָבער ווען דו ליינסט עס און שרייבסט עס איבער “העדר הרגשת הנאה”, מיינען מענטשן אַז עס מיינט צו זאָגן אַז דעם מענטש פֿעלט עפּעס אַ געפֿיל, עס פֿעלט אים עפּעס אָדער ממש אַ גופֿניות׳דיגע זאַך, עס פֿעלט אים זיין “סענס אָף טעיסט” אָדער אַפֿילו גאַר נפֿשיות׳דיג, ער האָט נישט קיין זעלבסט ליב. עס מיינט נישט אַז ער האָט נישט קיין זעלבסט ליב, עס מיינט אַז ער האָט נישט קיין געפֿיל דערין. עס איז אַביסל אַנדערש.
דער רמב״ם׳ס טערמינאָלאָגיע אין משנה תורה: “בעל תאוה” און “טהור גוף”
זוכן דעם מקור פֿון “טהור גוף”
אינסטרוקטאָר: אָקעי? יעצט, איז דאָ די צווייטע דעה, די צווייטע זייט פֿון זיין שלעכט. דאָס איז אַביסל אַ פֿאַני וואָרט, און עס איז אַ פֿאַני וואָרט פֿאַר אַ ריזן. פֿאַרוואָס איז עס אַ פֿאַני וואָרט? וואָס שטערט אייך אין דעם?
לאָמיר דיר זאָגן. “בעל תאוה”, גיי צוריק צו די רמב״ם דאָ אין הלכות… וויאַזוי הייסט עס? אין משנה תורה. לאָמיר זען, קוק וואָס שטייט אין משנה תורה. אין משנה תורה שטייט אַז עס איז דאָ אַ בעל תאוה. וואָס האָבן מיר גערעדט? בעל תאוה איז אַ וואָרט וואָס… איך מיין אַז עס איז דאָ פּסוקים און חז״ל וואָס בעל תאוה מיינט דאָס און דאָס, מ׳דאַרף נאָך טראַכטן קלאַר. איך מיין אַז אין די רמב״ם פֿרענקל וועט מען זען וואו ער צייכנט צו וואו די רמב״ם נעמט די לשון.
נאָכדעם זאָגט ער, “ויהיה טהור גוף ביותר”, דאָס איז די אַנדערע זייט, “ולא יתאוה אפילו לדברים מעטים שהגוף צריך להם”. סאָו די רמב״ם האָט געטראָפֿן אַ וואָרט, עס הייסט “טהור גוף”. איך ווייס נישט וואו ער האָט גענומען די וואָרט. דו ווייסט פֿון וואו?
תּלמיד: מ׳דאַרף טשעקן אין די… ווער עס ווייסט זאָל מיר זאָגן. מ׳דאַרף טשעקן אין שבתי פֿרענקל צו ער ווייסט.
תּלמיד: יאָ, דאָרט מיינט עס… יאָ.
אינסטרוקטאָר: ער מיינט צו זאָגן… יאָ, אָבער די רמב״ם דאַרף צו נעמען… די רמב״ם אין משנה תורה האָט די זעלבע פּראָבלעם ווי אונז האָבן. ער זוכט ווערטער פֿאַר זאַכן.
דיסקוסיע וועגן “בעל תאוה” און “טהור גוף”
אינסטרוקטאָר: דאָ באַמערקסטו אַזאַ פּראָבלעם. בעל תאוה, אָקעי, עס שטייט מסתּמאַ אין חז״ל. און בעל תאוה, אַ בענער, געדענקט איר וואו? ער האָט אונז געזאָגט די זכר תאוה. אַ בעל תאוה. ס׳איז דאָ אַ בעל גאוה. מיר קענען דאָ רעדן. ס׳איז דאָ בעלים. מיר קענען זיין די בעלים פֿון פֿאַרשידענע מידות טובות אָדער רעות, יאָ? “בעל נפש” שטייט אין פּסוק. בעל תאוה.
טהרת הגוף, טהור גוף.
תּלמיד: וואו שטייט אַז ער איז אַ בעל תאוה?
אינסטרוקטאָר: פֿרעגן ספֿרים. זיי ברענגען די רמב״ם, אַ גרויסן שכוח, דאָס ווייס איך אויך. דאָס אַז טהור מיינט רייניגן, דאָס מאַכט עס דאָ אַזוי ווי מ׳קען מטהר זיין אַ הויז. ס׳שטייט אַזוי ווי דער כּהן קומט און מטהר, אַזוי ווי ער האָט אויסגערייניגט די הויז, האָט ער אויסגערייניגט דעם מענטש. ס׳איז אַ משוגענער חידוש פֿון אַ גוי.
תּלמיד: וואָס? טהור ווייסן מיר, טהור איז דאָ צווייערליי טהרה, ס׳איז דאָ טהרה… דער רמב״ם זאָגט דאָך יענץ נישט יענץ, ער מיינט צו זאָגן טהרה נישט טהרה פֿון… נישט טהרה פֿון… ס׳איז דאָ ביי צרעת קנים אַ טהרת הגוף, אַז מ׳איז מטהר… אָבער דאָרט טהרת הגוף מיינט רייניגן, אָדער רייניגן פֿון טומאה, אָדער רייניגן פֿון שמוץ. דאָ איז עפּעס אַז ער איז אַ… ער איז אַ ריינע נשמה, זאָגט ער. נישט אַ נשמה, אַ ריינע גוף. זיין גוף האָט נישט אַזוי פֿיל ליב צו עסן. ער האָט אַ חשק צו ריינע זאַכן.
תּלמיד: איך זעה דאָ שטייט “לב טהור”.
אינסטרוקטאָר: לב טהור? וואָס זאָל איך מאַכן מיט לב טהור? איך מיין יענץ מיינט אַ גוטע כּוונה אָדער עפּעס אַזוי, ניין? איך ווייס נישט. איך וועל דאַרפֿן זוכן בעסער. איך וועל עס נישט יעצט זוכן. איך געדענק נישט. ווען איך וואָלט געוואוסט וואָלט איך דיר געקענט ענטפֿערן.
ברייטערע דיסקוסיע וועגן “טהור גוף” אין לשון חכמים
אינסטרוקטאָר: עניוועי, דו זעסט אַז איך וויל דיר ווייזן אַז דער רמב״ם… אָקעי, “אַליבאַ דענקים” אַלס אַן דוגמאַ, “ענקים” איז גאָרנישט קיין וואָרט. דו האָסט געהערט פֿון דעם וואָרט “הארגע”? אמת? איך האָב ביז דעם שטיקל רמב״ם נישט געהערט דערפֿון, אמת? סאָו, וואָס מיינט דאָס? אַז ס׳איז נישטאָ אַזעלכע מענטשן, אמת׳דיג.
תּלמיד: איך מיין אַז ס׳שטייט אין פּלעצער “גוף טהור”.
אינסטרוקטאָר: “גוף טהור” איז אַ לשון… גוף נקי. “טהרת הגוף והנפש” איז דאָ אַ קעפּל. סתּם אַ מענטש וואָס איז טהור, איך מיין אין דעם סענס פֿון נישט האָבן קיין שלעכטע מידות, פֿון נישט האָבן קיין סאַך תאוות. ס׳איז נישטאָ אַזאַ לשון?
תּלמיד: דו קענסט טשעקן אויב “טהרת הגוף והנפש” איז דאָ אַזאַ בריוו?
אינסטרוקטאָר: ס׳איז דאָ אין הלכות תפילה “טהרה”, און ס׳איז אַ לשון חכמים, “יש לך גוף טהור מגופו של משה רבינו”. ס׳איז דאָ אַזעלכע סאָרט לשונות. אברהם אבינו האָט געהאַט אַ גוף טהור. ס׳איז דאָ פּלעצער וואו ס׳שטייט אַזאַ לשון. אין דברים רבה למשל.
פֿילאָסאָפֿישע פּרינציפּן: ווערטער און קאָנצעפּטן
ווען פֿילאָסאָפֿן שאַפֿן נייע טערמינאָלאָגיע
אינסטרוקטאָר: לאָמיר זען צו מיין דעת איז… קודם כּל, אַלעמאָל בין איך שטאַרק. צווייטנס, ווייל איך וויל דיר זאָגן פֿאַרוואָס. האָסטו דאָס געזען? אונז זענען נישט קיין שיעור אין דקדוק.
וואָס איך וויל דיר ווייזן איז, ווען אַ איד שרייבט אַ ספֿר און ער שרייבט ווערטער וואָס קיינער האָט נישט געהערט, מיינט ער נישט אַז די ווערטער האָט מען נישט געהערט, די קאָנצעפּטן האָט מען נישט געהערט. די פּראָבלעם איז נישט די וואָרט, די פּראָבלעם איז מיט די קאָנצעפּט, אמת?
אַ זאַך וואָס האָט נישט קיין וואָרט, אַזויווי יעדער איינער ווייסט אַז עסקימאָס האָבן אַסאַך ווערטער פֿאַר שניי, סתּם, לאָמיר זאָגן. אַזוי זאָגט מען למשל, אמת? און אידן האָבן אַסאַך ווערטער פֿאַר געלט. ניין, זיי האָבן נישט. זיי האָבן “כּיין געלט”, “פֿיין געלט”, “פֿאַרדאָרבענע געלט” – אַלעס מיינט געלט.
סאָו, אויף די זעלבע וועג, אַ זאַך וואָס מאַכט זיך, איז דאָ ווערטער פֿאַר דעם. אַ זאַך וואָס מאַכט זיך נישט, קומט אַ פֿילאָסאָף, דאָס איז איינע פֿון די זאַכן וואָס פֿילאָסאָפֿן טוען, און סאַמטיים׳ס זעסטו אַז זיי טראַכטן אויס נייע ווערטער, אָדער זיי נוצן אַלטע ווערטער אויף אַ נייע וועג. פֿאַרוואָס? ווייל ער האָט געכאַפּט אַז דאָ איז דאָ אַ סטרוקטור, פֿאַרשטייסט ער? ביז אַהער איז נישט געווען קיין וואָרט פֿאַר דעם.
פילאסאפישע אנאליזע פון מידות: פארוואס פעלן ווערטער פאר געוויסע מידות
פארוואס טראכטן פילאסאפן אויס נייע ווערטער?
מגיד שיעור:
ניין, זיי האבן נישט. זיי האבן געלט, טיין געלט, פאכדך געלט, אלעס מיינט געלט.
סאו, די זעלבע וועג, א זאך וואס מאכט זיך, איז דא ווערטער פאר אים. א זאך וואס מאכט זיך נישט, קומט א פילאסאף, דאס איז איינע פון די זאכן וואס פילאסאפן טוען sometimes, דו זעסט אז זיי טראכטן אויס נייע ווערטער, אדער זיי נוצן אלטע ווערטער אין פאני וועגן. פארוואס? ווייל ער האט געכאפט אז ס׳איז דא דא א סטראקטשער, ער פארשטייט עפעס וואס ס׳איז נישט געווען קיין ווארט פאר דעם.
און אין יעדע חכמה כמעט איז דא אזא זאך, אז מ׳טראכט אויס נייע ווערטער, אדער מ׳טראכט נייע משמעות׳ן פאר אלטע ווערטער. סאו, איך ווייס נישט צו איר באמערקט איר דעם, if you learn any science, you’ll see that they’re always making up words. Why do I have to make up words? וואס איז געווען שלעכט? דו האסט נישט געהאט קיין ווארט פאר מיר? איך ווייס דאך עפעס וואס דו האסט נישט געוואוסט.
ווערטער האבן מענטשן פאר זאכן וואס זיי רעדן אין טאג טעגליך, איז דא א ווארט דערפאר. אבער א זאך וואס ווערט נישט באמערקט טאג טעגליך, ס׳איז עפעס א טיפערע זאך, ס׳איז עפעס א מער זאך וואס מ׳דארף זיך מתבונן זיין צו וויסן בכלל אז ס׳עקזיסטירט, איז נישטא קיין ווארט דערפאר. הייבט מען אן צו זוכן ווערטער.
דער קאזוס פון “בעל תאוה” – פארוואס פעלט א ווארט פאר “צו ווייניג תאוה”?
מגיד שיעור:
סאו, בעל תאוה, דאס איז א ווארט, דאס קענען מיר גאנץ גוט דעם בעל תאוה. ווי אזוי הייסט די מידה בינונית דארף מען באלד רעדן, אבער ווייל בעלי תאוה האט מען אסאך מאל געטראפן, איז א נארמאלע זאך צו זיין אמת, אבער צו האבן צו ווייניג תאוות, whatever די לימיט פון צו ווייניג איז, אז א מענטש זאל האבן די פראבלעם, איך ווייס נישט צו חכמים האבן געטראפן יענעם מענטש כמעט נישט, על כל פנים.
ס׳איז א חולה, ס׳איז נישט קיין ווייניגער, ס׳איז נישט געדעקט, ס׳איז נישט פאר א מידה. און איך וואלט געזאגט די זעלבע זאך, איך גיי נישט אריין אין איינעם׳ס רבי׳ס שיטה, איך דארף נישט גלייבן יעדע זאך שטייט אויף די פארן. אה, וואס? נישט. ניין, קען זיין, קען זיין, אבער יענץ איז שוין, וואלט איך אנגעקוקט מער אזוי ווי א דעפיסיט, אזוי ווי עפעס א מחלה, עפעס אזוי.
ס׳איז דא אסורים, כעס, ס׳איז נישט קיין כח. ווען מיר רעדן דא, רעדן מיר זיך די ענין פון א בעל תאוה, א מידה, רייט? ס׳איז דא מידות וואס מענטשן ווערן געבוירן מיט זיי, אדער ווערן געבוירן מיט עפעס א נטיה צו זיי, אזוי ווי דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] זאגט, זיי האבן א הכנה פאר זיי. אבער מענטשן וואס האבן ליב צו עסן, ס׳איז נישטא מענטשן וואס האבן צו ווייניג ליב צו עסן. איך ווייס, ס׳איז שווער צו טרעפן אזעלכע מענטשן. מאכט זיך אמאל אזא מענטש, אבער ס׳איז שווער צו טרעפן אזא מענטש.
דאס איז די פאקט, דאס איז די ריזן פארוואס ס׳איז נישטא קיין נארמאלע ווארט פאר אים, נישט אויף לשון הקודש, נישט אויף אראביש, נישט אויף יווניש.
דיסקוסיע: די אראבישע און גריכישע טערמינאלאגיע
תלמיד:
יא, אויף אראביש מיינט עס די זעלבע זאך, ס׳טייטשט עקזעקטלי דאס. איך האב דיר געזאגט וואס ס׳שטייט אויף אראביש, העדר הרגשת הנאות [lack of feeling pleasure], ליטערעלי ווארט פאר ווארט, איינער וואס פילט צו ווייניג הנאה.
מגיד שיעור:
איך ווייס נישט, איך דארף זוכן, איך האב נישט געטראפן. איך האב געזוכט נאכצוקוקן אין פרענקל, איך האב עס נישט דא.
תלמיד:
ס׳איז דא, ס׳איז דא.
מגיד שיעור:
נישט דא? דעמאלטס פארלאז איך מיך נישט. וויאזוי שטייט ביי דיר?
תלמיד:
ס׳שטייט דארט אזוי, אז די כללא אז ער וועט נישט האבן קיין טעם אין עסן.
מגיד שיעור:
איך האב נישט די חכמה דא. ס׳איז דא אנליין, איך דארף זוכן אנליין. דו ביסט גערעכט.
תלמיד:
איך קען נישט אויסרעכענען די זאכן אינמיטן.
מגיד שיעור:
ס׳איז א מדרש נישט.
איך וועל עס נאכקוקן אינדערהיים, ס׳איז צו ארכאיש די רמב״ם׳ס לשון. אבער דער פאקט איז אז דער רמב״ם איז א געוואלדיגע געווען אין אראביש און א געוואלדיגע אין גריכיש.
אריסטו׳ס ספר המידות און די מקור פון דער ליסט
מגיד שיעור:
און דער הייליגער רבי, רבי אריסטו הקדוש אדער הטמא, איך ווייס נישט, ער זאגט אזוי אין זיין ספר ווי ער מאכט די ליסט, אקעי? ספר המידות [Sefer HaMidos: Aristotle’s Nicomachean Ethics], ס׳איז דא אין אוצר החכמה דעם ספר, אויב עמיצער וויל עס זען. ספר המידות, ס׳איז דא אויף אידיש אויכעט. אין אוצר החכמה איז דא אויף לשון הקודש. ניין, ס׳איז נישט אויף לשון הקודש, ס׳איז אויף לשון הקודש אין אוצר החכמה.
און ער זאגט אזוי, וויבאלד ער גייט, אין ספר ג׳ פרק ז׳ אין אונזערע מהדורות על כל פנים, שטייט דארט אזוי, ער רעדט דא, ער מאכט דא די ליסט. און דאס איז מער ווייניגער די ליסט וואס איז דא יעצט קומט פון דארט, ווייל ס׳איז נישט עקזעקטלי פון דארט, ס׳קען זיין אז ס׳איז געווען די מיטל סטעפס אויכעט. אבער על כל פנים, די עלטער זיידע פון די ליסט קומט פון דארט.
ער זאגט אז די דרך הממוצע [the middle path] איז די גוטע וועג, און ביידע דארף מען רעדן פון די גמרות, אן די גמרות האט מען נישט פארשטאנען. אויך ווייל אן די גמרות, און מוסר איז דאך וועגן למעשה, נישט וועגן טעאריעס, מ׳וויל וויסן פראקטיש.
אריסטו׳ס באמערקונג וועגן מידות אן נעמען
מגיד שיעור:
ער זאגט אזוי, ער זאגט אז א חלק פון זיי האבן נישט קיין נעמען. דער רמב״ם גייט מארגן זיין דער ענד פון זיין ליסט, אז נישט אלע האבן נעמען, און די ריזען פארוואס זיי האבן נישט קיין נעמען איז וועגן דעם. ער זאגט אז חלק האבן נישט קיין נעמען, און ער זאגט ווען ער רעדט פון פלעזשער און פעין, וואס דאס איז די נושא פון די מידה וואס מיר רעדן יעצט, זאגט ער אזוי, און מ׳האט גערעדט וועגן דעם בעל, זאגט ער אזוי, אינמיטן דא שטייט טעמפערענס [temperance] אויף די טרענסלעישן, דאס איז די זהירות [carefulness, self-restraint], און ער זאגט, צו פיל הייסט אז דא שטייט דיסיפעישן [dissipation], בקיצור צו זיין א פרעסער, און ער זאגט, און נאכדעם זאגט ער אזוי, די וואס האבן צו ווייניג פון די נושא פון תענוג [pleasure], טרעפט מען נישט קיין סאך, ממילא האבן זיי נישט קיין נאמען, ממילא מ׳גייט זיי רופן אומסענסיבל [insensible], דאס איז זיין טרענסלעישן אויף סייד, שרייבט ער א ליטערעל טרענסלעישן, וואס עס הערט זיך א גארנישט באנומען, נישט אן-סענסינג, אבער אן-סענסינג אויף פשוט׳עס מיינט נישט, דאס אן-סענסינג וואלט געמיינט א בלינדער, עפעס אזוי, אבער ער זאגט, מ׳טרעפט נישט אזעלכע מענטשן קיין סאך, ממילא די שפראך האט נישט געגעבן פאר זיי קיין נאמען, אונז דארפן זיך רעדן, אונז לויט אונזער חשבון מוז זיין אזא זאך, נישט ווייל ס׳איז דא אזא פראבלעם, נישט דא קיין פראבלעם וואס מ׳האט, קענסט זאגן אז א מענטש איז א מחלה, איך רעד נישט פון דעם, ער האט נישט קיין אפעטיט, אבער עס איז נישט דער עצם א פראבלעם וואס עס טרעפט זיך אזאך, סאו ממילא האט עס נישט קיין נאמען.
קריטישע באמערקונג: האבן זיי אויסגעטראכט דעם עקסטרעם?
מגיד שיעור:
און וויבאלד אזוי זענען, מ׳קען אפילו האבן טענות אויף אריסטו אז ער טוט דאס, אויף די רמב״ם, קענסט אפילו טענה׳ן אז דא האט ער נאר אויסגעטראכט א פראבלעם, דו ווילסט מאכן א סוד אז יעדער מידה איז א מיטן, ממילא דארף עס זיין פון ביידע זייטן, און נישט אלעמאל איז דא פון ביידע זייטן, טראכסט אויס, עס איז יא דא, טעארעטיש איז יא דא, קענסט זיין במידה מסוימת איז יא דא, ס׳קען זיין אז א מענטש איז אביסל מער אויף יענע זייט.
ס׳איז נישט דא א ספעקטראם בעט אז ס׳איז דא צו פיל און צו ווייניג. ס׳איז נישט דא א ספעקטראם, ווייל מען קען נישט זיין צו גוט אדער ווערעווער. ס׳איז איינס געווען ביי מיין שיעור פון וואס דער דברי חיים מצוה נישט טייט אז ס׳איז א ספעקטרום. אבער עס איז גאר טייטש אז ס׳איז דא צו פיל און צו ווייניג. יעצט, אה, אמת.
צוריק צו די עיקר נושא: וואס איז זהירות?
מגיד שיעור:
יעצט צוריק צו די עיקר נושא. די עיקר נושא וואס איך וויל וויסן, וואס ענק האבן געוואלט וויסן, וואס איז די דעפיניציע פון זהירות, א מידה וואס איז צווישן צו פיל זיך ענדזשויען, צו פיל האבן ליב האבן הנאה, און צו ווייניג ליב האבן הנאה. דאס איז די קשיא וואס אונז האבן. א גוטע קשיא. פון מורנו.
דיסקוסיע: וואס מיינט “זהירות”?
מגיד שיעור:
סא אזוי, וואס? אפשר מיינט עס וואס? אויב איך זאג דיר די ווארט זהירות, וואס מיינסטו אז ס׳מיינט? קענסטו לשון הקודש? וואס טייטש זהירות? ס׳איז אן ענין פון זהירות.
תלמיד:
קערפול [careful].
מגיד שיעור:
וואס? וואס איז די מיטלסטע שורה? קערפול. ס׳מיינט צו זיין פארזיכטיג אין דיינע מעשים. זייער גוט.
וואס זאגט רבי שמואל אבן תיבון [Rabbi Shmuel ibn Tibbon, medieval translator]? וואס איז די טייטש? ער זאגט אז ס׳איז טייטש פון א ווארט אויף אראביש וואס איז עפה, אל עפה, די עפה. עפה אדער עיפה, איך ווייס נישט ווי אזוי, עיפה מיין איך ער זאגט מיר. דאס איז די טייטש פון אים. עיפה איז א ווארט וואס טרענסלעיט א ווארט אויף יווניש וואס הייסט… איך האב מיר נישט געדענקט די ווארט, סאפראסיני [sophrosyne]. אקעי? סאפראסיני. אויף ענגליש געווענליך טייטשט מען עס טעמפערענס [temperance].
איך וועל קוקן אין די רמב״ם דא. דאס איז, איין מינוט, דאס איז די ריכטיגע, איך וועל דיר זאגן וואס ס׳איז וועגן.
וויאזוי צעטיילן זיך מידות ביים רמב״ם? – לפי נושאים
מגיד שיעור:
לאמיר זיך דערמאנען א ריכטיגע זאך, און דאס איז קלאר, דאס איז צו זען קלאר אין די רמב״ם דא, רייט? וויאזוי צוטיילט זיך די אלע מידות? מיר האבן שוין גערעדט איינס פון די צוויי שיעורים אז ס׳איז דא פארשידענע וועגן וויאזוי מען קען מאכן מידות, רייט? ווען אונז מאכן מידות, אונז רעדן פון געוויסע מידות, מיר האבן גערעדט פארוואס ס׳וואלט געווען א גוטע זאך בכלל צו רעדן פון געוויסע מידות.
ווען אונז מאכן ליסטס פון מידות, ס׳איז דא פארשידענע וועגן וויאזוי מען קען מאכן די ליסט, רייט? וויאזוי, די וועג וויאזוי דער רמב״ם און אריסטו מאכן די ליסט איז לפי נושאים [according to subjects/topics]. אין אנדערע ווערטער, אויב ס׳איז דא א פארט אוו לייף, א פארט אוו יומען לייף, וואס איז עוסק אין געלט, די מידה פון געלט איז צו האבן א געוויסע, ס׳איז קובע שם בפני עצמו [establishes a category in itself].
געלט האט צוויי אדער דריי אדער פיר מידות, וואס דאס איז אסאך פארטס פון דעם, ס׳איז דא מאכן געלט, ספענדן געלט, טיילן געלט, ס׳איז דא אלע מיני ענינים פון געלט. אבער וואס ער צעטיילט די מידה איז נישט וואס ליגט זיך בנפש [in the soul], ס׳סטארטס פון די outside, קען מען זאגן, רייט? ס׳איז א נושא, און די נושא האט א גוטע וועג פון זיך פירן און א שלעכטע וועג פון זיך פירן. די ריכטיגע וועג הייסט די גוטע מידה, און די מידה בנפש, די הרגל [habit] אדער די מידה, די תכונה נפשית [character trait] וואס מאכט א מענטש זיך פירן אזוי, דאס איז די מידה דערפון, רייט? דאס איז וויאזוי ס׳צעטיילט זיך, רייט?
אויב דו ווילסט וויסן וואס א מידה איז אין די רמב״ם׳ס וועלט, דארפסטו נישט מאכן אן עקס-רעי אויף דיין נשמה און זען וואסערע פארטס ער האט און וואסערע סארט רצונות [desires] ס׳ליגט אין דעם. פארקערט, דו דארפסט קוקן וואסערע סארט זאך דו רעדסט וועגן, וואס איז די אבדזשעקט פון די מידה. שטימט?
אנווענדונג אויף אונזער מידה: תענוג איז דער נושא
מגיד שיעור:
סאו, ווען אונז רעדן די מידה וואס אונז רעדן, קענסטו שוין גלייך זען פון די צו פיל און צו ווייניג, אז די אבדזשעקט דערפון איז א זאך וואס הייסט תענוג [pleasure], פלעזשור אויף ענגליש. איך קען עס מער מדייק זיין, אבער עט ליעסט דאס. תענוג. תאוה איז צו פיל פלעזשור, צו פיל ליב האבן פלעזשור, רייט? נישט פאקטיש האבן פלעזשור. און צו ווייניג איז צו ווייניג ליב האבן פלעזשור. ס׳דארף נישט זיין צו ווייניג אויך.
אפילו דו זאגסט, קענסט זאגן א מענטש איז קראנק ממש, אדער אפשר איז דא אויך א ריכטיגע מאס, וואס מ׳דארף אז א מענטש זאל הנאה האבן פון געוויסע זאכן, נישט צו ווייניג. דאס איז די טייטש. סאו, די נושא פון די מידה איז פלעזשור, תענוג, תאוה. צו פיל איז נישט גוט, צו ווייניג איז נישט גוט, און אינמיטן דארף מען אנקומען.
די “דרך הממוצע” – אן אנאליזע פון וואס מענטשן טראכטן שוין
מגיד שיעור:
יעדער איינער ווייסט, סאו לאמיר זיך געדענקען, ווען אונז זאגן אז אלע מידות טובות זענען מידות אמצעיות [middle traits], וואס אונז מיינען בעצם איז, אזוי ווי ר׳ ישעי׳ האט אמאל געפרעגט זייער שיין, יעדער איינער האלט אז ער איז דערמיטן סייווי, רייט? יעדער איינער האלט אז פרומער פון מיר איז א משוגענער, און ווייניגער און פרייער פון מיר איז א שייגעץ, אמת? און ער נוצט דאס צו זאגן אז מענטשן זענען בייעסד [biased], אבער דאס איז זייער שיין.
אבער אויך קען מען לערנען פון דעם אז יעדער איינער איז מודה אז וואטעווער די ריכטיגע איז, איז א מיטן. ס׳איז נישט, קיינער זאגט נישט, “איך בין דער מערסטער קיצוני, און מ׳דארף זיין קיצוני.” חוץ פון די חזון איש [Chazon Ish, 20th century rabbinic authority], וואס מיינט עס אויך נישט ליטעראלי. חוץ פון דעם, קיין נארמאלער מענטש זאגט נישט, דו טרעפסט נישט אזא מענטש, ער זאגט נישט, “איך בין משוגע פאנאטיש.” אויב ער זאגט דאס, מיינט ער נאר להכעיס דיך, ווייל ס׳איז אלעמאל א פאליטיק. אבער בעצם, ער זאגט, “ניין, איך בין ריכטיג. מער פון מיר וואלט געווען פאנאטיש, ווייניגער פון מיר איז סתם א חיה. איך בין פונקט אינדערמיטן.” יא?
סאו, אין אנדערע ווערטער, ארויסברענגען דאס. דאס וואס זיי זאגן אז מידות זענען א דרך הממוצע איז אן analysis אויף וואס דו טראכסט שוין, right? אזוי ווי אלע פילאסאפיע, אלע ריכטיגע פילאסאפיעס זענען נישט דיר צו זאגן א נייע זאך וואס דו האסט נישט געוואוסט, נאר דיר צו מסביר זיין בעסער וואס דו האסט געוואוסט, וואס איז געווען אביסל צעמישט. ווען דו זאגסט יא, שטימט וואס איך זאג, מיר האבן געלערנט דעם קטע שוין. שטימט?
ווען מענטשן גייען ארום און זאגן זאכן וואס זיי כאפן נישט קלאר וואס זיי זאגן. מענטשן גייען ארום און זאגן, למשל, אז זיי האבן ליב א סעזאן.
דרך הממוצע: די סתירה פון „קיין תאוה איז דער אידעאל”
פילאסאפיע אלס אנאליז פון וואס מיר ווייסן שוין
מגיד שיעור:
איך בין פונקט אינדערמיט, יא? ס׳וואלט געווען אנדערע ווערטער. לאמיר ארויסברענגען דאס. דאס וואס זיי זאגן אז מידות זענען א דרך הממוצע [derech ha-memutza: the middle path] איז אן analysis of what you already think, right? אזוי איז געווען אלע פילאסאפיע, אלע ריכטיגע פילאסאפיע, איז נישט דיר צו זאגן א נייע זאך וואס דו האסט נישט געוואוסט, ס׳איז דיר צו מאזלען בעסער וואס דו האסט געוואוסט, וואס איז געווען אביסל צומישט. ווען דו זאגסט יא, שטימט וואס איך זאג? מיר האבן געלערנט, איך מיין איר ווייסט דאס שוין. שטימט?
די צומישעניש: פון „ווייניגער איז בעסער” צו „גארנישט איז דער אידעאל”
ווען מענטשן גייען ארום און זאגן זאכן, זיי כאפן נישט קלאר וואס זיי זאגן. מענטשן גייען ארום און זאגן, למשל, אז זיי האבן ליב, אה, ס׳איז גוט צו זיין איינגעצוימט, לאמיר חלילה נישט נוצן דאס ווארט איינגעצוימט, ס׳איז נישט גוט צו זיין א גראבער פרעסער, יא?
יעצט, אסאך מאל ווערן מענטשן ווערן צומישט. דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] רעדט זיך פון דעם אין די rest פון די פרק, א גרויסע חלק פון די rest פון די פרק איז פון דעם וואס מענטשן ווערן צומישט פון דעם. זאגט ער, א מענטש טראכט, אויב אזוי, די אידעאלע מענטש איז איינער וואס איז אויף יענע פאל. די אידעאלע מענטש איז עפעס איינער וואס עסט קיינמאל נישט, ער פילט נישט קיין טעם אין עסן, ער האט נישט חתונה. דאס איז די אידעאלע מענטש, ווייל דו זאגסט מיר אז ס׳איז א מעלה צו זיין ווייניגער פרעסער. אמת? ס׳איז אמת.
און זיי רעדן אזוי ווייל רוב מענטשן האבן נישט די פראבלעם פון זיין צו ווייניג פרעסער, זיי האבן די פראבלעם פון זיין צו פיל פרעסער. זאגט מען אלץ, צו אלע משגיחים [mashgichim: spiritual supervisors] און אלע, יעדער מענטש איז מודה, מ׳דארף נישט זיין קיין פרומער צו זיין מודה, יעדער מענטש איז מודה אז צו פיל א פרעסער איז נישט גוט. ביי די איסט רוב מענטשן זענען מודה, דארף מען דאך נישט נאכאמאל זאגן. אקעי, מיר זענען אונז זענען סומך, מיר רעדן פון די מענטשן וואס זענען מודה, אקעי?
דער סתירה וואס מענטשן שאפן
אבער ווען דער מענטש זאגט דאס, ברענגט ער אים א סתירה. אקעי, אויב אזוי, די אידעאלע מענטש וואלט געווען איינער וואס איז א סתירה צו וואס דו זאגסט איז די אידעאלע מענטש, איינער וואס האט נישט קיין שום תאוה [ta’avah: desire], ער האט נישט קיין שום פלעזשור אין גארנישט. זאגט ער, אסאך מאל זאגט ער יא, נאר איך בין נישט אויף די מדריגה [madreigah: spiritual level]. שטימט? וואס זאגן מענטשן וואס מ׳זאגט זיי דאס?
אקעי, איך וויל ענק זאגן א סיקרעט. די excuse איז אמת, אבער „איך בין נישט אויף די מדריגה” דארף מען אויפהערן צו זאגן. ס׳איז איינע פון די great habits of laziness of thought.
כלל גדול: ווען „מדרגות” איז אן excuse צו נישט טראכטן
אקעי, איך גלייב איך וועל מיך פארמאכן פאר די מינוט, ווייל ס׳איז נישט מיין שיעור היינט. איך זאג איך א כלל, כלל גדול בתורה [klal gadol ba-Torah: a great principle in Torah], יצחק לאו איז כללים, איינער גייט מאכן א list פון מיינע כללים, דאס איז איינע פון מיינע כללים. ווען די תירוץ [teiretz: answer] אויף א basic confusion אין דיין thought איז, ס׳איז דא מדרגות, אונז זענען נישט אויף די מדרגה, you check your assumptions. כלל, אמר רבי יצחק [amar Rabbi Yitzchak: thus said Rabbi Yitzchak], כל מקום שאתה מוצא עכו״ם ועבודה זרה [kol makom she-atah motze akum v’avodah zarah: wherever you find idolatry – a humorous formulation], מדרגות, אונז זענען נישט אויף די מדרגה, זאלסטו טשעקן, עפעס איז ראנג. אזוי האלט איך.
פארוואס? דו קענסט אליינס טראכטן פארוואס.
שאלות און דיסקוסיע: איז „מדרגות” אלעמאל אן excuse?
תלמיד:
איך האב נישט געזאגט אז ס׳איז קיינמאל נישט דא אזעלכע זאכן אז ס׳איז דא מדרגות.
מגיד שיעור:
איך האב געזאגט אז דאס איז געווענליך, אין די וועלט וואס איך קען, איך ווייס נישט וויאזוי מ׳פירט זיך אין יאפאן, אין די וועלט וואס איך קען, געווענליך ווען איינער זאגט דאס, דער פשט איז ער האט נישט קיין מוח צו טראכטן, אדער דאס איז א וועג פון סטאפן צו טראכטן. ס׳איז נישט קיין וועג… איך וויל נישט זאגן די דוגמאות [dugma’ot: examples], איך קען דיר געבן נאך דוגמאות, אסאך דוגמאות וואס איך האב נישט מורא פון באנדיטן וואס האלטן נישט ווי מיר, איך קען דיר געבן. אבער איך זאג א כלל.
ממילא, back to the… ניין, ניין, ניין.
תלמיד:
ניין, דאס איז נישט קיין צוגעטראגענע. דאס איז א מדרגה.
מגיד שיעור:
איך בין נישט מסכים. איך בין נישט מסכים, דאס איז נישט קיין מדרגה, דאס איז נארמאל. א משוגענער דארף מען זיין צו קאמפלעינען א גאנצע צייט. דאס איז א פוינט. אבער ער איז נישט מסכים. ער שמייכלט, ער איז העפי. וואס איז שלעכט? פארוואס זאל ער זיין אנגעצויגן? פארוואס זאל ער זיין אנגעצויגן?
איין מינוט, איך האב דיר געזאגט אז רוב מענטשן זענען נישט קיין ערונים און טיפשים. האב איך געזאגט אז ס׳איז נישט קיין מדרגה. ס׳איז נישט קיין מדרגה. איך בין נישט מסכים. אני איני מסכים. אבער דאס איז, איך מיין, איך וויל נישט ארויפגיין פון די נושא צו ווייט, אקעי? ס׳איז דא א ספיד לימיט, ס׳איז דא אזא שאלדער ווי ווייט מ׳קען ארויסגיין אביסל און נישט צו ווייט.
סאו, איך האב אזא כלל, ווען מ׳דיטערט… א מענטש ליידן נישט בנפשו, אקעי? אונזער שיעור איז נישט אן אולפן צו לערנען זאכן, נאר צו לערנען וויאזוי צו לערנען, רייט? ליידן נישט בנפשו. ווען איך ווייס פאר מיר אליין, ווען איך קום צו א סוגיא [sugya: Talmudic topic] און איך הייב אן צו זאגן, „דו זעסט דאך, ס׳איז דא אסאך מדרגות, אונז זענען נישט אויף די מדרגה, אונז פארשטייען נישט,” ווייס איך אז איך האב געמאכט א שארטקאט. איך האלט נישט ביים לערנען יעצט, אקעי? אויב איך דארף פארן ווייטער, אויב איך דארף שלאפן רואיג, איז דאס א גוטע תירוץ. ס׳איז נישט, באט דאס איז קיינמאל נישט קיין גוטע תירוץ, אקעי?
און דא אויך, איך וויל ווייזן, this is a way of escaping the contradiction. אקעי? לאמיר צוריקגיין צו אונזער דוגמא, אקעי? דאס איז א פרימע העביט אוו טאט וואס מ׳טאר נישט טראכטן, איך דארף זיך איינהאלטן דערפון.
דער אייז-קרים-ביישפיל: א מענטש אן פרעפערענצן איז נישט נארמאל
א מענטש זאגט פאר א מענטש, סאו בעצם דארף איך נישט ליב האבן גארנישט. אקעי, סאו פרעג איך דיר, דו אליין, האסטו געטראפן אמאל אזא מענטש וואס האט נישט קיין שום זאך וואס ער האט ליב? אקעי? לאמיר אפילו רעדן פון עסן, אקעי?
אויב איך טרעף א מענטש, איך האב געטראפן אזעלכע מענטשן, איך וויל נישט זיין קיין שקרן, אבער דאס איז א קליינע פראבלעם, די אנדערע פראבלעם איז א שקר. אבער אויב ס׳זאל געווען אמת׳דיג, איך וואלט אוועקגעשטאנען פון יענעם מענטש. דו ביסט מסכים? דו טרעפסט א מענטש וואס האט נישט, וואס זאל יעדער מענטש האט זאכן וואס ער האט ליב, ער האט עסן וואס ער האט ליב, לויט זיין נעטשור, לויט זיין חינוך, וואטעווער ס׳איז, יא? לאמיר זאגן.
דו זאגסט אז ס׳איז נישט קיין בייג, יעדער איינער פארשטייט אז, דו וועסט זיך מודה זיין אז צו פיל ליב האבן עסן איז נישט גוט, ס׳איז דאך א מידה וואס איז די אפאזיט פון די, וואס דאס איז וואס מ׳זאל נישט זיין משועבד [meshubad: enslaved]. לאמיר רופן די מידה, וויאזוי רופט מען עס אויף אידיש, נישט זיין א בעל תאוה [ba’al ta’avah: one ruled by desire]? ס׳האט א נאמען די פאזיטיוו מידה, וויאזוי הייסט עס?
שאלות און דיסקוסיע: וויאזוי רופט מען די מידה?
תלמיד:
א פרוש [parush: ascetic]?
מגיד שיעור:
האסט א בעסערע נאמען? פרוש איז נעגעטיוו. א צוגעפינט? איידל? האו איז איט קאלד, עסטעטיק? הממ, פילס נאט לייק דעט. א וואס? וויאזוי זאגט מען אויף אידיש? וויאזוי זאגט מען ביי די שמועסן? נישט זיין קיין בעל תאוה, נאר זיין אן… אויסגעארבעט? אויסגעאיידלט? איינגעהאלטן? אקעי, וואן אוו דיז טינגס.
תלמיד:
וואס?
מגיד שיעור:
ס׳איז אלץ נעגעטיוו זאכן, דו כאפסט? ס׳איז דאך א פראבלעם דא. קיינער פון זיי איז נישט וואס ס׳דארף צו זיין. איידל? איידל קען מיינען אסאך מער זאכן ווי די נושא דא. אויסגעארבעט.
תלמיד:
זייער גוט, אבער די אויסגעארבעטע איז זייער גוט.
מגיד שיעור:
די מערסט אויסגעארבעטע ציט נישט צו גארנישט. דו גייסט אים מיט די גייסט, און דו ווייזט אים דריי פלעיווארס אייז קרים. אקעי, ער האט נאך קיינמאל נישט געגעסן קיין אייז קרים, דו ווייסט נישט. לאמיר זאגן אז ער איז א נארמאלער מענטש, ער איז אויפגעוואקסן אין אמעריקע, ס׳איז נישטא אזא זאך אז ער האט נישט געגעסן אייז קרים זיין גאנצע לעבן, רייט? דו פרעגסט אים, וועלכע האסטו ליב, די טשאקאלעד אדער די ווענילע? ער זאגט דיר, „קיינע פון זיי נישט.” איך מיין אז מ׳דארף אים שיקן צו א דאקטער. טאקע שיקן צו א דאקטער, ווייל ער האט עפעס, ער האט נישט קיין אפעטיט, אדער ער איז דיפרעסד, אדער עפעס.
שאלות און דיסקוסיע: איז דאס טאקע אמת?
תלמיד:
איך ברענג דיר אזא ענין, קענסט מענטשן אין אמעריקע, די גרעסטע עליות. איך האב אמאל געהערט פון איינעם וואס האט געזאגט, איינער פון זיי? איך מיין אזא שאק, ער האט יא איינס פון זיי ליב? ער ארבעט אפשר אויף זיך, ער נעמט דוקא די זאכן נישט ליב, אקעי. ער גייט דיך נישט אויסזאגן אז ער האט עס פיינט, וועלן מיר רעדן דערוועגן. דו גלייבסט אז ס׳איז דא אזא מענטש?
מגיד שיעור:
ניין, איך קען נישט זיין זיכער. יעדער מענטש איז אנדערש. דו קענסט פארשטיין וואס איך מיין צו זאגן.
תלמיד:
אה, ווייל ס׳איז פאסט נישט, ס׳איז כבוד [kavod: honor], און ער איז פון כבוד.
מגיד שיעור:
אקעי, איך פארשטיי, ס׳איז נישט קיין כבוד. אבער לאמיר זיין ריעל. ס׳איז דא דריי מענטשן וואס זענען געווען ביי א פארטי, אבער דו קומסט היינט נישט דא. ווייל ס׳איז another one of the excuses that we use to stop thinking. איך זאג נישט אז ס׳איז נישט אמת, איך זאג נאר אז למעשה, איך האב א כלל, ווען דו הערסט אויף די מחשבה, האב איך עס נישט ליב. ווייל דו וואלסט געדארפט עפעס טראכטן, איך וויל דאך יא פארשטיין.
זאגט ער, אה, היינט איז טאקע נישטא, היינט איז מען נעבעך געבוירן אין אמעריקע, ס׳איז אן עולם המלא תאוות [olam ha-malei ta’avot: a world full of desires], ס׳איז נישטא קיין איין איד און קיין גוי אין גאנץ אמעריקע וואס האט נישט, וואס ציט נישט צו איינע פון די צוויי זאכן. איך זאג א פאני דוגמא, ס׳קען זיין אז איינער האט פיינט אייז קרים, אבער ער האט נישט פיינט ראנג.
תיקון המידות איז נישט זיך איינהאלטן
תלמיד:
ניין, נישט ער האלט זיך איין.
מגיד שיעור:
לאמיר זיך דערמאנען די בעיסיק יסוד פון תיקון המידות [tikkun ha-middot: character refinement]. תיקון המידות איז נישט אז מען האלט זיך איין, רייט? זיך איינהאלטן איז א מושל ביצרו [moshel b’yitzro: one who rules over his inclination], ס׳איז א זייער שיינע זאך. מיר רעדן דאך פון די אידיאל וואס איז שוין אזוי, רייט? ער איז שוין א צדיק גמור [tzaddik gamur: complete righteous person]. דער צדיק גמור ווייסט בכלל נישט וועלכע אייז קרים ער האט ליב, ער האט קיין איינס פון זיי נישט ליב, געהעריג. אויב דער דאקטאר וועט אים זאגן אז ער דארף עס עסן, וועט ער עס עסן. ער האט, ער ווייסט בכלל נישט וואס דאס איז. קענסטו imagine אזא person?
תלמיד:
ס׳איז דא געוויסע זאכן וואס מענטשן האבן ליב וואס א צווייטער האט בכלל נישט ליב.
מגיד שיעור:
אקעי, זייער גוט, זייער גוט.
תלמיד:
א קינד האט ליב קענדי, און ער ווערט עלטער, און ער האט דאך אפילו גארנישט אויף דעם.
מגיד שיעור:
נכון, נכון, ס׳איז א קינדערישע תאוה. קען זיין. אן ערוואקסענער, אן ערוואקסענער, אייז קרים איז זייער א גוטע זאך. וואס רעדן זיי וועגן שידוכים? וואס רעדן זיי וועגן מענטשן וואס זענען געשטארבן? אדער די נייעס?
תלמיד:
זייער גוט, אין שול.
מגיד שיעור:
איינער פון זיי האט zero preference?
תלמיד:
זייער גוט, איך בין מסכים, איך בין מסכים. ס׳קען זיין, זייער גוט.
דרך הממוצע מיינט די ריכטיגע זאכן, נישט „נול”
מגיד שיעור:
אבער לאמיר זיין מער קלאר. איך בין מסכים. דאס איז א הכנה [hachanah: preparation] וואס אריסטו [Aristotle] האט געמאכט אין זיין שמועס. איך וויל דיר נאר זאגן אז ס׳איז אמת אז אויב מ׳רעדט ספעציפיקס, למשל, אן ערוואקסענער מענטש, ס׳איז דא אסאך ערוואקסענע מענטשן וואס האבן בכלל נישט ליב קיין קענדיס, אמת. ס׳איז דא וואס יא. אבער עס איז נישט אפגעפרעגט אז ער זאל נישט ליב האבן בכלל קיין קענדיס. גלייב מיר. זייער גוט. אבער איך רעד יעצט פון די מידות… לאמיר… Again, what I’m trying to bring you is to the contradiction that you have.
דו רעדסט… איך בין מסכים. דאס איז נאך אינצווישן די תאוות. Again, now you’re talking about די דרך הממוצע. דאס איז דאך ריכטיג. א קינד פאסט צו ליב האבן קענדיס. א זיידע וואס האט ליב קענדיס, עפעס איז ראנג. א זיידע דארף שוין ליב האבן סטעיק. ער דארף ליב האבן… ריכטיג, סאו א זיידע האט ליב סטעיק. פארקערט, א קינד זאל נישט ליב האבן קיין סטעיק, איך פארשטיי נישט וואס ער וויל פון אים. א זיידע האט ליב סטעיק, דאס מאכט סענס. און וויסקי, און אלע אזעלכע סארט זאכן וואס קינדער פארשטייען נישט דערצו. אבער… אקעי, דאס בין איך נאך מסכים.
סאו יעצט, now you’re talking exactly about דרך הממוצע. וואס מיינט דרך הממוצע? נישט אינמיטן. עס מיינט אז דו ראוי, right, דו ריכטיגע זאכן צו האבן. דו רעדסט מיט א מענטש וואס האט נישט ליב קיין סטעיק, טראכטסטו ער איז עפעס… ער איז נישט אויפגעוואקסן נאך, ער האט נאך ליב קעטשאפ מיט העמבורגער, וויאזוי הייסט עס, די האט דאגס. יא, עפעס איז ראנג מיט אים. אבער אן עלטערער מענטש האט אנדערע ליבשאפטן. אקעי, סאו דאס דארף מען יא ליב האבן, און דאס נישט ליב האבן.
אבער ווען דאס איז וואס דיין אמונה איז געווען, איך וויל דיר יעצט טרעפן דיין קאנטראדיקשן אין דיין אמונה. דו זאגסט דאך אז די אידעאלע מענטש האט נישט גארנישט ליב, אמת? ער האט נישט ליב צו עסן, בעיסיקלי.
דער אבסורד פונעם „אידעאלן צדיק” אן שום הנאה
Now, you’re gonna maybe concede that he might have to… ער וועט שטארבן אן גארנישט עסן, סאו ער פארסט זיך נעבעך צו עסן, דער צדיק. ער פילט אזוי ווי א מענטש וואס האט נישט קיין שום אפעטיט, און מען מוז ממש שטופן די עסן אריין אין האלדז, ווייל ס׳איז זייער הארד צו עסן without any pleasure. Maybe even impossible. דאס איז די אידעאלע צדיק.
פרעג איך דיר א שאלה. אן אידעאלע צדיק… איין מינוט. איך פרעג דיר אזא זאך. סאו, into בכלל עסן? זייער גוט. ניין, נישט into it איז אביסל ווייניגער. איך וויל דיר זאגן אינגאנצן. דו זאגסט אז אונז זענען פשוט נישט אויף די מדריגה פון נישט זיין אינגאנצן. אבער די אידעאלע צדיק עסט נאר מיט IV, בעיסיקלי, ווייל ער האט בכלל נישט קיין פלעזשור, און ס׳איז זייער שווער צו… די האלדז בעיסיקלי שטינקט נישט אן קיין פלעזשור, כמעט נישט, ער קען אפשר נאר וואסער קענען טרינקען. סאו בעיסיקלי, זיין ווייב שלעפט אים צו די IV יעדע פאר וואכן כדי ער זאל נישט שטארבן פאר הונגער.
וואס איז דאס פאר א שטיקל הנאה [hana’ah: pleasure] אז ער האט קיין פרעפערענס? דאס מיינט אז ער איז נאנט צו די גרוב. אזוי דיסקרייבן אונז געוויסע מענטשן. אונז דיסקרייבן מענטשן אזוי, sometimes killing your senses is the ultimate מדריגה, right? נאר אונטער איר, דאס מאכט א קליינע מדריגה, און זיי לעבן דאך אזוי אין די גאנצע נישט. נאר אונטער איר, דאס איז די מדריגה, זיי זענען אונטער איר. איך בין נאכנישט אונטער איר, דאס הייסט איך בין נישט קיין גרויסער נישט בעל תאוה. ניין, איך בין נישט. ניין, איך רעד נישט פון מיר. איך מיין צו זאגן, עס איז דא מענטשן וואס האבן מער ליב, ער איז מער אונז צו עסן, ער איז מער אונז אנדערע תענוגים [ta’anugim: pleasures].
וואס איז די נפקא מינה [nafka minah: practical difference]? דו ביסט נישט אויף דעם זאגט נישט מיט דעם צווישן די.
דער פּראָבלעם מיט דעם „פּערפעקטן מענטש” אָן שום תאוות
זיי זענען אינטו איט — אָבער מיר רעדן פון גאָרנישט
Instructor: זיי זענען אינטו איט. ניין, אינטו איט איז נאָך א קליינע מדריגה, אונז רעדן דאָך דא פון גאַנץ נישט דאָרט. ניין, דאָס איז די מדריגה, זיי זענען אינטו איט. איך בין אויך נישט אינטו איט. איך בין נישט קיין גרויסער בעל תאוה [ba’al ta’avah: someone driven by desires]. אפשר דאַרפסטו אויך אויסשליסן די תאוה [ta’avah: desire]? ניין, איך בין נישט. איך רעד נישט פון מיר.
איך מיין צו זאָגן, ס׳איז דא מענטשן וואָס האָבן מער ליב צו עסן, ער האָט מער ליב צו עסן, ער האָט מער ליב צו עסן אַנדערע תענוגים [ta’anugim: pleasures]. וואָס זענען מיר אויפגעקומען? זיי זענען נישט… אָבער דו זאָגסט אַז ס׳איז דא א מדה [middah: character trait], א מדה טובה [middah tovah: good character trait] איז נישט צו זיין קיין בעל תאוה, און דו נוצט די עקסקיוז פון “אונז זענען נישט אויף די מדריגות [madreigos: spiritual levels]”. איך בין מסכים. ביי אונז, אונז זענען גאַנץ העפּי ווען מיר עסן נישט די פערדע שטיקל קוגל. אַקעי, מ׳האָט זיך שוין איינגעהאַלטן אויך היינט. אָבער, נאָו פּראָבלעם.
דער אמת׳דיגער צדיק האָט דאָך גאָרנישט ליב?
אָבער אַן אמת׳דיגער צדיק [tzaddik: righteous person] האָט דאָך גאָרנישט ליב, רייט? דער אדם השלם ביותר [adam hashalem beyoter: the most complete/perfect person], איך ווייס נישט, משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher], whoever you imagine as the most perfect person, האָט בכלל נישט ליב גאָרנישט. אַזוי קומט אויס.
און נאָכדעם פרעג איך דיך, אַקעי, יענער מענטש, does he even sound healthy to you? פאַרגעט אַבאַוט העלטי, does he sound good to you? That’s a good person? You start to realize that it doesn’t sound correct. It sounds to be something weird. אַזוי מיין איך. נישט מסכים? נישט נאָר אַז ער איז קראַנק, עפּעס איז מאָדנע מיט דעם מענטש. ער איז נישט קיין בשר ודם [basar vadam: flesh and blood, i.e., a human being], ער איז נישט קיין מענטש. ער איז א מלאך [malach: angel], אש [esh: fire], אַקעי, אָבער א מענטש איז ער נישט, רייט?
דער אַלטער רבי האָט געהאַט פּרעפערענצן
דער אַלטער רבי [the Alter Rebbe: Rabbi Shneur Zalman of Liadi, founder of Chabad Chassidus] האָט דאָך געהאַט פּרעפערענצן? יא. ער האָט ליב געהאַט די רביצין׳ס [rebbetzin’s: rabbi’s wife’s] טשיזקעיק וואָס זי האָט געמאַכט. ס׳איז דאָך נישט געווען א רביצין׳ס דזשאָב צו גיין מאַכן אים אַלעמאָל וואָס ער האָט ליב, אמת? אַפקורס. איז זי געקומען וואָס ער האָט נישט… קען זיין אַז ער האָט זיך געקאַווערט געווען. ער האָט געהאַט א פּרעפערענס? יא.
נישט נאָר דעם, ער האָט זיך ליב געהאַט צו רעדן, ער האָט ליב געהאַט צו רעדן. יא, וואַרט. ביי די וועי, איך האָב נישט געקענט די מענטשן, איך קען דיר נישט זאָגן. די גרעסטע פּיפּעל וואָס איך קען, אַלע האָבן פּרעפערענצן, אַלע האָבן לייד. סאַמטיימס זיי האָבן לייד פאַר זיך אַליין אויך. און סאַמטיימס זיי האָבן נישט לייד פאַר זיך אַליין, נאָר זיי האָבן זיך געקאַווערט געווען. נאָו פּראָבלעם. ער האָט געוואַרט צען מינוט פאַרן עסן די סאָרט טשיזקעיק וואָס ער האָט ליב. דאָס איז דאָך אַן אויסגעהאַלטענער איד שוין. אָבער נישט צו האָבן קיין שום תענוג [ta’anug: pleasure], איי דאָונט נאָו עניוואַן לייק דעט. איך בין געווען קלאָוז צו סאַם פּיפּעל וואָס האָבן געפּיקט אויף זיך און סטאַף. וואָס האַלטן זיך זייער גוט איין.
אַזאַ מענטש איז נישט נאָר קראַנק — ער איז פּסול לעדות
Student: גאָרנישט. פּראָבאַבלי. נישט נאָר א קראַנקער, איך וואָלט אים אפילו שלעכט.
Instructor: איך מיין אַז ס׳איז נישט נאָר א קראַנקער. א קראַנקער וואָלט איך אים מוחל [mochel: forgive] געווען אַז ער איז קראַנק, און אויב ער איז קראַנק, וואָס זאָל ער קענען טון. איך וואָלט אפילו געהאַט טענות אויף אים. סתם, איך וואָלט אפילו… כל שכן [kal sheken: all the more so] אַז ער איז א חבר [chaver: friend]. איך מיין אַז איך וואָלט אים נישט געקענט טראַסטן. איך מיין אַז ער וואָלט געווען פּסול לעדות [pasul le’edus: disqualified from giving testimony].
Student: פאַרוואָס?
Instructor: פאַרוואָס? ס׳שטייט אין די גמרא [Gemara: Talmud] אַז איינער וואָס מאַכט נישט קיין ביזנעס, איינער וואָס איז אַן יושב של אהל [yoshev shel ohel: one who sits in the tent, i.e., studies all day without working], ער איז פּסול לעדות. ס׳קען זיין אפילו א תלמיד חכם [talmid chacham: Torah scholar] וואָס קען נישט מאַכן מידות [middos: character traits; here: business dealings], ער איז פּסול לעדות. ס׳איז דא אַזאַ גמרא אין בבא קמא [Bava Kamma: a tractate of the Talmud] ערגעץ. איך וועל פרעגן מיין ברודער אלעזר, ער האָט מיר עס געברענגט, איך געדענק שוין נישט.
ער קומט איין טאָג, ער זאָגט מיר אַז א כולל יונגערמאַן [kollel yungerman: full-time Torah student] איז פּסול לעדות. ווייל ס׳שטייט דאָך אין ערוך [Aruch: a Talmudic dictionary] אַז איינער וואָס האָט נישט קיין דזשאָב, שטייט אַז דו שמאָרעך געלט, אַלע געלט. פאַרוואָס? עדות [edus: testimony] מיינט, ביי דיר מיינט עס אמת׳דיג אַז דו זאָגסט אַז יענער איז דיר שולדיג פופציג טויזנט דאָלאַר. ביי דיר ביסטו הפקר בנכסיך [hefker binchasecha: ownerless regarding your property], ביי דיר איז נישט קיין חילוק [chiluk: difference] פופציג טויזנט דאָלאַר אָדער פופציג סענט. סאָו, מ׳קען דיר נישט טראַסטן. דיין קאַנעקשאַן מיט ריאַליטי איז נישט די וואַן וואָס די בית דין [beis din: rabbinical court] דאַרף.
דער צדיק איז טאַקע פּסול לעדות
דו קענסט זאָגן, “נאָו פּראָבלעם, א צדיק איז טאַקע פּסול לעדות, און ווען א צדיק פאַרמעסט א ציין, איך זאָג, יו קוד בייט די בולעט און סעי דעט, באַט יו ריעלייז אַז ס׳איז עפּעס ווירד מיט וואָס דו זאָגסט.”
און דו זעסט אין די עולם הזה [olam hazeh: this world]… איך מיין אַז נישט, איך ווייס נישט. בקיצור [bekitzur: in short], איך ווייס אַז חוץ פון דעם האָט ער אויך די מידות און אָרדענטליכקייט. איך ווייס נישט, איך פיל אַז עפּעס איז ווירד מיט דעם מענטש. אַנעסטלי, איך פרעג דיך, טריי מאַכן, די מעשיות [ma’asiyos: stories] וואָס מ׳פאַרציילט. ביי די וועי, רוב פון זיי זענען נישט א קלאַרע נאָרמאַלקייט, און זיכער איז נישט טראַסטן.
ווען איך זע אַזאַ מענטש, קודם בין איך מיר חושד [choshed: suspect] אַז ס׳איז א שקרן [shakran: liar]. לאָמיר זאָגן, נישט קיין שקרן, נישט קיין בלאָפער. יע, איך ווייס, רייט? איי דאָונט נאָו, איי ריד טו מאַטש לייק עקספּאָזעיס אָן גורוס און סטאַף. און אַלע גנבים [ganavim: thieves], נואפים [no’afim: adulterers], רוצחים [rotzchim: murderers], וכדומה [vechadoimeh: and the like]. און א חלק פון זיי עסן טאַקע נישט, ווייל דאָס איז פּאַרט פון די געין וואָס זיי ווילן טון.
Student: וואָס? איך פריי, איך ווייס, איך ליין נאָר די סיניקעל מענטשן, איך ליין נישט די מאמינים [ma’aminim: believers]. ס׳קען זיין, ס׳קען אַלעמאָל זיין אַז ס׳איז דא אַזאַ מענטש.
Instructor: איך בין זיכער אַז ס׳איז דא אַזאַ וועג, קיין מענטשן וואָס איך קען מיך טראַסטן. איך ברענג נאָר אַרויס א פּאַני וועג פון זאָגן אַז איך בין נישט מסכים אַז ס׳איז עפּעס… אונז… ס׳איז דא עפּעס א טעאָריע וואָס זאָגט אַז ער איז בעצם א מלאך, און א מענטש דאַרף זיין א מלאך. אָבער אונז וואָס רעדן מיט טויטע מענטשן, איך וואָלט נישט געווען זיין חבר. לאָמיר זאָגן אַזוי, איך וויל זיין א חבר מיט גוטע מענטשן, אמת. איך מיין אַזוי, ווי א מענטש איז מער צדיק, וויל איך זיין מער זיין חבר. אפשר וויל ער נישט זיין א חבר מיט מיר, דאָס איז א צווייטע פּראָבלעם, אָבער איך וויל זיין זיין חבר, אמת.
ס׳איז דא א טריק וויאַזוי מ׳קען זיין א חבר מיט איינער וואָס איז א גרעסערע צדיק ווי דיר, ס׳הייסט א חסיד [chassid: Chassidic follower]. איך וויל נישט זיין קיין חבר מיט איינער וואָס איז נישט אינטו פוד. איך בין נישט אינטו, איך בין נישט… מיינע חברים, קיינער פון מיינע חברים זענען נישט מעידזשערלי אינטו פוד, רייט? ווייל איך האָב טאַקע אַנדערע אינטערעסן. איך האָב טאַקע אַנדערע אינטערעסן.
א ביישפּיל: איינער וואָס ווייסט נישט וועלכע אייז קרים איז די בעסטע
אָבער איינער וואָס איז אַזוי ווי דו זאָגסט, וואָס איז געהעריג… איך וועל דיר געבן אַן עקזעמפּל, איך וועל דיר געבן אַן עקזעמפּל וואָס איך מיין. איינער וואָס איז אויפגעוואַקסן אין אַמעריקע, און ער ווייסט נישט וועלכע אייז קרים איז די בעסטע, ער ווייסט נישט וועלכע אייז קרים איז די בעסטע, ער ווייסט נישט וועלכע אייז קרים איז די בעסטע פאַר קינדער. לאָמיר זאָגן אַז ער איז א גוטער, אַקעי? איינער וואָס ער ווייסט בכלל נישט וועלכע רעסטוראַנט איז גוט, ער האָט טאַקע נישט קיין פּרעפערענס, ер ווייסט נישט, ער האָט נישט…
און דו האָסט ליב אייז קרים, האָסטו ליב אַנדערע זאַכן, נו פּראָבלעם. איך רעד נישט פון דעם, דו פאַרשטייסט דאָך מיין משל [mashal: parable], יא? איך רעד נישט פון עקסטרים. איך האָב ליב אייז קרים, דו האָסט נישט ליב אייז קרים, וואָס איז א חילוק? אָדער עפּעס אַנדערש. איך מיין נישט עקסטרים, איך רעד פון עקסטרים.
Student: זייער גוט.
מיר לעבן אין א סתירה
Instructor: איך וויל טאַקע אַרויסברענגען אַז אונז לעבן אין א סתירה [stirah: contradiction]. אונז אַלע וואָס אונז זענען חסידישע אידן, אונז זאָגן אַז ס׳איז אַן ענין צו זיין אויסגעאַרבעט, אונז גלייבן נישט אמת׳דיג אַז דער מערסט אויסגעאַרבעטער מענטש איז דער בעסטער מענטש. מאָוסט אָוו אַס עט ליעסט. דו, יו קוד… דעטס וואָט איי טינק.
איך וויל… איך פּערסאַנעלי ווייס אַז אויב איך טרעף אַזאַ מענטש, קודם כל טראַכט איך אַז ער איז א שקרן, אַקעי, ס׳איז א פּראָבלעם. ס׳איז נישט קיין פּראָבלעם צו פאַסטן, אָבער נאָך׳ן פאַסטן עסט ער, ער פאַסט אויס, און ביים אויספאַסטן עסט ער טשיזקעיק.
איך האָב נישט געקענט. איך בין נישט זיכער צו איך וואָלט אים געטראַסט מיט פופציג דאָלאַר אויב דו עסט נישט. ס׳איז דא אַזאַ איינער? יא, איך בין נישט זיכער. איך ווייס נישט. חוץ אויב איך האָב געהערט אַז גראַדע איינע פון זיינע משוגעת׳ן [meshuga’os: crazy things] איז צוריקגעבן יענעמ׳ס געלט. אָבער אַנדערש וואָלט איך אים נישט געטראַסט. איך רעד נישט פון די הייליגע רימנובער [the holy Riminover: a famous Chassidic Rebbe], איך ווייס נישט וויאַזוי אָפּצושאַצן אַזאַ מענטש.
דיגרעסיע: בורגן געלט און נישט צוריקצאָלן
איך האָב דיר שוין געזאָגט, איך האָב געזאָגט אַז ס׳איז דא א זאַך וואָס דאָס איז סתם מיין פּערזענליכע משוגעת׳ן, נישט… איך האָב נישט קיין טענות אויף אים. ניין, איך רעד דיר, איך רעד דיר פון א מענטש וואָס איך האָב געקענט, איך רעד דיר פון א מענטש וואָס איך האָב געקענט, רייט? איך האָב נישט קיין טענות, איך האָב נישט געזאָגט אַז איך האָב אים נישט געגעבן קיין געלט, אָבער איך האָב נישט געזאָגט אַז איך האָב אים געגעבן קיין געלט. איך געב נאָר אַרויס אַז איך האָב א פּראָבלעם.
איך וויל נישט זאָגן אַז דאָס איז מיין, איך בין מקדים [makdim: preface] אַביסל מיר. ווען איך רעד מיט א מענטש, ווען איך וויל מאַכן ביזנעס מיט א מענטש, איך דאַרף קענען טראַסטן. יא? אַמאָל, כדי איך זאָל טראַסטן א מענטש, כדי איך זאָל אים קענען זאָגן מיינע סודות [sodos: secrets], לאָמיר זאָגן, יא? דאַרף איך וויסן וואָספאַרא מענטש ער איז. דאַרף איך אים אַביסל אויסטאַפּן, וועלכע דזשאָוקס האָט ער ליב, וועלכע עסן האָט ער ליב, וועלכע…
Student: מיין טאַטע האָט געבאָרגט פאַר איינעם געלט, יא? און ער האָט נישט געהאַט קיין פּלאַן צוריקצוקומען. אַסאַך געלט. און ער איז נישט צוריקגעקומען.
Instructor: ער האָט געבאָרגט פאַר א צדיק? ניין! ער האָט געבאָרגט פאַר א גנב.
Student: דא, אַקעי, אָבער איך ווייס אַז די ריזען פאַרוואָס ישראל הירש האָט זיין טאַטע אים אַרויסגעווארפן, ווייל ער האָט געבאָרגט געלט און נישט געצאָלט, רייט? און ער האָט נאָכדעם געזאָגט אַז ער האָט עס געגעבן פאַר צדקה [tzedakah: charity]. דאָס איז א גדולה [gedulah: greatness] אַז ער ווייסט נישט וואָס געלט מיינט און ער דאַרף נישט צאָלן?
Instructor: די ריעליטי איז, a lot of the people וואָס מיר רעספּעקטן אָרן like that. Not all of them. איך זאָג נאָר, מ׳דאַרף קענען. ס׳איז דא מענטשן וואָס איך קען וואָס זענען טאַקע זייער אויסגעטון פון די וועלט, אָבער נאָך אַלץ, ווען ער בורגט געלט, געט ער צוריק. ס׳איז דא וואָס ער כאַפּט נישט בכלל, און ער דאַרף עס געבן. ער כאַפּט נישט.
Student: אַה, אַז דו זאָגסט אַז ער איז א שקרן. נו, פיין, קען זיין אַז ער איז א שקרן. ער ווייסט וואָס ער טוט. ער ווייסט אַז מ׳דאַרף נישט בורגן.
Instructor: ניין, ער האָט געבאָרגט פאַר צדקה. ער האָט אפילו אַוועקגעגעבן פאַר א צווייטן די געלט וואָס ער האָט געבאָרגט. ער האָט געוואוסט אַז ער דאַרף צאָלן, און נישט ווייל ער ווייסט אַז ער דאַרף צאָלן, ווייל די וועלט איז טאַקע טעמפּערארי, עפּעס אַזוינס.
איך מיין גראַדע אַז מענטשן זענען אַזוי. I think there are people that are like that. ס׳איז א bad מידה, מ׳דאַרף האָבן א געוויסע אויסגעטונקייט. ער גייט צאָלן. וואָס איז דיך נוגע? איך לעב שוין מיט משיח [Moshiach: the Messiah]. איך לעב שוין אַזוי שטאַרק אין משיח. נו, ער גייט צאָלן. ס׳איז נישטא קיין וואָס ער גייט נישט צאָלן. ער איז עפּעס נישט קאַנעקטעד מיט די ריעליטי גענוג. איך מיין נישט אַרויסצוקומען, דאָס איז א מידל פּוינט. איך גיי נישט סיידטרעקן.
Student: אמת, אמת, אמת, אמת. אמת. נישט נאָר, ס׳איז נישטא אַזעלכע מענטשן וואָס נאָר איין וועג אַרבעט עס. אָבער לאָמיר רעדן אַז ס׳גייט די וועג אויך. איך בין מסכים. ער איז נישט נזהר [nizhar: careful] אין אייגענע געלט אויך.
Instructor: איך האָב נישט געקענט. אמת, איך וויל… אמת, אמת.
צוריק צום ענין: פאַרוואָס מיר רעדן פון דרך הממוצע
רבותי [rabbosai: gentlemen], רבותי, לאָמיר צוריקגיין, לאָמיר נישט אַראָפּגיין פון די ענין. וואָס איך וויל אַרויסברענגען איז נאָר אַז איך מיין, איך וויל אַרויסברענגען פאַרוואָס אונז רעדן בכלל פון די דרך הממוצע [derech ha’emtza’i: the middle path], פון זהירות [zehirus: carefulness], וואָס איז די צאָל. ווייל אונז אַלע רעדן פון זהירות, אָבער אונז גלייבן נישט אמת׳דיג אַז די מערסטע זהירות, די מערסטע פּרישות׳דיגע [perishus’dige: ascetic] מענטש, איז די בעסטע מענטש. אונז גלייבן נישט דערין, און ווי איך האָב געזאָגט, אויב דו טרעפסט זיך יענע מענטש וואָס איז לכאורה [lekho’orah: apparently] אידעאַל, ווייסטו וואָס? איך וועל זיך נישט חבר׳ן מיט אים. דו ווילסט זיין א גרויסע צדיק? I just don’t have a life. Very good.
Now, what am I missing? Now, you see that I’m stuck. איך האָב נישט קיין שפּראַך. איך האָב נישט דא קיין וואָרט. איך בין סטאַק. איך בין סטאַק. בסדר [beseder: okay], איך וועל דיר פאַרשטיין אַז רוב מענטשן זענען אַסאַך צו גראָבע בעלי תאוות. מען מעג זיין… איך קען זיך אפילו פאַרשטעלן אַז די שלמות [sheleimus: perfection] איז זייער ווייט פון רוב מענטשן. זייער ווייט די אַנדערע וועג.
אומגעזען, זעט מיר נישט אויס, אַז אפילו ווען איינער אַרבעט צו שטאַרק פון יענע דירעקציע, הייבט מען אָן אים חושד צו זיין אַז עפּעס איז פּאַני, עפּעס איז ראַנג, עפּעס איז אפילו עפּעס שלעכט סאַמהאַו. אַזוי טראַכט איך. ווייל חס ושלום [chas vesholom: God forbid], איך האָב אַסאַך ספרים [seforim: books] וואָס זענען מסביר [mesbir: explain] אין די אַנדערע צייט, אָבער אַזוי טראַכט איך. ווייל איך וויל זיכער נישט זיין קיין חבר פון יענע מענטש.
פּערזענלעכע באַקאַנטשאַפטן מיט צדיקים
איך פּערסענלי, מיט א טייל מיט פּלאַנשידענע צדיקים. יעדע איינע פון זיי ווייס איך וועלכע וואָס זייער שוואַכקייט איז פּינקטלעך, וועלכע סאָפט עסן זאָל במיליג. כמעט יעדע איינע פון זיי. איך קען נישט אַריינגיין אין די דיטעילס. איך קעט פון איינער וואָס איז אַסאַך א בעסערע שקרן, אָבער… ווייל זאָלט זיין שקרן? ער איז שטאַקרן. די איינע שקרן. שקרן מיין איך אַז ער לעבט אין געוויסע… אַז ער איז פאַרמאַכט, איז נישט קיין אָפּענע מענטש. ער איז זייער פּרייוועט. איך בין זיכער אַז זיין פּרייוועט Monday ווייסט אייבער וואָס זער האָט ליב. איך ווייס נישט, ווייל ער פירט זיך זייער גוט אויף. ער איז נישט היימיש מיט מענטשן. דאָס מיין איך שעקר [sheker: falsehood].
אַנטשטלעך דאַרקלע, אויך כּמעט יעדער אַנדערער עס איז געווען גרוב, ווייל ער ליב האָט גייט סוועטס, און זיין ווייטציג צו צונעמען אין דעמאָרע שלעך מונות [shalach manos: Purim gift baskets] יעדן יאָר, נאָך אַפּאַר טעג. ער וואָס זיינט שוין. ער איז געווען א פּרייטיג, עס האָט נישט צו אים. ער איז נישט געווען דער דאָקטער. ער איז נישט געברענגט א גרויסע in-to-app, מען קענעסט פאַרשטיין ער, ווייל ער איז גענוצט צו איר עסטאָר אויב ער זאָלט ער נישט פאַרשטאַנען, און מיר גענוצט דאַרף געווען א גרויסע מאַסט האָט גענגען אויסגעטון, אָבער צו אים, צווישן צוויי זאַכן.
איך ווייס נישט. איך גיי צו פאַרברענגענס [farbrengens: Chassidic gatherings], איך גיי צו אַנדערע זאַכן. איך ווייס נישט. I don’t know. איך קען נישט ענטפערן. איך בין נישט קיין חסיד. איך ווייס נישט וואָס איך זאָל דיר זאָגן. I don’t know. אַקעי. ווייל איך האָב נישט געמאַכט די סאַונד. איך ווייס נישט.
דרך הממוצע און די מהות פון זהירות
זייט-באמערקונג: משה שאור
ס׳איז משה שאור. ער איז געווען א פיינער יונגערמאן, ער האט נישט געטון… ער איז נישט געווען די זאך, ער איז נישט געווען קיין גרויסע ענטוזיעסט, מ׳קען עס פארשטיין, ער האט געוואוינט אין אונזער געגנט, ער האט געוואוינט אין אונזער רעסטאראנט, מ׳דארף אים נישט פארשטיין, ער האט געהאט גרויסע מסירות נפש׳ן אויסגעטון, ער האט ליב געהאט די זאכן. איך ווייס נישט.
אקעי, עניוועיס, נחזור לענינינו [let us return to our topic].
די פראבלעם און דער תירוץ פון דרך הממוצע
סאו ממילא זענען אונז אין א פראבלעם. סאו רבותי [gentlemen], איר כאפט אז אונז זענען דא אין א שטיקל בראך, און פארדעם איז געקומען די הייליגע צדיקים [holy righteous ones] און געזאגט א תירוץ [answer/resolution]. די תירוץ איז געווען א מורא׳דיגע תירוץ, אז אלע מידות [character traits] וואס זענען נישט א בייח [shame/embarrassment], מיינען אונז קיינמאל נישט די קיצוניות [extremes]. אונז מיינען אלעמאל א געוויסע מיטן וועג, א געוויסע ריכטיגע וועג. ווען אונז זאגן אז א מענטש דארף זיין צוליב פרישות׳דיג, ער דארף זיין א פרוש [ascetic], ער דארף נישט זיין קיין פרעסער, מיינען אונז נישט מאקסימום נישט פרעסער. אונז האבן קיינמאל נישט דאס געמיינט. ווייל ווער ס׳קען מיינען אז ער האט דאס געמיינט, ער האט געמאכט א טעות, ווייל דאס איז נישט קיין גוטע ווארט.
יעצט, אבער חוץ פון דעם, די דרך הממוצע [the middle path] מיינט נישט אז מ׳דארף זיין א שטיקל פרעסער און א שטיקל נישט פרעסער. זיי האבן פארשטאנען זייער קלאר. אסאך מענטשן לערנען די רמב״ם [Rambam: Maimonides] אויף דרך הממוצע, זאגן זיי, אה, סאו די רמב״ם איז געווען קעגן ארבעטן אויף זיך. חס ושלום [God forbid]. די רמב״ם זאגט דאך חוץ אז די גאנצע תורה [Torah: the Jewish Bible/Law], א גרויסע חלק פון תורה איז וועגן דעם.
רוב מענטשן, אדער כמעט [almost] אלע מענטשן, האבן נישט די פראבלעם פון זיין צו ווייניגער. ווען ס׳קומט צו עסן, ווען ס׳קומט צו יענע פראבלעם, וועל איך דיר קענען זאגן, אקעי? ביז דו וועסט מאכן די מערסטע ארבעטן אויף דיר, אז דו זאלסט עסן ווייניגער, אדער האבן ליב וואטעווער, זאלסט האבן ווייניגער פרעסעריי. רוב מענטשן מעגן ארבעטן אויף יענע זייט, ווייל… אונז רעדן פון תשמיש [marital relations], יעדע איד וואס היט די תורה, האלט שוין זייער שטארק ווייט פון יענע זייט. אבער עניוועיס, רוב מענטשן מעגן בכלל ארבעטן אויף יענע זייט, ווייל דאס איז נישט קיין ריעל פראבלעם.
אבער טעארעטיש, ווען דו פרעגסט מיר, סאו וואויל, וואס דארף מען זיין קיצוני? זאג איך דיר ניין, ווייל מידות טובות [good character traits] מיינען אלעמאל א שיקול הדעת [judgment/discernment], זאג איך דיר וויפיל איז ריכטיג. ס׳איז דא א געוויסע ריכטיגע וועג. ס׳קען נאך זיין אזוי ווי רבי ישעי׳ פריעדמאן, עס קען אויך זיין אז ס׳איז דא א וואס איז ריכטיג? און וויפיל, לאמיר זיך דערמאנען, וויפיל איז אלעמאל נישט קיין בעיקר א נאמבער, אדער בכלל נישט קיין נאמבער. ס׳איז אלעמאל אויך א ריטואל, וואס דאס הייסט ווען און וואו און מיט וועמען און פארוואס און וויאזוי און וויפיל און אין וועלכע אופן. דאס הייסט, ס׳איז דא א וועג, א סארט עסן וואס איז פאר וואס צו עסן.
דוגמא: ערוואקסענע און קענדיס
און איך מיין, למשל [for example], ס׳קען זיין אז א חלק פון מידות איז, א דוגמא [example] פון א מידה טובה [good character trait] וואס האט צוטון מיט תאוה [desire/appetite], איז אז אן ערוואקסענער מענטש זאל נישט עסן קיין קענדיס און נאר עסן סטעיקס, נאר ליב האבן סטעיקס. אין וועלכע תורה שטייט עס? איך ווייס נישט. ס׳זעט מיר אויס א בעיסיק מענטשליכע זאך, יעדער איינער פארשטייט דאס, אפילו א גוי פארשטייט דאס. א גרויסער טאטע וואס עסט קענדיס איז א בעל תאוה [one controlled by desire]. אויב ער עסט סטעיקס, נישט צופיל, איך ווייס נישט, מ׳דארף אויסרעכענען וויפיל, אבער פון די קיינד, רייט? אז ער עסט סטעיקס, ער האט עס ליב, איז ער א נארמאלער מענטש, איז ער א גוטער מענטש.
די אמתע טייטש פון דרך הממוצע
אונז האבן גערעדט וועגן די ממוצע [the middle/mean], אונז האבן געזאגט אז צדיקים האבן געזאגט… דאס הייסט רעלאטיוו צו וואס? רעלאטיוו צו א טאטע וואס עסט קענדיס. עסן קענדיס איז נישט פאסיג פאר אים. ממוצע איז נישט דער פוינט פון רעלאטיוו. ממוצע איז דער טייטש אז די ריכטיגע מידה איז נישט… צו סאלוון [solve] די פראבלעם וואס דו האסט געזאגט, נישט פשט אז מ׳דארף זיין א מענטש וואס דארף אינטערווענשאנס צו עסן. מ׳דארף זיין א מענטש וואס עסט די ריכטיגע זאכן אויף די ריכטיגע צייטן, לכבוד שבת [in honor of the Sabbath] מער, א גאנצע וואך ווייניגער, וכדומה [and so forth]. דאס איז פארט פון די מידה הממוצעת [the middle character trait], די ריכטיגע תאווה, אקעי? דאס איז די סאלושן פון דרך הממוצע, אקעי? שטימט? אזוי מיין איך. איך מיין אז ס׳שטימט.
צוריק צו די דיקטאק שמועס: וואס איז תאוה אבאוט
סאו יעצט, איך דארף צוריקקומען צו מיין דיקטאק שמועס, איך האב פארגעסן אז איך רעד א דיקטאק שמועס. אה, אה, אה. און דאס הייסט נאך אלץ, דאס איז אבער וואס תאוה איז אבאוט. דו פארשטייסט וואס ס׳איז אבאוט, רייט? ס׳איז אבאוט דאס, דאס… ווי מ׳זאגט אלעמאל, איר דארפט אקטן ווי ס׳איז א לייוו מידה, רייט? ס׳איז א געוויסע… יעדע מידה פילט אויס דאס. ס׳איז א געוויסע אקטיווע דזשאדזשמענט וואס קען מיר ווייזן: דאס איז א גוטע זאך צו ליב האבן, דאס איז נישט קיין גוטע זאך צו ליב האבן, דאס איז נישט קיין גוטע צייט צו ליב האבן, דאס איז נישט קיין גוטער מענטש צו ליב האבן, וכדומה.
פון וואו קומט די ווארט זהירות?
יעצט, פון וואו איז געקומען די ווארט זהירות [caution/carefulness] פאר א גוט יאר? אקעי? פון וואו איז דאס געקומען דא? שטימט? א גוטע שאלה. יא, ס׳איז גוט. א גוטע שאלה. סאו, איך וועל קודם אויסזאגן אן אינטערעסאנטע זאך. אזוי, דא האב איך א ביסל א מהלך [line of reasoning], ס׳פעלט מיר נאך א ביסל קלארקייט אין דעם מהלך, אבער איך קען געבן א ביסל א מקורות [sources] דערויף, אקעי?
ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס תרגום
גיי צוריק צו פעידזש וואן, ס׳איז דא אן אינטערעסאנטע זאך, יא? פעידזש וואן שטייט אזוי, אין די צווייטע פרק, ווי דער רמב״ם האט געמאכט אן ענליכע ליסט, האט דער… ר׳ שמואל איז נישט געווען די מטרה [purpose] פון מאכן א ליסט, אבער ער האט געמאכט א ליסט צו זאגן וועלכע מעלות [virtues/qualities] געהערן צו דער חלק המתעורר [the appetitive/emotional part of the soul], זאגט ер אזוי, און קוק אין די תרגום [translation] פון ר׳ שמואל אבן תיבון, יא? שטייט אזוי, “ומעלות זה החלק רבות מאד” [and the virtues of this part are very many], ס׳איז דא זייער אסאך מעלות אין דעם חלק, יא? זייער אסאך, אלע מידות טובות, אלע מידות וואס רופן זיך בחינת מידות [in the category of character traits], נישט בחינת שכל [in the category of intellect], געהערן צו דעם חלק. “למשל, כזהירות” [for example, like caution], אזוי טייטשט ער זהירות, און ער לייגט צו א פירוש [explanation].
סאו, ר׳ שמואל אבן תיבון האט געטראכט… דו ביסט אויף די ערשטע פעידזש? ר׳ שמואל אבן תיבון האט געטראכט אז דו גייסט נישט פארשטיין, ער האט אויך געטראכט אז דו גייסט נישט פארשטיין וואס מ׳מיינט דאס ווארט זהירות דא, דו גייסט נישט פארשטיין וואס צו טון. האט ער צוגעגעבן א פירוש, האט ער געשריבן: “כלומר יראת חטא” [that is to say, fear of sin]. דאס ווארט “כלומר” [that is to say] האט אונז דער נחום געברענגט דא אין די לעצטע פעידזש, אז אין פרק ד׳ [chapter 4] זאגט ער בפירוש [explicitly] אויף אנדערע מידות, אויף לב טוב [good heart] און טוב לב [good-hearted] און אנדערע זאכן וואס ער האט איבערגעטייטשט, זאגט ער אז ער דארף מפרש זיין [explain] די סאבדזשעקט און די מינינג, ווייל די מידות האבן נישט קיין נאמען, “שם ידוע בלשוננו” [a known name in our language], און דעריבער דארף ער מפרש זיין וואס ער מיינט. און א חלק פון זיין מפרש זיין איז ער קוקט און ער זאגט, ווען ער טרענסלעיט זוכט ער וויאזוי ס׳הייסט אין די גמרא [Talmud], וויאזוי ס׳הייסט אין די משנה [Mishnah] די מידה, און ער פרובירט צו פארטייטשן לויט וויאזוי ער פארשטייט לשון חכמים [the language of the Sages], לויט וויאזוי מ׳זאגט לשון הקודש [the holy tongue], די מידה.
זהירות קומט נישט פאר אין חז״ל
סאו, ר׳ שמואל אבן תיבון האט געהאלטן אז דו גייסט נישט געהעריג וויסן וואס הייסט זהירות. פארוואס? ווייל זהירות שטייט נישט אין די גאנצע תורה כולה [in all of Torah]. איך האב געטשעקט, דאס האב איך יא געטשעקט. אין די אלע דברי חז״ל [words of the Sages] שטייט נישט נאר איין מאל דאס ווארט זהירות, צוויי מאל אקטשועלי. איין מאל שטייט “שלשה דברים נשים מתות בשעת לידתן, על שאינן זהירות בנדה ובחלה” [three things cause women to die in childbirth, because they are not careful regarding niddah and challah], סאו דאס איז א ווערב, אבער ס׳איז נישט זהירות, רייט? ווייל זיי זענען נישט נזהר [careful] אין די דריי מצוות [commandments].
זהירות שטייט זייער ווייניג. איך זאג זהירות מיט א ו׳ און א ת׳ שטייט נאר איין מאל, און ס׳שטייט נישט ס׳איז דארט מסתמא [probably] א טעות, עס שטייט נישט. ס׳איז נאר נאך איינמאל וואס ס׳שטייט, און ממילא [therefore] מוז זיין אז מ׳האט געמיינט יענץ, ווייל ס׳איז נישטא קיין אנדערע, no other options, איז התורה יגיד לך [the Torah will tell you]. זייער גוט.
די מאמר פון רבי פנחס בן יאיר
און יעצט, התורה יגיד לך, ס׳איז דא א מאמר [saying] אין א זייער א famous מאמר פון נחלת בני יאיר, וואס איז געדרוקט… יא, ס׳שטייט אין די תורה, און די תורה שטייט… איך וועל דיר זאגן, איך מיין אזוי, אין די תורה שטייט, די לשון זהירות שטייט אין די תורה, אזויווי “והזהרת אתהם את החוקים ואת התורות” [and you shall warn them regarding the statutes and the laws] און אזוי ווייטער. אפשר נאך פלעצער, איך האב נישט געזיכט. אבער יעצט, אין די…
שאלה: זהר און ליכטיגקייט
תלמיד: “זהר” איז מער א לשון פון ליכטיגקייט, ניין? על פי וואס אונז האבן גערעדט, על פי קבלה [according to Kabbalah].
מגיד שיעור: ניין, “זהר” איז טאקע א לשון פון “זוהר” [radiance/brightness]. זייער גוט. אבער דא מיינט עס, “והזהרת” מיינט וואס? מ׳מיינט אנווארענען. אדער לשון חכמים איז “הזהרתי את פלוני והזהרתי את פלוני” [I warned so-and-so and I warned so-and-so], וואס מיינט עס? איך האב אים אנגעווארנט, יא?
זהירות אין תנ״ך
און ס׳שטייט אויך, סאו דאס שטייט אין די תורה. אויב מ׳קוקט אין נביא [Prophets] אדער אין כתובים [Writings] בעצם, שטייט אויך אז א מענטש קען זיין “נזהר” [careful/cautious]. אזויווי דוד המלך [King David] האט געזאגט, “גם עבדך נזהר בהם” [also Your servant is careful with them]. איך בין אויך פארזיכטיג, איך בין אויך פארווארנט. נישט נאר באווארענען יענעם, נאר איך קען אליינס ווערן א פארווארנטער.
סאו ס׳זעט אויס, ס׳הייבט זיך אן, אויב מ׳טרעיסט עס אזוי, אין די תורה הייסט עס “והזהרת אתהם”, דער אייבערשטער האט געזאגט פאר משה [Moses], יתרו [Jethro] האט געזאגט פאר משה, דאס איז אנווארענען די אידן וואס זיי דארפן טון. און נאכדעם קען מען עס אינטערנעלייזן דאס, יא? ס׳שטייט “מלך זקן וכסיל אשר לא ידע להזהר עוד” [an old and foolish king who no longer knows to be careful], שטייט אין קהלת [Ecclesiastes].
שאלה: טרענזישאן צו ענגליש
תלמיד: ווייט, ווייט, ווייט. יא, יא, דאס איז א טרענזישאן אויף ענגליש פון דעם.
מגיד שיעור: איין מינוט, איך וועל דיר זאגן, איין מינוט, לאמיך דיך טרענזיטן איין זאך. איך וועל דיר זאגן וואס ס׳שטייט אין די תורה. אין די תורה זעט מיר אויס אז “זהירות” האט אריגינעל געמיינט אנווארענען א צווייטן. באווארנט קען זיין ס׳האט מיט אור [light], איך ווייס נישט. מ׳ווארנט, מ׳מאכט אים כלי לעכטיג [makes him a bright vessel], און ס׳האט מיט “והוצאתי אתכם מחושך מצרים” [and I took you out from the darkness of Egypt], איך ווייס נישט, ס׳קען זיין. אבער ס׳מיינט אנווארענען. און ס׳איז דא אויך נאכדעם א מענטש וואס איז א באווארנטער. א גם עבדך נזהר בהם, אדער לא ידע להזהר. איז איינער וואס איז יא נזהר און נישט נזהר. אקעי?
זהירות אין לשון חכמים
ואין לשון חכמים איז אויך דא אסאך מאל די חכמים טוישן, “היזהרו בחוט” [be careful with the thread], “היזהרו בדבריכם” [be careful with your words], און אזוי ווייטער. ואין ס׳איז אויך דא “הוי זהיר בדבריך” [be careful with your words]. זיי א זהיר. זהיר מיינט איז א… דו זאלסט זיין א מענטש וואס איז זהיר אין זיינע ווערטער. נישט “דברי קלה כחמורה” [treat light matters like serious ones]. יא. “הוי זהירין ברשות” [be careful with the authorities] און אזוי ווייטער. זיי א נזהר, בעסיקלי, רייט? זיי א נזהר. זיי א מיתן לב [attentive]. טראכט פאר דו טוסט עפעס.
באט לויט ווי איך פארשטיי, וואס ס׳מיינט דא איז נישט א דזשענעראל זאך, רייט? באמערק וואס דו טוסט. נאר ס׳איז אלעמאל, כמעט אלעמאל אין לשון חכמים, איז עס נישט א דזשענעראל זאך. נישט “הוי זהיר”, זיי א נזהר. נאר זיי א זהיר אין עפעס. אזויווי “נזהר בהם”, אין די מצוות וואס דער אייבערשטער האט געזאגט, יא, בין איך נזהר. אדער “היזהרו בדבריכם”. ס׳איז וועגן עפעס, רייט? איך בין פארזיכטיג, איך בין מיתן לב, איך בין אוועיר וועגן עפעס. אזוי מיינעך איז די טייטש אלעמאל אין משנה.
די מימרא פון רבי פנחס בן יאיר
אזויווי דער רבי ישעי׳ זאגט, ס׳איז דא איינמאל אין “כל התורה כולה”, אין א ליסט אין בר אילן סורס, וואו ס׳שטייט “זהירות”. ווייל דאס איז אין איין גירסא [textual version] פון די רבי פנחס בן יאיר מימרא [saying], וואס דער רמב״ם האט זייער שטארק געהאלטן דערפון, רייט? דער ערשטער וואס האט געבויט אויף יענץ איז נישט… וואס איז געבויט אויף שמונה פרקים [Eight Chapters – Maimonides’ introduction to Ethics of the Fathers]. ואין שמונה פרקים בהקדמה [in the introduction] זאגט ער אז ס׳איז דא רבי פנחס בן יאיר, ער ברענגט נאר די ענד, רייט? ער ברענגט נאר די ענד, “חסידות מביאה לידי רוח הקודש” [piety leads to divine inspiration].
אבער ס׳איז דא די מימרא פון רבי פנחס בן יאיר איז געדרוקט צוויי מאל, עט ליעסט אין דער ווילנער דרוק פון ש״ס [Talmud] איז עס געדרוקט צוויי מאל. און נישט ביידע פון זיי שטייט “זהירות”, נאר אין איינע פון זיי שטייט “זהירות”.
איי דאונט נאו, איך האב נאכנישט אויסגעפיגערט עקזעקטלי די סטארי מיט די אלע גירסאות. ס׳איז דא אסאך גירסאות דערפון, און אסאך אויך פירושים [commentaries] דערויף, אפילו אין שוין אין חז״ל, שוין אין מדרשים [Midrashic literature] איז דא מער ווי איין פירוש אויף וואס רבי פנחס בן יאיר מיינט צו זאגן, און אין וועלכע קאנטעקסט ער רעדט, וואס ער זאגט. איך האב גערעדט וועגן די מימרא אביסל אין א געוויסע פירוש די פריערדיגע שיעור, צוויי-אפאר שיעורים צוריק.
אבער על כל פנים [in any case], אין די גירסא וואס ווערט געדרוקט אין מסכת עבודה זרה [tractate Avodah Zarah], שטייט אין אונזער דרוק שטייט תורה [Torah], נביאים [Prophets], בעזרת ה׳ [with God’s help], זריזות [alacrity], וכו׳ [etc.]. מען דערמאנט נישט די ה׳. און אין די רוב אנדערע געשעפטן שטייט נישט תורה, שטייט זריזות, נביאים, די פערציג חומשים אן תורה.
זהירות, יראת חטא, און די אינערלעכע מדרגות פון רבי פנחס בן יאיר
פארשידענע גירסאות אין רבי פנחס בן יאיר׳ס מימרא
מגיד שיעור:
אפילו אין חז״ל [Chazal: the Sages], אין די מדרשים [midrashim: rabbinic homiletical teachings], איז דא מער ווי איין פירוש אויף וואס רבי פנחס בן יאיר מיינט צו זאגן, און אין וועלכע קאנטעקסט ער רעדט, וואס ער זאגט. איך האב גערעדט וועגן זיין מימרא [מאמר: teaching/statement] אביסל, א געוויסע פירוש, די פריערדיגע שיעור, צוויי פאר שיעורים צוריק.
אבער אכטונג, אין די גירסא [version/textual reading] וואס ווערט געדרוקט אין מסכת עבודה זרה [Tractate Avodah Zarah] שטייט, אין אונזער דרוק שטייט “תורה מביאה לידי זהירות, זהירות מביאה לידי זריזות” [Torah leads to caution/vigilance, caution leads to alacrity], און כולי [and so on], מען קען נישט די רעסט. אין די רוב אנדערע גירסאות שטייט נישט תורה, עס שטייט זהירות מביאה לידי, עס הייבט זיך אן אן תורה. עס איז א מחלוקת [dispute], די ראשונים [early medieval rabbinic authorities] האבן געקומען מיט אן אנדערע שמועס, אז תורה איז אן עקסטערע זאך, תורה איז אן ענין צו מדות [character traits], און אזוי ווייטער.
רבנו שמואל אבן תיבון׳ס פירוש אויף זהירות
באט, דארט שטייט זהירות. יא? האט דער הייליגער רבנו שמואל אבן תיבון [the holy Rabbeinu Shmuel ibn Tibbon, medieval translator and philosopher] געהאלטן אז וואטעווער עס מיינט דארט זהירות, רעדט זיך פון זיך אפהיטן פון תענוגים [pleasures]. ווארט, באלד וועלן מיר רעדן וועגן חטאים [sins]. פון תענוגים, ווייל דאס איז זיכער אז ווען ער טייטשט אלעמאל די מדה [character trait] אליבא דאמת [according to the truth], נישט נאר דא, נאר נאך א באנטש פון פלעצער וואס דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] ברענגט עס, טייטשט ער אלעמאל זהירות. און זהירות מיינט ער אלעמאל וואס ווערט געטייטשט דא אין פרק ד׳ [chapter 4], די מדה וואס איז ממוצע [the mean/middle path] צווישן צו ליב האבן תענוגים און צו ווייניג ליב האבן תענוגים. שטימט? דאס איז די טייטש זהירות.
דער קאנטעקסט אין מסכת עבודה זרה – עריות
ווי אזוי קומט עס אריין אין רבי פנחס בן יאיר׳ס מדות? קומט זייער סימפל אריין, ווייל אזוי ווי די קאנטעקסט פון מסכת עבודה זרה דארט איז אז אין אן אנדער פלאץ ברענגט די גמרא [Gemara: Talmud] נאך אן אנדערע מימרא אז רבי פנחס בן יאיר האט געזאגט, “הוי, ווי נישט” – עס איז אלעס געבויט אויף דעם פסוק [verse], א המשך [continuation] אדער מ׳דארף בעסער אויספארשן, ער לערנט זיך פון די מדרש פון “ונשמרת מכל דבר רע” [and you shall guard yourself from every evil thing] – “שלא יהרהר אדם ביום ויבוא לידי טומאה בלילה” [that a person should not think (improper thoughts) by day and come to impurity at night].
און די מימרא איז דאך אויף דעם, אנדערע ווערטער, טומאה בלילה [impurity at night] מיינט צו בשוגג [unintentionally], צו במזיד [intentionally], צו באונס [by force], צו ברצון [willingly], אלע מיני סארט עבירות [all kinds of transgressions], און די טומאה וואס ער רעדט דארט, פשטות [simply] רעדט פון עריות [sexual transgressions]. רייט? און עס איז דא א מדרש וואס איך האב געזען אין מסכת כלה רבתי [Tractate Kallah Rabbati] וואס איז מסביר [explains] זייער קלאר אז דאס איז וואס ער מיינט.
קוק אין די משנה אין מסכת סוטה [Tractate Sotah], דארט איז נאך א פלאץ וואו ס׳איז געדרוקט דאס, איך גלייב אז ס׳איז לכאורה [apparently] נישט פון די משנה, ס׳זעט אויס אז ס׳איז א ברייתא [baraita: tannaitic teaching not included in the Mishnah] וואס מ׳האט צוגעלייגט אין די ענד פון די משנה, און ער ברענגט דערצו די אלע זאכן, און מ׳זעט אז ס׳איז ממש א המשך פון די נקודה [point], אזוי ווי “עין רואה ואוזן שומעת” [the eye sees and the ear hears], א מענטש קודם איז ער מהרהר [thinks/contemplates] און נאכדעם טוט ער, און דאס איז אין די קאנטעקסט פון טון עבירות של תענוגים [transgressions of pleasures]. עריות, famously, איז גאנץ pleasurable, אזוי שטייט אין די ספרים הקדושים [holy books], און איך ווייס נישט, און ממילא [consequently] איז…
דער חידוש: אינערלעכע מצוות – נישט נאר טון, נאר אויך וועלן
ניין, דארט, לאמיר רעדן קלאר אבער, דארט איז א גרויסע מקור [source] פאר די general idea אז נישט נאר דארף מען נישט טון עבירות, נאר מ׳טאר אויך נישט ליב האבן עבירות, אמת? דו געדענקסט דאך די חידוש [novel insight] פון שמואל אין פרקי אבות [Pirkei Avot: Ethics of the Fathers], אז נישט נאר א מענטש זאל נישט טון קיין שלעכטע זאכן, ער טאר אויך נישט ליב האבן שלעכטע זאכן. דאס איז די טייטש…
שאלות און דיסקוסיע: די שייכות ביי עריות
תלמיד:
דאס איז נישט שייך ביי עריות?
מגיד שיעור:
אוודאי איז עס שייך. דאס איז די טייטש “שונא מתנות יחיה” [one who hates gifts will live]. קודם כל איז עס שייך, אוודאי איז עס שייך, דאס איז א back to our שמועס [discussion]. נישט אינגאנצן נישט שייך, ווייל דער רמב״ם וואלט דאך נישט געזאגט אז מ׳דארף האבן חסידות [piety] אויך נישט. אבער אויף די ריכטיגע אופן [manner], דאס איז די טייטש “שונא מתנות יחיה”.
So again, you’re asking practical questions. ביי עכ״פ [in any case], ס׳איז מביא לידי מצוה [leads to a mitzvah], right? ס׳איז מביא לידי מצוה. אבער אין גמרא, רבי פנחס בן יאיר האט מחדש געווען [was novel in teaching] די idea פון internal מצוות. ס׳שטייט נישט בפשטות [explicitly] אין די פסוק, ס׳שטייט “ולא תתורו אחרי לבבכם” [and you shall not stray after your hearts], מ׳קען טרעפן מקורות [one can find sources].
ער ברענגט דעם פסוק פון “ונשמרתם”, ער זאגט אז “ונשמרתם” איז א דבר פנימי [internal matter], נישט נאר זאלסטו נישט טון קיין שלעכטע זאכן, זאלסט אפילו נישט טראכטן פון זיי, זאלסט אפילו נישט ליב האבן. און אויף דעם גייט זיין מאמר, אז ס׳איז דא אסאך levels פון נישט ליב האבן, נישט ליב האבן, און די ענד פון דעם איז… אין איין גרסא, די ענד פון דעם איז מעשה [action].
און די סוף, חסידות מיינט נישט צו טון קיין שום שלעכטע זאך אויך נישט. זהירות, זריזות, די אלע לשונות [terms], נקיות [cleanliness], טהרה [purity], פרישות [abstinence] – ס׳איז דא פארשידענע גרסאות אין ווי רבי פנחס בן יאיר האט געזאגט די ארדער און וואס זיי זענען – דאס זענען אלע internal זאכן, אלע אזוי ווי מידות טובות [good character traits]. מידות טובות ביחס צו וואס? ביחס צו עריות. וואס איז עריות? עריות איז איינע פון די צוויי קעיסעס פון תענוגים. לאמיר צולייגן נאך א זאך, איך דארף צולייגן, אבער לאמיר ענדיגן קודם דאס.
רבינו יונה׳ס פארשטאנד פון די מדרגות
און ממילא האט רבינו יונה [Rabbeinu Yonah, medieval commentator] מיט אים פארשטאנען גאנץ גוט, אז אויב ער האט צוגעשטעלט, ער האט פארשטאנען אז די מדה וואס רבי פנחס בן יאיר רעדט פון זהירות מיינט צו זאגן… ווען ער זאגט “זהירות מביאה לידי זריזות”, מיינט ער צו זאגן א ספעציפישע זאך. ער מיינט צו זאגן, זאלסט איינער וואס האט ליב האבן שמוץ [filth/base pleasures], פארוואס? ווייל ווער ס׳האט עס צופיל ליב, צום סוף ווערט ער א גרויסער ענוותן [humble person], פארקערט, ווערט מען א גרעסערע צדיק [righteous person], צו וויסן איך קען ווערן אפילו א חסיד, איך קען אפילו קומען צו יראת חטא [fear of sin], פון נישט ליב האבן, פון זיין א גוטער מענטש, אזויווי דער רמב״ם ברענגט אין די הקדמה [introduction] פון שמונה פרקים [Eight Chapters], שטימט?
דאס איז פשט [the plain meaning], און ס׳איז גאנץ א גוטע פשט. מה עוד [what more] וויל איך צולייגן, איך וויל אבער, איך דארף צולייגן צו קלאר מאכן דאס.
די ראיה פון פרקי אבות: וואס איז יראת חטא?
סאו, קודם כל, וויאזוי ווייס איך אז, סאו, יעצט, וויאזוי ווייס איך אז דאס איז די פשט? קודם כל ווייס איך זייער קלאר. וויאזוי ווייס איך? אזוי, ווייל ס׳שטייט דא, און מיר האלטן דא אינמיטן פרק אבות [Pirkei Avot], און אין פרק אבות האט דער משנה ליבער געטראכט אז דו גייסט נישט וויסן דאס, ווייל דו געדענקסט נישט אזוי גוט די גמרא און דו פארשטייסט נישט די גאנצע קאנטעקסט, האט ער צוגעלייגט א ווארט וואס דו גייסט נאך ווייניגער וויסן. ס׳איז דא אזא ווארט וואס הייסט “יראת חטא”. דו האסט געהערט פון דעם? וואס איז דאס א יראת חטא? האסט געהערט פון אזא ווארט “יראת חטא” אין די משנה? נאך איינע פון די פאני זאכן וואס קיינער ווייסט נישט וואס זיי מיינען.
“יראת חטא” איז געווענליך אין די גמרא. “Fear of sin”, זאגט דער מענטש אויף ענגליש. וואס מיינט “fear of sin”? פארוואס? ניין. פארוואס? קודם כל, “sin” איז נישט שרעקעדיג, “sin” איז גאנץ געשמאק. פארוואס זאל מען מורא האבן דערפון? אקעי, סאו יראת עונש [fear of punishment] הייסט עס. געווענליך רופט מען יראת עונש. וואס שטייט אין ספרים, אין די שפעטערדיגע ספרים, יראת עונש. יראת חטא מיינט יראת עונש? איי דאונט טינק סאו. אבער קען זיין יראת חטא מיינט יראת עונש. ס׳איז דא אזא ווארט יראת עונש, אפשר נישט אין די גמרא.
די משנה פון די פינף תלמידים
אין די משנה איז דא אזא מושג [concept] וואס הייסט יראת חטא. נישט נאר, לאמיר זאגן זייער קלאר, מיר זאגן דאך דא אז ס׳איז דא א חידוש וואס דער רמב״ם מאכט דא א הקדמה צו פרק אבות. ס׳שטייט אין די משנה, אבער ווען דו ווייסט נישט די קאנסעפט וואס דער רמב״ם לערנט אין די אלע ספרים, וואלט מען נישט געכאפט אז ס׳איז דא אזא קאנסעפט. דו ווייסט אז ס׳איז דא א מושג, ס׳איז א חידוש. פשוט׳ע ליטוואק ווייסט נאר אז מען טאר נישט טון קיין עבירות. און דער ליטוואק נעבעך מיינט אז אויב ס׳איז דא א חיוב [obligation] לאו ועשה [negative and positive commandments] אין די תורה, איז די פשט, ס׳איז דא נאך אן עבירה.
ס׳איז דא אויך די עבירות פון מחשבות [thoughts], נישט אמת. ס׳איז דא אנדערע סארט זאכן וואס הייסן מידות טובות, פון נישט וועלן טון שלעכטע זאכן, וואס דאס מיינט אמת׳דיג א גוטער מענטש. ס׳איז נישט נאך א סארט עבירה. קענסט עס רופן אן עבירה אויב דו ווילסט, אבער ס׳איז אן אנדערע סארט זאך, זאכן וואס ער טוט.
יעצט, אבער ווי שטייט דאס אין די תורה? אין די תורה קען מען טרעפן געוויסע פלעצער וואו דאס שטייט, אבער אין די משנה שטייט עס זיכער, ווייל די משנה האט פארשידענע אנדערע סארט טיטלען פאר גוטע מענטשן, און זיי זענען זייער ספעציפיש, אמת? אין פרקי אבות, פרק ב׳ משנה י׳ [chapter 2, mishnah 10], שטייט אזוי, וואס שטייט דארט? געדענקסטו וואס ס׳שטייט?
תלמיד:
ניין.
מגיד שיעור:
איך ווייס נישט ווען… אה, דאס איז פרק ב׳ בכלל. אין פרק ב׳ הייבט זיך אן אזוי, יא, “איזו היא דרך ישרה שיבור לו האדם?” [What is the straight path that a person should choose?] יא? דו געדענקסט אז ס׳הייבט זיך אן אזוי פרק ב׳ אין פרקי אבות? רבי אומר, “איזו היא דרך ישרה שיבור לו האדם?” יא, דאס מיינט די דרך הממוצע [the middle path] לויט די רמב״ם. But in any case, דאס איז דא אזא זאך פון א דרך וואס א מענטש האט, נישט נאר וואס ער טוט, right?
איינע פון די דרכים וואס רבינו הקדוש [Rabbeinu HaKadosh: Rabbi Yehudah HaNasi, compiler of the Mishnah] זאגט אז מ׳זאל טון איז מ׳זאל זיין זהיר במצוות [careful with commandments], אבער נישט אז דאס איז די גאנצע זאך, אמת? ס׳איז דא א דרך, א מענטש זאל האבן א דרך, ער זאל מאכן קביעות עתים לתורה [set fixed times for Torah study], ער זאל אויך זיין זהיר במצוה קלה [careful with a minor commandment], אויך זאל ער זיין מחשב הפסד מצוה [calculate the loss from a mitzvah], ער זאל נישט טאקע זיין בשלושה דברים [in three things], וכו׳ וכו׳ [etc.], יא?
Now, און שפעטער שטייט אזוי, למשל [for example], אין משנה ב׳, דאכט זיך מיר, אין משנה ח׳, דאכט זיך מיר, שטייט, רבן יוחנן בן זכאי [Rabban Yochanan ben Zakkai] האט געהאט פינף תלמידים [students], און יעדער איינער האט געהאט אן אנדערע שבח [praise/virtue], יא?
רבי אליעזר בן הורקנוס, בור סוד שאינו מאבד טיפה [a cemented cistern that loses not a drop]. רבי יהושע בן חנניה, אשרי יולדתו [fortunate is she who gave birth to him]. דאס איז א סארט שבח, ס׳מיינט סאמטינג, ס׳איז נישט… ס׳האט א טיפע באדייט [deep meaning]. רבי יוסי הכהן, חסיד [pious one]. רבי שמעון בן נתנאל, ירא חטא [one who fears sin]. רבי אלעזר בן ערך, כמעין המתגבר [like an ever-strengthening spring]. יא?
די באדייט פון די שבחים
וואס איז די אלע זאכן? ער זאגט נישט וויפיל תורה זיי האבן געלערנט. קיין איינער פון זיי רעדט, דאס איז about their talents, right? About what kind of people they are, about what מידות זיי האבן, about what מעלות [virtues] זיי האבן, שטימט? ס׳איז קיין איינע פון די זאכן, ער זאגט נישט… ווען אונז וואלטן געשריבן אזא משנה, נישט אונז חס ושלום [God forbid], אבער עפעס א ליצן [some joker] וואלט געשריבן, וואלט ער געזאגט, דער צדיק איז געווען א גרויסער מקיים מצות כיבוד אב ואם [fulfiller of honoring father and mother], דער צווייטער איז געווען א… לאמיר זאגן, די מצוה האט ער ספעציעל מקיים געווען. דאס איז נישט וואס ס׳שטייט, right?
די משנה רעדט פון עפעס סארטן מענטשן, געוויסע מידות וואס מענטשן האבן, וואס זיי האבן א געוויסע שלימות [perfection/completeness] אין דעם. איינער, זיין מעלה איז ער איז אשרי יולדתו. דאס איז א מעלה פון דעם מענטש, ער מיינט עפעס.
שאלות און דיסקוסיע: די מעלות פון די תלמידים
תלמיד:
געפינען ביי ארמינס. וואט?
מגיד שיעור:
נישט אלעס מיינט די תורה, ווייל ער וואלט עפעס איבערגעלאזט. דו קענסט פארמאכן גאנץ פרק א׳ וואס ער שרייבט “לקיים כל התורה כולה” [to fulfill the entire Torah]. ער זאגט פארקערט, פארקערט, די שוואכע זענען געווען די תורה.
אבער ס׳איז א מעלה אין זיין שכל [intellect], נישט אין די תורה. ער האט געזאגט, ס׳שטייט נישט וועגן תורה דארט, ביי די וועי. ס׳שטייט ער פארגעסט נישט גארנישט. וואס מען לערנט אים אויס געדענקט ער. אויך וואס מען לערנט אים נישט געדענקט ער. ס׳שטייט נישט גארנישט וועגן די תורה. ס׳קען זיין אז די תורה איז די בעסטע זאך צו געדענקען, אבער ס׳איז א מעלה, ס׳איז א שוואך פון מידות וואס מענטשן האבן, שלימות וואס זיי האבן. שלימות פון שכל, שלימות אין מידות, חסידות. ס׳איז א געוויסע סארט זאך וואס דער רמב״ם איז מסביר.
דער רמב״ם׳ס טייטש: ירא חטא = נזהר = זהירות
און נאכדעם איז דא אן אנדערע סארט זאך, ס׳הייסט יראת חטא. יראת חטא איז נישט די זעלבע זאך ווי א מעינה המתגבר, ס׳איז נישט די זעלבע זאך ווי א חסיד. ס׳איז אן אנדערע סארט זאך. וואס הייסט דען יראת חטא? נישט ער טוט נישט קיין עבירות. קיינער טוט נישט קיין עבירות דא. ער לערנט אויך. נישט דאס איז דער ווארט.
א ירא חטא, זאגט דער הייליגער רמב״ם, ירא חטא איז א נזהר [one who is cautious], איינער וואס האט זהירות. אזוי זאגט דער רמב״ם, די זעלבע ווארט, ער זאגט “עליפא” [Arabic term].
ר׳ יוסף קאפח׳ס שוועריגקייט מיט דער טרענסלעישאן
און ווי טייטשט דער הייליגער רמב״ם אין פרק ב׳ משנה וואטשעווער משנה ס׳איז, ר׳ שמעון איז א ירא חטא, טייטשט דער רמב״ם אזוי. און דאס איז וואס ר׳ יוסף קאפח [Rabbi Yosef Kapach, 20th century Yemenite scholar and translator], וואס ער איז נישט געווען העפי מיט די תרגום [translation] פון זהירות, ער האט נישט געוואוסט וואס מיינט זהירות, און ער האט נישט געוואוסט פון די משנה פון ר׳ פנחס בן יאיר, ער האט געמיינט אז ס׳מיינט זיין קערפול, אזוי ווי ר׳ אליעזר שטורעם זאגט. האט ער געשריבן, אלעמאל ווען ס׳שטייט זהירות האט ער אפגעטייטשט פרישות. ווייל ער זאגט זהירות, ער איז געווען גערעכט, אז זהירות מיינט זיך איינהאלטן פון תאוות [desires].
צו פרישות איז א גוטע טרענסלעישאן אויף דעם אדער נישט, ווייס איך נישט, און איך וועל נישט אנהייבן זאגן וואס איך ווייס יא. ס׳איז נישט קלאר אז פרישות איז א גוטע טרענסלעישאן פון דעם. קודם כל, ס׳איז זיכער אז ר׳ שמואל אבן תיבון האט נישט געהאלטן אז ס׳איז א גוטע טרענסלעישאן בפשטות, ווייל אין די זעלבע משנה פון ר׳ פנחס בן יאיר שטייט אויך זהירות און אויך פרישות, א ליסטע אין אונזער קורס, ס׳קען זיין אז ס׳איז די זעלבע זאכן. דאס איז קודם כל.
צווייטנס, על כל פנים, ווי זענען מיר? דער ר׳ שמואל אבן תיבון וואס האט געשריבן, דאס איז א צייכן גופא [in itself] פאר אליינ׳ס, וואס מיר וועלן זען נאכדעם אויך. ער האט אליינ׳ס געצייכנט אז ווען ר׳ שמואל אבן תיבון זאגט זהירות דהיינו [that is] יראת חטא, דהיינו זיין א ירא חטא, דאס איז דער רמב״ם׳ס טרענסלעישאן.
וואס מיינט “חטא” אין “יראת חטא”?
Whatever די יראת מינס, דער רמב״ם האלט אז דאס מיינט יראת חטא. נישט אזוי ווי דו וואלסט געמיינט אז יראת חטא מיינט מורא פון עבירה. יראת חטא מיינט, very simple, חטא מיינט pleasure, א געוויסע specific kind of pleasure, א נקרא [is called] חטא, אקעי? אזוי ווי עס שטייט אין די גמרא, בחירי ישראל שלא טעמו טעם חטא [the chosen of Israel who did not taste the taste of sin]. זאגט דער הייליגער רמב״ם, ביישט נישט פנים [without shame/directly], דאס מיינט נישט אז זיי האבן קיינמאל נישט געהאט סעקס. מיינט נישט אז זיי האבן נישט געקענט עבירות.
יראת חטא: דער רמב״ם׳ס דעפיניציע פון זהירות און תאוה
דער רמב״ם׳ס טייטש פון “זהירות” — יראת חטא
מגיד שיעור:
וואטעווער זהירות מיינט, דער רמב״ם האלט אז דאס מיינט יראת חטא. נישט אזוי ווי דו וואלסט געמיינט, יראת חטא מיינט מורא פון אן עבירה. יראת חטא מיינט, ס׳איז זייער סימפל, חטא מיינט פלעזשור, א געוויסע ספעציפיק קיינד אוו פלעזשור ווערט אנגערופן חטא. אקעי?
אזוי ווי ס׳שטייט אין די גמרא, “בחירי ישראל שלא טעמו טעם חטא”. זאגט דער הייליגער רמב״ם אין פרשת משפטים, דאס מיינט נישט אז זיי האבן קיינמאל נישט געטון קיין עבירות, נאר זיי האבן נישט קיין טעם אין עבירות פלעזשור.
זאגט דער רמב״ם, א בחור וואס האט נאכנישט חתונה געהאט, ער האט נישט דעי טעם, ער איז נאכנישט אריינגעגאנגען אין דעי ספעציפיק יומען פלעזשור, און דאס איז א געוויסע מעלה פאר אים. “ואיש תחתיו בחירי בני ישראל, נערי בני ישראל”, זאגט דער רמב״ם, ס׳איז א מעלה פון בחורים אז זיי האבן נישט קיין געשמאק אין דעם, זיי זענען נישט געטוהן צו זיין פארט פון דעי אספעקט אוו לייף.
וואס איז די מעלה אין דעם? דאס איז א געוויסע פרישות, ווייל צופיל פון דעם איז א פראבלעם, און דער רמב״ם האלט אז צופיל איז א פראבלעם, איז בעסער צו זיין אויסגעטוהן דערפון.
דיסקוסיע: די מעלה פון אינאסענץ
תלמיד:
ער האט א מעלה.
מגיד שיעור:
יא, יא.
תלמיד:
ס׳איז א צען יעריג קינד איז העכער אין דעם.
מגיד שיעור:
יא, דאס איז עקזעקטלי וואס איך האב דיר געזאגט פון רמב״ם. א צען יעריג קינד איז העכער, ער איז אין דעי סענס, ער האט נישט דעי פראבלעם, ער האט נישט דעי יצר הרע. די גמרא רופט עס א יצר הרע. ווען מ׳זאגט יצר הרע, מיינט מען נישט…
תלמיד:
וואס הייסט ער האט נישט קיין יצר הרע? ער איז אומבאהאלפן, ער האט נישט קיין כח.
מגיד שיעור:
ס׳איז דאך א יצר הרע.
תלמיד:
אז ער האט, איז ער א גרעסערע צדיק פאר זיך איינהאלטן. אבער מ׳זאל געדענקען אז ס׳איז נאך א גרעסערע צדיק דער וואס איז א שוואכערע סארט מענטש.
מגיד שיעור:
יא, יא.
תלמיד:
ער האט א געוויסע מעלה.
מגיד שיעור:
אבער פארוואס? ווייל ער האט נישט דעי יצר הרע. ער האט נישט קיין יצר הרע.
תלמיד:
דאס איז אן אומבאהאלפן קייטל וואס מ׳האט אים ארויפגעלייגט.
מגיד שיעור:
ניין, ניין, ס׳איז נישט קיין אומבאהאלפן קייטל. ס׳איז א חסרון אין דעם מענטש. ס׳איז נישט ראנג צו ליב האבן דעי תאוה. אביסל איז אפשר יא, ס׳האט א פלאץ, און אזוי ווייטער. אבער רוב מענטשן האבן צופיל.
תלמיד:
יעדער איינער וואס איז פערצן יאר און ווייטער איז א שוואכערע סארט מענטש?
מגיד שיעור:
יא, אבסאלוטלי.
תלמיד:
דאס מאכט נישט קיין סענס.
מגיד שיעור:
האסט קיינמאל נישט געלערנט “העבר פי שנים בחטא”? וואס מיינט “העבר פי שנים בחטא”?
תלמיד:
ווייל קיינער האלט זיך נישט צוריק.
מגיד שיעור:
ניין, ניין, נישט ווייל ס׳איז מער גרינג. נישט ווייל יעדער איינער האלט זיך איין. איך פארשטיי אז יעדער איינער האלט זיך איין. אבער מ׳מיינט אז ער איז אינאסענט, דאס איז וואס מ׳רופט אן אין אונזער שפראך אינאסענט. ס׳איז דאך דא א געוויסע מעלה אין דעם, ס׳איז דאך דא שלמות.
מיין איך וויל אויך נישט זיין קיין גאוותן מיט קליינע קינדער, ווייל ס׳איז זייער גוט, אבער איך וועל דאך פראווען, ס׳האט אין זיך א געוויסע מעלה. איך האב נישט געזאגט אז ס׳איז… everything is by you extreme. איך האב נישט געזאגט אז ס׳איז די גאנצע מעלה. איך האב נישט געזאגט אז ס׳איז די גאנצע מעלה. איך האב נישט געזאגט אז ס׳איז… איין מינוט, איך וויל דיך… לאמיר זיך האלטן צו די נוסח. איך בין נישט געקומען יעצט צו זאגן א דרשה וועגן דעם. איך בין נאר געקומען צו זאגן אז חטא, אזויווי די גמרא רופט עס sometimes טעם חטא, חטא מיינט דא, יראת חטא מיינט אז ער האט נישט אזוי ליב דאס. דאס איז די טייטש. יראה אין די sense פון די opposite פון אהבה.
יראת חטא מיינט אן aversion צו תאוה
יראה מיינט נישט מורא, קיינער האט נישט מורא פון זינדיגן, ס׳מאכט נישט קיין סענס מורא צו האבן צו זינדיגן. ס׳מיינט נאר, he has, אויף ענגליש זאגט מען, an aversion. ער האט נישט ליב די סארט זאך. דאס איז די טייטש.
השומר נתנאל האט געווען אן אויסגעארבעטער איד, ער האט זיך איינגעהאלטן. ער האט ווייניגער ליב געהאט, ווייניגער, נישט infinitely נישט מעגליך, ווייל ער וואלט נישט געהאט קיין קינדער, איך ווייס נישט. ער האט ווייניגער ליב געהאט סעקס. דאס איז די טייטש יראת חטא, אויף ענגליש. אין אנדערע ווערטער, ער האט געהאט די מידה וואס הייסט זהירות.
ראיה פון רבי יוחנן
“למדני”, זאגט רבי יוחנן, “למדני יראת חטא מבתולה”. געדענקסט? רבי יוחנן האט געזאגט, ער האט געלערנט יראת חטא מבתולה, ווייל ס׳איז געווען א מיידל וואס איז געקומען אין זיין בית המדרש, און זי האט געזאגט, “רבונו של עולם, יהי רצון שלא יכשלו בי בני אדם”. דאס איז דער טייטש יראת חטא. זי האט נישט ליב געהאט צו זינדיגן, און זי האט געבעטן, און מסתמא האט זי אויך געטון וועגן דעם, זי איז מתפלל געווען אז מענטשן זאלן נישט נכשל ווערן אין איר. וואס איז יראת חטא? יראת חטא איז ספעציפיש איבער ביאה. דאס איז דער טייטש.
תלמיד:
וואס?
מגיד שיעור:
איין מינוט, איין מינוט! אזויווי איך האב געזאגט, אז יראת… אזויווי איך האב דיר געזאגט, אז יראת מיינט… איך האב נאך א גאנצע שיעור.
תלמיד:
ניין, ס׳קען נישט מיינען.
מגיד שיעור:
ס׳איז זייער גוט, באלד וועל איך דיר דאס זאגן. ס׳קען מיינען, אבער ס׳מיינט נישט. There’s a history צו די עבודה. ס׳קען מיינען, אבער ס׳מיינט נישט. מ׳קען זאגן אז ס׳קען מיינען. ס׳קען מיינען אין פסוק, אבער אין די ראשונים מיינט עס נישט דאס. ס׳איז נאר דא איין מענטש וואס האט געזאגט אזוי.
פארוואס מ׳רעדט נישט עקספליציט וועגן יעדע זאך
ווייל מ׳וויל דיך נישט משפיל זיין, מ׳קען נישט רעדן פון יעדע זאך עקסטער. For whatever reason, מ׳וויל נישט רעדן פון יעדע זאך עקסטער, דארף מען דאך אבער רעדן פון דעם עקסטער. ווייל מענטשן זענען אמרצים, מ׳דארף משפיע זיין אויף מענטשן. רבי שמעון האט פאר דעם, האט דער הייליגער רבי שמעון געטון וואס ער האט געטון, און ער האט געשריבן “כלא יראת חטא”.
דו ווייסט אויך אז יראת חטא מיינט נישט… דו ווייסט אויך אז יראת חטא איז א דזשענעראל זאך. וואס קען מען טון מיט מענטשן וואס יעדע זאך פאר זיי בלייבט מיט א דזשענעראל זאך? דאס איז בכלל א פראבלעם מיט לערנען. לאמיך זאגן קלאר. דאס איז דא… איין מינוט, איך האב א תירוץ פאר דיין קשיא, א גאנצע היסטארישע תירוץ. איך האב נישט קיין צייט צו זאגן נעקסטע מאל אדער אנדערע מאל. אבער איך וויל דאס זאגן, ווייל איך האב בעסערע זאכן.
דער פראבלעם פון ליטעראלע לייענונג: מיר זענען “גולמים פון פראג”
לאמיר זאגן אן אביעס זאך. אונז זענען א באנדע אוטיסט, גולמים פון פראג, קלאוד עי-איי, ווען אונז ליינען ממאמרי חז״ל אדער ספרים הקדושים, אקעי? ווייל אזוי ווי, אונז זענען בערך אזוי ווי יענער וואס זיין טאטע האט אים געזאגט “ברענג מיר א טשייניק”, איז ער געגאנגען זוכן א טשייניק, אקעי? אזוי זעען אונז אויס געווענליך ווען אונז ליינען די משנה, אקעי? “הביא שן של פרה”, וואו איז דא א טשייניק? ס׳איז נישט דא קיין טשייניק. “גיי דזשאמפ אין די לעיק”, אקעי, ער האט זיך אנגעטאן זיין בעדינג סוט און געגאנגען אין די טייך. יא? דער טאטע האט געזאגט פאר זיין זון “גיי נישט מער אריבער מיין שוועל”, איז ער ארויסגעקראכן פון די פענסטער. יא? איר קענט די מעשה? דאס איז ליצנות, דאס איז א קאלום, ער האט נישט געמיינט דאס צו זאגן, רייט? איר פארשטייט?
מיר קענען נישט די שפראך פון חז״ל
יעצט, אונז האבן א פראבלעם אז אונז קענען נישט די שפראך. We really, really don’t know the language of the books we read very often. נישט נאר אונז, איך מיין אז די חכמי הגמרא האבן שוין נישט געוואוסט אסאך פסוקים. זיי האבן אליין מודה געווען אז דער אמסטערדאמער רבי ווייסט בעסער טייטש פון פסוקים. סתם פסוקים, אונז ווייסן נישט. אונז טראכטן אויס פורים תורה. ס׳שטייט “לא תעלה על טרן ומכל”, אונז ווייסן נישט וואס ס׳מיינט. אונז זאגן תורה, ס׳מיינט ברענגען תורה אין א סל אזויווי די קורים. איך בין זיכער אז ס׳איז דא אזא מדרש.
און איך רעד נישט פון דעם. דו ביסט פשוט לערנען אן עם הארץ, ווייל דו ביסט אן עם הארץ, ווייל דו קענסט נישט די שפראך. און יעדע סינגל שפראך האט אידיאמס, ווערטער וואס מיינען נישט ליטעראלי. און נאכדעם קומען אלע מפרשים, “מה טעם זהירות?” איך ווייס נישט, מ׳נוצט די ווארט אזוי. אין אונזער בית המדרש נוצט מען די ווארט אזוי. ס׳מיינט ליטעראלי אסאך זאכן. למעשה מיינט עס דאס. איך ברענג דיר א ראיה ברורה אז ס׳מיינט דאס. דו פרעגסט מיך פארוואס מ׳נוצט די ווארט? איך ווייס נישט.
ביישפיל: “hard-headed”
פארוואס ווען אונז זאגן, איך ווייס, פארוואס ווען אונז זאגן א “הארד-העדעד פערסאן” מיינט עס נישט איינער וואס האט א קאפוויי? פארוואס מיינט עס א כעסן? פארוואס מיינט עס נישט א בעל תאוה? קענסטו מיר מסביר זיין? וואס האט עס מיט א הארד העד? וואס מיינט עס? פארוואס? איך קען דיר מסביר זיין פארוואס. דו פארשטייסט פארוואס? אבער פארוואס נישט? ס׳מאכט נישט קיין סענס. לענגווידזש דארף נישט מאכן קיין סענס. ס׳איז א הסכם צווישן מענטשן.
און ווען מ׳לערנט… וואס?
תלמיד:
יא, יא, ס׳טוישט זיך.
מגיד שיעור:
איך האב נישט קיין טענות אז ס׳טוישט זיך. די פראבלעם איז אז אונז ליינען אלטע בוקס וואס זיי נוצן אסאך ווערטער וואס אונז פשוט קענען נישט קיין איבערטייטש. אונז טראכטן אויס פורים תורה ווייל אונז ווייסן נישט. און איך מאך אביסל ארכיאלאגיע, און איך ווייז דיר אז דאס איז וואס ס׳מיינט. איך ווייז דיר א ראיה אז דאס איז וואס ס׳מיינט.
יעצט, איך האב אויך ארכיאלאגיע פאר דיין צייט, דזשאסט צו זיין קלאר. איך האב נאך ארכעאלאגיע וואס דאס איז מיר באוויזן אז עס איז געווארן. די תירוץ איז, בקיצור, איך קען עס נישט מסביר זיין, איך וועל עס דארפן מסביר זיין א צווייטע מאל, אדער איך קען עס אפשר ענטפערן אסאך זאכן יעצט, איך האב נאך א גאנצע שעה. I’m sorry, יעדע שעה ווען מען טוט עס slowly ווערט עס לענגער.
צוזאמענפאסונג: דער טייטש פון “ירא חטא”
אבער על כל פנים, דאס איז די טייטש ירא חטא אין די גמרא, לשום ספק נישט יעדער, again, ס׳איז רינגט יעדע מאל די גמרא, איך האב נישט געטשעקט אין גאנץ ש״ס וואו ס׳שטייט ירא חטא, אבער אסאך מאל וואס ס׳מיינט א ירא חטא, מיינט עס literally דאס, ער איז איינגעצוימט אין דעם ענין, ער האט נישט, ער טוט ווייניגער, טון ווייניגער טוען אלע ערליכע אידן, ער האט ווייניגער ליב די זאך, ער האט אביסל פיינט, דו קענסט אים פיינט, אדער שנאת חטא וואלט געווען אביסל א בעסערע ווארט, אבער יראה ווי זיי רופן עס, ער האט מורא דערפון, ס׳איז שרעקעדיג, ער מאכט נישט אפילו ס׳מינדסטע, ס׳איז שרעקעדיג, ס׳מיינט ער האט אן aversion צו חטא, אקעי?
ער וויל זיך נישט צופיל, ווייל די מידה איז די מידה אמצעי, נישט אז ער האט א פראבלעם צו גיין צו זיין ווייב, ניין, ער האט נישט צופיל, דאס איז די טייטש יראת חטא.
און וויאזוי ווייס איך דאס? ווייל דער רמב״ם אליינס טייטשט צוויי אדער דריי מאל דארטן אין די מורה נבוכים וואס איך האב געברענגט, טייטשט ער ירא חטא.
זוכן א שטיקל רמב״ם אין מורה נבוכים
יעצט איך וויל דיר ווייזן, איך דארף דיר נאך ווייזן איין שטיקל רמב״ם, ווייל דו גייסט זיין העפי, און דו, איך וויל דיר ווייזן א זייער אינטערעסאנטע זאך, ס׳האט א פראבלעם אויך ווען די עולם האט נישט געוואוסט די טרענסלעישאן זענען זיי געווארן זייער צעמישט, און איך גיי דיר ווייזן א שטיקל רמב״ם, וואו איז עס? איך דארף עס נאך טרעפן, איך האב נישט צוגעגרייט די שטיקל. ס׳איז אין די הייליגע רמב״ם אין מורה נבוכים, אין מורה נבוכים איז זייער אינטערעסאנט, איך וויל דיר ווייזן ווי די רמב״ם, נישט די רמב״ם, ס׳איז נישט געברענגט אין תמימות, אבער די זעלבע סטארי, און אזוי, איך וועל זען אויב איך קען עס טרעפן. לאמיך עס זוכן אזוי, מורה נבוכים, חלק ב׳, חלק ב׳ רעדט זיך וועגן נבואה, דא רעדט זיך וועגן נבואה, און ווייטער, אבער דאס רעדט זיך וועגן… ניין.
ס׳איז דא צוויי מענטשן, איינער איז גליקלעך און איינער איז אומגליקלעך. דער גליקלעכער וועג איז א העכערע… דיגע ווענטשעס, און דארט איז א העכערע סארט מענטש.
תלמיד:
“Where did you get that idea from?”
מגיד שיעור:
“You.”
תלמיד:
ניין, דו האסט פארקויפט די איידיע פאר מיר.
רמב״ם אויף מדות, שלימות, און די גרענעצן פון בחירה – מורה נבוכים חלק א׳ פרק ל״ד
אקעי, ס׳איז אין חלק א׳, איך האב געמאכט א טעות
מגיד שיעור:
אקעי, רבותי, רבותי, רבותי, איך וויל דיר נאר זאגן איין שטיקל רמב״ם וואס איז טאקע נישט נוגע צום פאליטיק, און ס׳האט צוטון מיט דעם, און מיר גייען ווייטער, אקעי?
דער הייליגער רמב״ם אין מורה נבוכים חלק א׳ פרק ל״ד רעדט וועגן די נושא פארוואס רוב מענטשן לערנען נישט סודות התורה [sodos haTorah: די געהיימנישן פון דער תורה], אקעי?
האסט געוואוסט אז ס׳איז דא אזא נושא אזא זאך?
ער זאגט נישט כאפ אריין, ס׳איז דאך פאר יעדער איינער.
און דער רמב״ם רעכנט פינף ריזענס פארוואס נישט, אקעי? פינף ריזענס פארוואס נישט.
די פערטע ריזען: מעלות המדות זענען אן הקדמה צו מעלות שכליות
די פערטע ריזען איז אזוי, אז זיי ווייסן דאך קלאר, און דאס האט ער אויך געזאגט אין הקדמה צו שמונה פרקים [hakdamah l’shmonah perakim: איינפירונג צו אכט קאפיטלען], אז מעלות המדות [ma’alos hamidos: די הויכע שטאפלען פון כאראקטער-טרייץ] זענען אן הקדמה צו מעלות שכליות [ma’alos sichliyo’s: די הויכע שטאפלען פון אינטעלעקטועלע פערפעקציע], רייט?
מען קען נישט זיין א בעל שכל [ba’al seichel: א מענטש מיט אינטעלעקט] אן גוטע מדות [midos: כאראקטער-טרייץ]. “בעל נחת וישוב” [ba’al nachas v’yishuv: איינער מיט רואיגקייט און געזעצטקייט], אזוי שטייט דא.
מען דארף זיין א ישוב הדעת [yishuv hada’as: געזעצטקייט פון מיינונג], מען דארף זיין אויסגעארבעט אין אלע מדות, ווייל אויב נישט איז מען ביזי.
דאס איז די פשט, נאכדעם האט מען נישט קיין צייט, מ׳איז ביזי מיט תאוות [ta’avos: באגערונגען], און נאך אסאך אנדערע ריזענס.
מ׳קען נישט האבן קיין גוטע שכל, מ׳קען נישט וויסן די רמז [remez: די געהיימע באדייטונג] פאר מ׳איז מתקן די מדות [mesaken hamidos: פארריכטן די כאראקטער-טרייץ].
ווער ווייסט דערפון?
דו זעסט א גרויסע חכם [chacham: א ווייזער מענטש] וואס האט שלעכטע מדות, ער איז ווייט פון זיין א חכם.
ס׳איז זייער סימפל.
דאס איז א תירוץ [teirutz: ענטפער] אויף אלע קשיות [kushyos: שווערע פראגעס].
סאו, ביי די וועי, איך האב נאך נישט געטראפן די חכם וואס האט שלעכטע מדות, איך ווייס נישט צו ס׳איז דא א פראבלעם.
יעצט אזוי, חוץ פון מענטשן וואס זענען עוברי עבירה לשם שמים [ovrei aveirah l’sheim shamayim: זינדיגער פאר דעם נאמען פון הימל], וואס דאס איז נאך נישט פארגעקומען.
פארוואס מ׳קען נישט אויסזאגן יסודות התורה פאר די המון עם
יעצט, זאגט דער רמב״ם אזוי, און וועגן דעם קען מען נישט אויסזאגן פאר די המון עם [hamon am: די מאסן], פאר די רוב עולם, די יסודות התורה [yesodos haTorah: די גרונדלאגעס פון דער תורה].
פארוואס?
זאגט דער רמב״ם אזוי, ס׳איז דא אסאך מענטשן וואס זיי האבן בתחילת הבריאה [bis’chilas hab’riah: ביים אנהייב פון דער שאפונג] וואס זיי זענען געבוירן געווארן אזוי, תכונת מזגם [techunos mizgam: די נאטור פון זייער טעמפעראמענט], תכונה אין זייער גיפט, אי אפשר להם השלימות בשום פנים [i efshar lahem hash’leimus b’shum panim: ס׳איז אוממעגלעך פאר זיי צו דערגרייכן פערפעקציע אין קיין אופן].
ס׳איז דא מענטשן וואס זיי זענען געבוירן מיט א שלעכטע הרכבה [harkavah: צונויפשטעלונג] פון זייער גיפט, רייט?
ער זאגט דאס איז נאר א הכנה [hachanah: פארגרייטונג], און אין שמונה פרקים שטייט אז ס׳איז נאר א הכנה. אבער עניוועי, ס׳איז דאך דא א שטיקל סתירה [stirah: ווידערשפרוך] מיט פאריגע וואך, אבער ער זאגט א פאקט:
ס׳איז דא אסאך מענטשן געבוירן מיט א מזג [mezeg: טעמפעראמענט], אי אפשר, זיי גייען קיינמאל נישט ווערן קיין גוטע מענטשן, קיין פערפעקט מענטשן, זיי וועלן קיינמאל נישט האבן קיין גוטע מידות, זיי קענען נישט עולה זיין בידם [oleh b’yadam: אויפשטייגן אין זייערע הענט].
פארוואס דאס איז נישט גענוג צו זיין א נביא
ווייל דאס איז נישט גענוג צו זיין א נביא [navi: פראפעט]. צו זיין א נביא דארף מען נישט וועלן טון שלעכטע זאכן. און… נישט נאר א נביא, רייט? איך זאג נביא ווייל דארט זאגט ער נביא, אבער ער זאגט למשל:
ערשטער משל: איינער מיט א גרויסע סערה׳דיגע הארץ
כמו משל מי שלבו חם מאד מאד בטבעו, שיהיה ארנן נצל מן הכעס, אפילו הרגיל עצמו הרגל גדול [k’mo mashal mi shelibo cham me’od me’od b’tiv’o, sheyihiyeh aron nitzel min haka’as, afilu hirgil atzmo hergel gadol: ווי צום ביישפיל איינער וואס זיין הארץ איז זייער זייער הייס אין זיין נאטור, אז ער זאל זיין געראטעוועט פון כעס, אפילו ער האט זיך זייער שטארק אנגעוואוינט].
איינער וואס איז געבוירן, ווייל ס׳איז נישט אלע מענטשן, ס׳איז דא אזעלכע מענטשן, מיט א גרויסע סערה׳דיגע הארץ, ער איז אויך א משל, רייט? ער מיינט נישט צו זיין א חרץ קוצץ.
און ער, אפילו ער גייט זיך זייער שטארק מאנגלען, ער גייט זיך אפיר האלטן זיך נישט כעס׳ן [ka’asn: צו ווערן כועס], אבער למעשה גייט ער זיך רעגן. אזוי זאגט ער.
און ממילא גייט ער נישט זיין קיין אדם השלם [adam hashaleim: א פערפעקטער מענטש], גייט מען נישט האבן וואס צו טון. מען קען אים העלפן, ער גייט נישט ווערן קיין שלימות׳דיגער מענטש.
צווייטער משל: איינער מיט זייער ווארעמע ביצים
נאך א משל, וכמו שמיעוט הביצים ממנו חם ולח [uch’mo shemi’ut habetzim mimenu cham v’lach: און ווי אז די ווייניגקייט פון די ביצים פון אים איז הייס און פייכט], איינער וואס האט זייער ווארעמע ביצים, ורוב חזקת הבנין [v’rov chezkas habinyan: און רוב שטארקייט פון דער בויונג], דאס איז דער רמב״ם א גרויסער דאקטער, ער זאגט דיר פונקטליך וואס די פראבלעם איז, ותקפו הזרע ורבוי מוליד זרע [v’sakfo hazera v’ribui molid zera: און די שטארקייט פון דעם זאמען און די פילקייט פון געבוירן זאמען].
א מענטש וואס איז געבוירן, אויף ענגליש זאגט מען ער האט א גרויסע ליבידא, און דער רמב״ם האט געהאלטן אזוי ווי ס׳איז עפעס א פיזישע זאך.
כי זה רחוק שיהיה ירא חטא, אפילו הרגיל עצמו תכלית ההרגל [ki zeh rachok sheyihiyeh y’rei cheit, afilu hirgil atzmo tachlis hahergel: ווייל דאס איז ווייט אז ער זאל זיין א פארכטער פון זינד, אפילו ער האט זיך אנגעוואוינט די גרעסטע אנגעוואוינונג].
דער מענטש גייט נישט זיין קיינמאל קדוש וטהור [kadosh v’tahor: הייליג און ריין]. ער זאגט נישט “אי אפשר”, ער זאגט אביסל שוואכער.
שמועס וועגן “רחוק שיהיה ירא חטא”
תלמיד:
ער זאגט “רחוק שיהיה ירא חטא”, ער זאגט אלעס וואס דו זאגסט.
מגיד שיעור:
הער אויס, הער אויס. ניין, ער זאגט נישט אזוי ווי יענער. “כי זה רחוק שיהיה ירא חטא”. דער מענטש, ער רעדט דאך דא ספעציפיש פון א פראבלעם, רייט? פון א געוויסע פראבלעם.
סתם א מענטש וואס האט זייער א שטארקע… זיין גיפט איז אזא סארט גיפט וואס האט זייער שטארק ליב צו טון עבירות [aveiros: זינד], געוויסע סארט עבירות, נישט אלע עבירות.
א מענטש האט נישט ליב צו זיין א מחוצף [mechutzaf: א חוצפה׳דיגער], דאס איז נישט קיין פראבלעם, ער איז א פרידליכער מענטש, ס׳איז א פראבלעם.
ער רעדט דאך דא פון איין פראבלעם, ער רעדט נישט שפעטער פון נאך אנדערע פראבלעמען וואס מענטשן האבן.
דער מענטש, ער האט א פראבלעם, זיין זרע איז צווישן קאכעדיג, ס׳איז זייער ווייט פון זיין א ירא חטא [y’rei cheit: א פארכטער פון זינד]. אזוי זאגט דער הייליגער רמב״ם.
וואס מיינט “ירא חטא”?
איר פרעגט, ירא חטא מיינט ער איז נישט מורא׳דיג פון קיין עבירה? ער גייט זיין מורא׳דיג, ער גייט פילן שלעכט, ער גייט זאגן תיקון הכללי [tikun haklali: דער אלגעמיינער תיקון] טויזנט מאל א טאג דער מענטש, ער גייט גיין אין מקוה [mikveh: ריטועלע באד], די אלע תיקונים [tikunim: פארריכטונגען]. ער זאגט נישט דאס.
ער זאגט אז ער גייט, איך וועל אייך זאגן, לאמיר עס געדענקען פאר א טראנסלעישן, רייט? דא שטייט ירא חטא אין דער רמב״ם. ער זאגט, ער קען נישט זיין קיין ירא חטא.
תלמיד:
יא, פארוואס דער פריערדיגער?
מגיד שיעור:
ניין, דער מענטש, נאכאמאל, נאכאמאל, דא רעדט מען פון דעם מענטש. איינמאל, דריי מאל, ער וועט זיך דורכפאלן? זאל זיין דער מענטש אויך, דאס איז מיין רמב״ם.
ניין, ניין, ער זאגט נישט אז ער גייט דורכפאלן. ער זאגט, ער גייט נישט זיין קיין ירא חטא.
ער גייט מסתמא זיך נישט דורכפאלן, אפשר אויב ער האלט זיך שטארק איין, ער גייט אין א פלאץ וואו ס׳איז נישטא קיין שום פיתויים [pisuim: נסיונות], איך ווייס נישט, ער קען זיך איינהאלטן. ער זאגט נישט דאס.
ער זאגט, ער גייט נישט זיין קיין ירא חטא.
איר דארפט געדענקען אז דער רמב״ם דארף זאגן גוטע מידות. דער רמב״ם איז נישט גענוג פאר שלימות [sh’leimus: פערפעקציע] אז דו זאלסט נישט טון שלעכטע זאכן, דו דארפסט נישט וועלן שלעכטע זאכן אויך נישט, דו זאלסט ליב האבן שלעכטע זאכן. לאמיר זאגן א שוואכע שאיפה.
איך דארף ענדיגן, איך דארף אריינגיין בארג.
דער רבי צבי אלימלך׳ס טראנסלעישן און די קשיא
דער מענטש זאגט, ס׳שטייט דא אין דער טראנסלעישן וואס דער רבי צבי אלימלך האט געשריבן, אז דער מענטש איז רחוק שיהיה ירא חטא.
אויף דעם רמב״ם זענען געקומען אסאך אנדערע ערליכע אידן און געווען זייער ברוגז. דער הייליגער רמב״ם האט אונז געלערנט אז דער מענטש האט אלעמאל בחירה [bechirah: פריי וויל] און ער קען אלעמאל זיין בעסער.
דא שטייט דער רמב״ם, קומט ער און למעשה, אזוי מענטשן זענען געבוירן מיט א שלעכטע מזג, ער גייט נישט זיין קיין ירא חטא.
רבי קאפח׳ס תירוץ: “עפיפא” אין אראביש
און קומט למשל דער רבי קאפח און ער זאגט, “אה, דו כאפסט נישט, ס׳שטייט נישט דא ירא חטא. וואס שטייט אין דעם מקור?” וואס מיינט איר שטייט דא אויף אראביש?
איך וועל אייך זאגן דעם סוד. איך האב נישט געברענגט דאס שטיקל דא, מ׳דארף עס טאקע ברענגען.
יא, דא שטייט נישט ירא חטא, ס׳שטייט “עפיפא” [afifa: אויף אראביש]. ער גייט נישט זיין א מעופק [me’upak: איינער מיט צוריקהאלטונג], ער גייט נישט זיין א מענטש מיט דער מידה [midah: כאראקטער-טרייט].
ס׳איז אוודאי גייט ער מורא האבן פון זינדיגן. האט ער געענטפערט די גאנצע קשיא.
כאפסט? כאפסט אז ס׳איז גארנישט געענטפערט, אמת?
ווייל די ירא חטא מיינט לכתחילה [lechatchilah: פון אנהייב אן] אז יענער מענטש אוודאי גייט ער נישט זינדיגן, ער רעדט נישט פון זינדיגן בכלל למעשה, ווייל ער גייט זיך שטארק איינהאלטן, ער גייט מאכן קבלות [kabbalos: אנטשלוסן], ער גייט זאגן תיקון הכללי, ער גייט זיך איינצוהאלטן, אפשר ער קען.
אבער כעס [ka’as: צארן] איז אנדערש. כעס זאגט ער יא אפשר, ווייל ס׳איז א פנימיות׳דיגע זאך [pnimiyus’dige zach: אן אינערלעכע זאך], ער גייט זיך רעגן, ס׳איז שוין א פילינג.
אבער חטא איז נישט די איסור׳דיגע פילינג, די איסור איז די טון. ער קען טון חטא. א ירא חטא גייט ער קיינמאל נישט זיין.
דאס איז עפעס וואס דער רמב״ם וואלט געקענט שרייבן. ס׳איז נישט א וויכטיגע טרענסלעישן, און ר׳ שמואל דערק האט פארשטאנען גוט.
הגם, אויב ס׳שטערט דיר די ווארט, קענסטו שרייבן אן אנדער ווארט, אזוי ווי למשל פרישות [prishus: אפגעזונדערטקייט]. אבער ס׳איז נאך אלץ אמת אז דער מענטש גייט נישט האבן קיין פרישות.
“לא יעלו במידות הזהירות”
איך ווייס נישט, איך טראכט איך געדענק נאך א פלאץ וואס איז זייער קלאר אז דער ירא חטא מיינט זהיר [zahir: זארגפעלטיג] אדער נזהר [nizhar: זיך היטן].
קענסטו מיר זאגן? “לא יעלו במידות הזהירות” [lo ya’alu b’midos haz’hirus: זיי גייען נישט אויפשטייגן אין די מדות פון זהירות].
דער צאנזער רב׳ס קריטיק אויפ׳ן רמב״ם
דער צאנזער רב איז געווען זייער ברוגז אויף דעם רמב״ם. ער האט געשריבן אז ער איז נישט מסכים מיט דעם שטיקל, הגם ער איז געווען א גרויסער חסיד פונעם רמב״ם.
אין דברי חיים על התורה [Divrei Chaim al haTorah], אדער על המועדים [al haMo’adim: אויף די יום טובים], איך געדענק נישט וואו, דארט שטייט אז ער איז א חסיד פון רמב״ם.
ער זאגט אז דער רמב״ם איז נישט גערעכט. פארוואס איז ער נישט גערעכט?
אבער ער זאגט אזוי, ווייל ער האלט אז אמת, ער איז מסכים מיט די פאקט. ער איז מסכים אז איינער וואס איז געבוירן מיט א שטארקע מידת הכעס [midas haka’as: די כאראקטער-טרייט פון צארן] גייט זיך אלעמאל זיין א רגזן [ragzan: א צארניגער].
נאר וואס? דו וועסט אים קיינמאל נישט קענען נוצן כעס לשם שמים [ka’as l’sheim shamayim: צארן פאר דעם נאמען פון הימל].
די ביידע זאכן וואס מען קען נישט נוצן לשם שמים
ס׳איז פון די ביידע זאכן. דו וועסט אים קיינמאל נישט קענען נוצן כעס לשם שמים. מיר האבן שוין גערעדט פון דעם פארוואס, איך געדענק נישט פארוואס. אדער קענען נוצן זיין תאוה לשם שמים [ta’avah l’sheim shamayim: באגערונג פאר דעם נאמען פון הימל]. דאס איז וואס דו קענסט נישט נוצן לשם שמים.
תלמיד:
ס׳איז אויך כעס?
מגיד שיעור:
יא. לעולם, דא ביי כעס איז דא די פאני יוצא מן הכלל [pnei yotzei min haklal: די אויסנאם] וואס דער רמב״ם מאכט דארט אין פרק ב׳. אבער לגבי תאוה למשל, יא, ס׳איז תאוה. ווייל דאס איז די לוקח הרמב״ם בפשטות [lokei’ach haRambam b’pshitus: דער רמב״ם׳ס לעקציע אין זיין פשוט׳ן זין].
דער צאנזער רב׳ס דרך: ס׳איז נישטא אזא זאך ווי א שלעכטע מידה
אבער וואס? ווייל דער צאנזער רב גייט מיט דעם בעל שם טוב׳ס דרך [derech: וועג], וואס ער האט געבויט אויף גמרא׳ס [Gemara’s: תלמוד׳ס], און ער איז זייער שטארק אין די סטייל, וואס ער איז זייער שטארק אין דרך הממוצע [derech hamemutza: דער מיטלשטער וועג] אין די נקודה [nekudah: פונקט], אז ס׳איז נישטא אזא זאך ווי א שלעכטע מידה, נאר ס׳איז דא זאכן וואס ווערן גענוצט נישט אויף די ריכטיגע אופן [oifen: וועג].
סא מ׳קען נוצן פעשאן און תאוה, אפילו ממש תאוות גופניות [ta’avos gufniyos: פיזישע באגערונגען], מ׳קען עס טרענספארמען סאמהאו, אלדאו איך בין נישט זיכער, אפשר איז דער רמב״ם דא מער רעאליסטיש, און מ׳קען עס נוצן פאר עבודת השם [avodas Hashem: דינסט פון גאט] סאמהאו. מ׳קען דינען דעם אייבערשטן מיט די דרך, ווי מ׳קען עס דינען.
שמועס וועגן פריה ורביה און פילגש
תלמיד:
איך ווייס שוין, ער קען חתונה האבן מיט אסאך פרויען און מאכן אסאך קינדער, און ס׳איז א גרויסע מצוה [mitzvah: געבאט] פון פריה ורביה [p’riyah u’r’viyah: זיין פרוכטבאר און פארמערן זיך].
מגיד שיעור:
רוב מענטשן קענען עס נישט טון. ס׳איז א פראבלעם אין היינטיגע צייטן נאך איינעם בן גרשום [ben Gershom: רבינו גרשום מאור הגולה, וואס האט אסור געמאכט פאליגאמיע]. פארדעם האט ער עס געקענט, אמת, אז ס׳איז שלעכט. ס׳איז נישט דא אזא ענין.
יא, א מענטש דארף, נישט נאר א מעריג דארף. און נישט וועט ער דורכגיין איסורים [isurim: פארבאטן זאכן], אמת.
רבי יעקב עמדין [Rabbi Ya’akov Emden] האט געזאגט אז ער פארשטייט נישט פארוואס מ׳פסק׳נט נישט אז יעדער רב דארף האבן א פילגש [pilegesh: קאנקובינע].
איי, זאגן מענטשן, אפשר דארף מען איינמאל, אבער מלחמה [milchamah: מלחמה] דארף מען נאר איינמאל, ווייל עס איז נאך גדול מחברו יצרו גדול הימנו [gadol mechaveiro yitzro gadol heimenu: ווער עס איז גרעסער פון זיין חבר, זיין יצר הרע איז גרעסער פון אים].
אויף דעם איז נישט די שיטת הרמב״ם [shitas haRambam: דער רמב״ם׳ס שיטה].
דער רמב״ם׳ס שיטה: אן אידעאלער מענטש מיט יעדע מידה אין א געוויסע מאס
יא, די שיטת הרמב״ם איז זייער קלאר אז ס׳איז דא, אז דער אמת איז, ער שפילט נישט דיך א געימס, ער איז מסכים, די יסוד איז ער מסכים אז מ׳דארף נוצן יעדע מידה, אבער ס׳איז נאך אלץ דא ביי אים אן אידיאלע מענטש וואס האט יעדע מידה אין א געוויסע וועג און א געוויסע מאס [ma’as: מאס].
ער וואלט נישט געזאגט אז איינער וואס איז גאר א ריזיגע בעל תאוה [ba’al ta’avah: א מענטש מיט באגערונגען] זאל זיין גאר א ריזיגע בעל תאוה אין עבודת השם. דאס איז נישט פון הרמב״ם׳ס וועג.
דער רמב״ם וואלט געזאגט, אפשר זאל ער אזוי טון, איך זאג נישט ער זאל נישט אזוי טון, אבער קיין פערפעקט חכם גייט ער נישט זיין. ער גייט נישט, ווייל ס׳שטערט.
פארוואס שטערט תאוה צו חכמה?
פארוואס? לאמיר זיך געדענקען, וואס שטערט תאוה צו חכמה [chochmah: ווייסהייט]? וואס איז די ענין? מ׳קען זיין א גרויסע בעל תאוה און אינדערפרי קומען אין שול און לערנען. גוט, מ׳קען.
פריילאך איז אזא דיסטרעקשאן, רייט? ס׳איז דא זייער אסאך צייט, מ׳דארף זוכן יעדע, ס׳איז אסאך ארבעט, און ס׳איז דא זייער אסאך צייט ווען מ׳איז עוסק אין תאוות [oseik b’ta’avos: פארנומען מיט באגערונגען].
די גמרא: “רשע יצרו תרוד ביצרו”
אזוי ווי ס׳שטייט אין גמרא, ווען ס׳קומט א מענטש, א בעל תאוה, די גמרא זאגט, געדענקט די גמרא, יא? ס׳קומט א רשע [rasha: א שלעכטער] אין הימל, זאגט ער, איך האב נישט געקענט לערנען. פארוואס? רשע יצרו תרוד ביצרו [rasha yitzro tarud b’yitzro: א שלעכטער, זיין יצר הרע האט אים געיאגט מיט זיין יצר הרע].
וואס מיינט רשע? רשע דארט מיינט אויך נישט רשע טוט עבירות. ס׳מיינט א בעל תאוה, א מענטש וואס האט זייער ליב דאס, ער איז עוסק אין דעם, ער האט רוב צייט, ער גייט האבן אסאך צייט דערפאר.
דער משל פון שלמה המלך
אפילו ער גייט זיין א צדיק [tzadik: א גערעכטער], ער האט חתונה, אזוי ווי שלמה המלך [Shlomo haMelech: קעניג שלמה] האט חתונה געהאט, וויאזוי איז שלמה המלך געווען א חכם אויך, דאס ווייס איך נישט. אבער ער האט חתונה געהאט מיט טויזנט ווייבער, און ס׳נעמט זייער אסאך צייט.
איך האב א סטעף, איך נעם א קעיר פון די ווייבער, איך קען נישט פירן. איך גיי זיין א מלך [melech: א קעניג], איך גיי האבן א סטעף פאר דעם. א נארמאלע מענטש האט נישט קיין צייט.
און אויך איז דא פשוט, די גמרא זאגט, א גבורים [giborim: שטארקע], איך גיי זיין א גרויסע בעל תאוה, איך גיי נישט האבן קיין צייט צו לערנען.
אפילו איך גיי זיין א צדיק, איך גיי זיין א צדיק, אבער דער רמב״ם גייט מיך נישט רופן א צדיק, ווייל דער רמב״ם׳ס צדיק איז ער פארשטייט, ער פארשטייט נישט.
ער איז ביזי מיט אנדערע מצוות [mitzvos: געבאטן], ס׳איז נא פראבלעם, ער קען זיין א ספארטער, ער קען נישט האבן קיין טענות [te’anos: טענות] אויף דעם מענטש. אבער דאס איז די ריזן פארוואס מ׳קען נישט אויסנעמען פאר יעדע איינס הוצאות על פי פנים [hotza’os al pi panim: די יסודות לויט דעם פנים].
וואס מיינט “זהירות” אין דעם קאנטעקסט
און איך ווייז דיר נאר פון די שטיקל זייער קלאר אז יראת חטא [yiras cheit: מורא פון זינד] מיינט ספעציפיקלי דאס, זיכער אין ר׳ שלמה אבן תיבון [R’ Shlomo ibn Tibbon] ס׳וועלט, און ס׳מיינט ספעציפיקלי זהירות [z’hirus: זארגפעלטיגקייט].
אויב ענק ווילן וויסן וואס איז טאקע די פשט פון דעם, אז זהירות האט לכאורה יא א מער ברייטע פנים [panim: פנימער], אזוי ווי דער מסילת ישרים [Mesilas Yesharim] פארשטייט, מ׳איז נישט געווען סתם מיין א נאר די מצוות.
אבער איך האב נישט געוואוסט וואס סתם איז די פשט, איז ער גערעכט אין די טייטש פון זהירות. אבער, אדער ס׳קען זיין אז ער איז גערעכט, אבער זיין טייטש מאכט לכאורה סענס, און ממילא דארף מען לערנען, דארף מען זען נאך א שיעור.
מחלוקת פלאטא און אריסטו
און מער ווייניגער די רעזולטאט איז אז ס׳איז דא א מחלוקת פלאטא און אריסטו [Plato un Aristotle] וועגן דעם, אין א געוויסע זין, אפילו פלאטא וואלט געמוזט לערנען מיט צמצום [tzimtzum: באגרענצונג].
אבער ס׳איז דא א מחלוקת פלאטא און אריסטו, אריסטו האט זייער שטארק מיט צמצום געווען די ביזנעס.
סיום: מחלוקת פלאטא און אריסטו וועגן זהירות
אפילו ער האט נישט געוואוסט וואס איז דער רבי שמעון איז געווען גערעכט מיט די טייטש פון זהירות, אבער… עט ליעסט, ס׳קען זיין אז ער איז געווען גערעכט, אבער זיין טייטש מאכט לכאורה סענס. און ממילא, דארף מען לערנען… דארף מען לערנען נאך א שיעור.
דער תירוץ: א מחלוקת פלאטא און אריסטו
די מער ווייניגער תירוץ איז אז ס׳איז דא א מחלוקת פלאטא און אריסטו וועגן דעם, אין א געוויסע זין. אפילו פלאטא האט די מידה גערופן מיט צמצום, אבער ס׳איז דא א מחלוקת פלאטא. אריסטו האט זייער שטארק מצמצם געווען די מידה וואס הייסט סאפראסינע, וואס איז די טייטש זהירות. און דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] גייט מיט אריסטו׳ס שיטה, אבער אריגינעל האט עס טאקע געמיינט א ברייטערע זאך, אפילו די יוונישע אראבישע ווארט וואס מ׳רעדט וועגן, און ממילא די זעלבע זאך די אידישע ווארט וואס מיינט עפעס ענליך.
אנדייטונג אויף ווייטערדיגע מאטעריאל
און איך האב נאך א גאנצע ליסט פון אידישע ווערטער וואס מיינען אויך עפעס ענליך, וואס איך קען אייך ווייזן נאך א גאנצע דרשה. בעזרת השם נעקסטע מאל, קאם בעק.