ושמי השם לא נודעתי להם
בשעת סעודה שלישית למדתי את דברי ראב”ע ורמב”ן אודות שמי ה’ לא נודעתי להם, והרהרתי בליבי למה שני היהודים האהובים האלה לא יכולים לדבר איתי באופן ברור ואני צריך לנחש כל הזמן את כוונתם ולהשלים בעצמי מערכות מושגים לשבץ אותם בהם ומה היה חסר להם להסביר את עצמם אלי. ובערב עצמתי עיני ודמיתי שאני בדיוק פוגש אותם עומדים ביחד פה ואני אומר להם אה ממש עכשיו לא הבנתי אתכם והם מחייכים אלי ואומרים נו שאל ונסביר לך הכל, אין שום בעיה, ופתאום נעצרתי ואמרתי מה זה לא יכול להיות הרי הם כבר מתו מזמן, ופרחו להם. ולמחרת עצמתי עיני שוב ואמרתי ומה מי סיפר לי שהם מתו מזמן והם עודם פה.
ועל כל פנים, הרמב”ן אומר ש’צדקו כל דברי ראב”ע בענין הזה אלא שהוא כמתנבא ואיני יודע’. ואני רוצה לשאול את הרמב”ן מנין לו שראב”ע אינו יודע, ומאיפה הוא יודע. ועוד אני רוצה לשאול אותו שלי נראה שדברי ראב”ע שונים מאד מדבריו. כי ראב”ע מסביר שיש מערכות מזלות הקובעים את הצלחות וכשלונות האדם, אבל אם האדם מתעלה במחשבתו להבין את הסיבות העליונות על המזלות אז הוא מסוגל להתעלות עליהם בכח זה ולהצליח גם במקום שהמזל אומר שלא להצליח וכדומה. אבל רמב”ן איננו מזכיר בדבריו כאן לא את כל ענין מערכת השמים ולא את כל ענין השגת המחשבה לעולם העליון השכלי שעליהם, אלא נראה אצלו כאילו כל השינוי בין ההנהגות הוא מצד השמות בעצמם ולא שהעולמות קיימים ועומדים וההבדל הוא במקום השגת שכל האדם כדברי ראב”ע. אז אני הולך לשאול אותו.
גם לא הצלחתי לראות בדברי ראב”ע את ההבדל בין השם אל שדי וגם הויה. שהיה נראה לי ששניהם דומים בדבריו, אלא שהוא מסביר הבדל אחר בין השגת משה להשגת האבות ששם הויה הוא על הרוב שם עצם אבל לפעמים הוא שם תואר, ואת ההויה בתור שם תואר לא השיגו האבות. ואני רוצה לשאול מראב”ע מה הוא מתכוון בזה, ואולי ישלח אותי להסתכל בכתבים אחרים שלו, אבל אני רוצה לדעת אם הניחוש שלי צודק, שהוא מתכוון שעצם השגת מחוייב המציאות היה ברור לאבות אבל אופן השפע של חיות העולמות מתוכו שזהו ‘פעולת ההויה’ שבו נקרא תואר ואפשר לעשות משם הויה נסמך כמו ‘הויה צבאות’, זה לא השיגו האבות והוא השגת משה בקשר של תפילין, שפירש לי ראב”ע ביסוד מורא שהוא הקשר בין הנברא לבורא. ואני רוצה גם להבין למה שאברהם אבינו לא ישיג זה ואם זה קשור למעשיו.
וגם כל ההבדל בין ‘ניסים נסתרים’ ו’ניסים גלוים’ לא מצאתי בדבריו כלל. ואני רוצה לשאול מהרמב”ן אם הוא מבין שראב”ע לא אוחז שלולא נס נסתר או נגלה היו כל מאורעות האדם דטרמניסטיים, כי מה שקובע אצלו אינו טבע התחתון הפתוח לכאורה אלא דווקא טבע אותות השמים, ועל זה אפשר לדעתו להתגבר בנתיב ‘טבעי’ של השגת המושכלות שעליהם. ולכן אין הבדל בין נס קטן לגדול, כי גם עיקר נס יציאת מצרים לראב”ע שלפי חשבון המזלות לא היו ישראל ראויים לצאת באותו שעה.
ווען מען קען זעהן און מען דארף נישט גלייבען איז שם הויה – ולא שמעו אל משה | זוהר וארא תשפו
ווען מען קען זעהן און מען דארף נישט גלייבען איז שם הויה – ולא שמעו אל משה | זוהר וארא תשפו (תורגם אוטומטית)
סיכום השיעור 📋
סיכום שיעור – פרשת וארא תשפ”ו
משמעות ההתגלות החדשה של שם ה’ והקשר לגאולה
—
א. הפסוק המרכזי והקושי בהבנתו
הפתיחה המרתקת של הפרשה
הפרשה פותחת בפסוק: “וָאֵרָא אֶל אַבְרָהָם אֶל יִצְחָק וְאֶל יַעֲקֹב בְּאֵל שַׁדָּי וּשְׁמִי ה’ לֹא נוֹדַעְתִּי לָהֶם”. הקב”ה מכריז על רמה חדשה של התגלות – משהו שלא היה ידוע לאבות.
השאלה היסודית
מה בדיוק ההבדל בין “אל שדי” לבין “שם הוי”ה”? מה התכלית של כל העניין?
תשובה מפתיעה מהפסוק עצמו
לא רק המפרשים התקשו – גם בני ישראל עצמם לא הבינו! כפי שכתוב: “וידבר משה כן אל בני ישראל ולא שמעו אל משה מקוצר רוח ומעבודה קשה”. התורה מצדיקה את בני ישראל – הם לא שמעו בגלל מצבם, לא בגלל חוסר רצון או כפירה.
—
ב. עיקרון יסוד: השאלה אינה על עצם קיום ה’
הבהרה מכרעת
לא מדובר בשאלה האם יש אלוקים או אין – השאלה היא רק: איזה סוג התגלות? איזה שם? איזו מידה?
הוכחות לכך:
– האבות ידעו שיש בורא עולם
– פרעה עצמו הכיר משהו (“אצבע אלקים היא”, ויוסף אמר לו “אחרי הודיע אלקים אותך”)
– אפילו גוי, אפילו אפיקורוס – כל מי שחי יודע שיש משהו
משל להמחשה
כשיהודי חסידי נכנס לבית כנסת ליטאי ורוצה “לגלות” שיש אלוקים – ברור שהם יודעים! הכוונה היא לגלות בחינה אחרת, רמה אחרת של הכרה. כך גם בקבלת שבת: “לכו נרננה לה’” – לא שלא היה אלוקים כל השבוע, אלא שהיה “שם אחר”, בחינה “חול’דיגע”, ועכשיו מתגלה רמה גבוהה יותר.
המסקנה המרכזית
ההבדל בין שם הוי”ה לשם א-ל ש-די הוא כמו ההבדל בין מאמין לאתאיסט – זה חילוק עצום. מי שמכיר רק בחינה נמוכה יותר – חסר לו באופן מהותי, כמעט כמו מי שאינו מאמין כלל. גם אנחנו נמצאים במצב דומה – מכירים בחינה מסוימת של אלוקות, אך לא את ההתגלות המלאה.
—
ג. שם הוי”ה = הגאולה עצמה
מה באמת מבקשים בני ישראל ממשה
“אתה רוצה ללמד אותנו על שם הוי”ה? תוציא אותנו קודם, ואז נראה שיש ‘אני ה”. אנחנו לא צריכים דרשות – אנחנו צריכים גאולה!”
פירוש רש”י: “לא נודעתי” ולא “לא הודעתי”
– “הודעתי” = להודיע ולא יודע – לתלות שלט “שויתי ה’ לנגדי תמיד” בלי שזה משפיע
– “נודעתי” = שההתגלות תהיה מציאות חיה
הפסוקים מפרשים את עצמם
“אני ה’” אינו רק הקדמה – “והוצאתי… והצלתי… וגאלתי… ולקחתי… והבאתי… והייתם לי לעם” – זהו עצם הפירוש של שם הוי”ה! פחות מזה – לא הבנת את השם.
ההגדרה המדויקת
– שם אלקים = ה’ יכול לתת ולא נותן (זה היה גם במצרים)
– שם הוי”ה = שהדבר ברור, גלוי, מתממש – “וידעתם כי אני ה’”
—
ד. משמעות “קוצר רוח” – גלות הדעת
פירוש רש”י
כמו אדם שנחנק ונושם קצר – ההיפך מ”אורך רוח”
פירוש הזוהר – עומק נוסף
“קוצר רוח” = קיצור ממדרגת משה רבינו. משה הוא בחינת “רוח” (תפארת). הרוח קיימת, אבל אינה יכולה להיכנס ולהחיות – זוהי הגלות.
היכן כתובה גלות הדעת בתורה?
לא כתוב במפורש “חסרון אמונה” – אלא דווקא בפסוק “ולא שמעו מקוצר רוח”. הם לא אשמים – הם במצרים!
—
ה. המסר המעשי – ביקורת על גישה מסוימת
הבעיה בדרשות על הסתר פנים
כשאומרים ליהודי “תאמין גם בהסתר פנים, זו מדרגה גדולה” – זה נכון, אבל:
1. אין לבוא בטענות על יהודי שמתקשה
2. הדגשת יתר של האמונה בגלות עלולה “לא לתת למשיח לבוא”
משל לעני שבא לצדיק
הצדיק אומר: “תאמין שה’ רוצה שלא יהיה לך כסף”
העני עונה: “אני כבר מאמין! למה אתה אומר לי את זה? הבעיה שלי היא שאני לא רואה! והראייה – זו הגאולה!”
תפקיד המנהיג האמיתי
משה האמיתי לא מטיף ליהודים לאמונה – הוא צועק לה’: “למה הרעותה לעם הזה, למה זה שלחתני!” – הוא תובע את הגאולה, לא דורש מהעם להסתפק באמונה.
—
ו. משמעות “ערל שפתים” והקל וחומר של משה
הקשר בין ערלת השפתיים לגלות
משה טוען: “הן אני ערל שפתים” – הזוהר מסביר שזו לא בעיה פיזית אלא ביטוי למצב הגלות. משה שואל: איך אפשר בכלל לומר לפרעה “שלח את עמי”? אחרי מאתיים שנה של עבדות, אחרי הבטחות שווא – איך אפשר להכריז דבר כזה?
הקל וחומר של משה – פירוש חדש
משה טוען: אם בני ישראל לא שמעו אלי, קל וחומר שפרעה לא ישמע.
הקושי: מה הקל וחומר? הרי ישראל היו בעבודה קשה ופרעה לא!
התשובה: פרעה הוא עצמו “עבודה קשה” – הוא הקליפה שאומרת “מי ה’ אשר אשמע בקולו”. לישראל יש עדיין קצת אמונה, הם מסכימים באופן שכלי. אבל פרעה אפילו לא מסכים בדרך כלל!
תשובת הקב”ה
הקב”ה אומר למשה: אתה צודק! ערל שפתים תישאר עד שתצא ממצרים. כמו “מה תצעק אלי, דבר אל בני ישראל ויסעו” – יש לך בעיה? לך קדימה, עשה, ואז זה יתפתח.
—
ז. הבחנת הזוהר בין קול לדיבור
שתי בחינות בדיבור
– קול = הרוח, הלופט שיוצא מהאדם (בחינת תפארת)
– דיבור = הארטיקולציה, חיתוך האותיות על ידי מוצאות הפה (בחינת מלכות/שכינה)
שניהם נצרכים: צריך רוח טובה שתוציא את הלופט, וגם יכולת לארטיקולציה נכונה.
ההתפתחות בטענות משה
| פרשת שמות | פרשת וארא |
|———–|———–|
| “כבד פה וכבד לשון” – פנימי יותר | “ערל שפתים” – החלק הכי חיצוני |
| אולי הבעיה נפתרה חלקית – משה הצליח לשמוע את הקול | משה אומר: צריך שזה יהיה גלוי לחוץ, ושפתיי חסומות! |
משה כבחינת קול בלי דיבור
משה הוא בחינת הקול (תפארת), אבל הדיבור (מלכות/שכינה) חסר. הדיבור הוא מה שמוציא לפועל ממש, מארטיקולציה, מחלק את הקול לדבר מוחשי.
—
ח. מתי נפתר הדיבור?
“וידבר אלקים אל משה” – דיבור שנעצר
הזוהר מסביר שהפסוק “וידבר אלקים אל משה ויאמר אליו אני ה’” מלמד שהדיבור התחיל אבל לא יכול היה להמשיך – הוא “גמגם”, נעצר.
השלמות רק במתן תורה
רק ביציאת מצרים ומתן תורה נאמר: “וידבר אלקים את כל הדברים האלה לאמר” – שם יש דיבור שלם. “דיבור” הוא לשון קשה – לא במובן של קושי, אלא במובן של מוצק, מארטיקולציה, ברור, מציאותי, גשמי, מוחשי לגמרי.
—
ט. המסקנה המרכזית של השיעור
הערך העצמי של ישראל והיכולת לשמוע את שם הוי”ה הולכים יחד:
– שם הוי”ה הוא עצמו מה שיוצר את הערך העצמי
– והערך העצמי הוא מה שמאפשר לשמוע את שם הוי”ה
זה התממש באמת רק ביציאת מצרים ובמתן תורה – כשיצאו לגמרי מהגלות. עד אז, גם משה היה “ערל שפתים” וגם ישראל היו ב”קוצר רוח” – לא מחוסר אמונה, אלא מחמת הגלות עצמה.
תמלול מלא 📝
שיעור על פרשת וארא – סוד התגלות שם הוי”ה
חלק 1 מתוך 3
בס”ד, ערב שבת פרשת וארא תשפ”ו.
פרק א: החידוש של הפרשה – מדרגה חדשה בידיעת הבורא
תחילת פרשת וארא היא אחת הפרשיות המעניינות ביותר, קטעי פסוקים, קטעי חומש שיש ליהודים המתעניינים בנושא שהוא שם הפרשה, כן? וארא. וארא. יש פרשת “וירא אליו ה’”, ויש פרשה “וארא”.
“וָאֵרָא אֶל אַבְרָהָם אֶל יִצְחָק וְאֶל יַעֲקֹב בְּאֵל שַׁדָּי וּשְׁמִי ה’ לֹא נוֹדַעְתִּי לָהֶם”.
אבל לך, למשה רבינו, אומר הבורא: “אמור לבני ישראל אני ה’”, אני י-ה-ו-ה.
יש כאן פרשה שמפרשת בפירוש שיש מדרגה חדשה, סוג חדש של ידיעה. אנחנו לא יודעים מה זה אומר בדיוק, “נודעתי”, מה פירוש “נודעתי להם”, אבל משהו שונה, שם חדש, סוג חדש של שם של הקב”ה. מתארים לעצמנו שהאבות גם ידעו את אותו אלוהים, לא הפשט שא-ל ש-די היה איזה אלוהים אחר, אבל משהו שנקרא ה’, הא-ל ש-די, כביכול בלבוש, באופן שנקרא א-ל ש-די, כך התגלה הקב”ה.
“וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֶל מֹשֶׁה וַיֹּאמֶר אֵלָיו אֲנִי ה’”, אליהם באופן כללי. אותו אלוהים אומר למשה: “לך אני אומר אני ה’, אבל לאברהם אבינו לא אמרתי את זה”. את זה תאמר ליהודים, “אני ה’”.
וזה מה שהוא אומר, זה כל מה שהוא אומר. “אני ה’”, וממילא “והוצאתי אתכם” ו”והצלתי אתכם”, כל ארבע לשונות הגאולה, כל הבשורה שכתובה כאן.
פרק ב: הקושי בהבנת הבשורה
ויש קושי גדול להבין מה הוא רוצה מאיתנו. כל המפרשים, כל אחד אומר את הפשט שלו, מה התכלית בכלל של כל העניין הזה?
* מה זה א-ל ש-די?
* מה זה שם הוי”ה?
* מה זה שם אהי”ה שכתוב בסדרה הקודמת?
* מה קורה כאן?
הדבר המעניין הוא, שלא רק המפרשים לא הבינו מה הפסוק המוזר הזה כאן, אלא הפסוק עצמו מספר שהיהודים לא הבינו. כאן בקטע הבא כתוב: “וַיְדַבֵּר מֹשֶׁה כֵּן אֶל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וְלֹא שָׁמְעוּ אֶל מֹשֶׁה”.
הם לא הקשיבו, הם לא קיבלו, הם לא שמעו, הם לא רצו להתייחס, הם לא הבינו מה משה רבינו רוצה מהם.
למה? “מִקֹּצֶר רוּחַ וּמֵעֲבֹדָה קָשָׁה”. היה בדיוק כמו שלנו קשה להבין מה הפסוק רוצה מהחיים שלנו.
מתברר, אפשר לומר דרשות. רש”י אומר דרשה, שתי דרשות אומר רש”י. הרמב”ן אומר דרשה, מפרשים אחרים אומרים את הדרשות שלהם מה זה יכול להיות. הכל יפה מאוד, אבל למעשה, כשיהודי פותח את הפסוק, והוא רואה שכתוב “אני ה’”, “וארא”, “לא נודעתי”, אף אחד לא יודע, אנחנו לא מבינים. ועל זה נאמר, לקיים מה שנאמר, “ולא שמעו אל משה”. “וידבר משה כן אל בני ישראל ולא שמעו אל משה”. היהודים גם לא הבינו מה הוא רוצה מהם.
אם תשאל, למה הם לא הבינו? למה אנחנו לא יודעים מה הוא רוצה מאיתנו? אומר הפסוק תירוץ: “מקוצר רוח ומעבודה קשה”. והפסוק לא מאשים את היהודים, כן? חשוב מאוד לשמוע. דיברנו בשבוע שעבר בסדרה שכתוב שהקב”ה אמר למשה “ושמעו לקולך”. משה אמר “והן לא יאמינו לי”. נתן הקב”ה אותות למשה שכן יאמינו, שכן ישמעו, שיהיו שומעים, שיהיו מאמינים. זה בעצם כאן אותו רעיון.
פרק ג: השאלה היא לא אם יש אלוהים, אלא “איזה” אלוהים
ושם היה משהו כמו משמעות שזה נכון “ושמעו לקולך”, ואנחנו הבהרנו שזה לא מספיק לומר שזה משל עם נמשל, או שזה אותו דבר “כמו שהוא למעלה כן הוא למטה”, בדיוק כמו שאצל אדם יש מידות שונות, כך גם אצל הקב”ה. או הדברים העמוקים יותר שהמקובלים אומרים, שאדם מתנהג במידות החסד הוא מעורר אצל הקב”ה את מידות החסד.
אומר הרמב”ן: איזו מידה, איזו ספירה הקב”ה מתגלה? נו נו, זה חשוב למקובלים אולי שצריכים לכוון על פי השמות שלהם. מה זה נוגע לי? זה לא כל כך חשוב? לא, זה נוגע מאוד.
בטוח שאפילו אם לומדים שהפשט הוא כמו פשט הקבלה שהרמב”ן לומד, שהשאלה מעולם לא הייתה חלילה האם יש אלוהים. השאלה הייתה:
* איזה סוג אלוהים?
* איזה סוג שם יש לאלוהים?
* איך קוראים לאלוהים?
* מה זה אומר האלוהים?
* איזו מידה של אלוהים התגלתה בזמנים ההם?
צריך להבין שהמעשה שבו הוא עדיין הפשט הפשוט של המעשה. במילים אחרות, אם באים לומר ליהודי – ואני אומר גם את הצד השני – אם באים לומר ליהודי, “אני רוצה לספר לך שיש אלוהים”. שאף אחד לא יחשוב שזה אומר שחשבו עד עכשיו שאין אלוהים.
במילים אחרות, אפילו יהודי חי באמת, אפילו אדם כזה חי באמת, הוא חי בעולם כזה שהוא עולם כמו שהעולם נראה כל השבוע. זה לא עולם שיש בו אלוהים. באים ורוצים לספר לו שיש אלוהים. או יהודי רוצה לעשות תשובה, הוא רוצה לעשות תשובה, הוא רוצה לומר, “חייתי בלי אלוהים, שכחתי, ‘פֶּן תִּשְׁכַּח אֶת ה’ אֱלֹקֶיךָ’, אני רוצה להזכיר לך”.
שלא יחשוב שזה אומר שלא היה לו אלוהים עד עכשיו. בלי אלוהים? אם אין דבר כזה שנקרא אלוהים, שהוא השורש, הסיבה, כן, שורש השורשים, הקיום של המציאות, אתה אומר שאין אלוהים? אתה אומר שאין מציאות! אין לי מה לדבר.
אלא מאי? לא היה לך שם של אלוהים! אה, זה כן יכול להיות! זה הגיוני! יש הרבה מאוד בחינות, הרבה מאוד שמות. יש השם שנקרא א-ל ש-ד-י. אני לא יודע בדיוק מה זה אומר הא-ל ש-ד-י, אבל זה בטוח משהו פחות משם הוי”ה.
פרק ד: משל לחיי היום-יום – בין אמונה להשגה
וזה אותו דבר, כשבאים ליהודי ואומרים לו, “אני רוצה לגלות לך אלוקות”.
ברצינות? כן, לפעמים בא יהודי חסידי, הוא נכנס לבית כנסת ליטאי, בית כנסת מתנגדי, הוא הולך לגלות להם שיש אלוהים בעולם. כן, יצא מדעתו, הם לא יודעים שיש אלוהים בעולם? אה, ודאי שהם יודעים. ולא רק הליטוואק יודע. אפילו גוי יודע, אפילו אפיקורוס יודע, כל אחד יודע, עד כמה שהוא חי, עד כמה שיש קיום, יש איזה אלוהים.
זו לא השאלה. השאלה היא מה אני מתכוון לומר כשאני רוצה לומר לך שאני מגלה שיש אלוהים. אני מתכוון לומר שיש סוג אחר של אלוהים ממה שחשבת שיש.
יש דעות, אפילו דעות שאדם יכול להיות ישן, אדם יכול לחיות “ישנים כל ימיהם ומכלים שנותיהם בהבל וריק”, או עוסק בצורכי חיי שעה, כל השבוע עסוק על המחיה ועל הכלכלה, ומסתובב, הראש לא כאן ולא שם, לא יודע בעצמו איפה הוא, איפשהו בין איראן לסין לגרינלנד, שם הראש כל השבוע.
בא יהודי והוא אומר, “רבותי, אני ה’”. “לְכוּ נְרַנְּנָה לַה’ נָרִיעָה לְצוּר יִשְׁעֵנוּ”. כך בא בעל התפילה, הוא בא יום שישי אחר הצהריים, והוא אומר, “רבותי, בֹּאוּ נִשְׁתַּחֲוֶה וְנִכְרָעָה נִבְרְכָה לִפְנֵי ה’ עֹשֵׂנוּ”.
הוא אומר, מה היה עד עכשיו? עד עכשיו גם היה אלוהים. עד עכשיו גם היה. אסור חס ושלום לחשוב, אסור לא להיות ירא שמים ולחשוב שעד עכשיו לא היה אלוהים. זה כמעט כמו אפיקורסות, לומר שהיה מצב בלי אלוהים. לא, היה אלוהים אחר. היה שם אחר. היה שם א-ל ש-די, איזה שם של חול, איזה אלוהים של חול, איזו בחינה של חול.
עכשיו כשאני בא לספר לך מדרגה חדשה, מה שנכון, כביכול, היתרון של שם הוי”ה על שם א-ל ש-די הוא כמו היתרון של מאמין על אתאיסט. זה ההבדל. זה ההבדל בין מי שיודע את השם הנכון, או שם גבוה יותר, או שם יותר כולל, לבין מי שיודע שם אחר, רק את שם אלקים, רק את שם אלקים בלי העיניים ההם שירדו. זה הבדל כל כך גדול מלהיות מאמין עד להיות אתאיסט.
הוא יכול לחזור הביתה לאשתו הלא מאמינה ולומר, “גיליתי שיש אלוהים.”
“לא ידעת?”
“כן, לא ידעתי.”
אבל צריך לדעת שעל פי האמת הרמב”ן צודק. על פי האמת, מצד ההסתכלות של המקובלים או של הספרים החסידיים, שבטוח כך הוא, ש-ד-י גם היה אלוהים. נו ומה? היה אלוהים אחר. הייתה בחינה נמוכה יותר, כביכול, של אלוהים. צריך לדעת מה זה אומר בחינה נמוכה יותר, אבל בחינה אחרת של אלוהים. א-ל ש-די, שם אלקים, שם אחר.
כמו שהרמב”ן אומר, פרעה לא ידע “מי ה’”, אבל הוא כן ידע הוא אמר “אלא אצבע אלקים היא”. דיברתי כל הזמן, “האחר יד אלקים לעשות כזאת?” אמר יוסף לפרעה. פרעה אמר, “מי זה אלקים?” הוא כן יודע איזה שם, הוא כן יודע את שם אלקים, הוא רק לא יודע את שם הוי”ה. אוקיי, אנחנו גם במצב כזה. זה הדבר הראשון שצריך לזכור.
עכשיו אני רוצה להמשיך הלאה, מה הפירוש שאנחנו מצדיקים את היהודי? את זה קודם כל אני רוצה לומר, ההצדקה הראשונה שהוא בכלל אמר שאומרים שיהודי לא שומע.
זה החלק השני של השיעור על פרשת וארא. החלק הזה עוסק בהבדלים העמוקים בין המדרגות של ידיעת השם, הלימוד זכות על כלל ישראל למה לא יכלו לשמוע למשה, והפירוש הנכון של גאולה ואמונה.
—
פרק ה: המדרגה של ידיעת השם – בין “אלקים” ל”הוי”ה”
יש הבדל גדול מלהיות מאמין עד להיות אתאיסט. אדם יכול לחזור הביתה לאדם הפשוט ולומר: “גיליתי שיש אלוהים. לא ידעת?”
עונה הלה: “כן, לא ידעתי.”
אבל צריך לדעת, שעל פי האמת הרמב”ן צודק. על פי האמת, מצד ההסתכלות של המקובלים או של הספרים החסידיים – שבטוח כך הוא – האמת היא שהוא גם ידע. רק מה? היה אלוהים אחר. הייתה בחינה נמוכה יותר, כביכול, של אלוהים.
מה זה אומר “בחינה נמוכה יותר”? זה אומר בחינה אחרת של אלוהים: “א-ל ש-די”, שם “אלקים”, שם אחר.
אז, כמו שהרמב”ן אומר: פרעה לא ידע “מי ה’”, אבל הוא כן ידע [מאלוקות], הוא כן אמר “אֲשֶׁר הָאֱלֹהִים עֹשֶׂה הִרְאָה אֶת פַּרְעֹה” (בראשית מא, כח). הוא דיבר כל הזמן, יוסף אמר לפרעה: “אַחֲרֵי הוֹדִיעַ אֱלֹהִים אוֹתְךָ אֶת כָּל זֹאת” (בראשית מא, לט). פרעה לא שאל “מי זה אלקים?”. הוא כן יודע משהו “השם”, הוא כן יודע את שם “אלקים”, הוא רק לא יודע את שם “הוי”ה”.
אוקיי, אנחנו גם במצב כזה. זה הדבר הראשון שצריך לדעת.
פרק ו: “ולא שמעו אל משה” – לימוד זכות על כלל ישראל
עכשיו, בואו נמשיך הלאה. מה הפירוש שאנחנו מצדיקים את היהודי?
קודם כל אני רוצה לומר את הדבר הראשון: כשאומרים שיהודי לא שומע – בא ליהודים בעל דרשן והוא אומר: “לא מקשיבים לי, לא שומעים מה אני רוצה”. מדברים הרי לאדם לעצמו. המשל הוא תמיד, שבא פסיכיאטר לעיר והוא אומר את זה. או אדם לעצמו, אדם בא בשבת, הוא בא וקורא קריאת שמע שעל המיטה, קריאת שמע של בוקר, קריאת שמע בערב, איזה זמן שהוא בא לעצמו – “בֹּא אֵלָיו”, והוא שומע את ה”וַיֹּאמֶר לוֹ אֵין אֱלֹהִים”.
איזו תגובה הוא מקבל? למי אני מדבר כאן? לאפיקורוס? לעצמי? לאיזה נבל, כמו שהפסוק אומר “אָמַר נָבָל בְּלִבּוֹ אֵין אֱלֹהִים” (תהלים יד, א)? משהו כזה?
אומר הפסוק: לא, לא, לא. “וְלֹא שָׁמְעוּ אֶל מֹשֶׁה מִקֹּצֶר רוּחַ” (שמות ו, ט).
* הם מאמינים: קודם כל, יש להם אלוהים. הם מאמינים בני מאמינים. אם חשבת שבאמת הם לא מאמינים – ודאי “ושלום עליך”.
* הסיבה לאי השמיעה: אתה שומע כאן סוג כזה של אלוהים, שהיה בגלל “קוצר רוח”. סוג כזה של בחינת הנהגה, סוג כזה של בחינת קשר עם אלוהים, שלא דובר, לא נחשב, לא הובן בבירור.
יש מלחמה כל כך גדולה בין “סוג כזה של אלוהים” [של גלות/הסתר]. אילולא אותו סוג של אלוהים, לא היה יכול להיות הסוג השני של אלוהים [של גאולה/הוי”ה].
אה, אתה רוצה ללמד אותו שם הוי”ה? אתה רוצה ללמד אותו מדרגה גבוהה יותר? תן לו לשמוע משהו, תן לו להבין את הדבר הפשוט. במילים אחרות: אתה רוצה להוציא את היהודי ממצרים.
מהות שם הוי”ה: “נודעתי” ולא “הודעתי”
מה זה אומר בכלל “רמה גבוהה יותר” באלוקות? זה שיש שם הוי”ה.
אומר רש”י: “לֹא הוֹדַעְתִּי אין כתיב כאן, אלא לֹא נוֹדַעְתִּי”.
אני לא מתכוון לומר “דבר תורה”. דבר תורה כל אחד יכול לומר, כן? דבר תורה לא עולה כסף.
מה ההבדל?
* “הודעתי” (להודיע ולא יודע): תלוי פתק על הקיר, כן, שם הוי”ה תלוי – “שִׁוִּיתִי ה’ לְנֶגְדִּי תָמִיד”. זה לא נשמע ולא נראה.
* “נודעתי”: מה זה אומר שיש שם הוי”ה בעולם? “לָכֵן אֱמֹר לִבְנֵי יִשְׂרָאֵל אֲנִי ה’”. זה אומר הרי… הפסוק מפרש את עצמו, כן? אתה רוצה לדעת מה זה שם הוי”ה? משה שואל: “מַה שְּׁמוֹ מָה אֹמַר אֲלֵהֶם?” (שמות ג, יג). אומר הקב”ה, אני אגיד לך: “אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה… שְׁלָחַנִי אֲלֵיכֶם… לֵךְ וְאָמַרְתָּ אֶל זִקְנֵי יִשְׂרָאֵל”.
זה ההמשך של פירוש השם. לא צריך לדעת פשט חדש. אני אומר פירוש בפסוק. כלומר, זה פשוטו של מקרא, וזה גם על פי קבלה, וזה גם על פי חסידות, וזה גם על פי כל מדרגה שרק יכולה להיות.
פרק ז: שם הוי”ה הוא הגאולה בפועל
כתוב בפסוק: “אֲנִי ה’” – זה השם, עד כאן קדושת השם.
אחר כך כתוב: “וְהוֹצֵאתִי” – זה מה שהשם הולך לעשות, זה כביכול פעולותיו.
מבין הרי כל אחד שזה לא נכון [לעשות חלוקה כזו]. דיברנו פעם בהרחבה בשם רבי יוסף ג’יקטיליא [בעל שערי אורה], שבתורה לכאורה יש “שמות” ו”מילים אחרות”, אבל האמת היא שהמילים האחרות הן גם שמות. זו דרך לפרש את אותו דבר.
כל אחד יודע שהשם, אפילו שם הוי”ה, הוא גם – אומרים המקובלים – פעולה. זו רק סוג של פעולה שנותנת פעולה של דעת. (יש מחלוקת אם אפשר לקרוא לשכל או לדעת “פעולה”, אבל המקובלים, נגיד שהם קוראים לזה פעולה).
אבל ה”וְהוֹצֵאתִי אֶתְכֶם” היא חלק מהשם! זה לא אמיתי שיש כאן הבדל בין המילה “הוי”ה” לבין המילים “וְהוֹצֵאתִי אֶתְכֶם”. זה עוד פירוש על זה.
* עצם ההכרה – נקרא הוי”ה.
* הדבר שנותן את ההכרה, שמביא את ההכרה – את זה יקראו “וְהוֹצֵאתִי אֶתְכֶם”.
שיהיה כך. אבל זה הפירוש. מה פירוש הוי”ה? הוי”ה זה הפירוש: “וְהוֹצֵאתִי אֶתְכֶם, וְהִצַּלְתִּי אֶתְכֶם, וְגָאַלְתִּי אֶתְכֶם, וְלָקַחְתִּי אֶתְכֶם, וְהֵבֵאתִי אֶתְכֶם, וְהָיִיתִי לָכֶם לֵאלֹהִים”. זה הפירוש של “אֲנִי ה’”. פחות מזה – לא הבנת.
הטענה של היהודים: “אנחנו לא צריכים דרשות”
עכשיו, אם כך, בא משה והוא רוצה לומר ליהודים סיפור שלם “אֲנִי ה’”.
אומרים היהודים למשה: “עשה לי טובה, גאל אותנו – ואז נראה שיש ‘אֲנִי ה”. בינתיים אתה רוצה שאשמע? שאשמע שיעור יפה? באנו לכאן לשמוע דרשה? למה לא? אנחנו לא צריכים דרשה. יש לנו מספיק דרשות. אנחנו לא צריכים דרשות. אנחנו לא במצב של לשמוע דרשות עכשיו.”
תרגום לעברית:
הדרשה שלך היא הרי העצם [של הגאולה], זו הרי הדרשה שלך! מה הדרשה שלך, משה? אתה אומר: לאבות אמרתי דרשות יפות. “הוֹדַעְתִּי לָהֶם”, אמרתי להם: זה הולך להיות, יש בחינה כזו, יש עניין כזה. טוב מאוד ויפה מאוד.
אבל שם הוי”ה לא אומר שיש “עניין כזה”. שם הוי”ה אומר שזה באמת כך, שזה קרה, שזה חי!
נו, מתי זה חי? האם זה חי עכשיו? הרי הם כאן במצרים.
פרק ח: העומק של “קוצר רוח” – גלות הדעת
ומישהו יאמר: “במצרים אפשר להבין הכל”. מה הכוונה? הקב”ה הרי דיבר אל משה כשהיהודים במצרים.
אה, כאן צריך להבין דבר חשוב. זה לא אותו דבר. יש שתי מדרגות. אפשר לומר: יש את שם הוי”ה, ויש את ה*דיבור* על שם הוי”ה. דבר מאוד מעניין.
קודם צריך להבין מה פירוש “קוצר רוח”.
* רש”י: אומר רש”י: כן, כמו אדם שנחנק ונושם קצר. ההיפך של “קוצר רוח” הוא “אורך רוח”.
* פשטות: במילים אחרות, מה פירוש “קוצר רוח”? “וּמֵעֲבֹדָה קָשָׁה”. זה לא פשט. “מעבודה קשה” – עובדים קשה. עובדים קשה, הרי זה ההיפך של “אֲנִי ה’”.
* חסידות וקבלה: מה הכוונה “קוצר רוח”? כל הספרים החסידיים אומרים שיש גלות רוחנית, גלות פנימית, גלות הדעת, גלות הדיבור.
נדבר רגע על מקורות מהזוהר כאן. איפה כתוב בתורה “גלות הדעת”? איפה כתוב בתורה שהיה במצרים קטנות הדעת? לכאורה כתוב פשוט רק שהיו הצרות, שהיה שעבוד מצרים. איפה כתוב העניין של דעת? איפה כתוב העניין של חסרון דעת, חסרון אמונה, חסרון הכרה? איפה כתוב?
כתוב בפסוק הזה: “וְלֹא שָׁמְעוּ אֶל מֹשֶׁה מִקֹּצֶר רוּחַ”.
מה זה קוצר רוח? קוצר רוח פירושו: אין לו ישוב הדעת.
למה אין לו ישוב הדעת? הוא עצמו אשם? למה אין לו ישוב הדעת? כי הוא במצרים, ריבונו של עולם!
לומר שאפשר להתיישב בדעת? הרי כתוב בכל הספרים, יהודי יכול תמיד להתיישב בדעת? הוא לא יכול. הוא יכול – אבל ברוחניות. את זה הם כבר עשו בשבוע שעבר: “וַיִּשְׁמְעוּ לְקֹלֶךָ… וַיַּאֲמֵן הָעָם… וַיִּקְּדוּ וַיִּשְׁתַּחֲוּוּ” (שמות ד, לא). כבר עשו הכל, כבר הבינו טוב מאוד.
קוצר רוח = קוצר מדרגת משה
לכן הרי היה משה רבינו. משה רבינו היה.
הזוהר אומר: “מִקֹּצֶר רוּחַ” – הפשט הוא “מקוצר מדרגת משה רבינו”. המדרגה של משה רבינו היא “רוח”.
כל אחד יודע כאן: אש, מים, רוח – זה כנגד חסד, גבורה, תפארת.
* אש היא גבורה.
* מים הם חסד.
* ורוח היא תפארת.
משה, שהוא נכלל במידת התפארת, יוצא שה”רוח” היא משה עצמו. “מִקֹּצֶר רוּחַ” – הרוח עצמה הייתה בסכנה. רוח של מלך המשיח, הרוח, הספיריט של “וְנָתַתִּי בָכֶם רוּחַ וִחְיִיתֶם” שכתוב אצל יחזקאל (לז, יד). זו הרוח.
נו, “מִקֹּצֶר רוּחַ” כתוב “מקוצר משה”. מה זה קוצר משה? משה נמצא, כן. הרוח עצמה היא טובה. הרוח, “וְרוּחַ אֱלֹהִים מְרַחֶפֶת עַל פְּנֵי הַמָּיִם”, טוב מאוד, מתוק מאוד.
אבל שהרוח תיכנס – הרי כתוב “וְנָתַתִּי בָכֶם רוּחַ וִחְיִיתֶם”, שהרוח תחייה, שהרוח של יובל, של בינה, תחייה את הרוח של מלכות, הרוח התחתונה, הרוח שלמטה, “וַיִּפַּח בְּאַפָּיו נִשְׁמַת רוּחַ חַיִּים” – זה לא היה. יש קוצר רוח.
זה שיש גלות. נניח, אפשר להתבודד, טוב מאוד. אז אפשר להבין כמו בחינת האבות. האבות גם היו לפני הגאולה, הם הבינו שיכולה להיות גאולה, תהיה גאולה, התקווה היא גאולה. זה יפה מאוד, זה נחמד מאוד, זה חשוב מאוד, זה עוזר לחיזוק יפה מאוד. (דיברנו בשבוע שעבר אם צריך חיזוק בכלל, אבל זה יפה ונחמד מאוד).
אבל העצם להבין אינו קיים. אין דרך להסביר ליהודים – רק להוציא. “וִיצְאוּ וְיִשְׁכֹּן”, אז “וִידַעְתֶּם כִּי אֲנִי ה’”. כמו שכתוב “וַיַּאֲמִינוּ בַּה’ וּבְמֹשֶׁה עַבְדּוֹ” אחרי יציאת מצרים.
פרק ט: אמונה בזמני הסתר פנים – מבט ביקורתי
הנפקא מינה מזה להלכה למעשה, מה שאני מתכוון לומר כאן, היא פשוטה מאוד.
אומרים הרבה דרשות שיש דבר שנקרא “הסתר פנים”. כל אחד יסביר לעצמו ויבין ממה מורכב ההסתר פנים, לפי דרכו. וצריך להתחזק, צריך להאמין “וְאָנֹכִי הַסְתֵּר אַסְתִּיר”, יהודי צריך להאמין בה’ אפילו כך, וזו ההתגברות הגדולה.
זה יפה מאוד ו”קיוט” [נחמד]. אבל אי אפשר לטעון טענות על יהודי. לא רק שאי אפשר לטעון טענות – קצת, לפעמים כשמדגישים יותר מדי, מדברים יותר מדי על המדרגה הגדולה של “וַיַּאֲמֵן הָעָם” בגלות – לא נותנים למשיח’ל לבוא.
המשל של העני והצדיק
כלומר, או לומר שיהודי נמצא במצב של הסתר פנים, אין לו כסף. כסף הוא גילוי פנים גדול, “וּבֵרַכְךָ ה’ בְּמָמוֹן”, אין לו כסף.
הוא בא לצדיק, והצדיק אומר: “תהיה מודע לאלוקות במצב הזה, תאמין שהקב”ה לא רצה שיהיה לך כסף, הקב”ה רוצה שלא יהיה לך כסף.”
אומר היהודי: “צדיק, רבי יקר, אני כבר מאמין, מאמינים בני מאמינים. למה אתה לא אומר את זה לשונא ישראל? למה אתה בא אליי? מה קורה כאן? אתה חושב שהבעיה שלי היא שאני לא מאמין? הבעיה שלי היא שאני לא רואה! וה’ראייה’, זה הרי גילוי אלוקות.”
שיהיה ליהודי כסף, זה הרי הפירוש של שם הוי”ה. שם הוי”ה לא אומר שהקב”ה יכול לתת כסף והוא לא רוצה. זה הפירוש של שם “אלקים”, זה היה גם בגלות מצרים.
הגדר של שם הוי”ה הוא שזה ברור, שנהיה במציאות הגאולה נתגלה שם השם, “וִידַעְתֶּם כִּי אֲנִי ה’”.
אתה רוצה לומר לי שיש באמת גם לפני כן, “וזכני להיות בריא ושלם וכו’”? זה השם, תמיד היה אותו שם, אף אחד לא נשאל על זה. אם נשאלים עדיין נשארים השם. אתה השם. מה זה פקפוק באמונה? זה שם אלקים. כתוב באריז”ל, “העלם טהרת דבי אידן”, שם אלקים א-ל-מ, זה השם. גם פרעה ידע את השם. השם הוא השם שאומר “מי ה’”. גם הכפירה היא הקב”ה.
זה לא היה החידוש שלי, לא הייתי צריך לספר את זה, הייתי צריך להוציא את זה.
לגבי זה רבי אמיתי, דבר חשוב, רבי אמיתי, משה אמיתי – זו הרי הייתה המדרגה של משה – כשזה משה רבינו אמר לקב”ה: “אֲדֹנָי לָמָה הֲרֵעֹתָה לָעָם הַזֶּה לָמָּה זֶּה שְׁלַחְתָּנִי” (שמות ה, כב).
מה הכוונה? הרי נתתי חיזוק ליהודים, מה הבטחתי להם? הם הרי מאמינים, אין להם כוח יותר להאמין, היו להם טענות – אבל הם מאמינים.
שיעור על פרשת וארא – חלק ג’
נושא: סוד “ערל שפתים” – גלות הדיבור והתיקון במתן תורה
—
פרק י: המשמעות העמוקה של “ערל שפתים” והקל וחומר
מגיד שיעור:
ומה שאני “עֲרַל שְׂפָתַיִם”, אתה רואה בעצמך את הגלות. למה אני ערל שפתים? בוא נחשוב. כן, יש סיפורים, משה היה ערל שפתים פיזית, אפשר לדבר על זה, יהיה כך. אבל מה העצם של “ערל שפתים” אצל משה?
אומר הזוהר הקדוש: למה אני ערל שפתים? כי יש גלות.
בא משה והוא אומר: “תוציא את היהודים ממצרים”. אפשר להוציא את זה מהפה? אפשר לומר מילים כאלה? היהודים כאן במצרים כבר מאתיים שנה, ועובדים כל יום. היו הרבה הבטחות שקר; היו בני אפרים שאומרים שיוצאים [וזה נכשל]. כבר שמעו את כל הסיפורים האלה.
בא מישהו, הוא אומר: “רבותי, אני בא לפרעה, ‘שַׁלַּח אֶת עַמִּי’”. זה מגוחך! אפשר לומר דבר כזה “שלח את עמי”? עם אהרן אפשר לומר לנו?
משה אומר לקב”ה קל וחומר: “הֵן בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לֹא שָׁמְעוּ אֵלַי וְאֵיךְ יִשְׁמָעֵנִי פַרְעֹה” – היהודים לא שמעו לי, קל וחומר שפרעה לא ישמע.
שואלים הרי כל המפרשים, מה זה קל וחומר? היהודים הרי בעבודה קשה, אבל פרעה לא בעבודה קשה!
מובן שכל אחד בעצמו מבין את הפשט של קל וחומר, כך אומרים מפרשים: היהודים הרי הבשורה לטובתם, פרעה הרי לרעתו. אבל אני אומר לך את המילים: פרעה הוא כבר פעם “עבודה קשה”. פרעה הוא השיא של עבודה קשה! פרעה הוא החתיכת קליפה שאומרת “מִי ה’ אֲשֶׁר אֶשְׁמַע בְּקֹלוֹ”.
ליהודים לא יכולת לומר את זה כי הם עדיין “שרויים במצרים”, אתה הולך לפרעה לומר? ליהודים יש עדיין קצת אמונה, הם כבר האמינו. אני יכול לומר ליהודים, אומרים להם כן, יפה, הם מסכימים. בדרך כלל, שכלית, הם מסכימים עם היהודים. אבל אני בא לפרעה, הוא אפילו לא מסכים בדרך כלל, שכלית, כן? הוא רוצה לשמוע מפרעה?
אומר לו הקב”ה, מה התירוץ של הקב”ה? “לך לפרעה”. אוקיי, אהרן ילך. אבל מה באמת התירוץ?
התירוץ הוא: אתה צודק. חוץ מ”ערל שפתים” תהיה רק כשתצא ממצרים. לפני כן – עשה! כמו שכתוב ביציאת מצרים, בקריעת ים סוף: “מַה תִּצְעַק אֵלָי דַּבֵּר אֶל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וְיִסָּעוּ”. יש לך בעיה, אתה צועק כאן, יש לך גלות קשה – לך! יש לך מה לעשות. יש לך מה לעשות שיהיה כפשוטו השם, שיהיה הדבר.
—
פרק יא: סוד ה”קול” וה”דיבור” לפי הזוהר
מגיד שיעור:
כך הזוהר הקדוש מסביר. מה שאמרתי קודם על “קוצר רוח”, הזוהר מסביר מה זה “הֵן אֲנִי עֲרַל שְׂפָתַיִם”, והוא שואל את הקושיה שכבר אמרתי קודם.
אומר הזוהר כך:
* יש בחינה שנקראת קול.
* יש בחינה שנקראת דיבור.
קול פירושו הרוח. כשאדם מדבר יש את הרוח, הרוח, האוויר – מזה נעשה הקול.
אחר כך יש דיבור. דיבור פירושו, חיתוך הדיבור שמוצאות הפה עושות מהאוויר; מהרוח הם עושים דיבור.
וכל אחד מבין ששניהם צריכים להיות. אם אדם רוצה לדבר בקול רם למשל, או שיהיה לו קול טוב, הוא צריך:
1. רוח טובה, קנה טוב שמוציא את האוויר, ולשלוח אוויר טוב.
2. והוא צריך גם לדעת “לארטיקולייט” [לחתוך את המילים], לחלק את הרוח ולבטא ביטוי שפתיים להוציא מזה.
כאן אפשר לראות יפה מאוד את הדיוק:
קודם [בפרשת שמות] משה אמר “כְבַד פֶּה וּכְבַד לָשׁוֹן”.
* פה – זה אולי כל הפה.
* לשון – פירושו הלשון.
יפה מאוד, זה יותר פנימי בפה. יכול להיות שברמה הזו כבר פתרו את הבעיה. משה לא יכול היה בכלל לשמוע את הקול, משה שמע את זה, להיפך, כך הוא שמע את זה כי הוא הלך אל הקול, הוא הלך יותר נפשית, הוא יכול היה להבין משהו.
עכשיו [בפרשת וארא] משה אומר: “עֲרַל שְׂפָתַיִם”.
* שפתיים – פירושו השפתיים.
שפתיים פירושו, הכי “אאוטסייד” [חיצוני], היינו מוצאות הפה, הדבר הכי חיצוני הוא השפתיים. משה אומר יפה מאוד: אבל צריך להיות בחוץ, אתה צריך לראות, כן, “תקרא את השפתיים שלי” – השפתיים שלי סתומות, הן סתומות.
כאן אומר הזוהר:
* משה הוא בחינת קול, שדיברנו שקול פירושו תפארת.
* דיבור פירושו בחינת מלכות.
כל אחד מבין את ה”אידיאה” כאן: מלכות פירושה שיוצא בפועל ממש, זה “מארטיקולייט” [מוציא בבירור], זה מוציא מה שהקול עושה, זה מחלק מה שהקול עושה, זה עושה אותו דבר בפועל ממש.
אומר הזוהר: הדיבור פירושו שכינה. מעניין מאוד, כמו שחכמים אומרים “על פי הדיבור”. כן, יעקב עלה “על פי הדיבור”. “על פי הדיבור” פירושו “על פי דבר ה’”, זה לשון חז”ל פשוט “על פי הדיבור”, אבל אומרים שזה אולי “על פי דבר ה’”. אבל דיבור פירושו דבר ה’, הקול, הנבואה שאמרה כך. אבל פירוש דיבור הוא שכל דיבור באמת זו האידיאה, זו הבחינה שנקראת שכינה, שנקראת מידת המלכות.
ומשה אומר: הדיבור שלי לא קיים, הדיבור שלי ערל, הוא סתום. כמו שיש ערלה סביב הברית, ברית הפה, הדיבור סתום כאן, אני לא יכול לדבר, אין דיבור כאן. אז איך אני יכול ללכת לפרעה? איך אני יכול להוציא דינים סתם? את זה הוא מוציא מהסנה, מהדבר. הקב”ה אומר “מִי שָׂם פֶּה לָאָדָם”, זה הכל היה יפה מאוד, בחינת אמונה, בחינת בינה, ובחינות גבוהות יותר. אבל כאן אני לא קיים, תקוע.
—
פרק יב: הגאולה של הדיבור במתן תורה
מגיד שיעור:
והזוהר אומר “אמת חן נמי” [באמת כך]. הזוהר אומר שמה שכתוב “וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֶל מֹשֶׁה”, הרי יש קושיה: “יתיר הוא” [זה מיותר], מה הכוונה? זה לא פותר כלום, כי מיד כתוב “וַיֹּאמֶר אֵלָיו אֲנִי ה’”.
אז מה הוא אומר? הוא אומר כך:
אמת, הדיבור לא יכול היה. זה התחיל, כלומר הוא סיים הכל, הוא גמגם. הדיבור מנסה לדבר, והוא לא יכול, הוא לא יכול. אהרן, הוא אולי יכול, אני לא יודע, לאהרן יש איזו דרך, אבל הוא [משה] לא יכול.
מתי הוא יוכל לדבר? רק במתן תורה, רק אחרי יציאת מצרים.
אז כתוב: “וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֵת כָּל הַדְּבָרִים הָאֵלֶּה לֵאמֹר”. פירושו דיבור.
לכן נקרא דיבור “לשון קשה”. “קשה” לא מתכוונים כאן דווקא לדיבור תקיף, אלא הכוונה שזה בקשה פירושו: זה “מארטיקולייטד” [מבוטא בבירור], זה ברור, זה מציאותי, זה גשמי. זה מוצא לגמרי, כמו שאומרים “עם שיני הטוחנות”.
ולכן אמת, לא היה [דיבור] אמיתי. כל ה”וידבר”, כל העניין, לא קרה עד “וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֵת כָּל הַדְּבָרִים הָאֵלֶּה לֵאמֹר”. לא היה אמיתי. ה”וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֶל מֹשֶׁה” [בפרשת וארא], הוא היה צריך לעצור, הוא היה צריך ללכת גבוה יותר לשם “אֶהְיֶה”, הרמה הגבוהה יותר כביכול. את זה אפשר, כי זה כמו שלשלת התורה, זו האמונה.
אבל ה”אֲנִי ה’”, וזה שליהודים יהיה “ערך לעצמם”, יוכלו לשמוע – זה הולך ביחד. הערך לעצמם, זה מה שמאפשר לשמוע את שם הוי’, שם הוי’ היא לבדה שעושה את הערך לעצמם. זה באמת רק ביציאת מצרים, וזה קרה רק במתן תורה אחרי שיצאו באמת לגמרי ממצרים.
ווען מען קען זעהן און מען דארף נישט גלייבען איז שם הויה – ולא שמעו אל משה | זוהר וארא תשפו
סיכום השיעור 📋
סיכום שיעור – פרשת וארא תשפ”ו
משמעות ההתגלות החדשה של שם ה’ והקשר לגאולה
—
א. הפסוק המרכזי והקושי בהבנתו
הפתיחה המרתקת של הפרשה
הפרשה פותחת בפסוק: “וָאֵרָא אֶל אַבְרָהָם אֶל יִצְחָק וְאֶל יַעֲקֹב בְּאֵל שַׁדָּי וּשְׁמִי ה’ לֹא נוֹדַעְתִּי לָהֶם”. הקב”ה מכריז על רמה חדשה של התגלות – משהו שלא היה ידוע לאבות.
השאלה היסודית
מה בדיוק ההבדל בין “אל שדי” לבין “שם הוי”ה”? מה התכלית של כל העניין?
תשובה מפתיעה מהפסוק עצמו
לא רק המפרשים התקשו – גם בני ישראל עצמם לא הבינו! כפי שכתוב: “וידבר משה כן אל בני ישראל ולא שמעו אל משה מקוצר רוח ומעבודה קשה”. התורה מצדיקה את בני ישראל – הם לא שמעו בגלל מצבם, לא בגלל חוסר רצון או כפירה.
—
ב. עיקרון יסוד: השאלה אינה על עצם קיום ה’
הבהרה מכרעת
לא מדובר בשאלה האם יש אלוקים או אין – השאלה היא רק: איזה סוג התגלות? איזה שם? איזו מידה?
הוכחות לכך:
– האבות ידעו שיש בורא עולם
– פרעה עצמו הכיר משהו (“אצבע אלקים היא”, ויוסף אמר לו “אחרי הודיע אלקים אותך”)
– אפילו גוי, אפילו אפיקורוס – כל מי שחי יודע שיש משהו
משל להמחשה
כשיהודי חסידי נכנס לבית כנסת ליטאי ורוצה “לגלות” שיש אלוקים – ברור שהם יודעים! הכוונה היא לגלות בחינה אחרת, רמה אחרת של הכרה. כך גם בקבלת שבת: “לכו נרננה לה’” – לא שלא היה אלוקים כל השבוע, אלא שהיה “שם אחר”, בחינה “חול’דיגע”, ועכשיו מתגלה רמה גבוהה יותר.
המסקנה המרכזית
ההבדל בין שם הוי”ה לשם א-ל ש-די הוא כמו ההבדל בין מאמין לאתאיסט – זה חילוק עצום. מי שמכיר רק בחינה נמוכה יותר – חסר לו באופן מהותי, כמעט כמו מי שאינו מאמין כלל. גם אנחנו נמצאים במצב דומה – מכירים בחינה מסוימת של אלוקות, אך לא את ההתגלות המלאה.
—
ג. שם הוי”ה = הגאולה עצמה
מה באמת מבקשים בני ישראל ממשה
“אתה רוצה ללמד אותנו על שם הוי”ה? תוציא אותנו קודם, ואז נראה שיש ‘אני ה”. אנחנו לא צריכים דרשות – אנחנו צריכים גאולה!”
פירוש רש”י: “לא נודעתי” ולא “לא הודעתי”
– “הודעתי” = להודיע ולא יודע – לתלות שלט “שויתי ה’ לנגדי תמיד” בלי שזה משפיע
– “נודעתי” = שההתגלות תהיה מציאות חיה
הפסוקים מפרשים את עצמם
“אני ה’” אינו רק הקדמה – “והוצאתי… והצלתי… וגאלתי… ולקחתי… והבאתי… והייתם לי לעם” – זהו עצם הפירוש של שם הוי”ה! פחות מזה – לא הבנת את השם.
ההגדרה המדויקת
– שם אלקים = ה’ יכול לתת ולא נותן (זה היה גם במצרים)
– שם הוי”ה = שהדבר ברור, גלוי, מתממש – “וידעתם כי אני ה’”
—
ד. משמעות “קוצר רוח” – גלות הדעת
פירוש רש”י
כמו אדם שנחנק ונושם קצר – ההיפך מ”אורך רוח”
פירוש הזוהר – עומק נוסף
“קוצר רוח” = קיצור ממדרגת משה רבינו. משה הוא בחינת “רוח” (תפארת). הרוח קיימת, אבל אינה יכולה להיכנס ולהחיות – זוהי הגלות.
היכן כתובה גלות הדעת בתורה?
לא כתוב במפורש “חסרון אמונה” – אלא דווקא בפסוק “ולא שמעו מקוצר רוח”. הם לא אשמים – הם במצרים!
—
ה. המסר המעשי – ביקורת על גישה מסוימת
הבעיה בדרשות על הסתר פנים
כשאומרים ליהודי “תאמין גם בהסתר פנים, זו מדרגה גדולה” – זה נכון, אבל:
1. אין לבוא בטענות על יהודי שמתקשה
2. הדגשת יתר של האמונה בגלות עלולה “לא לתת למשיח לבוא”
משל לעני שבא לצדיק
הצדיק אומר: “תאמין שה’ רוצה שלא יהיה לך כסף”
העני עונה: “אני כבר מאמין! למה אתה אומר לי את זה? הבעיה שלי היא שאני לא רואה! והראייה – זו הגאולה!”
תפקיד המנהיג האמיתי
משה האמיתי לא מטיף ליהודים לאמונה – הוא צועק לה’: “למה הרעותה לעם הזה, למה זה שלחתני!” – הוא תובע את הגאולה, לא דורש מהעם להסתפק באמונה.
—
ו. משמעות “ערל שפתים” והקל וחומר של משה
הקשר בין ערלת השפתיים לגלות
משה טוען: “הן אני ערל שפתים” – הזוהר מסביר שזו לא בעיה פיזית אלא ביטוי למצב הגלות. משה שואל: איך אפשר בכלל לומר לפרעה “שלח את עמי”? אחרי מאתיים שנה של עבדות, אחרי הבטחות שווא – איך אפשר להכריז דבר כזה?
הקל וחומר של משה – פירוש חדש
משה טוען: אם בני ישראל לא שמעו אלי, קל וחומר שפרעה לא ישמע.
הקושי: מה הקל וחומר? הרי ישראל היו בעבודה קשה ופרעה לא!
התשובה: פרעה הוא עצמו “עבודה קשה” – הוא הקליפה שאומרת “מי ה’ אשר אשמע בקולו”. לישראל יש עדיין קצת אמונה, הם מסכימים באופן שכלי. אבל פרעה אפילו לא מסכים בדרך כלל!
תשובת הקב”ה
הקב”ה אומר למשה: אתה צודק! ערל שפתים תישאר עד שתצא ממצרים. כמו “מה תצעק אלי, דבר אל בני ישראל ויסעו” – יש לך בעיה? לך קדימה, עשה, ואז זה יתפתח.
—
ז. הבחנת הזוהר בין קול לדיבור
שתי בחינות בדיבור
– קול = הרוח, הלופט שיוצא מהאדם (בחינת תפארת)
– דיבור = הארטיקולציה, חיתוך האותיות על ידי מוצאות הפה (בחינת מלכות/שכינה)
שניהם נצרכים: צריך רוח טובה שתוציא את הלופט, וגם יכולת לארטיקולציה נכונה.
ההתפתחות בטענות משה
| פרשת שמות | פרשת וארא |
|———–|———–|
| “כבד פה וכבד לשון” – פנימי יותר | “ערל שפתים” – החלק הכי חיצוני |
| אולי הבעיה נפתרה חלקית – משה הצליח לשמוע את הקול | משה אומר: צריך שזה יהיה גלוי לחוץ, ושפתיי חסומות! |
משה כבחינת קול בלי דיבור
משה הוא בחינת הקול (תפארת), אבל הדיבור (מלכות/שכינה) חסר. הדיבור הוא מה שמוציא לפועל ממש, מארטיקולציה, מחלק את הקול לדבר מוחשי.
—
ח. מתי נפתר הדיבור?
“וידבר אלקים אל משה” – דיבור שנעצר
הזוהר מסביר שהפסוק “וידבר אלקים אל משה ויאמר אליו אני ה’” מלמד שהדיבור התחיל אבל לא יכול היה להמשיך – הוא “גמגם”, נעצר.
השלמות רק במתן תורה
רק ביציאת מצרים ומתן תורה נאמר: “וידבר אלקים את כל הדברים האלה לאמר” – שם יש דיבור שלם. “דיבור” הוא לשון קשה – לא במובן של קושי, אלא במובן של מוצק, מארטיקולציה, ברור, מציאותי, גשמי, מוחשי לגמרי.
—
ט. המסקנה המרכזית של השיעור
הערך העצמי של ישראל והיכולת לשמוע את שם הוי”ה הולכים יחד:
– שם הוי”ה הוא עצמו מה שיוצר את הערך העצמי
– והערך העצמי הוא מה שמאפשר לשמוע את שם הוי”ה
זה התממש באמת רק ביציאת מצרים ובמתן תורה – כשיצאו לגמרי מהגלות. עד אז, גם משה היה “ערל שפתים” וגם ישראל היו ב”קוצר רוח” – לא מחוסר אמונה, אלא מחמת הגלות עצמה.
תמלול מלא 📝
שיעור על פרשת וארא – סוד התגלות שם הוי”ה
טייל 1 פון 3
בס”ד, ערב שבת פרשת וארא תשפ”ו.
פרק א: די חידוש פון די פרשה – א נייע מדרגה אין ידיעת הבורא
אנהייבן פרשת וארא איז איינע פון די מערסט אינטערעסאנטע פרשיות, שטיקלעך פסוקים, שטיקלעך חומש וואס זענען דא פאר די אידן וואס זענען אינטערעסירט אין די נושא וואס איז די נאמען פון די פרשה, יא? וארא. וארא. ס’איז דא א פרשת “וירא אליו ה’”, און ס’איז דא א פרשה “וארא”.
“וָאֵרָא אֶל אַבְרָהָם אֶל יִצְחָק וְאֶל יַעֲקֹב בְּאֵל שַׁדָּי וּשְׁמִי ה’ לֹא נוֹדַעְתִּי לָהֶם”.
אבער פאר דיר, פאר משה רבינו, זאגט דער באשעפער: “אמור לבני ישראל אני ה’”, אני י-ה-ו-ה.
איז דא א פרשה וואס איז מפרש בפירוש אז ס’איז דא א נייע מדרגה [level], א נייע סארט ידיעה. אונז ווייסן נישט וואס דאס מיינט פונקטליך, “נודעתי”, וואס איז טייטש “נודעתי להם”, אבער עפעס א חילוק, עפעס א נייע שם, א נייע סארט שם פון דער אייבערשטער. מ’שטעלט זיך פאר אז די אבות האבן אויך געוואוסט דער זעלבער גאט, נישט פשט אז א-ל ש-די איז געווען עפעס אן אנדערער גאט, אבער עפעס א זאך וואס הייסט ה’, די א-ל ש-די, כביכול אין די לבוש, אין די אופן וואס הייסט א-ל ש-די, אזוי האט זיך דער אייבערשטער באוויזן.
“וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֶל מֹשֶׁה וַיֹּאמֶר אֵלָיו אֲנִי ה’”, אליהם באופן כללי. דער זעלבער גאט זאגט פאר משה: “דיר זאג איך אני ה’, אבער פאר אברהם אבינו האב איך עס נישט געזאגט”. דאס זאלסטו זאגן פאר די אידן, “אני ה’”.
און דאס איז דאס וואס ער זאגט, דאס איז די גאנצע וואס ער זאגט. “אני ה’”, און ממילא “והוצאתי אתכם” און “והצלתי אתכם”, די אלע ד’ לשונות של גאולה, די גאנצע בשורה וואס שטייט דא.
פרק ב: די שוועריגקייט אין פארשטיין די בשורה
און ס’איז דא א גרויסע שוועריגקייט צו פארשטיין וואס ער וויל פון אונז. אלע מפרשים, יעדער איינער זאגט זיך זיין פשט, וואס איז דער תכלית בכלל פון דעם גאנצן ענין?
* וואס איז א-ל ש-די?
* וואס איז שם הוי”ה?
* וואס איז דער שם אהי”ה וואס שטייט אין די פריערדיגע סדרה?
* וואס גייט דא פאר?
די אינטערעסאנטע זאך איז, אז נישט נאר די מפרשים האבן נישט פארשטאנען וואס איז דער ווילדער פסוק דא, נאר דער פסוק אליינס פארציילט אז די אידן האבן נישט פארשטאנען. דא די נעקסטע שטיקל שטייט: “וַיְדַבֵּר מֹשֶׁה כֵּן אֶל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וְלֹא שָׁמְעוּ אֶל מֹשֶׁה”.
זיי האבן נישט אויסגעהערט, זיי זענען נישט מקבל געווען, זיי האבן נישט דערהערט, זיי האבן נישט געוואלט זיך צו טון מאכן, זיי האבן נישט פארשטאנען וואס משה רבינו וויל פון זיי.
פארוואס? “מִקֹּצֶר רוּחַ וּמֵעֲבֹדָה קָשָׁה”. ס’איז געווען פונקט אזוי ווי אונז איז שווער צו פארשטיין וואס דער פסוק וויל פון אונזער לעבן האבן.
שטעלט זיך, מ’קען זאגן דרשות. רש”י זאגט א דרשה, צוויי דרשות זאגט רש”י. דער רמב”ן [רבי משה בן נחמן] זאגט א דרשה, אנדערע מפרשים זאגן זיך זייערע דרשות וואס ס’קען מיינען. ס’איז אלץ זייער פיין, אבער למעשה, ווען א איד מאכט אויף דער פסוק, און ער זעט ס’שטייט “אני ה’”, “וארא”, “לא נודעתי”, קיינער ווייסט נישט, מיר פארשטייען נישט. ועל זה נאמר, לקיים מה שנאמר, “ולא שמעו אל משה”. “וידבר משה כן אל בני ישראל ולא שמעו אל משה”. די אידן האבן אויך נישט פארשטאנען וואס ער וויל פון זיי.
אויב וועסטו פרעגן, פארוואס האבן זיי נישט פארשטאנען? פארוואס ווייסן מיר נישט וואס ער וויל פון אונז? זאגט דער פסוק א תירוץ: “מקוצר רוח ומעבודה קשה”. און דער פסוק באשולדיגט נישט די אידן, יא? זייער וויכטיג צו הערן. מיר האבן גערעדט לעצטע וואך אין די סדרה אז ס’שטייט אז דער אייבערשטער האט געזאגט פאר משה “ושמעו לקולך”. משה האט געזאגט “והן לא יאמינו לי”. האט דער אייבערשטער געגעבן אותות פאר משה אז זיי זאלן יא גלייבן, זיי זאלן יא הערן, שומע זיין, מאמין זיין. דאס איז בעצם דא די זעלבע איידיע.
פרק ג: די שאלה איז נישט אויב ס’איז דא א גאט, נאר “וועלכער” גאט
און דארט איז געווען עפעס אזוי ווי א משמעות אז ס’איז ריכטיג “ושמעו לקולך”, און מיר האבן קלאר געמאכט אז ס’איז נישט גענוג צו זאגן אז ס’איז א משל מיט א נמשל, אדער אז ס’איז דאס זעלבע “כמו שהוא למעלה כן הוא למטה”, פונקט אזוי ווי ביי א מענטש איז דא פארשידנארטיגע מדות, איז אויך ביי דער אויבערשטער. אדער די טיפערע זאכן וואס די מקובלים זאגן, אז א מענטש פירט זיך אין די מדות החסד איז ער מעורר ביי דער אויבערשטער די מדות החסד.
זאגט דער רמב”ן: וועלכע מדה, וועלכע ספירה [התגלות אלוקית] דער אייבערשטער ווייזט זיך? נו נו, ס’איז וויכטיג פאר די מקובלים אפשר וואס דארפן מכוון זיין על פי זייערע שמות. וואס גייט עס מיר אן? ס’איז נישט אזוי וויכטיג? ניין, ס’גייט זייער שטארק אן.
ס’איז זיכער אז אפילו אויב מען לערנט אז דער פשט איז אזוי ווי דער קבלה פשט וואס דער רמב”ן לערנט, אז די שאלה איז קיינמאל נישט חלילה געווען צו ס’איז דא א גאט. די שאלה איז געווען:
* וועלכע סארט גאט?
* וועלכע סארט שם האט דער גאט?
* וויאזוי רופט מען דעם גאט?
* וואס מיינט דאס דער גאט?
* וועלכע מדה פון גאט איז געווען נתגלה געווארן אין די צייטן?
דארף מען פארשטיין אז די מעשה שבו איז נאך אלץ דער פשוט’ער פשט פון דער מעשה. אין אנדערע ווערטער, אויב מען קומט צו זאגן פאר א איד – און איך זאג ווייטער די צווייטע צד אויך – אויב מען קומט צו זאגן פאר א איד, “איך וויל דיר פארציילן אז ס’איז דא א גאט”. זאל קיינער נישט מיינען אז דאס מיינט אז מען האט געמיינט ביז יעצט אז ס’איז נישט דא קיין גאט.
אין אנדערע ווערטער, אפילו א איד לעבט טאקע, אפילו אזא מענטש לעבט טאקע, ער לעבט אין אזא וועלט וואס איז א וועלט אזוי ווי די וועלט זעט אויס א גאנצע וואך. ס’איז נישט קיין וועלט וואו ס’איז דא א דעם א גאט. קומט מען און מ’וויל אים פארציילן אז ס’איז דא א גאט. אדער א איד וויל תשובה טון, ער וויל תשובה טון, ער וויל זאגן, “איך האב געלעבט אן א גאט, איך האב פארגעסן, ‘פֶּן תִּשְׁכַּח אֶת ה’ אֱלֹקֶיךָ’, איך וויל דיך דערמאנען”.
זאל ער נישט מיינען אז דאס מיינט אז ער האט נישט געהאט קיין גאט ביז יעצט. אן א גאט? אויב ס’איז נישט דא אזא זאך וואס הייסט א גאט, וואס ער איז דער שורש, דער סיבה, יא, שורש השורשים, דער קיום פון די מציאות, זאגסט אז ס’איז נישט דא קיין גאט? זאגסט אז ס’איז נישט דא קיין מציאות! איך האב נישט וואס צו רעדן.
אלא מאי? האסט נישט געהאט קיין נאמען פון גאט! אה, דאס קען יא זיין! דאס מאכט סענס! ס’איז דא זייער אסאך בחינות, זייער אסאך שמות. ס’איז דא דער שם וואס הייסט א-ל ש-ד-י. איך ווייס נישט פונקטליך וואס ס’מיינט דעם א-ל ש-ד-י, אבער ס’איז זיכער עפעס ווייניגער ווי שם הוי”ה.
פרק ד: משל לחיי היום-יום – צווישן אמונה און השגה
און דאס איז די זעלבע זאך, ווען ס’קומט צו א איד און מ’זאגט אים, “איך וויל דיר מגלה זיין אלוקות”.
ערנסט? [Seriously?] יא, ס’קומט אמאל א חסידישער איד, ער קומט אריין אין א ליטווישע שול, א מתנגד’ישע שול, ער גייט זיי מגלה זיין אז ס’איז דא א גאט אויף די וועלט. יא, ארויס פון זינען, זיי ווייסן נישט אז ס’איז דא א גאט אויף די וועלט? אה, וואדע ווייסן זיי. און נישט נאר די ליטוואק ווייסט. אפילו א גוי ווייסט, אפילו אן אפיקורס ווייסט, יעדער איינער ווייסט, אויף וויפיל ער לעבט, אויף וויפיל עס איז דא אן עקזיסטענץ [existence], עס איז דא עפעס א גאט.
דאס איז נישט די שאלה. די שאלה איז וואס איך מיין צו זאגן ווען איך וויל דיר זאגן אז איך בין מגלה אז ס’איז דא א גאט. מיין איך צו זאגן אז ס’איז דא אן אנדערע סארט גאט ווי דו האסט געמיינט אז ס’איז דא.
ס’איז דא דעות, אפילו דעות וואס א מענטש קען זיין פארשלאפן, א מענטש קען לעבן “ישנים כל ימיהם ומכלים שנותיהם בהבל וריק”, אדער מ’איז עוסק בצורכי חיי שעה, מ’איז א גאנצע וואך ביזי על המחיה ועל הכלכלה, און פארדרייט זיך, דער קאפ איז נישט דא און נישט דארט, מען ווייסט אליינס נישט וואו ס’איז, ערגעץ צווישן איראן און טשיינע און גרינלאנד, דארט איז דער קאפ א גאנצע וואך.
קומט א איד און ער זאגט, “רבותי, אני ה’”. “לְכוּ נְרַנְּנָה לַה’ נָרִיעָה לְצוּר יִשְׁעֵנוּ”. אזוי קומט דער בעל תפילה, ער קומט פרייטאג נאכמיטאג, און ער זאגט, “רבותי, בֹּאוּ נִשְׁתַּחֲוֶה וְנִכְרָעָה נִבְרְכָה לִפְנֵי ה’ עֹשֵׂנוּ”.
ער זאגט, וואס איז געווען ביז יעצט? ביז יעצט איז אויך געווען א גאט. ביז יעצט איז אויך געווען. מ’טאר נישט חס ושלום מיינען, מ’טאר נישט נישט ירא שמים זיין און מיינען אז ביז יעצט איז נישט געווען קיין גאט. דאס איז כמעט ווי אן אפיקורסות, צו זאגן אז ס’איז געווען א מצב אן קיין גאט. ניין, ס’איז געווען אן אנדערע גאט. ס’איז געווען אן אנדערע שם. ס’איז געווען א שם א-ל ש-די, עפעס א וואכעדיגע שם, עפעס א וואכעדיגער גאט, עפעס א וואכעדיגע בחינה.
יעצט אז איך קום דיר פארציילן א נייע מדרגה, וואס איז אמת, כביכול, דער יתרון פון שם הוי”ה ביז שם א-ל ש-די איז אזוי ווי דער יתרון פון א מאמין ביז אן אטעאיסט. ס’איז אזא חילוק. ס’איז אזא חילוק צווישן איינער וואס ווייסט דעם ריכטיגן שם, אדער א העכערע שם, אדער א מער כולל’דיגע שם, און איינער וואס ווייסט אן אנדערע שם, נאר דעם שם אלקים, נאר דעם שם אלקים אן די עינים ההם וואס איז אראפגעקומען. ס’איז אזוי א גרויסער חילוק פון צו זיין א מאמין ביז צו זיין אן אטעאיסט.
ער קען אהיימקומען צו זיין אומגלויביגער און זאגן, “איך האב אנטדעקט [discovered] אז ס’איז דא א גאט.”
“האסט עס נישט געוואוסט?”
“יא, איך האב נישט געוואוסט.”
אבער מ’דארף וויסן אז על פי די אמת איז דער רמב”ן גערעכט. על פי די אמת, מצד די הסתכלות פון די מקובלים אדער פון די חסידישע ספרים, וואס זענען זיכער אזוי, איז ש-ד-י אויך געווען א גאט. נו וואס? ס’איז געווען אן אנדערער גאט. ס’איז געווען א נידעריגערע [lower] בחינה, כביכול, פון גאט. מ’דארף וויסן וואס מיינט א נידעריגערע בחינה, אבער אן אנדערע בחינה פון גאט. א-ל ש-די, א שם אלקים, אן אנדערע שם.
אזוי ווי דער רמב”ן זאגט, פרעה האט נישט געוואוסט “מי ה’”, אבער ער האט יא געוואוסט האט ער געזאגט “אלא אצבע אלקים היא”. איך האב גערעדט די גאנצע צייט, “האחר יד אלקים לעשות כזאת?” האט יוסף געזאגט פאר פרעה. פרעה האט געזאגט, “ווער איז אלקים?” ער ווייסט יא עפעס א שם, ער ווייסט יא די שם אלקים, ער ווייסט נאר נישט די שם הוי”ה. אקעי, אונז זענען אויך אין אזא סיטואציע. דאס איז די ערשטע זאך וואס מ’דארף געדענקען.
יעצט וויל איך ווייטער ממשיך זיין, וואס איז די טייטש אז אונז זענען מצדיק דעם איד? דאס קודם כל וויל איך זאגן, די ערשטע הצדקה האט ער בכלל געזאגט אז מ’זאגט אז א איד הערט נישט.
דאס איז דער צווייטער טייל פונעם שיעור אויף פרשת וארא. דער טייל באהאנדלט די טיפע חילוקים צווישן די מדרגות פון ידיעת השם, די לימוד זכות אויף כלל ישראל פארוואס זיי האבן נישט געקענט הערן צו משה, און די ריכטיגע טייטש פון גאולה און אמונה.
—
פרק ה: די מדרגה פון ידיעת השם – צווישן “אלקים” און “הוי”ה”
עס איז דא א גרויסער חילוק פון זיין א מאמין ביז זיין אן אתאיסט. א מענטש קען אהיימקומען צום פשוט’ן מענטש און זאגן: “איך האב אנטדעקט [discovered] אז עס איז דא א גאט. האסט עס נישט געוואוסט?”
ענטפערט יענער: “יא, איך האב נישט געוואוסט.”
אבער מען דארף וויסן, אז על פי האמת איז דער רמב”ן גערעכט. על פי האמת, מצד די הסתכלות פון די מקובלים אדער פון די חסידישע ספרים – וואס זענען זיכער אזוי – איז דער אמת אז ער האט עס אויך געוואוסט. נאר וואס? עס איז געווען אן אנדערער גאט. עס איז געווען א נידעריגערע בחינה [lower level], כביכול, פון גאט.
וואס מיינט א “נידעריגערע בחינה”? עס מיינט אן אנדערע בחינה פון גאט: אן “א-ל ש-די”, א שם “אלקים”, אן אנדערער שם.
אלזא, ווי דער רמב”ן זאגט: פרעה האט נישט געוואוסט “מי ה’”, אבער ער האט יא געוואוסט [פון אלקות], ער האט יא געזאגט “אֲשֶׁר הָאֱלֹהִים עֹשֶׂה הִרְאָה אֶת פַּרְעֹה” (בראשית מא, כח). ער האט גערעדט א גאנצע צייט, יוסף האט געזאגט צו פרעה: “אַחֲרֵי הוֹדִיעַ אֱלֹהִים אוֹתְךָ אֶת כָּל זֹאת” (בראשית מא, לט). פרעה האט נישט געפרעגט “ווער איז אלקים?”. ער ווייסט יא עפעס “השם”, ער ווייסט יא דעם שם “אלקים”, ער ווייסט נאר נישט דעם שם “הוי”ה”.
אקעי, אונז זענען אויך אין אזא סיטואציע [מצב]. דאס איז די ערשטע זאך וואס מען דארף וויסן.
פרק ו: “ולא שמעו אל משה” – א לימוד זכות אויף כלל ישראל
יעצט, לאמיר ווייטער ממשיך זיין. וואס איז דער טייטש אז אונז זענען מצדיק דעם איד?
קודם כל וויל איך זאגן די ערשטע זאך: ווען מען זאגט אז א איד הערט נישט – עס קומט צו אידן א בעל דרשן און ער זאגט: “מען הערט מיך נישט אויס, מען הערט נישט וואס איך וויל”. מען רעדט דאך פאר א מענטש פאר זיך. דער משל איז אלעמאל, אז עס קומט א פסיכיאטער אין שטאט און ער זאגט דאס. אדער א מענטש פאר זיך, א מענטש קומט שבת, ער קומט און ליינט קריאת שמע שעל המטה, קריאת שמע של בוקר, קריאת שמע בערב, עפעס א זמן וואס ער קומט צו זיך – “בֹּא אֵלָיו”, און ער הערט דעם “וַיֹּאמֶר לוֹ אֵין אֱלֹהִים”.
וואספארא רעאקציע [response] באקומט ער? צו וועמען רעד איך דא? צו אן אפיקורס? צו מיר אליין? צו עפעס א נבל, ווי דער פסוק זאגט “אָמַר נָבָל בְּלִבּוֹ אֵין אֱלֹהִים” (תהלים יד, א)? עפעס אזא זאך?
זאגט דער פסוק: ניין, ניין, ניין. “וְלֹא שָׁמְעוּ אֶל מֹשֶׁה מִקֹּצֶר רוּחַ” (שמות ו, ט).
* זיי זענען מאמינים: קודם כל, זיי האבן א גאט. זיי זענען מאמינים בני מאמינים. אויב האסטו געמיינט אז טאקע זיי זענען נישט קיין מאמינים – אוודאי “ושלום עליך”.
* די סיבה פארן נישט הערן: דו הערסט דא אזא סארט גאט, וואס איז געווען פאר “קוצר רוח”. אזא סארט בחינת הנהגה, אזא סארט בחינת פארבינדונג [relation] מיט גאט, וואס איז נישט גערעדט, נישט געטראכט, נישט פארשטאנען קלאר.
עס איז דא אזא גרויסע מלחמה צווישן “אזא סארט גאט” [פון גלות/הסתר]. ווען נישט יענער סארט גאט, וואלט נישט געקענט זיין דער צווייטער סארט גאט [פון גאולה/הוי”ה].
אה, דו ווילסט אים אויסלערנען שם הוי”ה? דו ווילסט אים אויסלערנען א העכערע מדרגה [level]? לאזט אים הערן עפעס, לאזט אים פארשטיין די פשוט’ע זאך. אין אנדערע ווערטער: דו ווילסט ארויסנעמען דעם איד פון מצרים.
מהות שם הוי”ה: “נודעתי” ולא “הודעתי”
וואס מיינט עס דען א “גרעסערע לעוועל” אין אלוקות? דאס וואס עס איז דא א שם הוי”ה.
זאגט רש”י: “לֹא הוֹדַעְתִּי אין כתיב כאן, אלא לֹא נוֹדַעְתִּי”.
איך מיין נישט צו זאגן א “דבר תורה”. א דבר תורה קען יעדער איינער זאגן, יא? א דבר תורה קאסט נישט קיין געלט.
וואס איז דער חילוק?
* “הודעתי” (להודיע ולא יודע): עס הענגט א צעטל אויפ’ן וואנט, יא, שם הוי”ה הענגט – “שִׁוִּיתִי ה’ לְנֶגְדִּי תָמִיד”. עס מאכט נישט נשמע און נישט נראה.
* “נודעתי”: וואס מיינט אז עס איז דא שם הוי”ה אויף די וועלט? “לָכֵן אֱמֹר לִבְנֵי יִשְׂרָאֵל אֲנִי ה’”. עס מיינט דאך… דער פסוק איז זיך מפרש, יא? דו ווילסט וויסן וואס איז דאס שם הוי”ה? משה פרעגט: “מַה שְּׁמוֹ מָה אֹמַר אֲלֵהֶם?” (שמות ג, יג). זאגט דער אייבערשטער, איך וועל דיר זאגן: “אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה… שְׁלָחַנִי אֲלֵיכֶם… לֵךְ וְאָמַרְתָּ אֶל זִקְנֵי יִשְׂרָאֵל”.
דאס איז דער המשך פון דעם פירוש השם. מען דארף נישט וויסן קיין נייע פשט. איך זאג טייטש אין פסוק. איך מיין, עס איז פשוטו של מקרא, און עס איז אויך על פי קבלה, און עס איז אויך על פי חסידות, און עס איז אויך על פי יעדע מדרגה [level] וואס קען נאר זיין.
פרק ז: שם הוי”ה איז די גאולה בפועל
עס שטייט אין דעם פסוק: “אֲנִי ה’” – דאס איז דער שם, עד כאן איז קדושת השם.
דערנאך שטייט: “וְהוֹצֵאתִי” – דאס איז וואס דער שם גייט טון, דאס איז כביכול פעולותיו.
פארשטייט דאך יעדער איינער אז עס איז נישט ריכטיג [צו מאכן אזא טיילונג]. מיר האבן גערעדט אמאל באריכות בשם רבי יוסף ג’יקטיליא [בעל שערי אורה], אז אין די תורה איז לכאורה דא “שמות” און “אנדערע ווערטער”, אבער די אמת איז אז די אנדערע ווערטער זענען אויך שמות. דאס איז א וועג פון מפרש זיין יענע זאך.
יעדער ווייסט אז דער שם, אפילו שם הוי”ה, איז אויך – זאגן די מקובלים – א פעולה. עס איז נאר א סארט פעולה וואס גיבט ארויס א פעולה של דעת. (עס איז דא א מחלוקת צי מען קען רופן שכל אדער דעת א “פעולה”, אבער די מקובלים, לאמיר זאגן אז זיי רופן עס א פעולה).
אבער די “וְהוֹצֵאתִי אֶתְכֶם” איז א חלק פון דעם שם! עס איז נישט אמת’דיג דא א חילוק פון דעם ווארט “הוי”ה” און די ווערטער “וְהוֹצֵאתִי אֶתְכֶם”. דאס איז נאך א פירוש אויף דעם.
* דער עצם הכרה – רופט מען הוי”ה.
* די זאך וואס גיבט ארויס די הכרה, וואס ברענגט די הכרה – דאס וועט מען רופן “וְהוֹצֵאתִי אֶתְכֶם”.
עס זאל זיין אזוי. אבער דאס איז דער פירוש. וואס טייטש הוי”ה? הוי”ה איז דער טייטש: “וְהוֹצֵאתִי אֶתְכֶם, וְהִצַּלְתִּי אֶתְכֶם, וְגָאַלְתִּי אֶתְכֶם, וְלָקַחְתִּי אֶתְכֶם, וְהֵבֵאתִי אֶתְכֶם, וְהָיִיתִי לָכֶם לֵאלֹהִים”. דאס איז דער טייטש פון “אֲנִי ה’”. פחות מזה – האסטו נישט פארשטאנען.
די טענה פון די אידן: “מיר דארפן נישט קיין דרשות”
יעצט, אויב אזוי, קומט משה און ער וויל זאגן פאר די אידן א גאנצע מעשה “אֲנִי ה’”.
זאגן די אידן פאר משה: “טו מיר א טובה, לייז אונז אויס – וועט מען זען אז עס איז דא ‘אֲנִי ה”. ביז דערווייל ווילסטו איך זאל הערן? איך זאל הערן א שיינע שיעור? מיר זענען געקומען דא הערן א דרשה? פארוואס נישט? מיר דארפן נישט קיין דרשה. מיר האבן גענוג דרשות. מיר דארפן נישט קיין דרשות. מיר זענען נישט אין א סיטואציע פון הערן דרשות יעצט.”
דיין דרשה איז דאך דער עצם [הגאולה], דאס איז דאך דיין דרשה! וואס איז דיין דרשה, משה? דו זאגסט: פאר די אבות האב איך געזאגט שיינע דרשות. “הוֹדַעְתִּי לָהֶם”, איך האב זיי געזאגט: עס גייט זיין, עס איז דא אזא בחינה, עס איז דא אזא ענין. זייער גוט און זייער פיין.
אבער דער שם הוי”ה מיינט נישט אז עס איז דא “אזא ענין”. דער שם הוי”ה מיינט אז עס איז טאקע אזוי, אז עס איז געשען, אז עס לעבט!
נו, ווען לעבט עס? לעבט עס דען יעצט? זיי זענען דאך דא אין מצרים.
פרק ח: דער עומק פון “קוצר רוח” – גלות הדעת
און איינער וועט זאגן: “אין מצרים קען מען אלץ פארשטיין”. וואס הייסט? דער אייבערשטער האט דאך גערעדט צו משה ווען די אידן זענען אין מצרים.
אה, דא דארף מען פארשטיין א וויכטיגע זאך. עס איז נישט די זעלבע. עס איז דא צוויי לעוועלס [מדרגות]. מען קען זאגן: עס איז דא די שם הוי”ה, און עס איז דא די *רעדן* פון די שם הוי”ה. זייער אן אינטערעסאנטע זאך.
קודם דארף מען פארשטיין וואס טייטש “קוצר רוח”.
* רש”י: זאגט רש”י: יא, אזויווי א מענטש וואס איז פאר’סם’עט און ער אטעמט קורץ. די אפאזיט [היפך] פון “קוצר רוח” איז “ארך רוח”.
* פשטות: אין אנדערע ווערטער, וואס טייטש “קוצר רוח”? “וּמֵעֲבֹדָה קָשָׁה”. דאס איז קיין פשטות. “מעבודה קשה” – מען ארבעט שווער. מען ארבעט שווער, איז דאך די היפך פון “אֲנִי ה’”.
* חסידות און קבלה: וואס מיינט “קוצר רוח”? אלע חסידישע ספרים זאגן אז עס איז דא א גלות רוחני, א גלות פנימי, א גלות הדעת, א גלות הדיבור.
מיר גייען רעדן א מינוט מקורות פון אין זוהר דא. וואו שטייט אין די תורה “גלות הדעת”? וואו שטייט אין די תורה אז עס איז געווען אין מצרים א קטנות הדעת? פשוט שטייט לכאורה נאר אז עס איז געווען די צרות, די שיעבוד מצרים איז געווען. וואו שטייט די ענין פון דעת? וואו שטייט די ענין פון חסרון דעת, חסרון אמונה, חסרון הכרה? וואו שטייט?
עס שטייט אין דעם פסוק: “וְלֹא שָׁמְעוּ אֶל מֹשֶׁה מִקֹּצֶר רוּחַ”.
וואס איז דאס קוצר רוח? קוצר רוח איז די טייטש: ער האט נישט קיין ישוב הדעת.
פארוואס האט ער נישט קיין ישוב הדעת? ער איז אליין שולדיג? פארוואס האט ער נישט קיין ישוב הדעת? ווייל ער איז אין מצרים, ריבונו של עולם!
צו זאגן מען קען זיך מתיישב בדעת זיין? עס שטייט דאך אין אלע ספרים, א איד קען אלעמאל זיך מתיישב בדעת זיין? ער קען נישט. ער קען – אבער ברוחניות. דאס האבן זיי שוין געטון לעצטע וואך: “וַיִּשְׁמְעוּ לְקֹלֶךָ… וַיַּאֲמֵן הָעָם… וַיִּקְּדוּ וַיִּשְׁתַּחֲוּוּ” (שמות ד, לא). מען האט שוין אלעס געטון, מען האט שוין פארשטאנען זייער גוט.
קוצר רוח = קוצר מדרגת משה
פארדעם איז דאך געווען משה רבינו. משה רבינו איז געווען.
דער זוהר זאגט: “מִקֹּצֶר רוּחַ” – די פשט איז “מקוצר מדרגת משה רבינו”. משה רבינו’ס מדרגה איז “רוח”.
יעדער איינער ווייסט דא: אש, מים, רוח – עס איז כנגד חסד, גבורה, תפארת.
* אש איז גבורה.
* מים איז חסד.
* און רוח איז תפארת.
משה, וואס ער איז אריינגענומען אין די מדת התפארת, קומט אויס אז די “רוח” איז דאס משה אליינס. “מִקֹּצֶר רוּחַ” – די רוח אליינס איז געווען געפערליך. רוח של מלך המשיח, די רוח, די ספיריט [spirit] פון “וְנָתַתִּי בָכֶם רוּחַ וִחְיִיתֶם” וואס שטייט ביי יחזקאל (לז, יד). דאס איז די רוח.
נו, “מִקֹּצֶר רוּחַ” שטייט “מקוצר משה”. וואס איז קוצר משה? משה איז דא, יא. די רוח אליינס איז ער איז גוט. די רוח, “וְרוּחַ אֱלֹהִים מְרַחֶפֶת עַל פְּנֵי הַמָּיִם”, זייער גוט, זייער זיס.
אבער אז די רוח זאל אריינגיין – עס שטייט דאך “וְנָתַתִּי בָכֶם רוּחַ וִחְיִיתֶם”, אז די רוח זאל באלעבן, אז די רוח פון יובל, פון בינה, זאל באלעבן די רוח פון מלכות, די רוח תתאה, די רוח שלמטה, “וַיִּפַּח בְּאַפָּיו נִשְׁמַת רוּחַ חַיִּים” – דאס איז נישט געווען. עס איז דא א קוצר רוח.
דאס איז אז עס איז דא א גלות. לאמיר זאגן, מען קען זיך מתבודד זיין, זייער גוט. דעמאלטס קען מען פארשטיין אזוי ווי בחינת האבות. די אבות האבן אויך געווען פאר די גאולה, זיי האבן פארשטאנען אז עס קען זיין א גאולה, עס גייט זיין א גאולה, די תקווה איז א גאולה. עס איז זייער שיין, עס איז זייער פיין, עס איז זייער וויכטיג, עס העלפט זייער שיינע חיזוק. (מען האט גערעדט לעצטע וואך צי מען דארף חיזוק בכלל, אבער עס איז זייער שיין און פיין).
אבער די עצם צו פארשטיין איז נישטא. קיין וועג צו מסביר זיין פאר די אידן – נאר ארויסנעמען. “וִיצְאוּ וְיִשְׁכֹּן”, דעמאלטס “וִידַעְתֶּם כִּי אֲנִי ה’”. אזוי ווי עס שטייט “וַיַּאֲמִינוּ בַּה’ וּבְמֹשֶׁה עַבְדּוֹ” נאך יציאת מצרים.
פרק ט: אמונה אין צייטן פון הסתר פנים – א קריטישער בליק
די נפקא מינה פון דעם להלכה למעשה, וואס איך מיין צו זאגן דא, איז זייער פשוט.
מען זאגט זייער אסאך דרשות אז עס איז דא א זאך וואס הייסט “הסתר פנים”. יעדער איינער זאל זיך מסביר זיין און פארשטיין וואס די הסתר פנים באשטייט פון, לויט זיין דרך. און מען דארף זיך מחזק זיין, מען דארף גלייבן “וְאָנֹכִי הַסְתֵּר אַסְתִּיר”, א איד דארף גלייבן אין גאט אפילו אזוי, און דאס איז די גרויסע התגברות.
דאס איז זייער שיין און זייער “קיוט” [זיס/נחמד]. אבער קיין טענות קען מען נישט האבן אויף א איד. נישט נאר קיין טענות קען מען נישט האבן – אביסל, צומאל [sometimes] ווען מען איז מדגיש צו פיל, מען רעדט צו פיל פון די גרויסע מדרגה פון “וַיַּאֲמֵן הָעָם” בגולה – לאזט מען נישט דעם משיח’ל קומען.
דער משל פונעם עני און דעם צדיק
דאס הייסט, אדער צו זאגן אז א איד איז אין א סיטואציע פון הסתר פנים, ער האט נישט קיין געלט. געלט איז א גרויסע גילוי פנים, “וּבֵרַכְךָ ה’ בְּמָמוֹן”, ער האט נישט קיין געלט.
קומט ער צו א צדיק, און דער צדיק זאגט: “זיי מיר געוואר אלוקות אין די סיטואציע [מצב], גלייב אז דער אייבערשטער האט נישט געוואלט זאלסט האבן געלט, דער אייבערשטער וויל דו זאלסט נישט האבן קיין געלט.”
זאגט דער איד: “צדיק, רבי לעבן, איך גלייב שוין, מאמינים בני מאמינים. פארוואס זאגסטו דאס נישט פאר א שונא ישראל? פארוואס קומסטו זיך אן אויף מיר? וואס גייט דא פאר? דו מיינסט אז מיין פראבלעם איז אז איך גלייב נישט? מיין פראבלעם איז אז איך זע נישט! און די ‘זען’, דאס איז דאך די גילוי אלוקות.”
אז א איד זאל יא האבן געלט, דאס איז דאך דער טייטש שם הוי”ה. שם הוי”ה איז נישט דער טייטש אז דער אייבערשטער קען געבן געלט און ער וויל נישט. דאס איז דער טייטש שם “אלקים”, דאס איז געווען אין גלות מצרים אויכעט.
די גדר פון שם הוי”ה איז אז עס איז קלאר, אז עס איז געווארן ביי די מציאות הגאולה איז נתגלה געווארן שם השם, “וִידַעְתֶּם כִּי אֲנִי ה’”.
דו ווילסט מיר זאגן אז עס איז דא אמת’דיג אויכעט פארדעם, “וזכני להיות בריא ושלם וכו’”? דאס איז די שם, עס איז אלעמאל געווען יענע שם, קיינער איז נישט אפגעפרעגט אין דעם. אויב איז מען אפגעפרעגט איז מען דאך נאך אלץ השם. דו ביסט השם. וואס הייסט פקפוק באמונה? דאס איז די שם אלקים. שטייט אין אריז”ל, “העלם טהרת דבי איידן”, די שם אלקים א-ל-מ, דאס איז די שם. פרעה האט אויך געוואוסט די שם. די שם איז די שם וואס זאגט “מי ה’”. דער כפירה איז אויך דער אייבערשטער.
דאס איז נישט געווען מיין חידוש, איך האב נישט געדארפט פארציילן דאס, איך האב געדארפט דאס נאך ארויסנעמען.
וועגן דעם אן אמת’דיגער רבי, א וויכטיגע זאך, אן אמת’דיגער רבי, אן אמת’דיגער משה – דאס איז דאך געווען די מדרגה פון משה – ווען דאס איז משה רבינו האט געזאגט פאר’ן אייבערשטן: “אֲדֹנָי לָמָה הֲרֵעֹתָה לָעָם הַזֶּה לָמָּה זֶּה שְׁלַחְתָּנִי” (שמות ה, כב).
וואס הייסט? איך האב דאך געגעבן חיזוק פאר אידן, וואס האב איך זיי צוגעזאגט? זיי גלייבן דאך, זיי האבן נישט קיין כח מער צו גלייבן, זיי האבן געהאט טענות – אבער זיי גלייבן.
שיעור אויף פרשת וארא – חלק ג’
נושא: סוד “ערל שפתים” – גלות הדיבור והתיקון במתן תורה
—
פרק י: דער טיפער באדייט פון “ערל שפתים” און דער קל וחומר
מגיד שיעור:
און דאס וואס איך בין “עֲרַל שְׂפָתַיִם” [מיט פארשטאפטע ליפן], דו זעסט דאך אליינס די גלות. פארוואס בין איך ערל שפתים? לאמיר טראכטן. יא, ס’איז דא מעשיות, משה איז געווען ערל שפתים פיזיש, מ’קען דאס גוט רעדן, זאל זיין אזוי. אבער וואס איז די עצם “ערל שפתים” פאר משה?
זאגט דער זוהר הקדוש: פארוואס בין איך ערל שפתים? ווייל ס’איז גלות.
ס’איז געקומען משה און ער זאגט: “נעם ארויס די אידן פון מצרים”. מ’קען דאס ארויסזאגן? מ’קען זאגן אזעלכע ווערטער? די אידן זענען אין מצרים דא פאר צוויי הונדערט יאר, און מ’ארבעט יעדן טאג. ס’איז געווען אסאך הבטחות שקר; ס’איז געווען די בני אפרים וואס מ’זאגט אז מ’גייט ארויסגיין [און ס’איז דורכגעפאלן]. מ’האט שוין געהערט די אלע מעשיות.
ס’קומט איינער, ער זאגט: “רבותי, איך קום צו פרעה, ‘שַׁלַּח אֶת עַמִּי’”. דאס איז געקעקעצט! קען מען זאגן אזא זאך “שלח את עמי”? מיט אהרן קען מען אונז זאגן?
משה זאגט פאר’ן אייבערשטן א קל וחומר: “הֵן בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לֹא שָׁמְעוּ אֵלַי וְאֵיךְ יִשְׁמָעֵנִי פַרְעֹה” – די אידן האבן מיך נישט געהערט, איז א קל וחומר אז פרעה וועט נישט הערן.
פרעגן דאך אלע מפרשים, וואס הייסט א קל וחומר? די אידן זענען דאך אין עבודה קשה, אבער פרעה איז נישט אין עבודה קשה!
פארשטייט זיך אז יעדער איינער אליינס פארשטייט דעם פשט פון קל וחומר, אזוי זאגן מפרשים: די אידן איז דאך די בשורה לטובתם, פרעה איז דאך לרעתם. אבער איך זאג דיר די ווערטער: פרעה איז שוין איינמאל “עבודה קשה”. פרעה איז דער שפיץ עבודה קשה! פרעה איז דער שטיקל קליפה וואס זאגט “מִי ה’ אֲשֶׁר אֶשְׁמַע בְּקֹלוֹ”.
פאר די אידן האסטו דאס נישט געקענט זאגן ווייל זיי זענען נאך “שרוי במצרים” [פארזינקען אין מצרים], גייסטו פאר פרעה קענען זאגן? די אידן האבן נאך יא אביסל אמונה, זיי האבן שוין געגלייבט. איך קען זאגן פאר די אידן, זאגן זיי יא, שיין, זיי זענען מסכים. בדרך כלל, שכל’דיגערהייט, זענען זיי מסכים מיט די אידן. אבער איך קום פאר פרעה, ער איז אפילו נישט מסכים בדרך כלל, שכל’דיגערהייט, יא? ער וויל פאר פרעה אויסהערן?
זאגט אים דער אייבערשטער, וואס איז דער אייבערשטער’ס תירוץ? “גיי צו פרעה”. אקעי, אהרן וועט גיין. אבער וואס איז אמת’דיג די תירוץ?
די תירוץ איז: דו ביסט גערעכט. אויסער “ערל שפתים” וועסטו נאר ווערן ווען דו גייסט ארויס פון מצרים. פאר דעם – טו! אזוי ווי ס’שטייט ביי יציאת מצרים, ביי קריאת ים סוף: “מַה תִּצְעַק אֵלָי דַּבֵּר אֶל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וְיִסָּעוּ”. דו האסט א פראבלעם, דו שרייסט דא, דו האסט דאך שווערע גלות – פאר! דו האסט עס צו טון. דו האסט עס צו טון אז ס’זאל ווערן כפשוטו דעם שם, ס’זאל ווערן די זאך.
—
פרק יא: סוד ה”קול” וה”דיבור” לויט’ן זוהר
מגיד שיעור:
אזוי איז דער זוהר הקדוש מסביר. דאס וואס איך האב פריער געזאגט וועגן דעם “קוצר רוח”, איז דער זוהר מסביר וואס איז דאס “הֵן אֲנִי עֲרַל שְׂפָתַיִם”, און ער פרעגט דעם קשיא וואס איך האב שוין פריער געזאגט.
זאגט דער זוהר אזוי:
* ס’איז דא א בחינה וואס הייסט קול.
* ס’איז דא א בחינה וואס הייסט דיבור.
קול הייסט די רוח. ווען א מענטש רעדט איז דא די רוח, די ווינט, די לופט – פון דעם ווערט דער קול.
דערנאך איז דא דיבור. דיבור איז די טייטש, די חיתוך הדיבור וואס די מוצאות הפה מאכן פון דעם לופט; פון דעם ווינט מאכן זיי א דיבור.
און יעדער איינער פארשטייט אז ביידע דארפן זיין. אויב א מענטש וויל רעדן הויך למשל, אדער האבן א גוטן קול, דארף ער האבן:
1. א גוטע רוח, א גוטע קנה [windpipe] וואס ברענגט ארויס די לופט, און ארויסשיקן גוט לופט.
2. און ער דארף אויך קענען גוט “ארטיקולעיטן” [חותך זיין די ווערטער], צו צעטיילן דעם רוח און מבטא זיין ביטוי שפתים ארויסצונעמען פון דעם.
דא קען מען זען זייער שיין די דיוק:
פריער [אין פרשת שמות] האט משה געזאגט “כְבַד פֶּה וּכְבַד לָשׁוֹן”.
* פה – דאס איז אפשר די גאנצע מויל.
* לשון – טייטש די צונג.
זייער שיין, ס’איז מער פנימי אין די פה. קען זיין אז אין דעם לעוועל האט מען שוין געלייזט [solved] די פראבלעם. משה האט נישט געקענט בכלל דערהערן די קול, משה האט עס דערהערט, פארקערט, אזוי האט ער עס דערהערט ווייל ער איז געגאנגען צו די קול, ער איז געגאנגען מער נפשיות, ער האט געקענט פארשטיין עפעס.
יעצט [אין פרשת וארא] זאגט משה: “עֲרַל שְׂפָתַיִם”.
* שפתים – טייטש די ליפן.
ליפן איז די טייטש, די מערסטע “אויטסייד” [חיצוניות], היינו מוצאות הפה, די מערסטע אן “אויטסייד” זאך איז די ליפן. משה זאגט זייער שיין: אבער ס’דארף זיין אינדרויסן, דו דארפסט קענען זען, יא, “ליינט מיינע ליפן” [read my lips] – מיינע ליפן זענען פארשטאפט, זיי זענען פארשטאפט.
דא זאגט דער זוהר:
* משה איז די בחינת קול, וואס מיר האבן גערעדט אז קול הייסט תפארת.
* דיבור הייסט די בחינת מלכות.
יעדער איינער פארשטייט די “איידיע” דא: מלכות איז די טייטש אז ס’געט ארויס בפועל ממש, ס’איז “ארטיקולעיטס” [ברענגט קלאר ארויס], ס’געט ארויס וואס די קול טוט, ס’צעטיילט וואס די קול טוט, ס’מאכט אים א זאך בפועל ממש.
זאגט דער זוהר: די דיבור הייסט די שכינה. זייער אינטערעסאנט, אזוי ווי חכמים זאגן “על פי הדיבור”. יא, יעקב איז געגאנגען ארויף “על פי הדיבור”. “על פי הדיבור” מיינט “על פי דבר ה’”, ס’איז א לשון חז”ל איז פשוט “על פי הדיבור”, אבער מ’זאגט אז ס’איז אפשר “על פי דבר ה’”. אבער דיבור איז די טייטש דבר ה’, די קול, די נבואה וואס האט אזוי געזאגט. אבער ס’הייסט דיבור איז אז יעדער דיבור אמת’דיג איז דאס די איידיע, דאס איז די בחינה וואס מ’רופט די שכינה, וואס מ’רופט מידת המלכות.
און משה זאגט: מיין דיבור איז נישט דא, מיין דיבור איז ערל, ס’איז פארשטאפט. ווי ס’איז דא אן ערלה ארום די ברית, די ברית הפה, ס’איז פארשטאפט דא די דיבור, איך קען נישט רעדן, ס’איז נישטא קיין דיבור דא. איז וויאזוי קען איך גיין צו פרעה? וויאזוי קען איך ארויסגעבן דינים מיט סתם? דאס געבט ער ארויס פון די סנה, פון די זאך. דער אייבערשטער זאגט “מִי שָׂם פֶּה לָאָדָם”, דאס איז אלעס געווען זייער שיין, בחינת אמונה, בחינת בינה, און העכערע בחינות. אבער דא בין איך נישט דא, סטאק [stuck].
—
פרק יב: די גאולה פון דיבור ביי מתן תורה
מגיד שיעור:
און דער זוהר זאגט “אמת חן נמי” [באמת איז אזוי]. דער זוהר זאגט אז דאס וואס שטייט “וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֶל מֹשֶׁה”, איז דאך דא א קשיא: “יתיר הוא” [עס איז איבריג], וואס טייטש? ער לייזט נישט גארנישט, ווייל גלייך שטייט “וַיֹּאמֶר אֵלָיו אֲנִי ה’”.
איז וואס זאגט ער? זאגט ער אזוי:
אמת, דער דיבור האט נישט געקענט. ס’האט זיך אנגעהויבן, דאס הייסט ער האט אלעס פארסיימט, ער האט געקעקעצט. דער דיבור פרובירט צו רעדן, און ער קען נישט, ער קען נישט. אהרן, ער קען אפשר, איך ווייס נישט, אהרן האט עפעס א וועג, אבער ער [משה] קען נישט.
ווען גייט ער קענען רעדן? נאר ביי מתן תורה, נאר נאך יציאת מצרים.
דעמאלט שטייט: “וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֵת כָּל הַדְּבָרִים הָאֵלֶּה לֵאמֹר”. ס’הייסט דיבור.
וועגן דעם הייסט דיבור “לשון קשה”. “קשה” מיינט מען נישט דא דווקא דיבור תקיפא [שטרענג], נאר דאס מיינט אז ס’איז א בקשה טייטש: ס’איז “ארטיקולעיטעד” [קלאר ארויסגעזאגט], ס’איז קלאר, ס’איז מציאות’דיג, ס’איז גשמיות’דיג. ס’איז ארויסגעברענגט אינגאנצן, וויאזוי מ’זאגט “מיט די באק-ציינער”.
און וועגן דעם איז אמת, ס’איז נישט געווען קיין ריכטיגע [דיבור]. די כל “וידבר”, די גאנצע זאך, איז נישט געשען ביז “וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֵת כָּל הַדְּבָרִים הָאֵלֶּה לֵאמֹר”. ס’איז נישט געווען ריכטיג. די “וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֶל מֹשֶׁה” [אין פרשת וארא], האט ער געמוזט סטאפן, ער האט געמוזט גיין העכער צו דעם שם “אֶהְיֶה”, די העכערע לעוועל כביכול. דאס קען מען, ווייל דאס איז אזוי ווי שלשלת התורה, דאס איז די אמונה.
אבער די “אֲנִי ה’”, און דאס אז די אידן זאלן האבן אן “ערך לעצמם” [זעלבסט-ווערד], זאלן קענען דערהערן – דאס גייט צוזאמען. די ערך לעצמם, דאס איז וואס לאזט אז מ’זאל הערן די שם הוי’, די שם הוי’ איז די אליין וואס ס’מאכט די ערך לעצמם. דאס איז אמת’דיג נאר ביי יציאת מצרים, און דאס איז נאר געשען ביי מתן תורה נאכדעם וואס מ’איז געווען אמת’דיג אינגאנצן ארויס פון מצרים.
ווען מען קען זעהן און מען דארף נישט גלייבען איז שם הויה – ולא שמעו אל משה | זוהר וארא תשפו
עצת הצמח צדק לשמחה וההבדל בין בחירה ורצון
סיכום השיעור 📋
סיכום השיעור: בחירה על רגשות – מהות הבחירה והאדם הטוב
מהלך הטיעון הכללי
השיעור בונה טיעון שלם בארבעה שלבים:
1. טענה: אדם יכול לבחור ברגשותיו (מעשה הצמח צדק)
2. מנגנון: כיצד זה עובד – דרך שליטה במחשבה ובפעולות
3. תנאי: מה הופך אדם ל”אדם טוב” – הבחירה כתנאי הכרחי
4. הגדרה: מהי בחירה באמת – דעת, לא רצון חופשי או תאווה
—
חלק א’: המעשה והטענה – אפשר לבחור ברגשות
המעשה עם הצמח צדק
הרב פותח במעשה על ר’ מנדל שניאורסון (הצמח צדק) שהיה לו מחותן שסבל מעצבות ודיכאון. הצמח צדק כתב לו מכתב ארוך עם עיקרון פשוט:
> “אם יהודי בעצבות – שיפסיק להיות בעצבות”
עיקרון מקדים: “אם מאמינים – עוזר. אם לא מאמינים – לא עוזר.”
הביסוס ההלכתי
הצמח צדק מביא ראיה מהפסוק “אל ירך לבבכם” (במלחמה):
– הרמב”ם מונה זאת כמצווה ולא כהבטחה
– אם זו מצווה – חייבים לומר שהיא אפשרית
– זו “בחירה דעות” כפי שהרמב”ם כותב בשמונה פרקים פרק ח’
מקורות: אגרות קודש צמח צדק (אגרת ת”ו), מאמר שערה
—
חלק ב’: המנגנון – כיצד שולטים ברגשות
יסוד מהתניא: נפש ולבושי הנפש (פרק י”ד)
| רובד | הגדרה |
|——|——–|
| נפש | העצם – “אני אוהב”, “אני מפחד” |
| לבושי הנפש | כלים שדרכם הנפש מתבטאת: מחשבה, דיבור, מעשה |
חידוש: אפילו מחשבה אינה הנפש עצמה, אלא לבוש שלה.
משל הרכב – הסבר מושג “לבוש”
לבוש = כלי שהאדם שולט בו ומקבל ממנו משוב
כשאדם נוהג במכונית:
– המכונית הופכת ל”לבוש” – האדם “לובש” את הרכב
– הוא שולט בה כמו ביד שלו ומקבל תחושות ממנה (“הוא פגע בי“)
מדע המוח המודרני: מאשר שאין הבדל מהותי במוח בין שליטה באיבר לשליטה בכלי
הערת אגב: מעשה מרכבה
הקב”ה בעולם הוא “כמו אדם ברכב” (לא כנשמה בגוף) – להדגיש שהקב”ה יכול “לצאת” מהעולם מבלי להפסיק להתקיים.
מחשבה כלבוש – ההבחנה המרכזית
| מחשבה | הבנה |
|——-|——|
| משפטים/מילים בראש | התפיסה עצמה |
| תלויה בשפה | אינה תלויה בשפה |
| משתנה בתרגום | נשארת זהה בתרגום |
מסקנה: המחשבה היא לבוש להבנה – כלי שהשכל משתמש בו.
העיקרון המרכזי: רגש דורש מחשבה
> “פחד לא יכול להתקיים בפועל ללא מחשבה”
– אפילו אם קיים “עצם הפחד” בנפש – הוא לא מתממש בלי מחשבה פעילה
– דוגמה: אי אפשר לפחד מאריה אם לא יודעים שיש אריה
המסקנה המעשית: אם יש לאדם שליטה על מחשבותיו – יש לו שליטה על רגשותיו
הבסיס הקבלי: הדעת כמפתח
> “הדעת הוא מפתח לכל שש המידות”
כל הרגשות (מידות) חייבים לעבור דרך הדעת, והדעת פועל דרך מחשבה.
מסקנה: מפסיקים לחשוב → אין דעת → אין מידות/רגשות
ראיה מהגמרא: “אין קישוי אלא לדעת” (יבמות)
הגמרא קובעת שאצל גבר אין אונס בעריות – התגובה הפיזית דורשת מעורבות מחשבתית.
העצה: “תחשוב בתוספות” – אפשר להסיט את המחשבה.
התמודדות עם הטענה “זה בלתי אפשרי”
– “קשה” אינו “בלתי אפשרי” – “קשה רק אומר שאתה לא יודע איך”
– מדיטציה מלמדת שאפשר לשתוק ולא לחשוב – קשה אבל אפשרי
– “הברעין שלך קטן ממך – הוא כלי שלך”
העצות המעשיות של הצמח צדק
1. לא לדבר על העצבות
2. לעשות פעולות של שמחה – פנים שמחות, לחקות אנשים שמחים, לרקוד
3. המקור ברמב”ם (שמונה פרקים פרק ד’):
> “אחר המעשים נמשכים הלבבות”
> “אדם נפעל כפי פעולותיו”
מבנה המנגנון הכולל
“`
שליטה על מחשבה ← שליטה על דעת ← שליטה על מידות/רגשות
+
פעולות חיצוניות ← השפעה על הלב
“`
—
חלק ג’: התנאי – בחירה כתנאי הכרחי להיות “אדם טוב”
הערת אגב: פעולות אמיתיות מול דמיוניות
הקב”ה הוא “כנשמת העולם” – מושפע מפעולות בני אדם, אבל רק פעולות אמיתיות. הרמב”ם מבחין בין “פעולה אמיתית” ל”פעולה דמיונית” (שריון אמיתי מול מזויף).
השאלה המרכזית: מהו “אדם טוב”?
> “קיצד – כיצד נעשה אדם לאדם טוב יותר?”
> התשובה: דרך עשיית פעולות (מחשבה, דיבור, מעשה)
אזהרה: אין לחשוב שהכל חיצוניות – צריך להבין את המנגנון לעומק.
שלילת ה”מתחזה”
– צבוע = מי שמתכוון רע ומעמיד פנים של טוב
– מי שמנסה להשתפר – אינו צבוע, אבל עדיין לא “אדם טוב”
הגדרה חיובית
> אדם טוב אמיתי = מי שאוהב להיות טוב
הצדיק הגמור (כמו בתניא) – נותן צדקה כי הוא נהנה מזה.
העיקרון המכריע: משבחים רק על בחירה
> “משבחים אדם רק על דברים שבחר בהם”
משל הבעלזער רב – מה לא אומרים בהספד:
– לא משבחים על יופי, גובה, כישרון מולד
– “הוא היה כל כך יפה” – זה שבח לקב”ה, לא לאדם
– כן משבחים על: דברים שהאדם בחר בהם
המסקנה הקריטית
> אפילו אם אדם נולד עם הנאה טבעית ממצוות – הוא עדיין לא “אדם טוב”!
כי דבר טבעי = לא מענייני האדם. דבר אנושי = דווקא מה שבא מבחירה.
—
חלק ד’: הגדרת “בחירה” – לא רצון חופשי, אלא דעת
מעלת האדם – רק מה שעבד עליו
משל שחקן הכדורסל: אדם בגובה 2.10 מטר – בהספד לא מציינים את הגובה, אלא שהתאמן ופיתח את הכישרון.
הבהרה: למה דווקא בחירה?
הטענה אינה מבוססת על:
– הטענה שבלי בחירה האדם דטרמיניסטי
– הטענה שבלי בחירה אין שכר ועונש
ההוכחה: גם אם הקב”ה עושה הכל – עדיין אומרים הספדים על אנשים טובים.
חידוש: מידות קבועות > התגברות חד-פעמית
– לא ההתגברות על הנסיון היא העיקר
– אלא המידות הטובות שהאדם בנה בעצמו
– “מה אתה? אתה המידות שלך, האופי שלך”
מה בחירה **לא** אומרת: “רצון חופשי” (Free Will)
דוגמה 1: ילד קטן
– יש לו “רצון חופשי” במובן הפשוט – יכול ללכת או לא
– אבל: אין לו “דעת” = אין לו בחירה במובן ההלכתי
דוגמה 2: בהמה
– גם לבהמה יש רצון והחלטות
– אבל: אין לה בחירה אמיתית
מה כן בחירה: “דעת”
> בחירה = דעת = לדעת למה אתה בוחר
– “יודע מה עושה”
– יכול להסביר את הסיבות
– בוחר לעשות כי הוא מבין שטוב לעשות כך
| רצון חופשי | בחירה/דעת |
|————|———–|
| “אני רוצה כי אני רוצה” | “אני רוצה כי אני מבין שזה טוב לי” |
| ילד, בהמה | אדם בוגר |
| מקרי, רגעי | מושכל, מבוסס |
דוגמאות הלכתיות
– “משטה אני בך” – מעשה בלי דעת
– מתעסק – בחירה טכנית בלי החלטה אמיתית
– “אונס הוא ולא עשה – נחשב כאילו עשה” – כי הבחירה היתה שלמה
בחירה אינה תאווה
הטעות הנפוצה: כל “רצון” הוא אותו דבר. האמת: שלושה סוגי “רצון” שונים לחלוטין:
| כח הנפש | מה הוא רוצה |
|———|————-|
| כח השכל | אמת |
| כח המתעורר (מידות) | טוב |
| כח התאוה | תענוג |
נקודה מכרעת: הרצון בנוי בתוך הכח עצמו – אין “רצון מופשט” שבוחר מה לרצות.
מיקום הבחירה בנפש
– בחמישה חלקי הנפש (שמונה פרקים) אין חלק שנקרא “בחירה”
– בחירה שייכת לדעת בלבד – לא לתאווה
– תאוה לאכול, אהבת כבוד – אלה לא בחירה
ראיה: מלחמת היצר
– מלחמת היצר מוסברת על ידי שתי נפשות
– זה הגיוני רק אם בחירה אינה “רצון חופשי”
– יש תאווה לדבר אחד, ובחירה נגדו
דוגמה: אדם שאוכל כל היום למרות שיודע שזה רע – לא “בחר” לאכול, התאווה גברה על הבחירה.
בחירה אינה “וויש” (Wish)
| וויש | בחירה |
|——|——-|
| רצון מופנה לתכלית | רצון מופנה לאמצעי |
| יכול להיות על דבר בלתי אפשרי | רק על דבר אפשרי |
| יכול להיות על דבר שאינו תלוי בי | רק על מה שתלוי בי |
דוגמה: “הייתי רוצה ללמוד ש”ס” – זה וויש. בחירה = “אני רוצה ללמוד עכשיו“.
עיקרון יסודי: התכלית האמיתית אינה בבחירה
– כל אדם רוצה להיות מאושר – זו לא בחירה, זו עובדה
– על מה כן בוחרים? רק על הדרך להגיע לתכלית
– צדיק = בחר בדרך הנכונה; רשע = טעה בדרך, לא בתכלית
—
חלק ה’: הגדרת האדם השלם – סיום
הבינוני (מושל ביצרו)
– בוחר בטוב – יודע מה נכון ורוצה לעשות
– אבל לא נהנה – כוח התאווה עדיין לא מאומן
– אינו “אדם טוב” שלם – כי מתייסר לעשות טוב
הצדיק הגמור (אדם השלם)
– גם בוחר בטוב וגם נהנה ממנו
– התאווה שלו מאומנת ומסונכרנת עם הבחירה
הבחנה: רצון לעומת אהבה
– רצון (בחירה) = החלטה שכלית מה לעשות
– אהבה = הרגשה שמתלווה לרצון
– אדם שלם = גם רוצה וגם אוהב את הטוב
המשל המסכם: אדם שאוהב אוכל בריא
| סוג אדם | מצב |
|———|—–|
| אדם בריא שלם | התאמן ועכשיו באמת אוהב אוכל בריא |
| אדם “קצת חולה” | צריך להכריח עצמו – התיאבון שלו לא מסונכרן עם המציאות |
המסקנה: זהו ההבדל בין “רצון” (שליטה על תאווה) לבין “אהבה” (שינוי התאווה עצמה).
—
סיכום מהלך הטיעון
“`
טענה: אפשר לבחור ברגשות (הצמח צדק + ביסוס הלכתי)
↓
מנגנון: רגש דורש מחשבה → שליטה במחשבה = שליטה ברגש
+ פעולות חיצוניות משפיעות על הלב
↓
תנאי: “אדם טוב” = מי שבחר להיות טוב (לא טבע)
↓
הגדרה: בחירה = דעת (לא רצון חופשי, לא תאווה, לא וויש)
= לבחור מתוך הבנה למה זה טוב
↓
תכלית: אדם שלם = גם בוחר בטוב וגם נהנה ממנו
“`
תמלול מלא 📝
שיעור: שליטה אויף די געפילן און די משל פון די מרכבה
(חלק 1 מתוך 8)
נושאים: סיפור הצמח צדק והעצבות • בחירה חופשית ברגשות • משל המרכבה והלבושים • ההבדל בין מחשבה להבנה
—
הקדמה: די טעכנישע ארדענונג
יא, אונז האלטן אזוי יעצט. מ’הייבט אן מיט א חסידישע מעשה. זאל זיין אלעס אפן, אלעס אנגעצינדן. עס איז גענוג [סטעריאו] טשעקט אריינגעקומען. אלעס אפן, אלע פענסטערס זענען אפן. איך גיי נאר זיין מסדר זיין די ראשונה… מיר מאכן זיכער אז עס איז אפן. עס איז אנגעצינדן, עס איז אפן.
וואס איך זאל נאר מאכן? אה, און דער איז דא. “בעק-אפ רעקארדינג” [Backup recording]? ניין ניין, יא, איך האב א הוק-אפ. א ספעציעלע הוק-אפ. ער מאכט א הוק-אפ פאר די חסידים וואס קענען נישט אנקומען.
איז אזוי… ערנסט. איך וויל אנהייבן די חסידישע מעשה. אה, וואס גוט. איך האב שוין מיט פריער כאטש שוין פארציילט די מעשה. פארציילט די מעשה, עניוועיס.
די מעשה מיט’ן צמח צדק: “הער אויף צו זיין בעצבות”
און די מעשה איז אזוי. ס’ווענדט זיך ווי די ענין איז. אה, עס האט געווען א איד, דער רבי ר’ מענדל שניאורסאהן [דער צמח צדק]. אה, עס איז נאכט סדר. ר’ מענדל שניאורסאהן האט געהאט א מחותן, מיין איך. איך ווייס שוין נישט פונקטליך די גאנצע זאך, ס’איז אנטלאפן. עניוועיס, ער האט געהאט א מחותן וואס האט געהאט פראבלעמען מיט עצבות, וואס מאכט זיך ביי חסידים אסאך… [פארשידענע סיבות]. איך האב א פראבלעם מיט דעפרעסיע, און [ער איז] געווען דעפרעסט א ביסל.
ווער איז געווען דער נאמען? עס שטייט זיין נאמען, איך דענק נישט. שיינע פערלעס? ניין, עס איז אן איד. און… ער האט אים געשריבן א בריוו מסלק צו זיין, אים אויסצוצענען [אויסצולערנען] וויאזוי צו ווערן פטור פון עצבות.
איז אזוי… נאך זעהן צו מיך קענען. אזוי, אז איך האב אים געפילט ביז דער שטייט. סאו, ער האט אים מסביר געווען אז… לאמיר זען דא. וואס איז נישט גערן? לאמיר… יא, דא איז עס.
יא, איז אזוי. האט ער אים געזאגט, ער איז מסביר געווען באריכות וויאזוי צו ווערן פטור פון פחד אדער פחדים אדער עצבות, אזעלכע זאכן. האט ער אים מסביר געווען אזא פשוט’ע זאך: אז א איד, טאמער איז ער צו בעצבות, זאל ער אויפהערן צו זיין בעצבות.
האט ער אים געזאגט: ער זאל אויפהערן.
און איך זאג אייך, אלע זאגן מ’קען נישט. איך ווייס, איך האב שוין לאנג א מחלוקה וועגן דעם, וועגן דעם. אבער וועגן דעם האב איך געברענגט די מעשה צו זאגן, אז דער הייליגער צמח צדק איז געווען אויף מיין זייט. גארנישט. ווייל עס איז דא מענטשן וואס גלייבן מיר נישט, נאר אויב איך זאג אז עס איז געווען א צדיק וואס האט אזוי געזאגט. נו, מיר גלייבן עס נישט פאר דעם? הער אויס. איך האב געברענגט ראיות. ראיות אויך? איך זאג דיר א חסידישע מעשה. און מיר וועלן זען אז דאס שטימט.
דרך אגב, אויב איינער… איך האב שוין געזאגט ביי מיין שיעור אין ערב שבת ענדליך: אויב איינער גלייבט – העלפט עס. אויב ער גלייבט נישט – העלפט עס נישט. אויב דו גלייבסט אז דער רבי האט געוואוסט וואס ער רעדט, העלפט עס. איך זאג דיר אז דער רבי האט געזאגט… [אויב איינער טראכט] אז ער האט געזאגט א שטות? יעדער איינער דארף מסכים זיין אז איינער גלייבט. נישט סתם א שטות, ס’איז א חטא [אין] תורה.
די ראיה פון רמב”ם: בחירה בדעות
יעצט, אבער וויאזוי מאכט מען דאס? הער אויס, הער אויס, איך וועל דיר שוין זאגן וויאזוי.
ער זאגט אזוי: א מענטש האט בחירה. דו האסט פחדים, דו האסט עצבות, פראבלעמס, דו האסט דעפרעסיע, נערוועזקייט, אלע מיני אזעלכע זאכן? הער אויף עס צו האבן. אין א גוטן טאג.
דו וועסט זאגן איך האב נישט קיין בחירה? האסט יא! ער שטייגט אריין אין אן ענין פון בחירה. ער האט א ראיה. איך האב נישט גערעדט קיין ווארט וועגן די ראיה, אבער איך זע אז דער הייליגער צמח צדק האט עס געברענגט. ס’איז געדרוקט אין “אגרות קודש צמח צדק”, אגרת ת”ו. ס’איז אויך געדרוקט אין [דרך מצוותיך / מאמר שערה?], אין די שיינע ליקוט פון ליובאוויטשער תורות. דארט איז עס ערשט געווארן געדרוקט.
און ער זאגט אריין, ער האט א ראיה. עס שטייט אין די הלכה: “אַל יֵרַךְ לְבַבְכֶם” (דברים כ, ג) – ביי מלחמה זאגט ער א דרשה מ’זאל נישט מורא האבן. און דער רמב”ם רעכנט דאס פאר א מצוה, נישט פאר א הבטחה. אזוי ווי מיר האבן גערעדט, אז ס’איז א מצוה, מוז מען זאגן אז ס’איז מעגליך. “בחירה בדעות”, ווי דער רמב”ם זאגט אין שמונה פרקים פרק ח’.
תניא פרק י”ד: נפש און לבושי הנפש
האסט געלערנט תניא? אזוי זאגט ער. האסט געלערנט תניא? אין פרק י”ד אין תניא שטייט אז א מענטש האט צוויי לעוועלס [levels]. א מענטש האט א נפש, אבער ער האט אויכעט א זאך וואס דער תניא רופט “לבושי הנפש”, די בגדים פון די נפש.
די בגדים הייסן דריי זאכן:
1. מחשבה
2. דיבור
3. מעשה
א מחשבה איז נישט די נפש אליינס, זאגט דער תניא. (אין אנדערע פלעצער אין תניא שטייט אז עס איז יא, עס איז א סתירה. אבער על כל פנים, על פי האמת, לויט ווי דער תניא האלט – און עס איז אויך אמת מיין איך – עס איז אינטערעסאנט אז די לענגוועדזש [language], איך ווייס נישט צו מען טרעפט עס אין אנדערע פלעצער, אבער אזוי זאגט דער תניא).
איז דאס נישט קיין חידוש? א מין חידוש. ניין, עס איז נישט קיין חידוש. דארף הערן די חידוש. איך זע נישט אין די וועלט, ער איז דער איינציגסטער וואס רעדט פון דעם. ניין, איך טראכט צו דער רמב”ם שטייט אזא לשון, אבער אין אנדערע פלעצער, איך ווייס נישט. אבער דער תניא זאגט אז א מענטש האט א נפש, ער האט אויך לבושי הנפש, וואס הייסט מחשבה, דיבור און מעשה.
אפילו מחשבה דארפסטו געדענקען: מחשבה איז אסאך א העכערע לעוועל פון די מחשבה וואס מיר רעדן יעצט, אסאך העכער. סענטענסעס [sentences] אין דיין קאפ. דער ליובאוויטשער הייסט עס “אותיות המחשבה”, בחינת לאה. לאה הייסט אותיות המחשבה, אחוריים דבינה. עניוועי, דאס איז פאר ווער עס וויל לערנען קבלה.
משל המרכבה: דער קאר אלס לבוש
אבער וואס איך וויל איז, הער אויס, הער אויס, הער אויס.
נפש מיינט אז איך האב מורא. דאס איז קודם כל די עצם איידיע [idea] פון וואס הייסט א נפש. איך האב ליב, איך האב מורא, און אזוי ווייטער.
אבער ווי דריקט זיך עס ארויס? לבוש מיינט א זאך, א פלאץ וואו עס דריקט זיך ארויס. נישט א לבוש ווי א העמד, דאס איז א שלעכטע משל. אן אינסטרומענט [instrument], א כלי איז א בעסערע משל, אן אינסטרומענט. ווען ער זאגט לבוש, מ’רעדט פון עשר ספירות אין קבלה. זיי לייגן דעם משל אויף לבוש, וואס עס שטייט אז דער אייבערשטער האט א לבוש, אזעלכע זאכן. אבער לבוש מיינט נאר אן אינסטרומענט, א זאך וואס מ’נוצט כדי צו טון וואס מ’וויל טון. נישט די הענט, די הענט איז שוין די לבוש פון די גוף אליין. אבער רעלאטיוו צו די נפש קען מען זאגן.
אבער א זאך וואס מ’נוצט ארויס, אזויווי א קאמפיוטער. א קאמפיוטער איז א לבוש. איינע פון די לבושי הנפש איז קאמפיוטערס. דאס איז אן אנדערע שמועס, איך קען נישט יעצט לערנען לענגער.
א קאר [car], ווען א איד פארט אין א קאר, ווערט די קאר – דאס הייסט מרכבה – ווערט דער קאר א לבוש. ס’שטייט אין די ספרים וועגן דעם, וואס איז די חילוק פון די זאכן צווישן זיין גוף? אבער על כל פנים, ווען א איד פארט א קאר, ווערט די קאר א לבוש, ער טוט זיך אן א קאר. דו האסט געמיינט אז מען גייט אריין אין די קאר? דו טוסט זיך אן א קאר.
איך ווייס אז מען גייט אריין אין די קאר, ס’זעט אויס אז דו גייסט אריין אין די קאר, אבער ווער פירט די קאר? דו, אמת? נישט דו גייסט אריין אין דעם, וואס משמע אז ער פירט דיך, ניין, דו פירסט אים. ער איז אזוי ווי נאך א שטיקל, נאך א האנט. דיין האנט איז וואס דו האסט קאנטראל אלעמאל, וואס מען קען נישט אראפנעמען פון דיר. א קאר איז אזא סארט לבוש וואס מען קען אראפנעמען פון דיר. דו קענסט ארויסגיין פון קאר, דו ווערסט נישט אויס מענטש. אבער ווען דו גייסט אריין אין קאר, איז די קאר ווערט א לבוש. דו באקומסט פון דעם סענסעישאנס [sensations], יא, עס רוקט זיך, באקומסטו צוריק, און דו קאנטראלירסט עס פונקט אזוי ווי דו קאנטראלירסט דיין אייגענע באדי [body]. ס’איז נישטא אן אמת’דיגע חילוק אין דיין מוח.
סאמבאדי היטס אים [Somebody hits him], דו זאגסט אז ער האט מיך געהיט. פונקט אזוי, “היט מי” [hit me]. ביי דעם ווען דאס שטייט, עה, יא, יא, יא, יא. דער גאנצער שיעור איז נאר א הקדמה פון די שיעור אין חסידות. איך דארף אנהייבן פון חסידות.
און די זעלבע, אין די היינטיגע מדעי המוח, וואס רופט זיך “ריסערטש פון די מיינד” [research of the mind], לערנען זיי אז ס’איז נישטא אן אמת’דיגער חילוק אין די מוח פון די סיגנאלס וואס דער מוח באקומט, פון די סיגנאלס וואס קומט פון זיין אייגענע האנט, און א זאך און א כלי וואס ער פירט. ס’קען זיין א מענטש וואס פילט אינגאנצן די פילינג [feeling] וואס ער באקומט, און די קאנטראל וואס ער האט איז א צוויי, אינפוט און אויטפוט [input and output], וואס ער האט אויף א מאשין וואס ער פירט, דאס איז פונקט אזוי ווי א האנט. מען קען זיך ביידע לערנען צו קענען פירן בעסער.
When you learn how to drive, you learn how to become one with the machine. [ווען דו לערנסט זיך דרייוון, לערנסטו זיך צו ווערן איינס מיט די מאשין].
דאס איז די סארט וואס הייסט מרכבה. פאר דעם שטייט אז דער אייבערשטער האט א מרכבה. וואס איז דער טייטש “מעשה מרכבה”? מעשה מרכבה איז דער טייטש אז דער אייבערשטער אין די וועלט איז אזוי ווי א מענטש אין א קאר. נישט אזוי ווי א מענטש אין זיין גוף, ווייל א מענטש אין זיין גוף, וואס איז די חילוק? פארוואס זאגט מען נישט אזוי ווי א גוף? פארוואס זאגט מען מרכבה? פארוואס שטייט אין די גמרא? יא, אבער פארוואס זאגט מען מרכבה און נישט גוף?
ארויסצוברענגען די נקודה אז דער אייבערשטער קען ארויסשפאצירן. פון דיין אייגענע גוף קענסטו ארויסשפאצירן, אבער דו ווערסט גע’הרג’עט, דו הייסט אויס דיך אין א געוויסע זין. אפילו דער מענטש איז יא די נשמה שבגוף, ווערט ער אויס מענטש ווען ער גייט ארויס פון זיין גוף. אבער א קאר, קענסט ארויסגיין, דו ווערסט נישט אויס מענטש, דו האסט אן אייגענע עקזיסטענץ חוץ פון די קאר. אומגעקערטערהייט, ווען דו גייסט אריין אין די קאר, דו קענסט אפילו זאגן אויף די קאר “מיך”. איך דרייוו, כביכול ער פירט עס און ער באקומט די פידבעק דערפון. דאס הייסט א לבוש, דאס איז די איידיע פון לבוש.
די חילוק צווישן מחשבה און הבנה
דאס איז די טייטש פון לבוש. יעצט גייען מיר צוריק, די נקודה איז אז ס’איז דא א נפש, לאמיר זאגן די נפש, די עצם קענער, דער וואס ווערט צוגעפילט, דער פילער [feeler]. נאכדעם איז דא לבושי הנפש, זאכן וואס ער קאנטראלירט, און דורך זיי באקומט ער אויך אינפארמאציע. די דריי לבושים זאגט די תניא זענען מחשבה, דיבור, און מעשה.
מחשבה איז נישט דו. מחשבה איז א טול [tool] וואס דיין מוח, דיין חלק השכל, וואטעווער יו וואנט טו קאל איט [whatever you want to call it], ניצט כדי צו קענען טראכטן. פאר א מענטש איז זייער שווער צו טראכטן אן קיין מחשבות. ס’קען אזוי זיין מעגליך, אבער באופן כללי איז עס שווער.
וואס מיינט דאס? פארשטיין און טראכטן איז נישט די זעלבע זאך ווי האבן סענטענסעס [sentences] אין דיין קאפ. אבער געווענליך, ווען דו האסט א מחשבה, איז עס וואס? סענטענסעס, ווערדס אין יור מיינד [words in your mind]. דאס הייסט מחשבה. מען טראכט אויף א געוויסע שפראך, אמת? ווען דו טראכטסט, טראכטסטו אויף א שפראך. אבער ווען דו פארשטייסט, פארשטייסטו נישט אויף א שפראך. ס’איז א חילוק. א בעיבי קען אויך פארשטיין. א מענטש, ווען ער פארשטייט, פארשטייט ער.
איך וועל דיר זאגן די חילוק. ווען דו טראכטסט עפעס, טראכטסטו אלעמאל אויף עפעס א שפראך. דו קענסט אבער צוריק טרענסלעיטן [translate] די זעלבע מחשבה אויף א צווייטע שפראך, און ס’איז די זעלבע פארשטאנד, אמת? ס’איז נישט די זעלבע מחשבה צו טראכטן אויף אידיש אדער אויף ענגליש אדער אויף פראנצויזיש אדער אויף איינע פון די שבעים לשון. אבער די עצם הבנה, ווען איך טרענסלעיט עס, איז עס די זעלבע איידיע ביי דיר. די הבנה איז די זעלבע, אבער די מחשבה איז אנדערש. דערפאר איז די מחשבה א לבוש פאר די הבנה, און ס’איז נישט די זעלבע זאך.
פון וואו קומט די הבנה?
שיעור: שליטה במחשבה ורגש – חלק 2
נושאים: לבושי הנפש (פידבק מדיבור ומעשה), המנגנון של פחד ומחשבה, משל האריה, הקושי מול האפשרות (משל התאומים), הדעת כמפתח למידות, ראיה ממסכת יבמות (“אין קישוי אלא לדעת”), עצות מעשיות לשמחה.
—
די דריי לבושי הנפש: א “פידבק” צוריק צום מענטש
דער אייבערשטער גיט עס פאר’ן מענטש, אדער דער “חלק אלוקי שבאדם”. שטימט?
די זעלבע זאך, דיבור איז פשוט, פארשטייט יעדער איינער, אז איך קען ארויסגעבן בדיבור. ביי די וועי [אגב], איך באקום אויך… אלע די זאכן – איך וועל גיין צוריק אויף א מינוט, וועל איך בעזרת השם מסביר זיין.
ווען א מענטש רעדט – א מענטש קען טראכטן, ער טראכט זיינע ליינס [lines], און רעדן רעדט ער ארויס. ס’איז נישט אמת. ווען איך רעד, באקום איך אויך עפעס צוריק. ווייל ווען איך גיב ארויס, אדער ווען איך שרייב – קען מען עס זען למשל ווען איך שרייב, אדער ווען איך רעד ארויס עפעס – פארשטיי איך עס סאמטיים [sometimes] בעסער. איך באקום עפעס א הבנה, ס’ווערט פארמולירט אין די ווערטער.
ס’איז דא ווערטער וואס אין מיין קאפ מאכן זיי סענס [sense], ס’איז דא אנדערע ווערטער וואס מאכן נישט סענס. לאו דווקא תלוי אין די ווערטער. ווען איך גיב עס ארויס, באקום איך עפעס א פידבעק [feedback] פון די ארויסגעבן. ס’איז אויך א חוש. סאו [so] ס’איז דא ווי א “חוש” און א “פעולה”, סענס [sense] און אן עקשן [action]. און אלע פון די זענען “לבושים”.
און די זעלבע זאך מעשה איז פשוט: איך באקום פידבעק וויאזוי די וועלט איז, וויאזוי איך קען עס קאנטראלירן. דאס זענען די דריי לבושי הנפש [מחשבה, דיבור ומעשה].
די טענה פון בעל התניא: בחירה ביי מחשבה
יעצט, ער זאגט אזוי – ס’איז נישט אמת וואס ער זאגט [דער וואס טענה’ט אז מ’קען נישט קאנטראלירן], איך וויל נאר זאגן וואס ער זאגט. ער זאגט, איך וועל דיר שפעטער מסביר זיין פארוואס ס’איז נישט אזוי אמת. ער זאגט אז שפעטער וועלן מיר זאגן פארוואס נישט. איך גיי נאר זאגן וואס דער בעל התניא זאגט.
ער זאגט אזוי: עס איז זייער גוט צו לערנען – איך האב גוט ארויסגעפרינט דעם בריוו פון אים גוט צו לערנען, דו קענסט נאכקוקן. איך האב געלייגט א שטיקל דערפון אויף די גרופע, מיין איך, אבער מ’קען לערנען די גאנצע. דו קענסט א שטיקל זעהן פון די גאנצע.
ער זאגט אז א מענטש האט בחירה. ווי אזוי האט א מענטש בחירה? מ’האט דאך געפרעגט א שטיקל קשיא: “אַל יֵרַךְ לְבַבְכֶם” (דברים כ, ג) – איך האב נישט מורא? איך האב מורא! מענטשן מיינען אז דאס איז אוממעגליך צו זיין. די עצה איז אזוי… זייער פיין, דיין עצה איז “אפשר האסטו מורא”?
משל האריה: קיין פחד אן מחשבה
נייעס צו הערן, אינטערעסאנטע נייעס: ווייל דו ווייסט אז דו קענסט נישט מורא האבן ווען דו טראכסט נישט דערוועגן. עס איז נישט מעגליך. נישט מעגליך.
מורא האבן בפועל ממש, אז א מענטש זאל מורא האבן, מוז ער האבן א מחשבה וואס גייט ארום מיט דעם, אדער א דיבור אדער א מעשה. ס’זאל בכלל זיין אין די מציאות, נישט אז ס’איז ערגעץ באהאלטן.
האסטו גלייך – דו דארפסט נישט דעסיידן [decide], דו דארפסט נישט קיין צייט צו דעסיידן צו האבן א מחשבה – אבער דו האסט א מחשבה אז ס’איז דא א לייב [Lion]. ווייל ווען דו ווייסט נישט אז ס’איז דא א לייב, האסטו נישט מורא, אמת?
סאו [so] וואס איז די עצה? נעמען מיר אויף. הער אויס, הער אויס, הער אויס. א מענטש’ס פחד אין זיין הארץ, די פחד וואס דו קענסט טרעפן, ס’האלט זיך אפ אין דיין עצם נפש – איז זייער א שיינע ווארט, אבער למעשה עקזיסטירט עס נישט אן א מחשבה, קיינמאל נישט.
איך זאג נישט אז ס’איז באשטייט פון די מחשבה, דאס איז די חידוש דא. איינער קען זאגן אז ס’איז באשטייט נאר פון מחשבה. לאמיר מודה זיין אז ס’איז דא אזא זאך, די “עצם פחד”, וואס באשטייט נישט פון מחשבה. ווי איך האב ענק געזאגט, ס’קען זיין אויף אנדערע שפראכן, ס’איז נישט איידענטיקל [identical] צו מחשבה. אבער, דו מוזט האבן א מחשבה כדי צו פילן פחד.
קאנטראל אויף די מחשבה (“שווער” איז נישט “אוממעגליך”)
און דאס פארשטייט יעדער לכאורה, אז אויף מחשבה האט א מענטש קאנטראל. נישט אזוי? דו קענסט טראכטן עפעס אנדערש. דו קענסט טראכטן עפעס אנדערש. דו קענסט טראכטן עפעס אנדערש. מ’קען אפילו טראכטן א געוויסע זאך. מ’קען גאנץ גרינג.
מחשבה איז א זאך… וואס מיינסטו צו זאגן “א געוויסע זאך”? טראכטן אז ס’איז נישטא קיין לייב – דאס איז אויך א מחשבה. דאס איז אן אינטערעסאנטע עצה.
זיי האבן נישט קיין קאנטראל אויף זייער ברעין [brain]? לערן דיך אויס צו האבן קאנטראל אויף דיין ברעין. דו קומסט מיר זאגן אז ס’איז נישטא קיין לייב? איז דא. דיין ברעין איז smaller than you [קלענער פון דיר], ער איז א חשבון.
הער אויף, הער אויף, הער אויף. “שווער” איז נישט קיין פראבלעם. מיר זענען נישט דא געקומען צו רעדן פון שווערע זאכן. “שווער” מיינט נאר אז דו ווייסט נישט וויאזוי.
ס’איז אויך געווען שווער צו בויען די Twin Towers [צווילינג טורעמס]. מ’האט עס געבויט, מ’האט געמאכט א פלאן, מ’האט אויסגעטראפן וויאזוי צו מאכן. ס’איז אראפגעפאלן… ס’איז אראפגעפאלן, איז אראפגעפאלן. איין מאל.
וואס איך זאג דיר איז, שווער… You people are saying [איר מענטשן זאגט] “שווער”, אז דו ווילסט זיך נישט צוהערן צו מיר, און דו ווילסט נישט קערן [care].
איין מינוט, און די קשיא איז געווען אז ס’איז נישט מעגליך. דו זאגסט אז די קשיא איז “נישט מעגליך”. איך וויל דיר זאגן אז ס’איז יא מעגליך. איך וויל דיר זאגן אז ס’איז יא מעגליך.
דו ווייסט אז דו קענסט נישט… א טייערס, א טייערס [at times?], מיט גאנץ קיין… עס איז שווער פאר אים צו טראכטן עפעס אנדערש. עס איז דא א גרויסע חוש, ווען מען גייט נאך היינט, איינע פון די גרויסע סודות אין meditation [מעדיטאַציע] פאר א מענטש איז צו זאגן גאנץ שטיל און נישט טראכטן קיין איין ווארט דערפון. אבער בדרך הטבע איז עס זייער שווער, אפשר לערנט ער זיך, ווייל דו קענסט עס, ס’ווערט אזא automatic [אויטאמאטישע] זאך. אבער א זאך וואס דו ווייסט נישט, אדער א זאך וואס ס’פעלט אויס יא אביסל צוצולייגן קאפ, איז שווער. יא? אפילו ס’איז שווער צו שפילן באל און טראכטן די זעלבע צייט. אפשר איז עס מעגליך, אבער ס’איז שווער.
נו ממילא, אויב א מענטש פארשטייט אז אויף זיין מחשבה, דיבור ומעשה האט ער יא קאנטראל, ממילא איז בכלל נישט קיין קשיא די אלע פקחות וואס דו קענסט אים נישט מורא’דיג… “טראכט נישט דערפון”, עס איז נישט מורא’דיג. אדער רעדט ער וועגן עפעס אנדערש, אדער רעדט ער וועגן עפעס אנדערש. דאס איז זיכער אזוי.
ממילא לערנט ער, אז ער זאל אויפהערן צו טראכטן. עס פאלט אים איין א מחשבה – ער זאל אויפהערן צו טראכטן. איי, ער זאגט אז ער קען זיין אז א מחמיר האט ער געזאגט, אבער ער קען זיין אז ער האט מח-מורא [?], איז דאס אזוי ווי א שלאפעדיגע מורא. עס גייט איינשלאפן ערגעץ סובקאנשעסלי [subconsciously]. אבער למעשה דאס איז די מצווה.
איך זע אז די מצווה איז נישט… די רמב”ם, די לשון הרמב”ם איז פארפאלן, מיין איך. די לשון הרמב”ם איז פארפאלן נישט נאר אונזערע מחשבות, ער איז מציין דא: “בכל אופן על עצמו ועל מחשבותיו שלא יהרהר בהם”. דאס איז, האסט מורא, פאלט דיר איין, האסט מורא פון מלחמה? מאך פלאץ. א גאנצע שיעור קען מען אריינקוקן. זיי זאגן אז דער ליובאוויטשער רבי’ס א ספר, ער איז דער עצם דא.
יעצט, פארשטייסטו? ער זאגט נאך אפאר תירוצים פארוואס עס וועט אים נישט איינפאלן אויך נישט. אויב ער הערט אויף צו וועגן די מחשבה, סוף כל סוף וועט עס נישט זיין ביי דיר אליין אויך נישט. אקעי?
דער סוד פון “דעת” און מידות
און ער איז מסביר אפילו נאכדעם, ער איז מסביר אפילו מער. ער זאגט גראדע אן עצה, אז מען זאל בעיקר נישט טראכטן פון אנדערע. איי, איך גיי דארפן, דו ווייסט, איך גיי דארפן.
און ער איז מסביר על פי קבלה, און דאס איז אויך… ער האט מיר געשיקט, ער האט מיר שוין צוגעשטעלט דא. וואס איז די פשט? עס שטימט נישט אזוי גוט וואס ער האט געזאגט פריער, אבער ער זאגט: אויב ער טראכט פון מחשבה – יעצט טראכט מען פון מחשבה – זאגן אונז אז מחשבה, אויפהערן צו טראכטן, פארוואס נעמט עס אוועק די מדה?
ווייל אין קבלה שטייט אז די דעת הייסט “מפתח דכליל שית” [א שליסל וואס שליסט איין די זעקס], א מפתח פון כל השש מדות. ממילא אלע פילינגס [feelings] דארפן דורך די מחשבה, נאר דורך דעת. ממילא, ווי מען טראכט נישט דערפון, האט מען אויך נישט קיין פילינגס.
דאס שטימט נישט אזוי גוט, אמת צו זאגן, אז דער עצם הנפש קען זיין דערציערט. אבער עניוועיס [anyways], לאזט מען דאס אפשטיין טעקניקלי [technically], ס’וועט נישט קיין חילוק.
ראיה פון גמרא: “אין קישוי אלא לדעת”
ער ברענגט אז ס’שטייט אפילו אין די גמרא. ס’איז דא אן אינטערעסאנטע זאך, אז ס’שטייט אין די גמרא אין מסכת יבמות (נג, ב) אז “אין אונס באיש”. יא? א פרוי קען האבן אונס, א מאן קען נישט האבן קיין אונס. פארוואס? ווייל ס’שטייט “אין קישוי אלא לדעת”. אזוי איז דא א כלל.
איי, איינער איז אריינגעקומען דארט, און האט דיך אריינגעשלעפט צוזאמען מיט א פיינע… ס’איז נישט “מה יעשה הבן ולא יחטא”?
איך וועל דיר זאגן מה יעשה: אז איך קען טראכטן אין תוספות, וועט דיך גייען טראכטן פון וואס דו זעסט. און נישט פארוואס דער איז חייב סקילה. ס’קען דאך נישט זיין. ס’קען דאך נישט זיין אן אונס. דו זעסט, מ’דארף נישט זיין גרין, יא? ס’איז גאנץ פשוט. אזוי שטייט דא.
פארקערט, האסט נישט קיין גוטע רעיון? יא, זיי גוטע רעיון. דער דעת איז א רעיון פאר זיין ספירות. די מידות, די פילינגס, קומען פון א געוויסער דעת. און דער דעת מוז גיין דורך מחשבה. איך מיין אז דאס איז ווידער דער טייטש פון די צוויי סטעפס [steps]. אפילו דער דעת איז ער… פירט מען דאס פון מ’האט א מחשבה. ממילא, הערסט אויף צו טראכטן, האסט נישט קיין דעת. ממילא, כל שכן האסט נישט קיין מידות.
עצות מעשיות: טראכטן פון אנדערע זאכן און “אקטינג”
ממילא, פאר פראקטיש, זאגט ער, מען זאל טראכטן פון אנדערע זאכן. אויב האסט נישט קיין חשק צו לערנען, זאלסטו טראכטן פון מילי דעלמא. דא איז נישט “טראכט גוט וועט זיין גוט”. דא איז סתם, טראכט עפעס אנדערש.
די שמחה לשיטת הצמח צדק, לכאורה איז דאס א זאך וואס זאל ברוטן [brooding/grübeln]. דא נאך ברוטן… און דעי ווען האט דער ווען דער ווען זאל זייער אזא… עס האט מענטשן צוליב געקומען אזא ווער עס זאל.
ער זאגט אויך מען זאל נישט רעדן. נאכדעם זאגט ער, דא קומט די נאך. איך זאג דיך נאך א נקודה פון די מעשה. ער זאגט אויך אז ער זאל נישט רעדן דערוועגן. ער האט מרה שחורה? ער זאל נישט רעדן דערוועגן.
ער זאל זיך מאכן, ער זאל זיך מאכן פניות ושמחה, כליות מדות ושמחות. ער זאל קוקן וויאזוי מענטשן פירן זיך פרייליך, און טון יענץ, טאנץ ארום, שפיל ארום.
און אזוי זאגט ער שטייט אין דער רמב”ם. ער זאגט אזוי שטייט אין דער רמב”ם, און אויך אזוי שטייט באריכות אין פרק ד’ פון שמונה פרקים. און ער זאגט, אויב דו ווייסט נישט וואו ס’איז, איז דאס אין די ש”ס’ן פון מסכת שבועות וועט עס געדרוקט [בדרך כלל געדרוקט נאך מסכת ברכות אדער עבודה זרה, אבער דער רעדנער דערמאנט שבועות]. האט ער געזען אז דארט שטייט אין פרק ד’ וואס איז רפואת חולי הנפש, און דארט שטייט אז מ’איז נאך סאך מער חנוך, און יא, כידוע “אחרי המעשים נמשכים הלבבות” (ספר החינוך), און “אדם נפעל כפי פעולותיו”, ממילא זאגט ער אז וואס…
Missing Transcript Data
The input provided for Chunk 3 does not contain a transcript to process.
* The `TRANSCRIPT:` section is empty.
* The provided `OVERALL ARGUMENT FLOW` explicitly states: “החלק הזה (chunk 3) ריק מתוכן” (This chunk is empty of content).
Please provide the raw transcript text for Chunk 3 to proceed with the formatting and correction tasks.
שיעור: פעולות, בחירה, און די דעפיניציע פון א “גוטער מענטש”
חלק 4 מתוך 8
אינהאלט:
אין דעם טייל פונעם שיעור גייט דער שמועס אריין אין דער טיפערער טעאלאגישער באדייט פון מענטשליכע פעולות און וויאזוי זיי ווירקן אויפן אייבערשטן (לויט’ן רמב”ם און קבלה). דער רעדנער נוצט דעם משל פון דעם אמעריקאנער הימען (“Star-Spangled Banner”) צו מסביר זיין דעם כח פון סימבאלן. דערנאך גייט ער צוריק צו דער פראקטישער שאלה: וויאזוי ווערט מען א גוטער מענטש? ער איז מסביר אז כאטש מען הייבט אן מיט פעולות חיצוניות, איז דער ציל צוצוקומען צו “אהבה” און “תענוג” אין גוטס. צום סוף, ווערט אויסגעשמועסט דער יסוד פון “בחירה” – אז מען קען נאר לויבן א מענטש אויף זאכן וואס ער האט אויסגעוועלט, נישט אויף נאטורליכע כשרונות.
—
דער אייבערשטער אלס “נפעל” פון מענטשליכע פעולות
תלמיד:
יא, ס’איז נישט די זעלבע זאך.
רבי:
I agree, it’s exactly what I meant.
תלמיד:
נישט, ווייל דו זאגסט וואס דו מיינסט. דער אייבערשטער איז נאך א געפעלטער [נפעל / affected one]. ווייל דער אייבערשטער איז נאך א נפעל, right? און ווער מאכט די פעולות פון דער אייבערשטער? א חלק וואס מענטשן מאכן, נעם עס. So אויב מען מאכט פאר’ן אייבערשטן גוטע פעולות, ווערט עס טאקע אזוי, right?
רבי:
איי הער, ס’איז ממש די זעלבע זאך. די כביכול, די relationship וואס א מענטש האט – זיין נשמה מיט זיין פעולות – וואס somehow ס’קען גיין אויך מיט די למעלה למעלה, דאס איז דאך די אינטערעסאנטע זאך פון דער רמב”ם, [און עס] איז אויך דא אין די גאנצע וועלט.
אויב דער אייבערשטער איז אזוי ווי די נשמה פון די גאנצע וועלט, און ווידער מאכט מען עס אין אים, איז דאך דא אפשר א געוויסע נשמה אויך. דאס איז נישט נאר די וועלט, ווייל דער אייבערשטער איז מחי’, so די קודמים וואס זענען העכער פון דעם [זענען אנדערש], אבער ס’ארבעט אין די זעלבע וועג. ווי ס’זעט אויס אז ער האט פארשטאנען אז ס’איז די זעלבע זאך. איך מיין אז ער האלט אזוי.
תלמיד:
וואס?
רבי:
איך מיין אז ער האלט אזוי.
תלמיד:
איך מיין אז ער האלט אזוי. אזוי איז ער מסביר די אלע השפעות מיט זאכן.
רבי:
ניין, אבער ס’ארבעט פיזיש. למשל, אויב א מענטש איז זיך לוחם, אסאך מאל געלינגט עס אים צו געווינען די מלחמה. וויאזוי מאכט מען אז דער אייבערשטער זאל זיין א “איש מלחמה”? מען טוט זיך אן א פאנצער און מיט א שווערד – אזוי ווערט דער אייבערשטער אזוי. דאס ארבעט אלעמאל. נישט אלעמאל געלינגט עס, אבער ס’האט א טשענס צו ארבעטן.
ס’איז דא אן אנדערע שמועס וועגן די imaginary ones [דמיונות], ווען מען טוט זיך אן א fake פאנצער. דאס איז אן אנדערע שמועס. יא, יא, יא, זוך דיר נאך די שיעור פון תרנ”ו [מאמר ד”ה החלצו תרנ”ט/ו]. די אמת’דיגע תרנ”ו איז די פעולה בפועל ממש. דאס איז וואס ס’איז פשט, אזוי איז דער אייבערשטער זיך ממש. אויב מען טוט נאר א פעולה דמיונית, וואס דער רמב”ם רופט אן א פעולה דמיונית, איז דאס א פעולה דמיונית.
דער משל פון דעם פאן (The Flag)
רבי:
און וויבאלד מענטשן זענען… למשל, אויב א געוויסע קבוצה פון מענטשן האלטן אז דער אייבערשטער איז מיט זיי, גייט דער אייבערשטער צוזאמען מיט זיי, גייען זיי האבן א גרעסערע טשענס מען געווינען די מלחמה.
אמת, וויאזוי ווייסט מען אז דער אייבערשטער איז מיט זיי? מ’ברענגט דארט די ארדן, איך ווייס, מ’ברענגט… דארפסט א סימבאל. מ’הענגט א פאן [flag]. “השם דגל מרבבה” [ע”פ דגול מרבבה], איך ווייס, מ’ברענגט א פאן. די פאן איז דאך נישט גארנישט. וואס העלפט דיך?
האסט געהערט אמאל דאס זינגען די “Star-Spangled Banner”? וואס שטייט אין דעם ניגון? אז די פלעג [flag] איז דארט צו זיין. נא, גייט מיך אן אז די פלעג איז דארט? די מענטשן דארפן דארט זיין! יא, דער פלעג ווייזט פאר די מענטשן ווי זאלן גיין, און זיי זעען אז די פלעג שטייט נאך [Gave proof through the night that our flag was still there], און זענען זיך פאר מיין עזר.
עס זענען… אה, מ’גייט זיך נאך שלאגן, יא? א מענטש האט נישט קיין קראפט, קיין גריפ. איז מיינט ער, “איז עס א בעיבי?” איך מיט ער איז עס וועלכע זיין… דעיס העלפט אז יעדע מענטש זאל גיין מאכן די טריטמענטס פון מיין… מיין בעיבי. אזוי, יעצט. עס העלפט אויך די נאכברענגען. און יעדע זאך העלפט אזוי איר זיין מיין דרייווער, גארנישט האלטן אזוי מען באלעבט זיך.
עס העלפט אויך די גאנצע תורה דארטן, אזוי עס איז דער אייבערשטער משהו, אבער ער טענה’ט… ענליך. ענליך, על כל פנים. על כל פנים, ער פירט אויס די צמח צדק, אז מען זאל נישט מורא האבן. אין בכלל, עס זאל בלייבן אז דער אייבערשטער האט אים ליב. ער האט געדענקט אז די לעצטע זומער האט מען עס א טובה געטוהן אין אנדערע וואך. די לעצטע זומער, וואס עס שטייט דארט… יעצטע זומער דרייט זיך דער מען, עס איז א טובה געטוהן.
עס איז דא א כלל… “להעביר מורא וחתת” [?]. איך האב נישט וואו שטייט אזא זאך. אזוי זאגט ער, איז די יאר מעמד אזא, איך זיי טייטשן עס צו די יאר מעמד אזא. עס האט דארף קוקן אין די בעק טאפן. ניין דא איז דא, עכ”פ… וואס איז דארט מיסטעיק? עס איז נישט חוטא. מירא מראיין הארש [?], עס וואס ער זאגט. ניין, איך זאל א סאוואס. איי, עס זאל ביך שזאגן, ס’איז שוין גיין א גוטל, איך גיי איך גיין א קיצורות ארעצור. שוין, ס’איז די ענין, שוין. דער עפיזאד האב איך געלערנט פון די גאנצע זאך. עס איז דא נאך א… יא. אז איך דערויסט אויך די ענין פון ברכת כהנים, אזוי ארבעט ברכת כהנים נאך.
פראקטישע הדרכה – וויאזוי ווערט מען בעסער?
רבי:
סא יעצט, ס’איז אזוי… וואס זאל מען אונז ווילן גיין ווייטער פון דעם, וואס איז אמת’דיג איך בין לערנען וועגן. אה, לאמיר זאגן וואס איך וויל זאגן פראקטיש, אקעי.
די גאנצע שטיקל תורה איז געווען אויף צו ענטפערן די איין שאלה: כיצד? וויאזוי ווערט א מענטש א בעסערע מענטש?
דורך טון פעולות. פעולות וואס מיינט: מחשבה, דיבור, ומעשה, אזויווי דער תניא זאגט, right?
אין די past האסטו געזאגט אז וויאזוי קען מען אפילו טראכטן גוט? נאר ווייל מ’האט געטון פארדעם פעולות צו קענען טראכטן. אזוי איז עס געגאנגען אויף לבסוף. טראכטן… ווייל אז מ’האט געזאגט אז א מחשבה איז א פעולה, איך ווייס נישט… אפילו וויאזוי קען מען האבן א גוטע מחשבה איז נאר אזוי. וואס חיים זאגט יעצט וועגן מחשבה איז אויך ענליך, אבער וואס חיים זאגט יעצט וועגן מחשבה איז מחשבה בבחינת פעולה, אז איך צווינג זיך צו טראכטן, אז איך טראכט בכוונה.
יעצט, אבער איך וויל נאר בעסער פארשטיין די נושא פון וואס ס’איז, יא? נישט וויאזוי. “וויאזוי” דאס ווייסן מיר, און די סייקל פארשטייען מיר אויך, אז דאס איז די פאקט, ס’איז נישטא קיין אנדערע וועג. און דאס פארשטייט זיך אזויווי מיר האבן געזאגט שוין לעצטע וואך, וויאזוי ס’האט זיך אנגעהויבן פון… חינוך, right? פון דעם “מתוך שלא לשמה בא לשמה”, די על דרך תורת הרמב”ם, אז די איינציגסטע וועג צו ווערן בעסער איז נאר דורך טון זאכן וואס מ’האלט נישט דערביי.
די גאנצע קאצקער דרך פון נאר טון זאכן וואס מ’האלט נישט דערביי איז א רעסיפי פאר becoming אן עכטע שייגעץ.
תלמיד:
נא, וואס איז פארקערט? אז דו זאלסט יא האלטן דערביי שפעטער.
רבי:
דו זאגסט, דו טענה’סט ווען דאס ארבעט נישט אזוי. א מענטש איז נמשך לפי פעולותיו, נישט פעולותיו לפי עצמו.
תלמיד:
איי, רבי יצחק האט געזאגט א פעולה פונקט פארקערט.
רבי:
רבי יצחק האט נישט געזאגט פארקערט. We can all agree on that. ניין, איך ווייס נישט. איך וועל ברענגען די שיעור. זאג מיר די פוינט.
תלמיד:
די פוינט האסטו געזאגט אז ס’ארבעט נישט אז א מענטש טוט געצוואונגענע זאכן און איז נישט פועל. It’s only if it’s coming from the אהבה directly.
רבי:
אה, אמת, איין מינוט, איין מינוט. איך זאג, ניין, לאמיר נאר נישט… ס’איז אמת אז מ’ווערט נישט… ניין, ניין, ס’איז נישט קיין סתירה, ס’דרינגט אריין. אבער ס’איז נישט קיין מקור און ס’איז נישט קיין סיבה צו ווערן anything.
וואס איז א גוטער מענטש?
רבי:
אבער מ’דארף פארשטיין אביסל בעסער, ווייל דא איז דא א טעות, אזויווי חיים זאגט, מ’קען זיך טועה זיין צו מיינען אז אלעס איז חיצוניות, חס ושלום. דאס איז א זאך וואס מ’דארף צוריקגיין מאריך זיין, דאס איז א דבר הכי חשוב. און צו טרייען צו מאלן זיין יצר הרע אויב ער זאל אלעס אויס טרייען.
זאל איך זאגן אזוי, וואס איז א גוטער מענטש? וואס איז א גוטער איד?
וואס איך ווייס איז א דבר ברור: אז איינער וואס מאכט זיך איז נישט קיין גוטער מענטש, ער מאכט זיך נאר ווי א גוטער מענטש. ער איז נישט קיין פעיקער [faker], אבער ער מאכט זיך, ער מאכט זיך גוט.
א פעיקער איז איינער וואס מיינט אמת’דיג שלעכט און ער מאכט זיך גוט. איינער וואס האט פרובירט צו ווערן גוט איז נישט קיין פעיקער. ס’איז א גרויסע חילוק, נישט פאר יעצט.
אבער ער איז נישט קיין גוטער מענטש. א גוטער מענטש איז דוקא – און האבן מיר געזאגט לעצטע וואך – א מענטשליכער גוטער מענטש, וואס מ’קען אים משבח זיין אז ער איז א גוטער מענטש, ווייל ער איז א מענטשליכער גוטער מענטש, ער האט א מדה, מעלה, און נשיאות, איז דוקא איינער וואס ער, מ’קען זאגן ביי די ענד, וואס ער האט ליב צו זיין א גוטער מענטש.
אבער לאמיר זאגן אפילו איין סטעפ פארדעם, פארדעם וואס ער האט ליב, רייט? איך וויל זיך דא מאכן א חילוק, א חילוק פארדעם. האבן מיר געזאגט אז דער צדיק, א צדיק גמור, אזוי שטייט אין תניא אויך, א צדיק גמור איז איינער וואס ער גיט צדקה ווייל ער האט ליב צו געבן צדקה, ער ענדזשויט [enjoys] עס, ווייל ער איז אזא סארט מענטש, ער האט זיך גענוג מחנך געווען און ער ענדזשויט עס.
בחירה אלס תנאי פאר שבח
רבי:
אבער פון וואס באשטייט דער ענדזשויען? וויאזוי קומט מען אן צו דעם לעוועל? ס’איז דא א סטעפ פארדעם. דער סטעפ פארדעם הייסט בחירה. דא איז א זייער וויכטיגע סטעפ וואס מיר האבן אנגעהויבן צו רעדן וועגן דעם לעצטע וואך, און מ’דארף עס פארשטיין אביסל בעסער. ס’איז דא א סטעפ פארדעם, פארדעם ענדזשויען. ענדזשויען איז ווען ער איז שוין אינגאנצן געטרעינט. אבער פארדעם איז דא א סטעפ וואס הייסט “choosing” צו זיין גוט.
און מיר דארפן פארשטיין אז אויב ער טשאוזט [chooses] נישט… למשל איינער איז געבוירן [מיט א גוטע טבע], ס’איז א זייער וויכטיגע חילוק. אויב מ’וואלט זיך פארגעשטעלט אז איינער איז געבוירן געווארן מיט אזא הנאה אז ער האט פלעזשער [pleasure] פון טון מצוות, איז ער נאך אלץ נישט קיין גוטער מענטש, אויכעט נישט. ווייל אזוי ווי יעדער איינער פארשטייט אז מ’איז משבח א מענטש נאר אויף זאכן וואס ער האט בוחר געווען, אמת?
ס’איז דא עפעס א זאך וואס מיר האבן גערעדט וועגן דעם, איך מיין אז מיר האבן נישט גערעדט גענוג לעצטע וואך, נעכטן האבן מיר גערעדט וועגן דעם בעסער. און אזוי ווי יעדער איינער פארשטייט אז, אזוי ווי דער משל פון בעלזער רב, יא? א זאך וואס איז נאטורליך, אויף דעם זאגט מען נישט ביי אן הספד, רייט?
“אה, ער איז געווען אזא שיין, ער איז געווען אזוי הויך, אזוי tall.”
דאס איז נישט קיין זאך וואס קומט זיך פאר א הספד, אמת?
אויב איינער זאגט אזא זאך פאר א הספד, איז ער א צודרייטער.
אבער יעדער פארשטייט אז ביי א הספד משבח זיין איינעם אז ער איז געווען אזא בעל כשרון – “אוי, ער איז געווען אזא בעל כשרון, אויך א בעל כשרון בן ארבעים.”
ער איז געווען א בעל כשרון.
האט ער יא, האט ער נישט.
יעדער פארשטייט אז דאס איז פאנטאסטיש אריין, אמת?
“אה, ער איז געווען אזוי ביאוטיפול, ער האט אזוי שיין אויסגעזען אפילו אן מעיק-אפ.”
מיט מעיק-אפ קען איך פארשטיין, ער האט געקענט מאכן מעיק-אפ, האט ער עס געטון – דאס איז בחירה.
אבער אן מעיק-אפ, איך זאג סתם, ביסטו משבח דעם אייבערשטן, נישט אים.
תלמיד:
יא, איך פארשטיי.
רבי:
זייער גוט. אז איינער זעט א בריה נאה [זאל] זאל ער משבח זיין דעם אייבערשטן.
תלמיד:
מיר האבן שוין גערעדט וועגן זען.
רבי:
זייער גוט. “שככה לו בעולמו”.
דאס איז נישט קיין שבח פאר אים. ס’האט גארנישט מיט דעם מענטש. ס’האט מיט די נאטור, מיט’ן אייבערשטן, וואס האט געמאכט שיינע מענטשן. אבער וואס מ’איז משבח א מענטש איז דייקא זאכן וואס זענען מענטשלעך, וואס זענען מיט בחירה.
יא? ממילא, לאמיר פארשטיין א וויכטיגע זאך.
די תנאים וואס מיר האבן געזאגט אז א צדיק איז איינער וואס ענדזשויט גוטע זאכן, איז דאס דייקא אויב איז ער בוחר אין דעם. אויב ער איז נישט בוחר געווען דערין, איז קלאר אז דאס העלפט נישט. ס’איז נישט גענוג. ס’דארף זיין מענטשלעך. א מענטשלעכע זאך איז דייקא וואס ס’קומט פון בחירה.
דרך אגב, די רוב גוטע זאכן האבן נישט קיין פלעזשער נאר אויב איז מען בוחר געווען אין זיי, אבער דאס קען זיין אז ס’גייט ממילא אזוי.
אבער מיר פארשטייען, מיר זענען מסכים, יא?
מיר זענען מסכים?
איר זענט נישט מסכים.
אז בחירה איז א קאנדישאן [condition], מיר זענען מודה.
יעדער איינער איז שוין מודה אז אויב איינער האט פיינט צו טון א טובה פאר א צווייטן, אפילו ווען ער טוט עס, איז ער א “רבנן יהבו ביה” מתגאה וכו’, אבער קיין צדיק איז ער נישט. ער איז נישט קיין גוטער מענטש. מיר זענען משבח פאר גוטע מידות. ער האט א מידה פון זיך מתגאה זיין וכו’, רייט?
יעצט לייג איך צו א וויכטיגע תנאי צו דעם. א וויכטיגע תנאי וואס מיר האבן נישט גענוג געזאגט.
איז בוחר זיין מיינט ער וויל עס?
תלמיד:
אה, אה, אה, אה…
רבי:
וואס מיינט בוחר זיין? דאס איז די נעקסט קוועסטשן. אבער קודם זאג איך א זאך אין דעם.
תלמיד:
דער מענטש.
רבי:
עקזעקטלי, נאר… איך זאג איך בוי דא. איך בוי דעם פון דעם… איך זאג איך דארף וויסן וואס טייטשט בוחר?
תלמיד:
וואס איז קיין חילוק אין מסכים?
רבי:
ניין, ניין, איך וויל דאך רעדן וועגן דעם באריכות גדול. א גאנצן… איך וויל פרעגן…
איך ווייס אז מיר האבן גערעדט אז ער זאגט א משל דער בעל הבית וואס האט א בעל מלאכה.
און מען זאגט נישט אז איך וועל זיין רוב ימיו, מען זאגט נישט… לאמיר זאגן א באסקעטבאל פלעיער איז געווען זיבן פיס הויך, ביי זיין לויה גייט מען זאגן, “וואו, ער איז געווען זיבן פיס הויך!”
עומק המושג “בחירה” – לא “רצון חופשי” אלא “דעת”
תוכן עניינים:
1. הקדמה: מה נחשב למעלה אנושית?
2. ההבדל בין כשרון טבעי לעמל
3. מדוע משבחים רק על דברים שבבחירה?
4. הראיה מהספדים: האדם מול המעשה החד-פעמי
5. הגישה ה”ליטאית”: האדם אינו מכונה
6. הגדרת “בחירה” האמיתית: לא Free Will אלא “דעת”
7. דעת = הבנה וחיבור למעשה
—
הקדמה: מה נחשב למעלה אנושית?
וואס מיינט “בוחר זיין”? דאס איז די נעקסטע זאך. אבער קודם זאג איך א זאך פון די ערשטע זאך.
ניין, דער מענטש. Exactly [בדיוק], איך וויל עס. וואס דארף איך וויסן וואס טייטש “בוחר”? איך בין מסכים. ניין, ניין, איך וויל, איך דארף רעדן מיט דיר באריכות גדול.
א גאנצע זאך, איך וויל פרעגן… איך ווייס מ’האט גערעדט אמאל, איך האב געזאגט א משל דערויף פון לעצטע וואך. איך האב געזאגט אז מ’זאגט נישט אז ער איז געבוירן צו זיין הויך. לאמיר זאגן א Basketball player [שחקן כדורסל], איינער איז געווען זיבן פיס הויך. ביי זיין לוויה וועט מען זאגן: “וואו, ער איז געווען זיבן פיס הויך!”? אבער ער איז געווען א Basketball player מיט די זיבן פיס. דו ווייסט וואס ער האט געטון? ער האט זיך געטרעינט [התאמן]. א Basketball player ווערט קיינער נישט געבוירן. דאס וואס ער האט די זיבן פיס האט אים געהאלפן. יעדע זאך איז אזוי.
ההבדל בין כשרון טבעי לעמל
מ’האט נישט געשריבן אויף זיין קבר “בעל כשרון נפלא”, און ער איז געווען אייביג זייער קעגן וואס מ’זאל זאגן אויף אים אז ער איז א “בעל כשרון”. אבער מענטשן האבן פארט געטראכט אז ער איז טאקע געווען א בעל כשרון. אפשר זיין טבע, אבער ער איז געווען אן Example [דוגמה] פאר א בעל כשרון. וואס מיינט זיין ווי… זיי זאגן ווי “הרב הגאון”. וואס מיינט “הרב הגאון”? בסדר, בסדר, ס’מיינט נישט כשרון, ס’מיינט עמל. זיי זאגן, ס’טייטשט אזוי ווי ער איז אזוי.
איין מינוט, איך גיי טרייען צו מסביר זיין וואס מיינט “בוחר זיין”. איך בין מסכים, דאס איז נישט קיין פראבלעם. מיין דיבור פון די העכסטע איז נאר צו פארשטיין, ס’זאל ארויסגיין פשוט די נקודה. יעדער פארשטייט די פשוט’ע נקודה, אז ס’מוז זיין א זאך בבחירה. אויב ס’איז למעלה מבחירה אדער למטה מבחירה, Bound [מוכרח], זיכער נישט, וכדומה. איך וויל נאר ארויסברענגען די זאך, ס’איז פשוט. יא, דאס איז מודה ומסכים.
מדוע משבחים רק על דברים שבבחירה?
איך וויל נאר פארשטיין פארוואס איז עס אזוי.
קודם כל, פארוואס איז עס אזוי? וועלכע זאך איז אזוי? פארוואס מוז עס זיין אז ער האט בוחר געווען אין דעם? און וואס מיינט עס אז ער האט בוחר געווען אין דעם?
איך האב צוויי זאכן, קודם כל, צוויי זאכן: “פארוואס” און “וואס”. די וויכטיגערע זאך איז באמת “וואס”, וואס איך וועל עס מסביר זיין.
צווייטנס, פארוואס זאגן מיר אז מעלות פון א מענטש, מענטשליכע מעלות, איז נאר אזעלכע מעלות וואס ער האט גע-choose-ט [בחר]? פארוואס?
איך מיין נישט וואס דו האסט געזאגט, איך וועל דיר זאגן פארוואס איך מיין נישט. איך מיין נישט ווייל אויב נישט איז ער מוכרח און Determined [דטרמיניסטי], און ממילא איז עס נישט קיין שוואך ביי אים, נישט קיין מעלה ביי אים. דאס איז נישט וואס איך מיין.
פארוואס איז דאס נישט וואס איך מיין? ווייל אפילו אויב איינער זאגט אז דער אייבערשטער מאכט אלעס, טוישט עס נישט אז מען קען זאגן הספדים אויף גוטע מענטשן. און די זעלבע זאך פארקערט, אפילו אויב א מענטש טוט עס, לאמיר זאגן לצורך אז עס זאל זיין א דין אז מען זאל זיך גלייבן אז א מענטש טוט עס אויך כדי צו זיין הויעך – נאך אלץ מיין איך נישט דאס.
ולא עוד אלא, ווען אונז האבן געגעבן די דוגמא צוויי וואכן צוריק פון א קארט [בית משפט/דין], ווען אונז ווילן אמת’דיג געבן א שכר ועונש פאר א מענטש, וואס אונז רעכענען זיך איז נישט צו ער האט געהאט עפעס א טשויס וואס אונז רופן Free Will [רצון חופשי], וואס ער האט געמאכט ברצון חפשי, בבחירה חפשית, וואס ער האט מחליט געווען אויף דעם צו טון.
פונקט פארקערט! די זאך וואס א מענטש איז מחליט געווען אים צו טון, זאגן אונז אז ס’איז ווייניגער. מען קען זאגן ס’איז א ווייניגערע Representative [ייצוג] פון וואס א מענטש איז.
די זאך וואס איז נישט בבחירה… פונקט פארקערט פון וואס מען זאגט אז ס’דארף זיין בחירה. זאל בחירה מאכט עס מענטשלעך, ס’מאכט עס… ס’קומט פון דעם מענטש שבו, נישט פון עפעס א מקרה וואס איז געקומען צו אים, אדער פון עפעס א זאך וואס איז פונקט געשען.
א גמרא זאגט, א זאך וואס איז פונקט געשען קומט אויך פון אים, אבער נישט אזוי שטארק פון אים. ווייל וואס ביסטו? דו ביסט דיינע מידות, דו ביסט וואסערע Character [אופי] דו האסט.
מיינט, א מענטש וואס ער טוט א פעולה – זיינע מידות טובות, זיינע פעולות טובות קומען פון וואסערע סארט מענטש ער איז – דאס איז מער בבחירה ווי איינער וואס האט נישט די מידה און האט עס פונקט געטון אדער האט זיך פונקט מתגבר געווען. שטימט?
הראיה מהספדים: האדם מול המעשה החד-פעמי
דאס האבן מיר אויסגעפירט לעצטע וואך. פארקערט פון וואס מענטשן מיינען אסאך מאל, אז שכר באקומט א מענטש מער פאר ווען ער האט זיך מתגבר געווען, ווייל דאס איז בחירה. זאג איך, אז די מידות טובות וואס ער האט איז בבחירה.
זאג איך אז ס’איז פשוט, אזוי ווי יעדער איינער פארשטייט, אז ביי א הספד, געווענליך, איז מען מספיד א מענטש אזוי ווי ער זאגט: ער האט גוט געטרעינט און ער האט גוט געשפילט Basketball. נישט “ער האט נישט גוט געטרעינט און ס’איז אים יא געלונגען אמאל אריינצוווארפן די באל אין די נעט”. נישט אזעלכע זאכן זאגט מען ביי א הספד.
ביי א הספד וויל מען ארויסברענגען די מעלת האדם, נישט די פעולות שיוצאות ממנו. איינער גייט האבן א תועלת דערפון? זאל ער האבן אזוי, ער זאל זיך ארויסגעבן די מעלת האדם.
און ביי א הספד זאגט מען אלעמאל – נישט אזוי ווי די בעלזער רב האט געזאגט, מען זאגט נישט זאכן וואס זענען אינגאנצן נאטורליך, אבער אויך נישט זאכן וואס זענען אינגאנצן במקרה. אפילו זאכן וואס זענען במקרה בוחר געווען.
ס’האט זיך געמאכט אז איינמאל האט ער געהאט א נסיון און ער האט עומד געווען? נאר אויב מען קען עס פארציילן די מעשה, אויב איינער וויל דארפן געבן חיזוק פאר מענטשן וואס האבן נסיונות.
אבער מער נארמאל, איז דער רוב הספד פארציילט מען די זאכן וואס דער מענטש האט געארבעט אויף די מידות, ער איז געווארן אזא, ער איז געווען אזא גוטער געבער, ער האט אזויפיל געגעבן צדקה, און ער האט צוליב געהאט דאס און משפחה צייטן… ווייל דאס האט ער Describe-ט [באשריבן] וואס א מענטש ער איז געווען.
דער זעלבסט, יענער מענטש, איינמאל האט ער געהאט א נסיון און ער האט נישט געגעבן צדקה – עס זאגט מען עס נישט. אפילו ביים קריטיק זאגט מען דאס נישט, ווייל יעדער פארשטייט, ער איז געווען א גוטער מענטש, אמאל איז ער דאך געפאלן.
אמאל איז ער דאך געפאלן, אמאל איז ער געווען מיד, ער האט נישט געגעבן צדקה. אדער פארקערט, אמאל איז ער א קמצן, אמאל האט ער געגעבן צדקה, און מ’האט אים עורר רחמים געווען פונקט.
זיי [זאגן], ס’איז ווייניגער פון שייכות האט דער הספד. פארוואס? זאלסטו ווייניגער געבן ארויס וואס א מענטש איז.
הגישה ה”ליטאית”: האדם אינו מכונה
יעצט פארשטייען אונז אז די לובת [?] וואלט דו קענט מיינען…
די ערשטע איז, שטימט? דער עולם איז מסכים? פשוט!
די ערשטע יסוד פון דעם איז, אז די לובת [?] וואלט דו קענט מיינען פון די אלע דרשות וועגן אדם און דרשות פילוסופיות [?], אז די זענען ראציאנאלע ליטפאקעס וואס זענען Concerned with nothing [נישט באזארגט מיט גארנישט].
זיי האלטן אז מענטשן זענען Machines [מאשינען].
וואס דארט גייט דאס אן פאר א מאשין? א זאך וואס עס גייט נישט אן וויאזוי איך פיל, עס גייט נאך נאר אן וואס קומט ארויס פון אים, זיינע Products [פראדוקטן].
איך דארף נישט אז מיין Accountant [רואה חשבון] זאל זיין א גוטער מענטש, איך דארף מיך ער זאל מיך פירן, ער איז איינס קנעכט. ער איז אינגאנצען פועל [?] צו מיר. איז א אינטערסאנטן אויער וואס ער געט ארויס.
אזוי טראכט א ליטפאק, אז אייבערשטער דארף נישט קיין מענטש, ער דארף נאר מאשינס וואס גיבן ארויס מצוות, אדער וואס גיבן ארויס שטיקלעך תורה, Whatever עס איז, Right?
פאר א משפיל ארום ניין, א וואוילער [?] דארף ארויסגיבן שטיקלעך תורה ווייל ער האט דאך גארנישט געטון. אבער דער סארט מענטש וואס איז שוין בוחר אז זיי גיבט ארויס שטיקלעך תורה, איז נישט נאר דער מתמיד וואס ער לערנט.
א מתמיד איז נישט דער וואס קען לערנען, אבער אויך דער וואס קען נישט וויל לערנען. דער וואס איז בוחר צו לערנען.
אמת, שטימט, מיר זיין ביידע.
און וואס איז מער וויכטיג אפילו… יעדער וויל דער בחירה זיך אויפהערן Eventually [סוף כל סוף].
אבער וואס איז מער וויכטיג, וואס איז מער מכריע, וואס איז מער Bottom line is really [די אונטערשטע שורה איז באמת] פון די דיבורים וואס ווערט דא וויכטיג.
וואס איז מער… וואס איז מער וויכטיג – איך האב מיך נישט בעיה מיט Sentiments [געפילן] צו בעיה מיקל [?] ווי ס’איז Pretty much this… וואס איז מער…
איך ווייס אז דו גלייכסט היינט די בריאה, מארגן יענע בריאה. איך האב מיר חשבון געווען, איך האב געטראכט: וואס איז מער Content [תוכן]? וואס איז מער דאס וואס א מענטש האט געמאכט איז נישט זיינע תועלת, און אויך האט ער נישט קיין תענוג פון די פעולה, אדער די תענוג איז שוין אליין? ס’איז מער די בחירה וואס ער איז בוחר געווען אין די פעולה.
הגדרת “בחירה” האמיתית: לא Free Will אלא “דעת”
יעצט, שטימט? יעצט דארף מען אביסל מסביר זיין וואס מיינט בחירה, אוקעי? ווייל דער עולם ווייסט נישט וואס מיינט בחירה. זייער וויכטיג צו געדענקען. מ’איז שוין אפאר וואכן מיט דעם, און דו ווייסט נאך אלץ נישט. ס’איז נישט גענוג.
וואס מיינט בחירה?
איין זאך פאר איך זאג וואס בחירה מיינט נישט: ס’מיינט נישט “Free Will” [רצון חופשי]. זייער וויכטיג צו געדענקען, ס’מיינט נישט “Free Will”.
אין אנדערע ווערטער, ס’מיינט למשל, די גרעסטע דוגמא וואס איך קען זאגן פאר דעם, למשל איך קען זאגן צוויי זאכן פאר דעם. אריסטו זאגט צוויי דוגמאות פאר דעם, איך וועל נאכזאגן זיינע דוגמאות.
צוויי זאכן: א יונגל אדער א בהמה האט בחירה, האט “Free Will”.
א בעל חי האט אויך רצון, ער איז מחליט צו טון זאכן, ער קען מחליט זיין צו טון, און ער איז מחליט צו טון.
א יונגל, א יונגל קען טון און נישט טון. אין די Simple sense [מובן הפשוט] פון בחירה, ער קען גיין און קען נישט גיין, אמת? כמעט פון ווען ער איז דריי, איך ווייס, אפשר א קליינע בעיבי האט נישט, אבער א קטן, אפילו לא הגיע לחינוך, האט בחירה אין די Sense וואס דער עולם מיינט, אמת? יעדער איינער איז מודה, ער האט “Free Will”. דו קענסט אים נישט צווינגען. מ’קען אים צווינגען אזויווי מ’קען צווינגען אן Adult [מבוגר], ווי דארט, אבער ער איז מחליט, אמאל טוט ער, אמאל טוט ער נישט, אמת?
אפילו א בהמה, אמאל טוט זי, אמאל טוט זי נישט. זי האט ווייניגער יכולת, אבער זי קען טון, זי איז מחליט אליין צו זי זאל טון אדער זי זאל נישט טון. אפילו א בהמה האט א געוויסע נפש הבהמית, יא? אפילו א בהמה האט א נפש הבהמית, יא? פון דעם קומט דאס, יא? זי האט א געוויסע “Free Will”, יא?
דעת = הבנה וחיבור למעשה
און יעדער איינער פארשטייט, אלע למדנים ווייסן אז די טעם פון א קטן איז נישט אז א קטן האט נישט קיין בחירה. די טעם פון א קטן איז אז ער האט נישט קיין… דעת.
זייער גוט. וואס מיינט דעת? דעת מיינט דאס וואס אונז רופן דא בחירה.
דעת מיינט אז ער ווייסט פארוואס ער איז בוחר, Right? “יודע מה עושה”. ער קען דיר מסביר זיין און אנדערע זאכן.
אבער ווען א גדול האט דעת, וואס איך זאג אז א גדול מיינט אז ער פארשטייט וואס ער טוט, און ער איז בוחר צו טון ווייל ער פארשטייט אז ס’איז גוט אזוי צו טון. דאס איז די טייטש בחירה.
בחירה איז א זאך וואס איז Connected [פארבינדן] מיט דעת. ס’איז כמעט די זעלבע זאך ווי דעת אדער כוונה, אדער דעת וואס מ’רופט דעת אין הלכה, “צריך דעת”. דעת מיינט, יא, דעת פאר א קנין, “דעת מקנה”.
דעת מקנה מיינט Choice.
דעת מיינט נישט ידיעה, יעדער פארשטייט דאס. דעת מיינט נישט חכמה בינה דעת. דאס מיינט, ווען מ’זאגט מ’דארף דעת פאר א קנין, מיינט מען נישט אז איך דארף וויסן וואס איך טו. אפילו א יונגל ווייסט וואס ער טוט, ער איז נישט קיין קליצי בעיבי [תינוק זעיר] וואס ווייסט נישט וואס ער טוט. און ער האט אויך נישט קיין פארשטאנד וואס מיינט קידושין. ער קען זיין ניין יאר אלט, פארשטייט ער שוין. דאס מיינט אז ער האט נישט די גענוג Maturity [בגרות] צו Choose-ן פאר א גוטע Reason [סיבה] וואס זעט אים אויס גוט צו טון דעם זאך. דאס איז די טייטש בחירה אדער דעת.
שטימט? ווייל דאס איז איינדיג מיין יונגל אדער א בהמה האט נישט קיין דעת.
איין מינוט, איך האלט דיר מזל וואס מ’האט ליב האבן. איין מינוט, מיר וועלן רעדן וועגן דעם א סעקונדע. אבער קודם זאג איך דיר וואס איז די טייטש Choice. דאס איז דעת.
וואס פעלט אויס חכמה בינה? אויב דו ווייסט נישט וואס דו טוסט, איז דאך Regular [רגיל] אז דו ביסט נישט מסכים אויף א Condition [תנאי]. איך מיין צו זאגן אז סתם אז א יונגל טוט עפעס, ס’איז אן די Substantial [תוכן מהותי] Behind it [העומד מאחוריו]. סתם האט ער עס אזוי געזען פאר א רגע. ס’איז מיט… יא, יא, ס’איז אן דעת, אבער אפשר מיט חכמה בינה. איך זאג נישט אז חכמה בינה… ס’פעלט אויס חכמה בינה. אז איינער ווייסט נישט בכלל וואס ס’מיינט, אוודאי איז נקלה שטאר [?] אז ס’ארבעט נישט. איך וויל מער Basic.
אבער דעת מיינט בחירה. בחירה, נישט בחירה שביהדות. נישט בחירה חפשית, די Absurd [אבסורד] פון בחירה חפשית. נישט “איך וויל מחליט זיין ווייל אזוי וויל איך”. [נאר] איך וויל מחליט זיין ווייל אזוי פארשטיי איך אז ס’איז מיר גוט צו טון, אדער איך וויל אזוי טון ווייל איך מיין אז ס’וועט מיר זיין גוט, וכדומה. דאס איז די טייטש בחירה.
אדער נאך א דוגמא וואס איך האב געזאגט, אן אינטערעסאנטע דוגמא, וואס איך מיין אז אין הלכה הייסט דאס “מתעסק”. יא, איינער טוט א זאך בדרך מקרה, יעדער רגע מעגליך געווען. דאס איז כמעט אזוי ווי וואס אונז זענען זיך מתייחס צו בחירה חפשית געווענליך. דאס איז אויך נישט קיין דעת, בלי דעת. מ’איז מסכים אז א מענטש קען טון א זאך בלי דעת, “מתעסק אינו חייב”. יא, ער האט געטון, האט געהאט בחירה, א “משטה אני בך” יא? אדער איך ווייס, עס איז דאך א הלכה, וואס נאך הלכות? מפתה, אונס, וואס איז די באקאנטע, קען זיין אזא זאך. איך האב נישט געמיינט צו מקבל זיין די זאך, איך האב געהאט בחירה, אבער דאך, קיינער האט מיר נישט גע-Force-ט [געצוואונגען] אין די סיטואציע, איך האב נישט גע-Force-ט, אבער איך האב נישט געמיינט ערנסט, יא? איך האב נישט מחליט געווען.
So [אלזא] אין אנדערע ווערטער, בחירה איז נישט א זאך, נישט א דינענדע [?] מעשה.
שיעור 6: בחירה איז אין דעת – נישט אין תאוה
תוכן עניינים:
1. בחירה איז די כוונה, נישט די מעשה
2. מען קען זיין א “בוחר” אפילו אן די מעשה
3. די טעות פון “רצון מופשט”
4. דריי סארטן “ווילן” אין די נפש
5. וואו ליגט די בחירה? אין דעת
—
בחירה איז די כוונה, נישט די מעשה
בלי דעת, האב איך מסכים געווען? א מענטש האט געטון א זאך “בלי דעת”, “משטה אני בך”, יא? עס איז געטון, ער האט געהאט בחירה [פיזיש], א “משטה אני בך”, יא? אדער א… איך ווייס, עס איז דא אזעלכע הלכות. וואס נאך הלכות? “מתעסק”, אדער אפילו בקידושין קען זיין אזא זאך: “איך האב נישט געמיינט צו מקדש זיין”. איך האב געהאט בחירה [צו טון די מעשה], וואס דען? קיינער האט מיר נישט געפארסט [forced], און א סיטואציע האט מיר נישט געפארסט. אבער איך האב נישט געמיינט ערנסט, יא? איך האב נישט מחליט געווען.
סאו, אין אנדערע ווערטער: בחירה איז נישט א זאך וואס איז דינענדיג אין מעשה. איך וויל זאגן א זייער וויכטיגע זאך. געווענליך פארשטייט מען אז בחירה איז דינענדיג אין מעשה: “איך האב געקענט טון, איך האב געקענט נישט טון”. דאס איז וואס מען רופט “Free Will” [פרייע ווילן]. דאס איז נישט וואס מאכט א זאך ראוי לעונש, וואס איז נוגע מאראליש. דאס איז אן ענין פאר פילאזאפן, זאלן די פילאזאפן זיך דרייען ארום דעם ענין ביז סוף כל הדורות, איך וועל מקיים זיין “כי הוא חייך”.
אבער וואס איז וויכטיג פאר א איד צו וויסן איז, אז בחירה איז א זאך וואס איז קודם למעשה. עס איז א כוונה. אין אנדערע ווערטער: איך האב פארשטאנען אז אזוי איז ריכטיג, איך האב מחליט געווען אזוי צו טון.
מען קען זיין א “בוחר” אפילו אן די מעשה
יעצט פארשטייסטו אויך א וויכטיגע זאך, דאס איז ממש סודות. קענסטו פארשטיין אויך א וויכטיגע זאך, אז ס’קען אפילו זיין בחירה אן א מעשה. געווענליך ווייסטו נישט אז ער איז בוחר געווען נאר אויב ער האט געמאכט א מעשה. אבער אם תאמר, איך האב זיך אוועקגעזעצט, איך האב זיך מתבונן געווען אויף עפעס א געוויסע נושא, איך האב מחליט געווען אזוי צו טון. פארוואס האב איך מחליט געווען? נישט [סתם] מחליט, איך האב פארשטאנען, איך האב בוחר געווען אזוי צו טון. פונקט איז נישט געלונגען – “אונס הוא ולא עשה”, נאר אלס “כאילו עשה”. וועלכע בחירה איז געווען אין דעם?
און די וויכטיגקייט, דעמאלטס פארשטייט יעדער איינער, דאס וואס מען רופט “רצון” – אבער עס איז נישט א גוטע ווארט רצון. מיין רצון… איך גיי זאגן א ווארט אויף ענגליש, עס מיינט “Wish”. געווענליך וועט מען עס טייטשן אזוי. אבער בחירה מיינט: איך האב געטשוזט [chosen] צו טון א זאך.
נישט נאר דעם, איך קען אפילו זאגן: איך האב פארשטאנען אז עס איז גוט צו זיין א מענטש וואס גיט צדקה. מה לי, איך מאך א קבלה אז איך גיי יעדן טאג געבן אביסל צדקה זיך אויסצולערנען. פונקטליך האב איך נישט קיין טראפ געלט, איך בין אן ארימאן, איך קען זייער ווייניג פון דעם טון. אבער איך בין דאך אלץ געווארן א שטיקל א גוטער מענטש, ווייל איך האב אלץ בוחר געווען. די עיקר וואס מאכט מיר א גוטער מענטש איז דאס וואס איך בין בוחר, איך פארשטיי אז דאס איז גוט, און איך ציל צו דעם. די בחירתי, “אונס הוא ולא עשה”, איז נישט מעלה און נישט מוריד שטארק אין דעם. ס’איז אמת, פראקטיש האב איך א שטיקל חסרון אויב ס’פעלט אויס די מעשים מיט וואס צו ווערן [א גוטער מענטש בפועל], אבער על כל פנים ביז א געוויסע לימיט, די מעשה איז נישט די מעכב. די מעכב איז די בחירה. שטימט?
די טעות פון “רצון מופשט”
יעצט, איך וויל זייער קלאר זאגן א באנטש [bunch] זאכן וואס דעי בחירה איז נישט, ווייל דער עולם איז צומישט.
די ערשטע זאך – לאמיר עס אנהייבן די וועג וואס דער רבי הייבט אריין – די ערשטע זאך וואס איז נישט, איז תאוה.
לאמיר פארשטיין א וויכטיגע זאך. אונז זענען זייער פאני [funny] מענטשן. אונז מיינען אז ס’איז נאר דא איין סארט זאך. אונז… נישט נאר איינס, סך מענטשן פירן זיך אזוי, און נאך אונז מיינען, אז:
* צו וועלן עסן א קענדי,
* און צו וועלן קראסן [cross] די סטריט ווען מאמי לאזט נישט,
* און צו וועלן זיין א גביר,
* און צו וועלן קענען לערנען,
* און צו וועלן זיך רעכענען אויף יענער וואס האלט נישט מחבר,
* און צו וועלן קענען דער אייבערשטער…
ער איז אלץ די זעלבע זאך! ווייל ביי אלע פון זיי שטייט דעם ווארט “וועלן”.
ממילא דאכט זיך אונז, אז ס’דארף זיין א זאך וואס הייסט “רצון”, גיין די עפעס איז א רצון מופשט ערטילאי [abstract/naked], וואס ער וויל. אויב ער וויל, קענסט עס רופן תאוות; ווי יענער זאל זיין א רבי’ס א תאוה, ווי אלע תאוות. עס איז א תאוה, ער רופט עס א תאוה, ער רופט עס א רצון, ער רופט עס whatever you want. ס’איז עפעס א וועלכע פילינג [feeling], ס’איז עפעס א וועלכע “wants”, ס’איז די זעלבע, נאר אנדערע מיני אבדזשעקטס [objects], ס’איז אלע מיני סארט “wants”, אלע פאר אלע סארט זאכן.
אזוי… זאל עס מסכים זיין אז אזוי טראכטן מענטשן היינט? יא, ווען עס שוין גרייזט. אזוי מיינען מענטשן היינט? געווענליך. די מענטשן למשל ווערן זייער קאנפיוזד [confused] ווען מען זאגט זיי אז ס’איז גוט עס צו ליב האבן לערנען, אבער ליב האבן פרעסן איז נישט אזוי גוט. זאגט ער: “וואס הייסט? דער שכל, ווידער איך האב דער שכל…”
אז ס’איז נישט דא קיין סיבה צו טראכטן אזוי. קיינער האט קיינמאל נישט געזען דעם כח ארויס.
דריי סארטן “ווילן” אין די נפש
וואס ס’מאכט א זאך מער א מענטשן סענס [sense] צו טראכטן איז, אז ס’איז אמת אז יעדע סארט וואס אונז האבן געלערנט פון חלקי הנפש… געדענקסטו האבן געלערנט אז ס’איז דא כאטש דריי פארטס [parts] אין די נפש?
1. ס’איז דא די ראציאנאלע פארט פון די נפש – שכל.
2. און ס’איז דא כאטש שכל.
3. און ס’איז דא אינגאנצן נישט שכל. און די אינגאנצן נישט שכל איז דא די אלע מיני כוחות, די כח המתעורר, וואס דארט איז דא שנאה און אהבה און אלע מיני מידות.
יא, געדענקסט? גוט.
דער אמת איז, אז ס’איז דא עפעס וואס איז אן אנאלאגיע, ס’איז א משל וואס מ’נוצט אין יעדע חלק.
* דאס וואס די שכל האט ליב אמת און וויל אמת – דאס קענסטו רופן “ער וויל”.
* און דאס וואס די כח התאוה האט ליב צו פרעסן, תאוות’דיגע זאכן – קענסטו רופן “ער וויל”.
* און אפילו דאס וואס די כח הגראוויטי [gravity] האט ליב צו פאלן אויף דער ערד – קענסטו דאס רופן א “ווילן”. ביידע איז א משל.
* און דאס וואס די כח הזורע האט ליב צו אנהייבן א נייע זאך – קענסטו אויך רופן “ער וויל”. דאס טוט ער, ער ציט צו דעם, כביכול.
אבער ווי יעדער איינער פארשטייט, אז די משל גשמי און די משל רוחני איז נישט דאס זעלבע. איך האב דיר אמאל געלאכט פון אריסטו [Aristotle] וואס ער האט געזאגט אז זאכן “ווילן” אראפפאלן, ווייל זיי האבן נישט קיין כח הרצון. אבער דאס איז נאר פאני [funny] אויב דו מיינסט אז ס’איז דא עפעס א מאגישע, רוחניות’דיגע מאגישע זאך וואס הייסט “כח הרצון”, וואס דאס האט טאקע נאר א מענטש, נאר א שכל, נאר א נשמה האט דאס. און וואס איז חל אויף נישט קיין חילוק [וואס די אביעקט איז], דעמאלטס פארשטייט זיך אז די שטיין האט דאס נישט.
אויב דו פארשטייסט אבער אינגאנצן פארקערט: אז ס’איז דא אלע מיני סארט משיכות אויף די וועלט. ס’איז דא אלע מיני סארט שטיינער וואס זיי ווילן אראפפאלן, ס’איז דא גראז וואס וויל ארויפוואקסן, ס’איז דא א חלק פון די מענטש וואס וויל עסן, ס’איז דא א חלק וואס וויל תענוג, ס’איז דא א חלק וואס וויל צדק ויושר, ס’איז דא א חלק וואס וויל אמת. די אלע זאכן נעמען אריין “ווילן” בשיתוף השם, ס’איז די זעלבע ווארט, אבער ס’איז בעצם אן אנדערע מציאות.
די ווילן פון די כח וואס מ’רופט נפש הבהמית, די מושג פון די כח המתעורר, פון די כח התאוה – איז פרעסייזלי [precisely] דאס אז די תאוה ציט צו דעם.
די ווילן וואס מ’רופט אז די שכל וויל אמת – איז נישט פשט אז ס’איז דא עפעס א ווילן חוץ פון די שכל וואס מאכט אז ער וויל גראדע שכל. שכל איז אזא סארט זאך וואס וויל אמת. שכל איז קאנפארם [conforms] צו דעם. דו קענסט זאגן אזויווי א פאזל [puzzle], יא? אין אים גייט אריין אמת.
און די צווייטע זאך איז אן אנדערע סארט ישות, אן אנדערע סארט מציאות, און אין די תאוה גייט אריין תאוות. און אין די גוף גייט אריין אסאך מאל די גשמיות פון די עסן, די חלק פיזיקל [physical] פון די עסן, און אין די דומם גייט אריין דומם. איז אלעס די זעלבע זאך, קענסטו רופן יעדע זאך “רצון” אויב דו ווילסט, אבער ס’איז נישט פשט אז ס’איז דא א רצון חוץ פון די אלע זאכן וואס ער איז שולט אויף זייער דרך אזוי. יעדער איינס פון די האט זיין אייגענע רצון כביכול.
* די מהות פון די שכל איז צו וועלן די אמת.
* די מהות פון די מדות איז צו וועלן די גוט, דאס הייסט כח המתעורר, אדער אמאל וואס ער מיינט, וואס ס’דאכט זיך אים אז ס’איז גוט, ווייל ער ווייסט נישט אלעמאל באמת וואס ס’איז גוט.
* די מהות פון די כח התאוה איז צו וועלן פלעזשער [pleasure].
דאס וואס ער וויל איז בילט-אין [built-in] צו די וועלן. ס’איז נישטא אז ס’איז דא א וועלן באופן נקי, באופן מופשט, און איינער וויל תענוג און איינער וויל אמת. ס’איז דא אזא סארט כח וואס הייסט “וועלן תענוג”, און אן אנדערע סארט כח וואס הייסט “וועלן אמת”, שטימט? דאס איז די בעסיק [basic] וואס מ’דארף בעסיקלי [basically] צו וויסן אז ס’איז דא דריי חלקים אין נפש, דאס איז וואס ער מיינט. ווייל אנדערש איז נאר דא איין חלק אין נפש וואס הייסט רצון, און אלע אנדערע זאכן וואס טאנצן אריין אין זיין רצון.
דאס איז טאקע שיטת דעקארט [Descartes], שיטת די סטואיקס [Stoics], ס’האט געווען גרויסע חכמים וואס האבן געהאלטן אזוי, איך קען נישט מזלזל זיין אין זיי, אבער דאס איז נישט די שיטה פון די רמב”ם, נישט די שיטה פון אריסטו, נישט די שיטה פון פלאטא [Plato]. קיינער פון זיי האט נישט געהאלטן אזוי. זיי האבן אלע פארשטאנען אז די רצון און וואס ער וויל מאכט עס וואס ער איז, און דערפאר די תאוות איז בדרך כלל פארקערט.
דאס וואס מיר זאגן אז ס’איז דא א כח השכל וואס איז משתוקק לדעת, קומט פון דעם ווייל מיר זעען אז ס’איז דא דעת, און דאס איז אן אנדערע סארט זאך ווי עסן. יעדער פארשטייט אז א פייער ברענט, איך דארף נישט האבן קיין רעזערוועישנס [reservations]. איינער זאגט אז א פייער ברענט, און וואס איז די כח וואס מאכט אים ברענען? די כח הבעירה שבפייער וואס מאכט אים ברענען. אזוי אויך, אז מיר זעען אז ס’איז דא א זאך, א שכל וואס איז מעכל וואס ער כאפט אמת, און מיר זעען אז ער טוט עס, זאגן מיר אז ס’איז דא א כח וואס ער וויל דאס.
וואו ליגט די בחירה? אין דעת
איין מינוט, וואס איז די נגיעה?
ס’איז נוגע אזוי: אז יעצט ווען איך זאג דיר – געדענקסט איך האב געזאגט אז ס’איז דא א זאך וואס הייסט בחירה. בחירה איז דאס וואס מאכט די זאכן וואס א מענטש טוט ראוי לומר עליו אז ער איז א גוטער מענטש, נאר ער טוט עס מיט בחירה. דארפסט פארשטיין אז ווען מיר זאגן דא בחירה, וואס מיינען מיר? פון וועמען רעדן מיר? ס’איז נישט דא קיין כח הבחירה עקסטער פון אלע אנדערע כוחות וואס ס’איז דא אין דעם מענטש. ס’איז נישט קיין כח הרצון, עפעס א רצון מופשט וואס ער וויל זאכן. רייט [right]?
סאו מיר דארפן זיך אליין פארשטיין: וואס מיינט בכלל כח הבחירה? וואו שטייט איין דער כח הבחירה? פון וועלכע חלק רעדסטו? איך האב דאך געלערנט פרק א’ פון שמונה פרקים, ס’איז דא פינף חלקי הנפש. וועלכע פון זיי איז בחירה? ס’איז נישט דא א זעקסטע וואס הייסט בחירה, אזויווי אונז זענען מיר אונז גאנץ פאנטאזירט. סאו וועלכע פון זיי איז בחירה? וואס גייט דא פאר? דו פארשטייסט מיין נקודה?
סאו מיר דארפן פארשטיין די ערשטע זאך, אז בחירה איז נישט א זאך וואס באלאנגט צו די חלקים וואס מיר האבן געלערנט אז ס’איז די לאוער [lower] חלקים פון די נפש. די לאוער חלקים זענען נישט שכליים, און נישט שכליים מיינט מ’קען נישט רעדן מצוות, האבן מיר געלערנט. אמת? דארט איז נישט דא קיין בחירה. סאו דארט איז סייווי נישט דא קיין בחירה. דאס איז וואס א מענטש האט ליב צו פרעסן אדער האט ליב כבוד, דאס איז נישט קיין בחירה. ס’איז נישט מעגליך אז ס’זאל תלוי זיין אין בחירה. ס’איז נישט מעגליך.
אויב דו וועסט טראכטן, בחירה איז נאר שייך בטוב. ס’איז נישט דא קיין בחירה ברע. אזוי ווי דו וועסט זאגן, ער איז אייביג בוחר זיין. וואס מיינסטו צו זאגן? דער האט א תאוה פאר עסן, ער האט א רצון, דו קענסט אים רופן א רצון באופן כללי, ער האט א תאוה צו עסן, אבער ער האט נישט קיין בחירה צו עסן. ווייל בחירה מיינט איך האב געטראכט, איך קען טראכטן, איך קען טראכטן וויפיל איך וויל עסן. ווייל די טראכטן גייט שוין נישט געהערן צו חלק התאוה, ס’גייט געהערן צו חלק הדעת.
בחירה איז א דבר השייך לדעת, נישט קיין זאך וואס איז שייך לתאוה. ס’איז נישט קיין סארט תאוה, נישט אז איך האב א תאוה פאר דעם און דעריבער איז דאס א בחירה, דאס איז עפעס א סארט בחירה. און ס’איז אויך נישט עפעס א דריטע זאך וואס ער טשוזט צווישן וועלכע תאוות ער וויל האבן. ס’איז אליינס א דין אין די חלק הדעת פון דעם מענטש, סאמהאו [somehow] אין די חלק הדעת פון דעם מענטש.
מ’קען ברענגען אסאך ראיות פאר דעם, אבער דאס איז קלאר. ס’שטימט? וואס איז די ראיה? יופי, די נפש החיים ברענגט. קודם וועלן מיר לערנען. ס’שטימט? יעצט… איך קען ברענגען אסאך ראיות, אבער איך דארף ענדיגן זאכן. איך וויל ענדיגן די כח פון די ראיות.
ניין, ניין, אבער ס’גייט נעמען זייער אסאך צו לאנג. ס’איז שוין 9:55. אקעי?
די גרעסטע ראיה איז אז ס’איז דא א זאך פון בוחר זיין און נישט בוחר זיין. ווען א מענטש… געדענקסטו ס’איז דא אזא זאך ווי א מלחמת היצר?
דאָס איז דער זיבעטער טייל פונעם שיעור. דער רעדנער איז ממשיך מיט די טעמע פון “בחירה” (Free Will), און איז מסביר די חילוק בין “פועל זיין” (acting) און “בוחר זיין” (choosing). ער ברענגט א ראיה פון דעם ענין פון “מלחמת היצר” אז דער מענטש האט צוויי באזונדערע כוחות, און ער איז מסביר דעם טיפן חילוק צווישן א סתם “וויש” (Wish – רצון מופשט) און אמת’ע “בחירה”.
—
פרק ז: בחירה לעומת “וויש” – און דער אדם השלם
די ראיה פון מלחמת היצר: תאווה קעגן בחירה
רעדנער: יעצט, איך וועל ברענגען א ראיה. איך קען ברענגען אסאך ראיות, אבער איך דארף ענדיגן די זאך, איך וויל ענדיגן די קאנטער [counter-argument]. איך קען ברענגען ראיות וואס איז נישט [קיין בחירה], אבער ס’גייט נעמען זייער לאנג. ס’איז שוין 9:55. אקעי?
די גרעסטע ראיה [אז בחירה איז דעת] איז, אז ס’איז דא א זאך פון “פועל זיין” און נישט “בוחר זיין”.
ווען א מענטש… געדענקסט אז דו האסט א זאך ווי א “מלחמת היצר”. מלחמת היצר קומט פון דעם – מ’איז מסביר דורך דעם – אז דו האסט צוויי נפשות. דו דארפסט פארשטיין, דאס מאכט נאר סענס [sense] אויב ס’איז נישטא קיין דריטע “כח הרצון”. שטימט? ס’איז דאך נישטא. וויאזוי קען זיין אז איך וויל צוויי זאכן אויף איינמאל? דו ווילסט נישט צוויי זאכן אויף איינמאל. דו האסט א תאווה פאר איין זאך, אבער דו האסט א בחירה דערקעגן.
ווען איינער איז נישט שלם אין זיין מלחמת היצר, און ער פרעסט עפעס א גאנצן טאג – ער האלט אין איין עסן – איז נישט טייטש אז ער איז “בוחר” געווען. ער איז נישט בוחר געווען. ווייל די כח הבחירה האט נישט פועל געווען יעצט; די כח התאוה האט גובר געווען אויף די כח הבחירה.
דאס מאכט זיך ווייל ער האט נישט גענוג… פארוואס מאכט זיך עס? ווייל ער האט נישט געטרעינט [trained] גענוג די כח התאוה. ווייל מ’האט שוין גערעדט, מיט דעם מיינט שוין די כח התאוה, רייט [right]? מ’קען נישט יא רעדן צו כח התאוה, מ’קען אים טרעינען. מ’קען נישט רעדן [מיט שכל], אבער מ’קען אים מחנך זיין. ער האט נישט מחנך געווען די כח התאוה, ממילא די כח התאוה פאלגט נישט זיין כח הבחירה.
אבער ער איז נישט בוחר געווען. ס’איז נישט טייטש אז איך האב געהאט א טשויס [choice] צי איך וויל פרעסן די אייז-קרים אדער איך וויל עס נישט פרעסן, און איך האב געטשוזט [chosen] עס צו פרעסן. איך האב נישט געטשוזט. איך האב געהאט פרי וויל [free will], אבער איך האב נישט געטשוזט עס צו פרעסן. ווייל טשוזן… אויב דו רעדסט פון א שטיקל נארמאלע מענטש, אויב ער איז נישט קיין גאנצער משוגענער.
א רשע, ס’איז דא א רשע וואס האט געטשוזט יא צו פרעסן – דאס הייסט א “רשע גמור”. דאס הייסט א חולה הנפש פון פרק ג’ [שמונה פרקים להרמב”ם] וואס ער ווייסט בכלל נישט וואס איז גוט. אבער אויב מיר רעדן נישט אויף א נארמאלע קעיס [case] פון א מענטש – ער ווייסט אז ס’איז נישט גוט צו פרעסן. נישט נאר ער ווייסט, ער האט געטשוזט [אנדערש], רייט?
דו פרעגסט אים: “דו ווילסט עסן? דו האלטסט באמת פון עסן צופיל אייז-קרים?”
ענטפערט ער: “איך האלט נישט דערביי.”
הייסט, זיין בחירה זאגט: ער איז בוחר געווען נישט צו עסן אייז-קרים. נאר וואס? ס’מאכט זיך אז דיין כח התאוה איז גובר אויף דיין כח הבחירה. דאס מאכט זיך ווייל דו האסט נישט גענוג געטרעינט. צו טרעינען אז די תאוה זאל פארשטיין צו מאכן די ריכטיגע בחירה, זאל האבן פאלגענדיגע בחירות.
תלמיד: דאס הייסט די תאוה זאל פארשטיין צו מאכן די ריכטיגע בחירה, זאל האבן פאלגענדיגע בחירות?
רעדנער: [ניין], דו נוצסט “אווערריידן” [override] די דעת.
תלמיד: נישט די דעת, די תאוה. תאוה אווערריידט בחירה.
רעדנער: איך וויל נישט נוצן די ווארט בחירה [פאר תאווה]. דו זאלסט מיר מיינען אז [ער האט] נישט בורר צו זיין א זאך ברוחניות ובדעת. דו זאלסט זיין בורר בדעת, נאר דו זאלסט זיין בורר בטוב. ס’קען זיין א מיסטעיק [mistake], דעמאלטס איז ער געווען דער חולה וואס ער מאכט טאקע א טעות. ער איז יא בורר בדעת, נאר א “רשע המזיק”. אבער וואס אונז רופן “שוגג” או “לתיאבון”, הייסט ער האט נישט בורר געווען בדעת, נאר ער האט נישט בורר געווען [בפועל]. די בחירה האט נישט געארבעט היינט. שטימט?
יעצט איז דא נאך א וויכטיגע זאך וואס איך דארף דאס אויספירן. נאך א וויכטיגע זאך וואס בחירה איז נישט…
תלמיד: אבער אויב פארקערט, פון זיין א בחירה קען אויך מיינען איך בין בורר אין שלעכטס?
רעדנער: ניין, בחירה מיינט נישט בורר זיין אין שלעכטס. איך גיי דיר באלד זאגן וואס בחירה מיינט. בחירה מיינט נישט בורר זיין אין שלעכטס. מען קען נישט בורר זיין אין שלעכטס. איך זאג נישט אז מען קען נישט האבן א טעות.
תלמיד: איך פארשטיי, יא, יא, ס’קען זיין אז די בחירה האט א טעות.
רעדנער: ס’קען זיין אז ער האט א טעות אין דעת. איך גיי דיר געבן א דוגמא. איך גיי אייך זאגן נעקסטע וואך א חסידישע מעשה, און פון דארט וועלן מיר אנקומען צו דעם נאכאמאל.
די הגדרה פון “וויש” (Wish) קעגן “בחירה” (Choice)
רעדנער: יעצט, איך דארף אנקומען אזוי, יא. נאך א וויכטיגע זאך וואס בחירה איז נישט, אקעי? בחירה איז נישט וואס אונז רופן “רצון” געווענליך. ביי רוב אידן, וואס זיי רופן רצון מיינט דאס – אויף ענגליש הייסט דאס א “וויש” [Wish]. איך וועל דיר געבן געוויסע ווערטער פאר דעם.
וואס מיינט א וויש? “איך וואלט געוואלט לערנען ש”ס.” איך קען באשטיין.
ער זאגט אונז: “מיין מענטש, איך פארשטיי חסידישע ספרים, איך פארשטיי גמרא, און איך בין אן עובד ה’. איך וואלט געוואלט לערנען ש”ס. דערווייל דארף איך ארבעטן, איך דארף צוגרייטן א שיעור פאר אברהם בן זאב, איך קען נישט לערנען ש”ס.”
ער לייגט זיך צוזאמען, ער איז דאך א גוטער מענטש, ער איז דאך א גוטער מענטש, רייט? ער זאגט: “איך וויל לערנען ש”ס.”
דאס איז נישט וואס דו ווילסט. דאס איז נישט וואס דו ביסט בורר. דו ווייסט פארוואס? דאס הייסט א “וויש”.
יעצט, וואס איך וויל דיר געבן א הגדרה געווענליך – איך קען זאגן ס’איז נישט דווקא פון די רמב”ם אזוי בעסער:
* א וויש איז א זארט זאך וואס איך האב, וואס איך צי צו א גאָול [goal], אן ענד [end], א מטרה. “איך וויל האבן געלערנט ש”ס.” דאס הייסט א וויש.
* משא”כ בחירה – בחירה איז אויף די “היכי תמצא”, אויף די וועג צו די מטרה.
דאס איז די יסוד החילוק. וויש איז “איך וויל האבן…” – ווי יענער האט געזאגט: “דו ווילסט נישט ליינען די בוק [book], דו ווילסט האבן געליינט די בוק.” יא, זייער אסאך זאכן. איך וואלט האבן געוואלט האבן געלערנט שוין. איך וויל נישט לערנען שוין. ווייל איך וויל נישט זיך אנגעבן… דאס איז אן אנדערע זאך. איך וויל נישט… און דארפן מודה זיין, איך ווייס נישט. איך ווייס נישט וואס איך וויל נאכדעם. קען זיין. קען זיין ביידע. איך מיין אז א וויש איז טאקע אויף די גאָול.
חילוקים צווישן וויש און בחירה
יעצט, דו קענסט זאגן פארשידענע חילוקים. למשל, איך וועל דיר זאגן א פשוט’ע חילוק:
1. אוממעגליכע זאכן: א מענטש קען ווישן א זאך וואס איז אוממעגליך. “I wish” – אריסטו האט געזאגט א וויש – “I wish I’ll live forever”. איך וויל לעבן אייביג. איך פרעג נישט אין די מפרשים וואס הייסט אז א מענטש וויל לעבן אייביג, אבער בבחינה, לאמיר זאגן אז א מענטש קען נישט לעבן אויף אייביג. “I wish”.
“I wish I could fly” – א מענטש קען ווישן “איך קען מיר ארויסזעצן און פליען”. פאר דעם גייט קיינער נישט זאגן אז דו ביסט משוגע. ס’גייט נישט העלפן פאר קיין שום סארט סאמעט, די וועג וויאזוי איך וויל האבן א רצון צו פליען. מילא, איך בין א פליגער, דו ביסט א פליגער, דו ביסט א פליגער. דו ווילסט נישט, דו פאנטאזירסט. דו ווילסט. יא, דו האסט א וויש. וואס הייסט? מאכט סענס. ס’איז נישט אפילו משוגע.
“I wish to be a god”. איך וואלט געוואלט זיין א מלך. זייער גוט. אבער דו קענסט… ס’איז נישט די זעלבע זאך ווי בחירה. ס’איז nothing wrong with it [גארנישט שלעכט דערמיט]. ס’איז נישט משוגע. ס’איז נישט עפעס משוגע. לאו דוקא משוגע. אבער דו קענסט ווישן זאכן וואס זענען אוממעגליך.
2. זאכן וואס זענען נישט אין דיין קאנטראל: דו קענסט אויך ווישן פאר זאכן וואס זענען מעגליך. דו קענסט ווישן פאר זאכן וואס זענען יא מעגליך, אבער ס’איז בכלל נישט נוגע מיט דיר. יא? “I wish to win the lottery”. איך קען ביישטייערן צו געווינען די לאטערי. איך קען פאר דעם טון עפעס א פעולה. וואס הייסט? איך קען גיין אהין און איך וועל קויפן א לאטערי טיקעט. ס’איז נאר א תנאי, אבער ס’העלפט נישט.
איך וויש אז טראמפ זאל באמבאדירן איראן. איך בין נישט בוחר. איך האב נישט קיין רצון, איך האב נישט קיין בחירה אז ער זאל באמבאדירן איראן, ווייל ס’איז נישט נוגע. איך קען גארנישט טון צו דעם. איך קען זיין צופרידן אז ער טוט עס, אדער נישט. אבער איך האב א וויש. וואס הייסט א וויש? ס’הייסט נישט קיין בחירה. דו פארשטייסט?
תלמיד: ס’קען דורך אגב זיין אפילו פארקערט. איך קען דיר זאגן א פארקערטע זאך. וויש און טשויס. וויש איז פאר די גאָול, פאר’ן האבן געליינט די בוק. און א טשויס מיינט איך וויל לעקן די בוק. די פוינט פון ליינען די בוק איז נאך א זאך. אבער איך האב בוחר געווען צו ליינען די בוק.
רעדנער: דאס איז דאך אן אנדערע זאך. ס’קען זיין… איך וועל דיר זאגן נאך א זאך. איך וועל דיר זאגן נאך א זאך.
די תכלית איז נישט קיין בחירה
וויכטיגע ווישעס, ריכטיגע גאָולס, זענען נישט בבחירה. לאמיר פארשטיין. קיינער איז נישט בוחר [די תכלית], ס’איז א וויכטיגע זאך. אויב ס’איז דא אן אמת’דיגע גוטע זאך פאר א מענטש, לאמיר זאגן א ריכטיגע גאָול – יעדער איינער וויל זיין העפי [happy], וואטעווער דאס מיינט, רייט? האבן א קאמפליט יומען לייף [complete human life].
דו קענסט נישט וועלן? דו קענסט נישט. וואס ווילסטו זיין? צענט? האסט א בחירה? דו ווילסט זיין שלעכט? דו ווילסט האבן א שלעכטע לעבן? איך וואלט געזאגט אז ס’איז נישט קיין סענס. דאס איז דאך די גאָול. דיין… ס’איז נישט קיין שלעכטע לעבן, ער האט אן הנאה דערפון, ס’איז א היתר. יא, אבער דו פארשטייסט די פשוט’ע זאך, רייט? קיינער קען נישט וועלן [שלעכטס]. סאו די גאָול איז נישט קיין בחירה, מען איז נישט אפילו בוחר די גאָול.
דאס איז וואס דו זאגסט, ס’איז דא פרי וויל, אבער נישט אין די אלטימעט גאָול [ultimate goal] זיכער. אן אמת’דיגע גאָול. וויפיל די גאָול איז אמת, ס’איז אן אמת’דיגע זאך וואס א מענטש וויל, וואס א מענטש קען זיין – איז מען נישט בוחר דאס.
אויף וואס איז מען יא בוחר? נאר וויאזוי.
למשל, יעדער איינער וויל זיין העפי. אבער א רשע איז איינער וואס ער האט א טעות אין “וויאזוי” – אזוי איז מען העפי. ער האט זיך גע’גנב’עט, ער האט גע’הרג’עט מענטשן. ער האט בוחר געווען א שלעכטע וועג פון זיין העפי. פארוואס איז עס שלעכט? ווייל מען ווערט נישט טאקע העפי אזוי. אבער ער האט א טעות.
א צדיק איז איינער וואס האט בוחר געווען די ריכטיגע וועג פון זיין העפי.
מיר וועלן קענען לערנען נאך אסאך פרטים אין די נקודה, “וויאזוי”. אבער דאס איז די ערשטע ריכטיגע יסוד, אז בחירה איז דוקא אין די וועג, נישט אין די ענד [end]; אין די אמצעי, נישט אין די תכלית.
און דאס איז א גרויסע חילוק צווישן ווישן און בחירה. ס’וועט העלפן זייער צו פארשטיין, ווייל מיר זענען געווענליך סטאק [stuck] אין מיינען אז ווען מ’רעדט פון בחירה, פון די פנימיות פון די מענטש, וואס די בחירה מיינט – מיינען מיר אז מ’רעדט פון דמיונות, פון וואס מ’וואלט געוואלט זיין דארט. און דאס איז נישט די פנימיות פון א מענטש, דאס איז א פאקט. וואס איז אינטערעסאנט איז די בחירה פון “וויאזוי”. שטימט?
ס’איז אויך נישט די וואס די אמת איז. וואס די אמת איז, קען מען זיך אויך נישט טשוזן. ס’איז נאך א העכערע זאך. שכל, א מענטש האט שכל, אדער אפילו נישט שכל, נאר אן אפיניען [opinion], וואס ס’קען זיין א פאלשע שכל. ס’איז אויך נישט בחירה אמת. איך קען נישט טשוזן אז ס’איז דא א גאט אדער נישט. פארוואס? ווייל ס’איז דא אן אמת. איך ווייס נישט וואס די אמת איז, אבער ס’איז דא אן אמת.
בינוני (מושל ביצרו) קעגן צדיק (אדם השלם)
אה, ווייל איך האב אויסגעלאזט, איך האב אויסגעלאזט יענץ. ווייל ס’איז דא א מענטש וואס “ליב האבן” מיינט אז מיינע מידות זענען זיך מתנגד צו דעם. דהיינו, ס’איז דא א בחירה זיין אזוי. בחירה זיין קען נאך זיין א קאנפליקט.
א מענטש וואס האט נאך אלץ א יצר הרע, וואס האט נאך אלץ א “בינוני” – ווי ס’רופט אים דער רמב”ם, א “מושל ביצרו” – ער פארשטייט, ער וויל. דו פרעגסט אים: “וואס ווילסטו?” נישט נאר וואס ווילסטו אין די “וויש” וועי [way]. “וואס ווילסטו טון?”
“איך וויל לערנען.”
למעשה, ווען ער זעצט זיך צום גמרא, שטייט עס אים וויי, ס’קאסט אים צו לערנען. פארוואס קאסט עס אים? ווייל זיין כח התאוה האט נאך די פלעזשער [pleasure], און ער האט נישט קיין פלעזשער פון די גמרא.
אויף דעם זאגן מיר אז ער איז נישט קיין שלימות’דיגער גוטער מענטש. ער האט טאקע א גוטע בחירה, ער איז נענטער אפילו פון דער וואס אינגאנצן לערנט נישט. ס’איז נישט דא אזא זאך, קיינער לערנט נישט ווייל ער האלט נישט אז ס’איז גוט. יעדער איינער איז פארזיכערט אז ס’איז גוט, ער איז בוחר בטוב, אבער ער איז נישט מרגיש אז ס’איז טוב. וועגן דעם וועט אים זיין שווערער, וועגן דעם זאגן מיר אז מ’רופט אים נישט קיין גוטער מענטש, ווייל ער פלאגט זיך צו טון גוט.
דאס איז פארוואס איך זאג אז א צדיק גמור איז איינער וואס סיי ער איז בוחר בטוב, און סיי ער האט פלעזשער דערפון, ווייל ער איז צוגעוואוינט צו דעם. וויאזוי ווערט מען צוגעוואוינט? דורך צוגעוואוינען, אזויווי מיר האבן געלערנט. אבער אפילו… דאס איז די וויכטיגע זאך: אפילו א בינוני, אפילו איינער וואס איז מושל ביצרו, האט אויך בחירה געווען מיט דעם ווילן. ס’איז דא א חילוק צווישן “ווילן” און א חילוק צווישן “ליב האבן”. ס’איז א חילוק צווישן ווילן – אז דו ביסט בוחר זיין – און ליב האבן.
תלמיד: איינער וואס האט עס ליב, האט ער שוין נישט קיין בחירה? ער איז אן אדם השלם?
רעדנער: ניין, דאס איז וואס איך האב גראדע געזאגט. ס’איז נישט טייטש דו טראכסט נאך אלץ פון בחירה אין די וועג פון טשוזן ביידע וועגן. קיינמאל טשוזט מען נישט ווייל מ’האט עס ליב. מ’טשוזט ווייל מ’האט עס ליב איז סתם אן ענין. קיינמאל טשוזט מען נישט ווייל מ’האט עס ליב; מ’טשוזט ווייל ס’איז גוט. אבער ער האט ליב וואס איז גוט. א נארמאלער מענטש, א צדיק, האט ליב וואס איז גוט. יא.
תלמיד: ביי די [אריסטו-יאנער / רעיונות] דארף זיין אן אדם השלם אן קיין שום פערפעס [purpose] דעמאלטס.
רעדנער: וואס הייסט ער האט נישט קיין פערפעס? אן אדם השלם וואס טוט וואס איז גוט – ס’איז פערפעקט. נישט אז ער טוט וואס איז גוט און ער פילט נאך אז ס’איז גוט אויך. ווייל ער מאכט סענס, ער איז נישט קראנק.
אזויווי א מענטש וואס האט ליב געטערטשעט [tortured] ווערן. קודם האט ער ליב געהאט… ער האט זיך געטרעינט צו ליב האבן געזונטע עסן, און יעצט איז ער אן עכט געזונטער מענטש, און ער האט אויך נאך ליב געזונטע עסן.
תלמיד: און וואס איז די תכלית פון זיין א געזונטער מענטש?
רעדנער: דאן ענטפער איך דיר א תכלית. ניין, דאס איז נישט די תכלית, דאס איז די חכמה. דאס איז א דיפערענט קוועסטשן [different question]. אבער לגבי זיין א געזונטער מענטש, איז ער אן עכטער געזונטער מענטש. מה שאין כן דער וואס ער דארף זיך פארסן [force] נישט צו עסן סופער-סנעקס און שטיקער פלייש – איז ער א שטיקל קראנק, ווייל זיין עפעטייט [appetite] איז צובראכן, רייט? ער האט נישט קיין נארמאלע עפעטייט. ער האט אן עפעטייט וואס איז נישט אין סינק [sync] מיט די רעאליטי.
שיעור ח’ – חלק ח’: סיכום – ההבדל בין בריאות לחולי בנפש
נושא השיעור: המשל מאוכל בריא להבנת שלימות הבחירה, וההבדל בין “רצון” ל”אהבה”.
—
המשל: האדם הבריא מול האדם החולה
אזוי ווי א מענטש וואס האט ליב געהאט “טעיסטן” [tasty food/דברים טעימים], קודם האט ער ליב געהאט “נאש” [junk food], ער האט זיך “געטרעינט” [trained] צו ליב האבן געזונטע עסן. יעצט איז ער אן עכטע געזונטע מענטש, ער האט אויך ליב געזונטע עסן.
איז וואס איז די תכלית פון אזא מענטש? דאן האט ער שוין נישט קיין תכלית. לאמיר זאגן, ניין, דאס איז נישט די תכלית, נאר די חכמה – אבער דאס איז א “דיפערענט קוועסטשן” [different question]. אבער לגבי זיין געזונט, לגבי די “גאל” [goal] פון זיין א געזונטע מענטש, איז ער א גאנץ געזונטע מענטש.
מה שאין כן דער וואס ער דארף זיך “פארסן” [force] נישט צו עסן “סופער סנעקס” [supper/snacks] און צו עסן פלייש – איז ער א שטיקל קראנק. ווייל זיין “עפעטייט” [appetite] איז צובראכן, “רייט” [right]? ער האט נישט קיין נארמאלע עפעטייט, זיין עפעטייט איז נישט אין “סינק” [sync] מיט די “ריעליטי” [reality], “רייט”?
דאס איז די חילוק פון “וועלן” און “ליב האבן” און “נישט ליב האבן”.
סיום: היסוד של בחירה
“עניוועי” [Anyway], דאס איז די “בעיסיק” [basic] יסוד פון וואס הייסט בחירה. און מ’דארף נאך אביסל מער מאריך זיין וואס ס’גייט אריין אין דעם, אבער דאס איז גענוג פאר היינט.
תלוי ווי ס’גייט זיך פארענטפערן די קשיא. נישט אז מ’וועט… אדער יעדער איינער וועט גיין צו ווי ס’איז גוט.