הלכות דעות פרק ב – תמלול

סיכום השיעור 📋

סיכום פון דעם שיעור – רמב”ם הלכות דעות, פרק ב’

—

כללי’דיגע סטרוקטור פון פרק א’ און פרק ב’

פשט: פרק א’ האט באהאנדלט דעם עיקר הדין – וואס איז דער דרך הישרה, דער דרך הממוצע אין יעדע מדה. פרק ב’ גייט ווייטער מיט דער פראקטישער שאלה: פארוואס קענען מענטשן נישט דעם דרך הממוצע דערגרייכן, און וואס איז דער רפואה?

חידוש אין סטרוקטור (למדנ’ישער מהלך): מען קען די צוויי פרקים פארשטיין אויף א למדנ’ישן אופן, ענליך צו דער חילוק אין הלכה צווישן לכתחילה און בדיעבד. פרק א’ איז דער „עיקר הדין” – וויאזוי עס וואלט געדארפט זיין אידעאל, ווי „ווען וועלט וואלט געווען וועלט” – דער דרך הממוצע. פרק ב’ איז דער „בדיעבד” – ווען דער מענטש איז שוין נישט ביים אידעאלן נקודת ההתחלה, ווען ער איז שוין „קראנק” אין זיינע מדות, וויאזוי קען מען עס נאך מתקן זיין. דאס איז בעצם דרכי התשובה אין מדות – א פונדאמענטאלער חלק פון הלכות דעות, ווייל אלע מענטשן האבן נישט פערפעקטע מדות.

דער פרק גיט ספעציפישע עצות – ענליך צו רפואת הגוף, וואו א קראנקער מענטש דארף אנדערע הנהגות ווי א געזונטער מענטש (למשל, ער עסט אנדערש ווי דער אידעאל), אזוי אויך אין מדות דארף א „חולה הנפש” אנדערע הנהגות ווי דער אידעאלער דרך הממוצע, כדי צוריקצוקומען צום ריכטיגן וועג.

—

הלכה א’ – משל החולה בגופו ונמשל לחולי הנפשות

דער רמב”ם’ס ווערטער (משל):

„יש מן החולים מי שמתאוה ויתאוה למאכלות שאינן ראויות לאכילה כגון העפר והפחם, וישנאו המאכלות הטובות כגון הפת והבשר, הכל לפי רוב החולי.”

דער רמב”ם’ס ווערטער (נמשל):

„כן בני אדם אשר נפשותם חולות, מתאוין ואוהבין הדעות הרעות, ושונאין הדרך הטובה, ומתעצלין ללכת בה, ויכבד עליהם מאד לפי חליים.”

פשט:

דער רמב”ם ברענגט א משל פון א גוף-קראנקער מענטש: ביי געוויסע חולאים ווערט דער טעם-זין קאליע – ביטער שמעקט זיס, זיס שמעקט ביטער. אין שווערערע פאלן גלוסט דער חולה זאכן וואס זענען בכלל נישט ראוי לאכילה (עפר, פחם), און ער האט פיינט נארמאלע גוטע מאכלים (ברויט, פלייש). דער נמשל: ווען די נפש איז קראנק, האט דער מענטש ליב שלעכטע מדות, האט פיינט דעם גוטן וועג, עס קומט אים שווער צו גיין אין דעם, און ער מיינט אז זיין שלעכטער וועג איז דער גוטער.

חידושים און ביאורים:

1) דער עיקר פון שלעכטע מדות איז א „טעיסט-פראבלעם” – דער מענטש וויל נישט ווילן:

מיט אנלענונג אויף שמונה פרקים: דער גרויסער חלק פון וואס א שלעכטע מדה באשטייט, איז נישט אז דער מענטש ווייסט נישט וואס איז ריכטיג – נאר אז ער וויל נישט ווילן. אפילו ווען ער ווייסט אינטעלעקטועל אז עפעס איז שלעכט, פילט ער אז עס איז גוט. זיין געפיל שטייט אין סתירה מיט זיין שכל’דיגע דעת. דאס איז ממש פאראלעל צום חולה הגוף – ער ווייסט אז ער טאר נישט עסן יענע זאך, אבער עס ציעט אים. „דעות” מיינט דא מדות – דער מענטש’ס אינערלעכער „טעיסט” פאר גוט און שלעכט איז פארדארבן.

2) צוויי מדרגות פון חולי הנפש:

דער רמב”ם ברענגט צוויי שטופן:

– ערשטע שטוף: דער מענטש’ס טעם איז פארדרייט – ביטער שמעקט זיס, זיס שמעקט ביטער. ער האלט אז זיין שלעכטע מדה איז גוט.

– צווייטע, שווערערע שטוף: ער גלוסט זאכן וואס זענען בכלל נישט ראוי – ער עסט עפר און פחם. דאס מיינט מענטשן וואס זייער מדות-סיסטעם איז אזוי קאליע אז זיי גלוסטן זאכן וואס זענען בכלל אויסערהאלב דעם נארמאלן ספעקטרום.

3) [דיגרעסיע: פארבינדונג צו מורה נבוכים – צי די תורה איז שווער אדער גרינג:]

דער רמב”ם זאגט אין מורה נבוכים אז די תורה איז בעצם גרינג, נישט שווער. ווען א מענטש טענה’ט אז עס איז שווער צו האלטן תורה ומצוות – למשל, א serial killer וואס עס איז אים שווער זיך איינצוהאלטן פון רציחה – איז דאס א סימן אז ער איז א חולה. פאר א נארמאלן מענטש איז נישט שווער זיך איינצוהאלטן פון רציחה. דער כלל: יעדע מדה וואס עס איז דיר שווער זיך איינצוהאלטן, ווייזט אז דו האסט א „קליינע חולי” – און דאס דארף א רפואה. דאס שטימט מיט דעם יסוד פון פרק ב’: דער פרק איז דער „רפואה-פרק”.

4) פסוקים אלס ראיות:

דער רמב”ם ברענגט ישעיה ה:כ – „הוי האומרים לרע טוב ולטוב רע, שמים חושך לאור ואור לחושך, שמים מר למתוק ומתוק למר” – אלס באשרייבונג פון דעם חולי הנפש: מענטשן וואס זענען אזוי צעמישט אז אויף שלעכט זאגן זיי גוט, אויף גוט זאגן זיי שלעכט.

דערנאך ברענגט ער משלי ב:יג – „עוזבי אורחות יושר ללכת בדרכי חושך” – זיי פארלאזן דעם גלייכן וועג צו גיין אין טונקלע וועגן. דער חידוש: נישט ווייל זיי ווילן בכוונה גיין אין חושך, נאר ווייל זיי מיינען אז דער חושך איז אור – זייער טעיסט איז פארדארבן.

5) דער חולה הנפש דא איז נישט א פסיכאלאגיש-קראנקער מענטש:

דער רמב”ם רעדט דא נישט פון א מענטש מיט א פסיכאלאגישע שטערונג. ער רעדט פון א נארמאלן מענטש וואס האט שלעכטע מדות – ער איז נישט מושלם, זיין „טעיסט” פאר גוט און שלעכט איז פארדארבן. דאס איז יעדער מענטש אין א געוויסער מאס.

—

הלכה א’ (המשך) – מה תקנתן של חולי הנפשות

דער רמב”ם’ס ווערטער:

„מה תקנתן? ילכו אצל החכמים שהם רופאי הנפשות, וירפאו חליים בדעות שמלמדים אותם.”

פשט:

די רפואה פאר חולי הנפשות איז: גיין צו חכמים, וואס זענען „רופאי הנפשות”, און זיי זאלן אויסהיילן דעם חולי דורך „דעות שמלמדים אותם”.

חידושים און ביאורים:

1) וואס מיינט „מלמדים” – נישט בלויז מסביר זיין, נאר חינוך/הרגל:

א חקירה: צי „דעות שמלמדים אותם” מיינט אינטעלעקטועלע הסברה (מען דערקלערט אים וואס איז ריכטיג), אדער פראקטישער חינוך (מען איז אים מרגיל, מען דערמאנט אים, מען פירט אים)?

ווערט געברענגט (בשם לוי רעדער אדער ענליך) אז „מלמד” דא מיינט נישט פון לשון אויסלערנען אינטעלעקטועל, נאר פון לשון הרגל – מען פירט אים, מען געוואוינט אים אן.

דער סברא: ביי דעם משל פון דער רפואה, רעדט מען פון א מענטש וואס האלט אז עס איז גוט צו עסן זאמד. פאר אזא מענטש העלפט נישט בלויז אים מסביר זיין. מען רעדט פון א מענטש וואס ער ווייסט אז עפעס שטימט נישט (ער זעט אז אנדערע מענטשן עסן נישט זאמד), אבער נאך אלץ ציעט עס אים. פאר אזא מענטש איז דער רפואה חינוך – מען האלט אים אינאיינעם, מען זאגט אים „טו עס, טו עס, טו עס”, ביז דורך מערמאליגע טון קריגט ער א נייעם „טעיסט” דערצו. דאס שטימט מיט דעם יסוד פון פרק א’: א מענטש האט ליב וואס ער טוט אפט, און דורך אפט טון דעם גוטן וועג, ווערט דאס זיין וועג.

2) „חכמים” = „רופאי הנפשות” – א הגדרה פון חכמה:

ווען דער רמב”ם זאגט „חכמים שהם רופאי הנפשות”, מיינט ער נישט סתם חכמים אין אינטעלעקטועלע חכמה. חכמה דא מיינט פראקטישע חכמה פון מדות – דער חכם איז איינער וואס ווייסט וויאזוי צו מחנך זיין א מענטש, וויאזוי צו פירן אים צוריק צום דרך הממוצע. דאס איז א באזונדערע חכמה – נישט בלויז וויסן וואס איז ריכטיג, נאר וויסן וויאזוי מען ברענגט א קראנקן מענטש צוריק.

—

הלכה א’ (סוף) – מי שמכיר בחליו ואינו הולך לרופא

דער רמב”ם’ס ווערטער:

„והמכירין בדעות הרעות שלהם ואינם הולכים אצל החכמים לרפאותם, עליהם אמר שלמה: מוסר אוילים בזו.”

פשט:

מענטשן וואס ווייסן אז זייערע מדות זענען שלעכט, אבער גייען נישט צו חכמים זיך אויסצוהיילן. אויף זיי זאגט שלמה (משלי א:ז): „מוסר אוילים בזו” – נארישע מענטשן זענען מבזה מוסר.

חידושים און ביאורים:

1) צוויי קאטעגאריעס פון חולי הנפש:

דער רמב”ם חילק’ט צווישן:

– ערשטע קאטעגאריע: מענטשן וואס ווייסן נישט אז זיי זענען קראנק – זייער טעיסט איז אזוי פארדארבן אז זיי מיינען אז שלעכט איז גוט (דאס איז דער „הוי האומרים לרע טוב”). פאר זיי איז דער רפואה: גיין צו חכמים וואס זאלן זיי מחנך זיין.

– צווייטע קאטעגאריע (נאך ערגער): מענטשן וואס ווייסן אז זיי האבן שלעכטע מדות, אבער גייען נישט צום חכם זיך אויסצוהיילן. דאס איז דער „אויל” – ער איז מבזה מוסר. ער ווייסט אז ער דארף הילף, אבער ער גייט נישט.

2) „מוסר” מיינט דא חינוך/הרגל, נישט בלויז תוכחה:

אין קאנטעקסט פון דעם גאנצן שטיקל, „מוסר” מיינט דא דעם גאנצן פראצעס פון חינוך און הרגל וואס דער חכם גיט.

3) שאלה: פארוואס זאגט ער דווקא „מכירים בדעות הרעות שלהם”?

ס’קען דאך אויך זיין מענטשן וואס זענען נישט מכיר אז זייערע דעות זענען שלעכט, און זיי גייען אויך נישט צום חכם – יענער איז דאך אפילו ערגער! פארוואס רעדט דער רמב”ם נאר פון דעם וואס איז מכיר?

4) חידוש אין טייטש „מכירים בדעות הרעות שלהם” – א צווייטע לייענונג:

נישט אז זיי דערקענען אז זייערע דעות זענען שלעכט, נאר אז זיי זענען סטאק מיט זייערע דעות, זיי גלייבן אין זייערע דעות הרעות, זיי האלטן גוט פאר זייערע דעות. „מכירים” מיינט נישט „recognizing as bad” נאר „familiar with / attached to.” אויף דעם אופן איז דאס די מער אפטע סיבה פארוואס א מענטש גייט נישט צום חכם – ווייל ער מיינט אז ער איז גוט.

5) דער חידוש פון דעם פשוט’ן פשט:

אויב מ’לייענט עס ווי פשוט – אז ער ווייסט אז עס איז שלעכט אבער גייט נישט צום חכם – איז דאס א שטיקל חידוש: וואס עפעס איז ער מוכן צו בלייבן אזוי? רוב מענטשן מיינען אז ס’איז נארמאל צו ליב האבן שלעכטע זאכן, זיי כאפן נישט אז זיי האבן א פראבלעם, און זיי כאפן נישט אז ס’איז דא א סאלושן. ס’איז דא מענטשן אויך ביי חולי הגופות וואס האלטן זיך קלוגער פון די דאקטוירים און גייען נישט – דאס איז א טבע’דיגע פראבלעם.

6) צו וועמען רעדט דער רמב”ם?

איינער וואס ליינט דעם ספר, האט ער שוין א שטיקל עצה – ער זאל גיין צו א חכם. דער רמב”ם מיינט צו זאגן אז ס’איז זייער וויכטיג צו גיין צום חכם, ווייל זיי האבן נישט קיין אנדערע וועג. ער רעדט נישט וועגן עמיצער וואס איז נישטא (ענליך צום ליובאוויטשער רבי’ס חידוש אויפ’ן קינד אין פרק א’).

—

הלכה ב’ – „וכיצד היא רפואתם?” – דער מעכאניזם פון רפואה

א) צו וועמען רעדט דער רמב”ם – צום פעישענט אדער צום דאקטער?

רמב”ם’ס ווערטער: „וכיצד היא רפואתם? ואיך ירפאו?”

חידוש: דאס איז א שאלה אויף גאנץ רמב”ם – גאנץ רמב”ם איז הלכות פסוקות, און ס’איז נישט קלאר אויב מ’קען פסק’ענען אזעלכע הלכות. ער רעדט צו ביידע – צום דאקטער (חכם/מחנך) און צום פעישענט. ער זאגט פאראויס וואס זיין מעטאד גייט זיין, אזוי ווי א דאקטער וואס דערקלערט פאראויס זיין טריטמענט פלאן.

ב) דער מעכאניזם: גיין צום פארקערטן עקסטרים

רמב”ם’ס ווערטער: „מי שהוא בעל חמה, אומרים לו להנהיג עצמו שאם הוכה וקולל לא ירגיש כלל, וילך בדרך זו זמן מרובה עד שתעקר החמה מלבו.”

פשט: איינער וואס איז א גרויסער בעל כעס, זאגט מען אים אז אפילו ווען איינער האט אים געשלאגן אדער געשאלטן (וואס דעמאלטס איז נארמאלערווייז כעס באגרינדעט, ווי פרק א’ האט געלערנט), זאל ער נישט ריעקטן בכלל – ער זאל זיך מאכן ווי ער פילט גארנישט. ער זאל גיין אין דעם וועג א לאנגע צייט ביז די חמה וועט אויסגעריסן ווערן פון זיין הארץ.

חידושים:

1) דער יסוד: אויב א מענטש איז נישט אויף דער דרך האמצעית, קען ער נישט ווערן אויף דער דרך האמצעית דורך דער דרך האמצעית. מ’קען נישט א גרויסן כעסן זאגן „כעס דיך נאר ווען ס’איז ריכטיג” – ער איז שוין אזוי פארקרומט אז מ’דארף גיין מיט דעם אנדערן עקסטרים.

2) דיוק אין „לא ירגיש כלל”: „לא ירגיש” מיינט נישט אז ער זאל נישט וויסן – מ’קען דאך אים נישט זאגן ער זאל נישט וויסן. ער זאל עקטן ווי איינער וואס פילט נישט. שאלה: מיינט „לא ירגיש” אז ער פילט נישט, אדער אז ער ריעקט נישט מיט די פילינגס? ענטפער: ער ריעקט נישט אזוי ווי איינער וואס איז מרגיש.

3) מעשים vs. פילינגס – א יסוד’דיגער חידוש:

אלע מידות האבן פילינגס וואס זענען אטאטשט צו זיי, אבער דער רמב”ם רעדט פון די מעשה, נישט פון די פילינג. א כעסן וועט זיך נישט אויפהערן אויפרעגן, נאר ער וועט זיך איינהאלטן פון ריעקטן. מ’קען נישט גיין דירעקט צו זיינע פילינגס – מ’גייט דירעקט אויף זיינע מעשים, ער זאל גארנישט ריעקטן. און מיט דער צייט וועט ער זיך טאקע ווייניגער און ווייניגער אויפרעגן – זיינע מעשים גייען משפיע זיין אויף זיינע פילינגס. דאן וועט ער שוין נישט דארפן זיך אזוי אנשטרענגען צו נישט ענטפערן.

4) שאלה: וואס מיינט „עד שתעקר החמה”? מיינט דאס אז מ’וויל עוקר זיין די חמה לגמרי? אדער מיינט דאס נאר די עקסטרעמע חמה, און נאכדעם וועט מען אים צוריקברענגען צו דער מיטן? ווערט געלאזט אלס שאלה.

5) דיוק אין „בעל חמה”: ביי דער רמב”ם איז „בעל חמה” דער נאמען פאר דעם עקסטרעמען – ווי „חמת המלך”. א „נוח לכעוס” איז נישט דאסזעלבע ווי א „בעל חמה”. א בינוני איז נישט קיין בעל חמה.

6) דער תפקיד פון חינוך און הרגל: דער מחנך דארף דעם מענטש מרגיל זיין – אים האלטן אין איין זאגן און חזר’ן, „עד שיחזירהו לדרך הטוב”. איין מאל זאגן העלפט נישט. דער מחנך’ס ראלע איז צו האלטן אין איין זאגן: „געדענק, טו נאכאמאל דאס, מיר האבן געשמועסט, טו עס, טו עס” – ביז דער מענטש וועט עס טון מערערע מאל, וועט ער זען אז דאס איז דער ריכטיגער וועג, און ער וועט אויפהערן מיינען אויף רע אז עס איז טוב. דער עיקר מעכאניזם פון תיקון המידות איז נישט אינטעלעקטועלע איבערצייגונג, נאר הרגל דורך מעשה – ריפיטעד בעהאוויער אונטער אויפזיכט פון א מחנך.

ג) דוגמא פון גאוה

רמב”ם’ס ווערטער: „ואם היה גבה לב ביותר, ירחיק עצמו בזויון הרבה, וישב למטה מן הכל, וילבש בלויי סחבות המבזים את לובשיהם, וכיוצא בדברים אלו עד שיעקר גובה הלב ממנו, ויחזור לדרך האמצעית שהיא דרך הטובה, וכשיחזור לדרך האמצעית ילך בה כל ימיו.”

פשט: איינער וואס איז א גרויסער בעל גאוה – ער זאל זיצן אינדערבעק, ער זאל זיך אנטון שמאטעס וואס פארשעמט דעם וואס גייט אזוי – ביז דער גובה הלב וועט אויסגעריסן ווערן. דאן זאל ער צוריקקומען צו דרך האמצעית און בלייבן דערביי כל ימיו.

חידושים:

1) דער פולער מהלך: „גבה לב” = צופיל גאוה. „שפל רוח” = צופיל ענוה (דאס אנדערע עקסטרים). דרך האמצעית = דער ציל. דער פראצעס: ערשט גיין צום פארקערטן עקסטרים, דאן צוריקקומען צו דער מיטן.

2) „ויחזור לדרך האמצעית… ילך בה כל ימיו”: איינמאל ער האט שוין דערגרייכט די דרך האמצעית, זאל ער בלייבן אייביג מיט דעם. דאס איז דער ציל – נישט צו בלייבן אין דעם פארקערטן עקסטרים.

3) די משל פון א געקרימטן בוים: מלמדים ברענגען אייביג א משל פון א בוים וואס איז געקרימט אויף איין זייט – מ’דארף אים בייגן צו דער אנדערער זייט כדי ער זאל ווערן גלייך. דאס שטייט נישט אין רמב”ם – ס’קען זיין אין אריז”ל אדער אנדערע מקורות, אבער ס’איז נישט זיכער פון וואו עס שטאמט.

ד) דער כלל פאר אלע מידות

רמב”ם’ס ווערטער: „ועל קו זה יעשה בשאר כל הדעות. אם היה רחמן יתר על המידה, יאכזר עצמו ולא ירחם על בעלי חיים עד שיחזור לדרך הטובה, והיא מידה בינונית של כל דעה ודעה.”

פשט: אויף דעם זעלבן קו זאל מען טון מיט אלע אנדערע מידות – למשל, איינער וואס איז צופיל א רחמן, זאל ער זיך מאכן אכזרי’דיג ביז ער קומט צוריק צו דער מידה בינונית.

חידוש – דער מענטש דארף געדענקען אז ער האלט אינמיטן רפואה: ווילאנג א מענטש איז נישט אין א סטעיט אוו מיינד אז „איך האלט מיך יעצט אינמיטן אויסהיילן,” גייט ער זיך נישט ברעכן. ווען א מענטש זאגט: „איך האלט נאך אינמיטן מיין פעריאד פון רפואה – אה, איך ווער יעצט געטריגערט פון א כעס, אבער איך האלט יעצט אינמיטן א רפואה צייט” – דאס העלפט אים דורכהאלטן.

—

הלכה ג’ – מידות וואס מ’דארף גיין עד הקצה האחר: גאוה און כעס

א) גאוה – „ויש דעות שאסור לו לאדם לנהוג בהן בבינונית”

רמב”ם’ס ווערטער: „ויש דעות שאסור לו לאדם לנהוג בהן בבינונית, אלא יתרחק עד הקצה האחר. והיא גבהות הלב, שאין הדרך הטובה שיהיה אדם עניו בלבד, אלא שיהיה שפל רוח ותהיה רוחו נמוכה למאד.” ראיות: משה רבינו – „ענו מאד”. חז”ל – „מאד מאד הוי שפל רוח” (אבות). „כל המגביה לבו כופר בעיקר, שנאמר ורם לבבך ושכחת את ה’ אלקיך.” „בשמתא דאיכא ביה גסות הרוח, ואפילו במקצת.”

פשט: גאוה איז אנדערש פון אלע אנדערע מידות. ביי אלע אנדערע מידות איז דער דרך הממוצע דער אידעאל, אבער ביי גאוה טאר מען נישט בלייבן אין מיטן – מ’מוז גיין ביז דער אנדערער עקסטרעם פון שפלות און ענוה.

חידושים און הסברים:

1) פארוואס גאוה איז אנדערש – דער „אייביגע רפואה” חידוש:

א העכסט אינטערעסאנטער חידוש וואס פארבינדט דעם דין פון גאוה מיט דער גאנצער „דרך הרפואה” מהלך פון פרק ב’. דער יסוד: ביי אנדערע מידות (ווי כעס, תאוה, וכדומה) דארף מען נאר צייטווייליג גיין צו דער עקסטרעם – אלס רפואה – און דערנאך צוריקקומען צום דרך הממוצע. אבער ביי גאוה איז דער מענטש תמיד קראנק, ווייל יעדער נארמאלער מענטש האט א נאטירליכע נטיה צו גאוה. דער יצר הרע שטופט א מענטש תמיד צו גאוה. ממילא דארף מען דאס גאנצע לעבן פייטן קעגן גאוה, און דאס גאנצע לעבן בלייבן ביי דער עקסטרעם פון ענוה.

דאס איז דער טיפער פשט אין דעם חילוק: ביי אנדערע מידות איז דער עקסטרעם א צייטווייליגע רפואה (ווי א הוראת שעה), אבער ביי גאוה איז דער עקסטרעם א קבוע’דיגע רפואה, ווייל דער מחלה איז קבוע.

2) דער „חסיד” אלס אייביגער בעל תשובה:

דער חסיד (וואס דער רמב”ם האט אין פרק א’ דערמאנט אז ער גייט אוועק פון דרך הממוצע) – דער פשט איז אז דער חסיד ווייסט אז ער האט א תמיד’דיגע נטיה צו שלעכטע מידות (בפרט גאוה), און דערפאר איז ער כעין בעל תשובה – ער טוט תמיד די עקסטרעמען פון רפואה. ער איז עוסק בבחינת רפואה דאס גאנצע לעבן. דאס איז דער פשט אין „מידת חסידות” – נישט אז ער איז פרום’ער, נאר אז ער ארבעט תמיד אויף זיך אויסצוהיילן.

3) דער משל פון „צייטווייליגע רפואה” – דער תלמיד ביים רבי:

א מענטש וואס גייט צום רבי (מחנך) ווייסט אז פאר די תקופה וואס ער איז אונטער דעם רבי’ס השגחה, וועט ער זיך מאכן ווי ער ווערט בכלל נישט אויפגערעגט – ער וועט בלייבן שטיל ווען איינער רעגט אים אויף. ער ווייסט אז דאס איז נאר צייטווייליג, ביז ער קען אנקומען צו דער דרך הממוצע. אבער ביי גאוה איז דאס נישט צייטווייליג – דאס איז אייביג.

4) דער משל פון הוראת שעה vs. תורת משה:

א זייער שיינער פאראלעל: דער רמב”ם’ס דרך הממוצע איז ווי תורת משה – דאס איז דער אייביגער אמת (חוקים ומשפטים צדיקים). אבער דער מחנך וואס ארבעט מיט א קראנקן מענטש און שיקט אים צו דער עקסטרעם – דאס איז ווי א הוראת שעה, א צייטווייליגע תיקון פאר א שווערע צייט. משה רבינו זאגט וואס דער אמת איז; דער מחנך ארבעט מיט דער שווערע צייט צו היילן. דאס פארענטפערט אויך דעם קשיא: וויאזוי קענען חז”ל מותר מאכן עקסטרעמע מידות? – ווייל דאס איז א הוראת שעה, א רפואה, נישט דער אייביגער דין.

5) צוויי הסברים פארוואס גאוה דארף עקסטרעם:

*הסבר א’:* ווייל יעדער מענטש האט א תמיד’דיגע מחלה פון גאוה, דארף מען תמיד פייטן – ווי אויבן.

*הסבר ב’ (אנדערער צד):* ווייל ביי אנדערע מידות זענען ביידע עקסטרעמען גלייך שלעכט, אבער ביי גאוה איז איין עקסטרעם (גאוה) אזויפיל ערגער ווי דער אנדערער עקסטרעם (שפלות), אז ס’לוינט זיך צו גיין צו דער ענוה-עקסטרעם. דער סכנה פון גאוה איז אזוי גרויס (כפירה בעיקר!) אז מ’דארף האבן אסאך מער מורא פון דער קצה פון גאוה ווי פון דער קצה פון שפלות.

6) „כל המגביה לבו כופר בעיקר” – צוויי פירושים:

*פירוש א’:* דאס איז א מהות’דיגע זאך – גאוה איז אין עצם א סתירה צו אמונה, ווייל ס’איז א סתירה צו ניחא מיט גאט (ווי ס’שטייט „ורם לבבך ושכחת את ה’ אלקיך”).

*פירוש ב’:* דאס איז א סיבה-תוצאה – גאוה גורם כפירה. א מענטש וואס גייט מיט זיין גאוה ביזן סוף, קומט ער טאקע אן צו כפירה בעיקר. דאס איז א „דעינדזשערעס מידה” – מ’טאר זיך נישט דערלאזן אפילו אביסל, ווייל ס’איז מסוכן.

7) מחלוקת אין גמרא (סוטה) – שמינית שבשמינית:

דער רמב”ם פסק’נט ווי איין שיטה אין א מפורש’ע מחלוקת אין גמרא סוטה:

– רב נחמן בר יצחק זאגט: „לא מיניה ולא מקצתיה” – מ’טאר בכלל נישט האבן קיין גאוה, ווייל „תועבת ה’ כל גבה לב”.

– רבא (און רב חייא) זאגט: א חכם דארף האבן א שמינית שבשמינית – א קליינע ביסל גאוה.

דער רמב”ם פסק’נט ווי רב נחמן בר יצחק – בכלל נישט קיין גאוה. מ’קען אפשר זאגן אז שמינית שבשמינית איז אויך נישט דער „מיטן” – ס’איז נאך אלץ זייער ווייניג, אבער דער רמב”ם האלט אז אפילו דאס איז צופיל.

8) אשכנזים vs. ספרדים אין דער פסיקה:

א וויכטיגער פראקטישער נקודה: אין אשכנז האט מען מער געפסק’נט ווי דער אנדערע שיטה (רבא/רב חייא – אז א חכם מעג האבן א שמינית שבשמינית), בעת דער רמב”ם (ספרדישע מסורה) פסק’נט אז מ’טאר בכלל נישט. ווען אשכנזים ברענגען חסידישע פסקים פון רמב”ם וועגן גאוה, דארפן זיי וויסן אז אין אשכנז האט מען א אנדערע שיטה. ס’איז דא צוויי קהילות אין דעם.

—

ב) כעס – „וכן הכעס, דעה רעה היא עד למאוד”

רמב”ם’ס ווערטער: „וכן הכעס, דעה רעה היא עד למאוד, וראוי לו לאדם שיתרחק ממנו עד הקצה האחר, וילמד עצמו שלא יכעוס אפילו על דבר שראוי לכעוס עליו.” אבער: „ואם רצה להטיל אימה על בניו ובני ביתו… ויראה עצמו בפניהם שהוא כועס כדי להענישם, ותהיה דעתו מיושבת עליו בינו לבין עצמו.” „כאדם שמדמה איש בשעת כעסו.”

פשט: כעס איז אויך א מידה וואס מ’דארף גיין ביז דער אנדערער עקסטרעם – מ’זאל זיך מרגיל זיין בכלל נישט כועס צו ווערן, אפילו אויף א זאך וואס ס’איז ראוי צו כעס’ן. אבער ווען מ’דארף מחנך זיין אנדערע (קינדער, בני בית), מעג מען שפילן כעס – זיך ווייזן ווי מ’איז אין כעס – אבער אינעווייניג בלייבן רואיג.

חידושים און הסברים:

1) „ראוי לכעוס עליו” – וואס מיינט „ראוי”?

„ראוי” מיינט דא ראוי אליבא דאמת – ס’איז באמת א זאך וואס פארדינט כעס. נישט „ראוי” אין דעם זין ווי דער „דרך מצוותיך” (פרק א’) האט עס געמיינט. אפילו ווען עפעס איז אמת’דיג ראוי צו כעס’ן, זאל מען זיך נישט כעס’ן.

2) דער חילוק צווישן „כעס קאנטראלירט דיר” און „דו קאנטראלירסט כעס”:

דער רמב”ם זאגט נישט סתם „זאג שטרענגע זאכן” – ער זאגט מ’זאל עס זאגן מיט א פעשאן (passion), מיט אן עקט פון כעס. אבער דער שליסל: ער זאל קאנטראלירן די כעס, נישט די כעס זאל אים קאנטראלירן.

דער פראבלעם פון כעס איז אז דו פארלירסט זיך – דו ביסט נישט מער אין קאנטראל. ווען א מענטש איז באמת אין כעס, אפילו ער האט „קאנטראלירט” ווען ער זאל ווערן אין כעס, אבער איינמאל ער איז אין כעס האט ער שוין פארלוירן קאנטראל – ער שרייט, ער טוט משוגע’נע זאכן, ער צוברעכט כלים בחמתו. אבער ווען א מחנך מאכט זיך ווי ער איז אין כעס, האט ער נישט געטון קיין משוגע’נע זאכן, ווייל ער איז נאך גענוג אין קאנטראל. „ותהיה דעתו מיושבת עליו” – ער געדענקט נאך וואס ער טוט.

3) צוויי לעוועלס אין „כאדם שמדמה”:

דער רמב”ם זאגט נישט אז מען זאל פשוט „עקטן” כעס – ער זאגט אז מען זאל זיין ווי איינער וואס עקט כעס. דאס הייסט, ער ווערט יא אביסל כועס (ס’איז נישט ריין א שפיל), אבער ער האלט קאנטראל. ער צעברעכט נישט קיין משוגענע זאכן, ער געדענקט נאך וואס ער טוט. דאס איז א סובטילער חילוק – נישט גאר קאלט, אבער אויך נישט פארלוירן.

4) כעס איז א פנימיות’דיגע פראבלעם:

פון דעם שטיקל רמב”ם זעט מען אז דער פראבלעם פון כעס איז א פנימיות’דיגע פראבלעם – נישט דער אויסערליכער אויסדרוק (שרייען, שטראפן) איז דער עיקר פראבלעם, נאר דער אינערליכער צושטאנד פון פארלירן קאנטראל. דערפאר מעג מען אויסערליך ווייזן כעס, אזוי לאנג ווי אינערליך איז מען רואיג.

5) דער משל פון דתן ואבירם:

ווען דתן ואבירם קומען צום פתח אהל מועד, דארף דער מנהיג טראכטן: וויאזוי גיי איך מיין עולם מחנך זיין אז דאס איז א גרויסע עבירה? ער גייט זיך פארווענדן אין כעס – נישט ווייל ער איז באמת אין כעס, נאר כדי שיחזרו למוטב.

6) „כל הכועס כאילו עובד עבודה זרה” – וואו שטייט עס?

דער לשון „כל הכועס כאילו עובד עבודה זרה” שטייט אפשר אין זוהר, אבער אין נגלה פון חז”ל שטייט נישט אזא לשון ממש. דער רמב”ם’ס מקור איז די גמרא שבת וואס זאגט: „היום אומר לו כך, למחר אומר לו כך, עד שאומר לו לך עבוד עבודה זרה” – די גמרא זאגט נישט אז כעס אליין איז עבודה זרה, נאר אז כעס ברענגט צו עבודה זרה, ווייל כעס איז נישט קאנטראלעבל. איינער וואס גייט נאך זיין כעס, קענסטו נישט וויסן וואס מארגן וועט זיין כעס אים זאגן צו טון.

7) דאס איז גראדע דער רמב”ם’ס ראיה פאר „עד הקצה האחר”:

אויב דער עיקר סכנה פון כעס איז אז ס’איז נישט קאנטראלעבל – אפילו אביסל כעס קען ברענגען צו עבודה זרה – דאן מאכט עס זייער גוט סענס אז דער רמב”ם נעמט פון דעם א ראיה אז מען דארף גיין צו די אנדערע עקסטרעם. ס’איז נישט אז די כעס אליין איז עבודה זרה, נאר אז נארמאלע כעס קען ברענגען צו גרעסערע כעס וואס קען ברענגען צו עבודה זרה – דערפאר דארף מען אינגאנצן אוועק פון כעס.

8) „כל הכועס, אם חכם הוא חכמתו מסתלקת הימנו, אם נביא הוא נבואתו מסתלקת הימנו”:

כעס נעמט אוועק חכמה און נבואה. דאס איז ווייל כעס לאזט די אימאושענס איבערנעמען דעם גאנצן מענטש. אויב מ’איז נישט קיין חכם קען מען שוין נישט זיין קיין נביא – ביידע זענען קאנעקטעד. נישט יעדער חכם איז א נביא, אבער א נביא מוז זיין א חכם.

9) „איך בין געווען אין כעס” איז נישט קיין תירוץ:

אסאך מאל זאגט א מענטש „איך בין נישט געווען אין קאנטראל, איך בין געווען אין כעס” אלס א תירוץ פאר זיינע מעשים. לויט דעם רמב”ם איז דאס נישט קיין תירוץ – פארקערט, נישט ווערן אין קאנטראל איז גופא די ערגסטע זאך. דאס איז דער רעזולטאט וואס ברענגט צו עבודה זרה.

10) „בעלי כעס אין חייהם חיים”:

כעסנים לעבן נישט קיין לעבן. דאס ווערט פארבונדן מיט דער גמרא „שלושה חייהם אינם חיים” (ברענגט דער כסף משנה) – א רחמן, א „ניני הדעת”, און א כעסן. דער כעסן האט אלעמאל „גוטע תירוצים” – „עכט בין איך א נארמאלער מענטש, נאר יעצט האט יענער מיך אויפגערעגט” – אבער דער פשט איז אז דער מענטש איז נישט אין קאנטראל פון זיין לעבן. ער איז א וויקטים – היינט איז ער ברוגז אויף דעם, מארגן אויף יענעם, דער קאר אין פראנט האט אים אויפגערעגט, די פעקל איז צו קליין. ער איז שטענדיג איבערגעבן קאנטראל פון זיך פאר אנדערע און פאר סירקומסטענסעס.

11) „לפיכך ציוו חכמים… התרחק מן הכעס עד שינהיג עצמו שלא ירגיש אפילו בדברים המכעיסים, וזוהי הדרך הטובה”:

דער רמב”ם מסכם אז די דרך המיצוע ביי כעס איז יא עקסטרעם – געווענליך איז די דרך המיצוע די מיטן, אבער ביי כעס איז עס צו גיין ביז מ’פילט גארנישט אפילו ביי זאכן וואס זאלן מכעיס זיין.

—

ג) „דרך הצדיקים” – שמחה ביסורים

רמב”ם’ס ווערטער: „דרך הצדיקים היא שהם עלובים ואינם עולבים, שומעים חרפתם ואינם משיבים, עושים מאהבה ושמחים ביסורים. ועליהם הכתוב אומר ואוהביו כצאת השמש בגבורתו.”

חידושים און הסברים:

1) „שמחים ביסורים” – נישט דווקא א גרויסע מדריגה:

מ’דארף נישט זאגן אז זיי פרייען זיך ממש מיט די יסורים. ווי דער רמב”ם זאגט אין הלכות ברכות – ער ווייסט נישט אלעס, די יסורים איז נישט די גאנצע וועלט. זיי פרייען זיך אפילו זיי האבן יסורים, ווייל אפשר נאך די יסורים קומט א גוטע זאך.

2) דער משל פון די שמש – א ראיה אז מ’דארף גיין צום עקסטרעם:

דער פסוק „ואוהביו כצאת השמש בגבורתו” – די ש

מש איז נישט א טראפ מער לעכטיג ווי די לבנה – די שמש איז א מעידזשער ריזיגע ליכט. אזוי אויך, די צדיקים ווייסן אז זיי קענען נישט זיין דרך הממוצע ווען ס’קומט צו די זאכן – זיי מוזן גיין צום עקסטרעם.

3) קאנעקשן צו אהבת ה’ – „בכל מדה ומדה שהוא מודד לך”:

דאס ווארט „ואוהביו” איז קאנעקטעד מיט „ואהבת את ה’ אלקיך בכל לבבך ובכל נפשך ובכל מאדך”. די אהבת ה’ מיינט אז וואס דער אייבערשטער ברענגט אים, נעמט ער עס אן בשמחה – „בכל מדה ומדה שהוא מודד לך הוי מודה לו”. דאס איז דער טיפערער טעם פארוואס צדיקים ווערן נישט אין כעס: זיי ווייסן אז אלעס קומט פון שמים, און ממילא איז נישטא קיין סיבה צו כעס’ן אויף מענטשן אדער סירקומסטענסעס.

4) דער רמב”ם זאגט דאס „בדרך רמז”:

דער רמב”ם זאגט דא עפעס בדרך רמז וואס שטייט אויך אין חסידישע ספרים – אז די סיבה פארוואס צדיקים ווערן קיינמאל נישט אין כעס איז וועגן די שמחה ביסורים, ווייל „עלובים ואינם עולבים” – זיי ווייסן אז אלעס איז פון שמים. דער רמב”ם זאגט עס נישט בפירוש, אבער ער מקשר די שמחה ביסורים מיט „שומעים חרפתם ואינם משיבים”. דאס איז ענליך צו רש”י’ס פשט דארט, און צו דער אבן עזרא’ס פשט אין „ולא יסחם” – אז זיי ווייסן אז אלעס איז פון שמים.

5) קאנעקשן צווישן כעס, גאוה, און אהבת ה’:

ביידע מדות – גאוה (פריער באהאנדלט מיט „בכל לבבך” – גילוי עריות) און כעס – האבן א קאנעקשן מיט אהבת ה’ און דביקות בה’. ביידע פאדערן צו גיין צום עקסטרעם, און ביידע זענען פארבונדן מיט דעם פסוק „ואהבת את ה’ אלקיך”.

—

הלכה ד’ – שתיקה, דיבור, און דרך החכמים

א) „לעולם ירבה אדם בשתיקה”

רמב”ם’ס ווערטער: „לעולם ירבה אדם בשתיקה, ולא ידבר אלא או בדברי חכמה או בדברים שהן צורך למחיית גופו.” דער רמב”ם ברענגט: „אמר רב, תלמידו דרבינו הקדוש: שלא לסוף שיחה בטלה כל ימיו.” און ער מסביר: „זוהי שיחת רוב כל אדם” – רוב מענטשן רעדן שיחה בטלה. „אפילו בצורך הגוף, לא ירבה אדם דברים.” ער ברענגט: „כל המרבה דברים מביא חטא” און „לא מצאתי לגוף טוב אלא שתיקה”.

פשט: שתיקה איז א מדה וואס מ’דארף גיין מער צו א זייט (נישט עד הקצה ווי כעס און גאוה, אבער מער ווי דרך הממוצע). דיבור איז געמאכט געווארן אלס א כלי שרת פאר וואס א מענטש דארף – דברי חכמה/תורה אדער צרכי הגוף.

חידושים און הסברים:

1) שיחה בטלה = רוב רעדן פון רוב מענטשן:

דער רמב”ם דעפינירט „שיחה בטלה” נישט ווי עפעס א מאדנע אדער שלעכטע זאך – „זוהי שיחת רוב כל אדם”. רוב מענטשן רעדן שיחה בטלה, ווייל רוב מענטשן רעדן נישט נאר דברי חכמה אדער דברים הצריכים לגופו.

2) „כל המרבה דברים מביא חטא” – אפילו ביי ערלויבטע רייד:

דער רמב”ם מאכט א שארפן חילוק: „כל המרבה דברים מביא חטא” מיינט נישט דברים בטלים – דברים בטלים רעדט מען עניוועי נישט, דאס איז גארנישט קיין חידוש. ער מיינט אפילו זאכן וואס מ’מעג יא רעדן (צרכי הגוף), אויב מ’רעדט צו אריכות’דיג, צו סאך, איז עס מביא חטא. מ’זאל רעדן מער בקיצור, מער צום ענין.

3) „לא מצאתי לגוף טוב אלא שתיקה” – אפילו פאר’ן גוף:

אפילו פאר צרכי הגוף – וואו מ’דארף יא רעדן – איז בעסער שווייגן ווי רעדן. דער גוף האט צרכים וואס מ’דארף רעדן, אבער אפילו דארט איז שתיקה בעסער. דאס איז „די גרעסטע חידוש וואס קען נאר זיין” – ווייל פאר די נפש פעלט זיך נישט אויס צו רעדן, אבער פאר’ן גוף פעלט זיך אסאך מאל אויס. און נישט נאר בדברי רגילה, אפילו בדברי תורה גילט דאס.

4) פארוואס ברענגט דער רמב”ם דעם נאמען „רב, תלמידו דרבינו הקדוש”?

דער רמב”ם ברענגט כמעט קיינמאל נישט נעמען אין דעם ספר – ער זאגט שטענדיג „אמרו חכמי הראשונים” אנאנים. פלוצלינג ברענגט ער „רב, תלמידו דרבינו הקדוש”? דאס איז ווייל דער רמב”ם האט ליב צו רעדן פון רבינו הקדוש (רבי יהודה הנשיא, דער מחבר פון די משנה), און דערפאר ברענגט ער דעם ייחוס פון רב צו רבינו הקדוש. אויף רב שטייט קלאר אין גמרא „שלא שח שיחה בטלה כל ימיו”, בעת אויף רבינו הקדוש אליין האט מען אפשר נישט געקענט דאס זאגן, ווייל ער האט געדארפט דיעלן מיט אנטונינוס און מיט אסאך וועלטליכע ענינים. כאטש רבינו הקדוש’ס קדושה זעט מען אין זיין לשון המשנה, אבער אויף רב איז דער ראיה קלארער.

5) שתיקה איז א מדה וואס מ’דארף גיין „אביסל מער צו א זייט” – נישט „עד הקצה”:

נאך דעם וואס דער רמב”ם האט באהאנדלט גאוה און כעס (וואו מ’דארף גיין ממש ביז איין קצה), גייט ער אריבער צו זאכן וואו מ’דארף גיין אביסל מער צו א זייט און זיך מאכן גדרים וסייגים, אבער נישט עד הסוף. שתיקה איז איינע פון די.

—

ב) דברי תורה ודברי חכמה – מועט המחזיק את המרובה

רמב”ם’ס ווערטער: „וכן בדברי תורה ובדברי חכמה, יהיו דברי החכם מעטים ועניניהם מרובים.”

פשט: אפילו אין תורה און חכמה זאל מען רעדן ווייניג ווערטער מיט אסאך תוכן – „מועט המחזיק את המרובה.”

חידושים:

1) דער רמב”ם אליין איז „נאה דורש ונאה מקיים”: ער האט א לשון קצרה, א שיינע לשון. ער גייט אין דעם שטייגער פון רבינו הקדוש, בעל המשנה, וואס האט אויך א זייער קורצע לשון.

2) „לעולם ישנה אדם לתלמידיו דרך קצרה”: דער רמב”ם ברענגט דעם כלל אז מ’זאל אויסלערנען תלמידים דרך קצרה. דאס מיינט נישט אז מ’זאל אויסלערנען ווייניגער – נאר מ’זאל אריינלייגן מער תוכן אין ווייניגער ווערטער. אין חינוך איז דאס א שטארקע זאך: א מענטש קען מיינען אז ער דארף אלעס אויסשפרייטן כדי תלמידים זאלן פארשטיין, אבער אפשר וועלן זיי עוועניטשועלי מער פארשטיין ווען מ’לייגט אריין אסאך און זיי דארפן זיך אביסל פלאגן. די היינטיגע ספרים און מגידי שיעורים האלטן אפט אז זייערע ליינער/צוהערער זענען „דאם” און מ’דארף אלעס אויסשפרייטן – אבער דער רמב”ם’ס שיטה איז פארקערט.

—

ג) סכלות – אסאך ווערטער מיט ווייניג תוכן

רמב”ם’ס ווערטער: „אבל אם היו הדברים מרובים והענין מועט, הרי זו סכלות. והוא שאמרו ‘כי בא החלום ברוב ענין וקול כסיל ברוב דברים’.”

חידושים:

1) „דענסיטי” פון חכמה: מ’קען דאס פארשטיין דורך א משל פון „דענסיטי” (density) פון תוכן. אויב א מענטש האט הונדערט חכמות אין הונדערט ווערטער – יעדע ווארט האט איין חכמה. אויב ער האט צוויי הונדערט ווערטער פאר הונדערט חכמות – איז יעדע ווארט נאר האלב אזוי קלוג, ווייל אסאך ווערטער זענען סתם „פילערס” אן תוכן. די סכלות ווייזט זיך אין דעם נידריגן ראציא פון חכמה צו ווערטער.

—

ד) סייג לחכמה שתיקה

רמב”ם’ס ווערטער: „סייג לחכמה שתיקה.”

חידושים:

1) צוויי פירושים אין „סייג”: „סייג” מיינט א מחיצה – שתיקה היט אפ זיין חכמה (ווי „עשו סייג לתורה”). אבער „סייג” מיינט אויך אז מ’גייט ווייטער פון דעם שטריקטן דין – מ’טוט מער ווי נויטיג כדי צו היטן.

—

ה) לא ימהר להשיב – נישט איילן צו ענטפערן

רמב”ם’ס ווערטער: „לפיכך לא ימהר להשיב.”

חידושים:

1) דער חילוק צווישן איילן און איבערקלערן: א מענטש וואס איילט זיך צו ענטפערן טראכט אזוי: „לאמיך ענטפערן, אויב דער ענטפער איז נישט גוט, וועל איך ענטפערן נאך איינס, איך וועל ענטפערן פינף תירוצים.” אבער א חכם ווייסט: „איך גיי ענטפערן איין תירוץ, און דער תירוץ גייט זיין דער ריכטיגער, ווייל איך האב עס זייער גוט איבערגעקלערט.” דער „קול כסיל ברוב דברים” איז דער וואס רעדט אסאך תירוצים; דער חכם זאגט איין תירוץ.

2) איינס ברענגט דאס צווייטע: ווען א מענטש יאגט זיך צו רעדן, דארף ער זיך נאכדעם בעסער מסביר זיין, צוריקציען, דרייען אהין און צוריק. אבער א מענטש וואס קלערט זייער גוט איבער – „דברים מעטים וענינים רבים” – וועט נאר זאגן די ריכטיגע זאך.

—

ו) מלמד את תלמידיו בנחת – בלא צעקה, בלא אריכות לשון

רמב”ם’ס ווערטער: „מלמד את תלמידיו בנחת, בלא צעקה, בלא אריכות לשון.”

פשט: א מלמד זאל לערנען מיט רואיגקייט, נישט שרייען, אן אריכות לשון.

חידושים:

1) שרייען קומט פון אומקלארקייט: אפט קומט שרייען פון דעם וואס א מענטש ווייסט נישט גוט וואס ער וויל זאגן. ער ווערט „frustrated” – פארוואס פארשטייט מען אים נישט – און ער דארף שרייען. אזוי ווי מ’זאגט: ביי א „weak point” שרייט ער העכער. אבער אויב דו ווייסט וואס דו ווילסט זאגן, רעדסטו קלאר.

2) איינס ברענגט דאס צווייטע: אויב א מענטש רעדט אן איבערקלערן, פארשטייט מען אים נישט אזוי גוט, ער דארף זיך בעסער מסביר זיין, ער דארף שרייען. אבער אויב ער קלערט זייער אסאך איבער אין זיינע ווערטער און זאגט שטארקע קלארע ווערטער, קען ער רעדן בנחת, מיט רואיגקייט.

3) ראיה פון שלמה המלך: „דברי חכמים בנחת נשמעים” – ווען חכמים רעדן רואיג, דעמאלטס הערט מען זיי. מ’הערט זיי נישט ווייל זיי שרייען, נאר ווייל זייערע ווערטער זענען קלאר.

[הערה:] דער רמב”ם רעדט דא ממש א דרך ארץ פאר תלמידי חכמים וואס לערנען תורה. שפעטער אין הלכות דעות האט ער א ספעציעלן פרק וועגן תלמידי חכמים.

—

ז) חנופה, גניבת דעת, און תוכו כברו

„לא ינהוג בדברי חלקות ופיתוי”

רמב”ם’ס ווערטער: „ולא ינהוג עצמו בדברי חלקות ופיתוי. לא יהיה בעל עלילה ובעל תרמית.”

פשט: א מענטש זאל זיך נישט פירן מיט גליטשעדיגע, חנופה’דיגע ווערטער. ער זאל נישט זיין א מענטש וואס מאכט זיך, וואס רעדט זיך איין, וואס האט א פאלשע מיינונג.

חידושים:

1) „חלקות” – גליטשעדיגקייט: דאס ווארט „חלקות” איז א לשון פון גליטשעדיגקייט – „דרך חלקלקות” – ווי „slippery.” מ’גליטשט אראפ, מ’זאגט אלעס אזעלכע שיינע זאכן, מ’איז אייביג א „סעילס פערסאן.” ווען מ’דארף פארקויפן זאכן, מעג מען אמאל זיין א סעילס פערסאן, אבער מ’טאר נישט א גאנץ לעבן זיין א סעילס פערסאן – אייביג טרייען צו חנפ’ענען און מאכן א גוטע רושם.

2) משל צו ChatGPT: ס’איז דא אזא סארט מענטש וואס רעדט איבערגעטריבן – אזוי ווי ChatGPT וואס זאגט דיר וואס דו ווילסט הערן.

„תוכו כברו – ולא תהיה אחד בפה ואחד בלב”

רמב”ם’ס ווערטער: „ולא תהיה אחד בפה ואחד בלב. אלא תוכו כברו, וענין שבלב יהיה הדבר שבפה.”

פשט: א מענטש טאר נישט זיין איין וועג אין הארצן און איין וועג אין מויל. ער דארף זיין אינעווייניג אזוי ווי אינדרויסן.

חידושים:

1) ריכטונג פון „תוכו כברו”: דער רמב”ם זאגט נישט אז ער דארף זיין אינדרויסן אזוי ווי אינעווייניג – ווייל דעמאלט איז צרות (מ’וואלט געדארפט ארויסזאגן יעדע נעגאטיווע מחשבה). נאר פארקערט: ער זאל רעדן שיין צו מענטשן, אבער ער זאל טאקע טרייען צו טראכטן גוט אויף מענטשן. אויב דו האלטסט יענעם פאר א נאר און זאגסט אים עס נישט – דאס איז זיכער א רשעות’דיגע זאך. נאר ארבעט אויף דעם: רעד שיין, אבער ארבעט אז דו זאלסט טאקע באמת טראכטן גוט אויף אים.

2) שייכות צו נקימה/נטירה: דער רמב”ם האט פריער געלערנט ביי נקימה ונטירה אז א מענטש דארף זיין אפן מיט מענטשן, ער דארף זאגן פאר מענטשן באמת וואס ער טראכט („או חרף תחרף אותו”). דאס שטימט מיט דעם כלל פון תוכו כברו.

3) „איש אמת” מיינט נישט אלעס ארויסזאגן: אן „איש אמת” מיינט: אלעס וואס ער זאגט, מיינט ער. דאס האט אויך שייכות מיט רעדן ווייניג: אפילו זאכן וואס דו האלטסט, נישט אלעס זאגסטו – אבער וואס דו זאגסט, מיינסטו.

4) דער לשון „ענין” און „דבר” ביים רמב”ם: „וענין שבלב יהיה הדבר שבפה” – „ענין” ביים רמב”ם מיינט אלעמאל די משמעות, די מיינונג, דער תוכן – דאס וואס דו האסט אין הארצן. „דבר” מיינט די פעולת הדיבור – דאס וואס קומט ארויס פון פה. דער רמב”ם נוצט דעם לשון „ענין” קאנסיסטענט אין דעם זין.

גניבת דעת – אפילו דעת הגוי

רמב”ם’ס ווערטער: „ואסור לגנוב דעת הבריות, ואפילו דעת הגוי.”

פשט: מ’טאר נישט אפנארן מענטשן מיט חנופה’דיגע ווערטער – אפילו נישט א גוי.

חידושים:

1) וואס מיינט „גניבת דעת”? גניבה איז אנדערש ווי גזילה – ביי גניבה כאפט מען נישט ביי יענעם, נאר מ’באהאלט עפעס וואס באלאנגט צו אים. ביי גניבת דעת: ווען דו רעדסט מיט איינעם, „you owe that person” צו זיין אפן מיט אים. ווען דו באהאלטסט פון אים עפעס וואס דו קענסט אים זאגן – דו באהאלטסט פון אים די „פולע סטארי” – דאס איז גניבה. דער אנדערער מענטש האט א רעכט צו זען די פולע סטארי און מאכן זיין אייגענע דיסיזשן.

2) משל – בעסטע פרענד: א מענטש דיעלט מיט א מענטש לויט ווי נאנט ער איז מיט אים. ווען דו זאגסט: „קוק, איך בין נישט דיין בעסטע פרענד, אבער איך בין מיט דיר א גוטער ידיד, און איך בעט דיר א טובה” – דאס איז ערליך. אבער ווען דו זאגסט: „דו ביסט מיין בעסטע, בעסטע פרענד, ממילא קום צו מיין חתונה” – האסטו אים בא’גנב’עט, האסט אים נישט געלאזט מאכן זיין דיסיזשן בעיסד אויף די פולע ריעליטי. אמאל ווערט מען טאקע א בעסטע פרענד דורך דעם וואס מ’מאכט זיך אזוי פיל – און סוף כל סוף ווערט „תוכו כברו.”

ביישפילן פון גניבת דעת

רמב”ם’ס ווערטער:

– „לא ימכור לגוי בשר נבילה בכלל שחוטה” – מ’טאר נישט פארקויפן א גוי נבילה-פלייש אלס שחוטה-פלייש. פאר דעם גוי איז בעצם נישט קיין חילוק, אבער פאר דיר איז שחוטה מער ווערט – דו מאכסט זיך אז דו פארקויפסט אים דיין „בעסטע פלייש.”

– „ולא ימכור לו מנעל של מתה במקום מנעל של שחוטה” – מ’פארקויפט שיך פון א נבילה אלס שיך פון א שחוטה.

– „ולא ישלחנו בחבית שיעורו אלא אם כן הודיעו שאין בה אלא כך” – מ’זאל נישט שיקן א פאס וויין וואס איז נישט פול, אן צו מודיע זיין.

חידושים:

1) אפילו פאר א גוי: דער רמב”ם באטאנט אז אפילו פאר א גוי טאר מען נישט אפנארן – דאס איז א חידוש.

2) פראקטישער ביישפיל – שלש סעודות: ביי שלש סעודות (סעודה שלישית), ווען מ’איז מכבד מענטשן מיט בענטשן, האט מען אמאל א נסיון: מ’זעט אז געוויסע מענטשן האבן זיך נישט געוואשן, ממילא קענען זיי נישט בענטשן. מ’איז זיי מכבד מיט בענטשן ווייל מ’ווייסט אז זיי גייען עניוועי נישט אננעמען. לכאורה איז דאס איינע פון גניבת דעת – מ’מאכט זיך אז מ’גיט זיי א כבוד, בעת מ’ווייסט אז ס’איז נישט אמת’דיג.

„אפילו מילה אחת של פיתוי ושל גניבת דעת אסור”

רמב”ם’ס ווערטער: „וכן כל כיוצא באלו, ואפילו מילה אחת של פיתוי ושל גניבת דעת אסור, אלא שפת אמת ורוח נכון ולב טהור מכל עמל והוות.”

חידושים:

1) גניבת דעת איז אן איסור, נישט בלויז א מידה רעה: דער רמב”ם נוצט דעם לשון „אסור” – דאס איז נישט סתם א הנהגה טובה אדער א מידה רעה, נאר אן עבירה ממש. אפילו מילה אחת פון גניבת דעת איז אסור. ס’איז אפשר א שוואכע עבירה, אבער ס’איז אן איסור.

2) „עמל והוות” – לשון פסוק: דער לשון „לב טהור מכל עמל והוות” איז א לשון פסוק. „עמל” גייט צוזאמען מיט „הוות” – ס’מיינט שלעכטע מחשבות, פאלשקייט. א מענטש זאל זיין אמת’דיג אין גאנצן – שפת אמת, רוח נכון, לב טהור.

—

הלכה ד’ (המשך) – שמחה: דרך הממוצע

רמב”ם’ס ווערטער: „לא יהא אדם בעל שחוק והיתול, ולא עצב ואונן, אלא שמח.” און: „כך אמרו חכמים: שחוק וקלות ראש מרגילין לערוה.” און: „וציוו שלא יהא אדם פרוץ בשחוק, ולא עצב ומתאבל, אלא מקבל את כל האדם בסבר פנים יפות.”

פשט: א מענטש זאל נישט זיין א לץ וואס לאכט איבערגעטריבן, און אויך נישט טרויעריג – נאר גוטמוטיג, פרייליך, און מקבל יעדן מענטש מיט א פרייליכע פנים.

חידושים:

1) פארוואס איז שחוק שלעכט – ס’ברענגט צו עבירה: דער רמב”ם ברענגט דעם טעם „שחוק וקלות ראש מרגילין לערוה” – ס’איז נישט ווייל שחוק אליין איז אן עבירה, נאר ווייל ס’ברענגט צו עבירה.

2) „סבר פנים יפות” טאר נישט האבן קיין חנופה: דער רמב”ם זאגט מ’זאל זיין „מקבל את כל האדם בסבר פנים יפות” – אבער דאס טאר נישט האבן קיין טראפ חנופה. דאס איז שווער, ווייל חנופה איז „פעיק” (פייהיק צו זיין אנגעמישט), אבער סוף כל סוף דארף מען זיין פרייליך און אמת’דיג צוגלייך.

—

הלכה ד’ (המשך) – ממון: נפש רחבה ווערסעס עין טובה

רמב”ם’ס ווערטער: „וכן לא יהא בעל נפש רחבה נבהל להון, ולא עצל ובטלן ממלאכה, אלא איש חיל, בעל עין טובה, וימעט עסק ויעסוק בתורה, ואף על פי שחלקו ישמח בו.”

פשט: א מענטש זאל נישט זיין „נבהל להון” – וואס לויפט נאך געלט ווי משוגע – און אויך נישט פויל און בטלן. ער זאל זיין אן „איש חיל” מיט „עין טובה”, ווייניג עסק, און זיך פרייען מיט וואס ער האט.

חידושים:

1) דער רמב”ם’ס פירוש אויף „עין טובה” – לגבי געלט, נישט פארגינען: דער פשוט’ער פשט איז אז „עין טובה” מיינט פארגינען אנדערע – נישט זיין מקנא. אבער דער רמב”ם דא לערנט עס לגבי זיך אליין און געלט: „עין טובה” מיינט אז א מענטש שאצט אפ וויפיל געלט ער דארף האבן, און ער איז צופרידן דערמיט. ס’איז די היפוך פון „נפש רחבה” – וואס מיינט אז ער לויפט נאך געלט אן א גרעניץ, ער ווייסט נישט וויפיל ער וויל האבן.

2) „נבהל להון” – ער איז דזשריוון, ער קען נישט שלאפן: דער לשון „נבהל להון” ווערט אויסגעטייטשט אז ער איז אזוי דזשריוון נאך געלט אז ער קען נישט שלאפן, ער מוז האבן א מיליאן דאלאר. ס’איז נישט בלויז אז ער וויל געלט, נאר אז ער איז פארכאפט דערפון.

3) „חלקו ישמח בו” – צוויי פשטים: דער לשון „חלקו” קען מיינען: (1) דאס ביסל וואס ער ארבעט – ער זאל נישט קלאגן אז ער מוז ארבעטן, ארבעטן איז נישט קיין שלעכטע זאך; (2) דאס וואס ער האט שוין – „דאס איז מיין פארט (portion)”, ער זאל צופרידן זיין מיט זיין חלק. דער צווייטער פשט איז מסתבר’ער – „חלקו” איז א לשון פון „דאס איז מיין פארשן.”

—

הלכה ד’ (סוף) – קטטה, קנאה, תאוה, כבוד

רמב”ם’ס ווערטער: „לא יהא בעל קטטה, ולא בעל קנאה, ולא בעל תאוה, ולא רודף אחר הכבוד.” און: „הקנאה והתאוה והכבוד מוציאין את האדם מן העולם.”

פשט: א מענטש זאל נישט זיין א קריגער, א מקנא, א בעל תאוה, אדער א רודף כבוד. אלע זאכן זאלן זיין בדרך הממוצע.

חידושים:

1) דער לשון „בעל” – נישט די מעשה, נאר דער סארט מענטש: דער רמב”ם’ס לשון איז דורכגייענדיג „בעל” – בעל שחוק, בעל קנאה, בעל תאוה. ס’מיינט נישט אז מ’טאר נישט טון א מעשה, נאר אז מ’זאל נישט זיין אזא סארט מענטש – „נישט די עולה (מעשה), נאר די קיינד אוו מענטש (סארט מענטש).”

2) „מוציאין את האדם מן העולם” – דער רמב”ם’ס פירוש: דער רמב”ם אין זיין פירוש המשניות לערנט אז „עולם” קען מיינען די סאציאלע וועלט – א מענטש מיט שלעכטע מידות ווערט ארויסגעשטויסן פון געזעלשאפט, ווייל ער איז א קנאי, ער דארף אלעס פאר זיך. רש”י זאגט אז ס’מיינט ביידע – סאציאלע וועלט און עולם הבא, ווייל ער האט שלעכטע מידות, ער לערנט גארנישט, ער טראכט נאר פון קנאה.

3) דאס זענען נישט עבירות, נאר שלעכטע מידות וואס ברענגען עבירות: צו זיין א לץ, א בעל קנאה, א בעל תאוה – ס’איז נישט קיין עבירה אליין. אבער ס’איז א שלעכטע סארט מענטש צו זיין, ווייל „מוציאין את האדם מן העולם” – ס’ברענגט אלע מיני שלעכטע זאכן.

4) ביי די לעצטע נושאים גייט דער רמב”ם צוריק צו דרך הממוצע: ביי קנאה, תאוה, כבוד זעט מען אז דער רמב”ם גייט צוריק צו דרך הממוצע, כאטש פריער (ביי כעס און גאווה) האט ער געזאגט מ’דארף גיין צו א עק. דאס ווייזט אז בכלל איז דרך הממוצע דער עיקר, נאר ביי ספעציפישע זאכן (כעס, גאווה, דיבור) דארף מען גיין ווייטער.

—

כללו של דבר – דער סיכום פון פרק ב’

רמב”ם’ס ווערטער: „כללו של דבר: ילך במידה בינונית שבכל דעה ודעה, עד שיהיו כל דעותיו מכוונות באמצעית, הוא ששלמה אמר ‘בכל דרכיך דעהו’.”

חידושים:

1) דער שווער פון דעם פרק – דער רמב”ם גייט אוועק און קומט צוריק: דער פרק איז „היפש שווער” ווייל דער רמב”ם גייט אוועק פון מידת בינונית (ביי כעס, גאווה) צו ענינים וואו מ’דארף גיין צו א עק, אבער נאכדעם גייט ער צוריק צו מידת בינונית. דער כלל בלייבט: דרך הממוצע איז דער עיקר, נאר ביי ספעציפישע זאכן דארף מען גיין ווייטער.

2) דער לחם משנה’ס קשיא – סתירה צווישן פרק א’ און פרק ב’: דער לחם משנה פרעגט: אין פרק א’ שטייט בפירוש אז די מצוה איז צו גיין בדרך הממוצע אפילו אין ענוה (גאווה/כעס). אבער אין פרק ב’ זאגט דער רמב”ם אז ביי כעס און גאווה דארף מען גיין צום עק. ווי שטימט דאס?

תירוץ: ווען א מענטש טוט עס דרך תשובה – ער ארבעט אויף זיך – איז דער פשט אז ער געדענקט אז די תכלית איז צו זיין דרך הממוצע, נאר ער האלט אינמיטן ארבעטן דערויף. ער גייט צום עק ווייל ער האלט נאך אינמיטן דעם פראצעס, נישט ווייל דאס איז דער ציל. דער ציל בלייבט דרך הממוצע, אבער דער וועג אהין איז דורך גיין צום עק.

3) משה רבינו – דער גרעסטער מענטש און ענוה: משה רבינו – דער גרעסטער מענטש, און דאך „עניו מכל אדם”. דאס ווייזט אז מ’קען זיין דער גרעסטער און דאך האבן ענוה.

4) דער רמב”ם’ס פריאריטעטן אין דעם פרק: דער רמב”ם האט אריינגעלייגט אין דעם פרק:

– דיבור – נישט רעדן צופיל, נישט זיין קיין חנף, נישט גנב’ענען דעת

– גאווה/כעס – גיין צום עק פון ענוה

– שמחה, ממון, קנאה, תאוה, כבוד – דרך הממוצע

פאר מער באריכות דארף מען לערנען דעם רמב”ם’ס שמונה פרקים, וואו ער איז מער מאריך אויף די זעלבע נושאים.

תמלול מלא 📝

רמב”ם הלכות דעות פרק ב׳ – משל החולה בגופו ורפואת חולי הנפשות

הקדמה: סטרוקטור פון פרק א׳ און פרק ב׳

שמעון: מיר זענען אין צווייטן פרק פון הלכות דעות אין ספר המדע פון דעם רמב”ם. דאס איז א המשך פון דעם פריערדיגן פרק. אין דעם ערשטן פרק האט דער רמב”ם געזאגט אז ס׳איז דא דער ריכטיגער וועג – דער דרך הישר, דרך ה׳ – און דאס איז דער דרך הממוצע. האט ער געזאגט אז אין יעדע מדה איז דא וועגן עס צו טון עקסטרעם, און דער עקסטרעם איז נישט גוט. דער עקסטרעם למשל מיינט איינער וואס גיסט אויס זיינע אלע געלט; דער אנדערע עקסטרעם מיינט איינער וואס קארגט און האלט זיינע אלע געלט; און דרך הממוצע מיינט ווען מען ווייסט וויאזוי צו נוצן די געלט אין דעם ריכטיגן וועג. און אזוי מיט פארשידענע דוגמאות וואס דער רמב”ם האט געשמועסט.

אין דעם פרק גייט דער רמב”ם גיין ווייטער אין דעם – אז פארוואס טאקע איז דאס אזוי שווער? פארוואס זענען מענטשן נישט, פארוואס זעען נישט מענטשן דעם דרך הממוצע? יעדער איינער וואלט דאך געוואלט זיין גוט, יעדער איינער וואלט דאך געוואלט האבן גוטע רגילות׳ן. גייט דא דער רמב”ם אריינגיין: וואס איז ראנג? פארוואס האבן מענטשן נישט דעם גוטן טעיסט צו וויסן וואס דער ריכטיגער וועג איז און דאס טון? פארוואס טוט מען נישט דעם גוטן וועג?

—

דיסקוסיע: דער למדנ׳ישער מהלך פון פרק א׳ און פרק ב׳ – לכתחילה און בדיעבד אין מדות

יצחק: יא, מער ווייניגער. מיר וואלטן געקענט אביסל, לאמיר זאגן נאך – איך וויל טראכטן א וועג וויאזוי מיר קענען געבן דעם סטרוקטור פון די צוויי פרקים מער אויף א סגנון למדנ׳ישן וועג, און זאגן אזוי: אז אין יעדע הלכה איז דאך דא דער עיקר הדין, אזוי ווי די זאך וואלט געדארפט זיין – למשל מעשר וואלט געדארפט זיין אזוי און אזוי. נאכדעם זעט מען אסאך הלכות וואס גייען וואס געשעט בדיעבד, אויב ס׳איז נישט געלונגען, אויב ס׳איז דא א ראיה, ס׳איז דא אלע מיני פרטי דינים. ס׳איז נישט ממש דאס זעלבע, אבער קען זיין אז מ׳קען פארשטיין אז דער ערשטער פרק האט דער רמב”ם געגעבן וואס איז בעצם דער ריכטיגער וועג. יעצט איז בעצם דרכי התשובה. מיר האבן שוין געזאגט אן הערה די לעצטע וואך, אז דרכי התשובה איז זייער א בעיסיק פארט פון מידות, ווייל אלע מענטשן האבן דאך נישט גוטע מידות.

סאו יעצט גייט ער אריין אין פרטי דינים, אבער די פרטי דינים זענען קריטיש, ווייל נישט אלעמאל הייבט מען אן מיט דעם ריכטיגן נקודת ההתחלה, אדער א מענטש איז נישט מושלם, אדער ער איז א פיקח אבער ער איז נישט מושלם. סאו ממילא גייט ער אריינברענגען הלכות וואס פאסט אריין פאר יענעם חלק, פאר דעם חלק הרפואה.

שמעון: סאו דו זאגסט אזוי, אז דער פריערדיגער פרק איז ווען וועלט וואלט געווען וועלט – אזוי ווי מ׳זאגט, ווען וועלט וואלט געווען געלט – וואלט יעדער איינער גלייך געזען אז דעם דרך הממוצע זאל מען טון. גייט דער רמב”ם אריינגיין פארוואס איז וועלט נישט וועלט. וואס געשעט, רייט?

יצחק: יא, און אויך דאס ספעציפישע עצות. ס׳איז דא אזוי ווי מ׳גייט זען שפעטער ביי דער רפואת הגוף – ווען ביי אידן דארף א מענטש עסן אזוי און אזוי. פון נאכדעם וואס א מענטש איז שוין קראנק, קען ער שוין נישט דאס טון, דארף ער טון אנדערע זאכן. סאו וויבאלד אזא מענטש איז קראנק, דארף ער שוין מאכן אנדערש ווי ס׳איז ריכטיג אידעאל אז ס׳זאל זיין אין דער וועלט, כדי ס׳זאל זיין אזוי, און אנדערע זאכן.

שמעון: און ער זאגט אזוי ווי א תשובה פון ווען דאס פאריגע האט זיך נישט אויסגעארבעט, ווען דער מצב איז געווארן אביסל קאליע – וויאזוי קען מען עס נאך פיקסן.

—

הלכה א׳ – משל החולה בגופו

שמעון: זאגט דער רמב”ם, ער הייבט אן מיט א משל. זאגט דער רמב”ם אזוי: בכלל הגוף איז דא א מין פענאמענאן, אזא מין זאך, אז ס׳איז דא מענטשן וואס זענען קראנק, און זייערע טעם המר מתוק ומתוק מר – זייערע טעיסט באדס זענען קאליע געגאנגען. זיי, זאכן וואס זענען באמת פאר אנדערע מענטשן זיס, איז פאר זיי ביטער, און פאר אנדערע מענטשן ביטער איז פאר זיי זיס.

און ס׳איז דא נאך א סעוויר קעיס, ווען יש מן החולים מי שמתאוה ויתאוה למאכלות שאינן ראויות לאכילה – חולים וואס זייער תחושת האוכל איז אזוי קאליע, אז זיי גלוסטן און זיי זענען זיך מרגיל צו עסן מאכלים וואס זענען בכלל נישט ראוי לאכילה, כגון העפר והפחם – זיי עסן עפר און פחם, זיי עסן זאמד און אש – וישנאו המאכלות הטובות, און זיי האבן פיינט גוטע מאכלים, כגון הפת והבשר – ברויט און פלייש – הכל לפי רוב החולי. לויט ווי שטארק דער חולי איז, זענען זיי בוחר צו עסן די שלעכטע זאכן, זענען זיי תאווה צו עסן שלעכטע זאכן.

יצחק: דו האסט אמאל געזאגט, ר׳ יצחק, אז ס׳איז דא א געוויסע מחלה פון מענטשן וואס האבן א געוויסע דעפישענסי, און וועגן דעם זוכן זיי… ס׳איז דא אזא מציאות, מענטשן זענען נישט אוועיר פארוואס זוכן זיי עס. זיי האבן אפשר א דעפישענסי אין… ס׳פעלט זיי מינעראלס, וועגן דעם עסן זיי יעדע סארט מאכלים. סאו ס׳ווייזט נאר אויף עפעס א מחלה, יא?

שמעון: יא, איך טראכט אבער אז בכלל, דער אמת איז דא אזעלכע מחלות. ס׳קען אפילו זיין אז ס׳קומט מיט יעדע מחלה – ווייסטו דאך אז דער אפעטיט ווערט אראפגענומען געווענליך, ווען א מענטש איז קראנק האט ער נישט קיין געהעריגע אפעטיט.

—

דיגרעסיע: פארבינדונג צו שמונה פרקים און מורה נבוכים – דער עיקר פון שלעכטע מדות איז א „טעיסט-פראבלעם”

שמעון: איך טראכט אבער אויך, איך מיין אז מ׳האט גערעדט פון דעם אין די שיעורים אין שמונה פרקים וועגן דעם. דער פרק – יא, מ׳זאגט אז מורה נבוכים איז דער גמרא פון לאזאת תורת האדם. לכאורה דער גמרא פון די פרקים איז נישט שמונה פרקים, דאס איז נישט קיין גמרא. אבער איך וויל רעדן אביסל דארט אויף די נושאים.

דארט איז נתבאר, דער פשט איז אז א גרויסער חלק פון וואס א מידה באשטייט – מ׳זאגט פארוואס טאקע איז א מענטש נישט גוט? בעיסיקלי ווייל ער וויל נישט ווילן. אפילו ווען ער ווייסט, פרעגט ער און האלט אז ס׳איז גוט צו זיין אזא מענטש וואס מ׳ווייסט אז ס׳איז נישט גוט – אבער נאך אלץ ער פילט אז ס׳איז גוט. סאו זיין פילינג איז א סתירה מיט זיין שכל׳דיגע דעת. ווייל דעת מיינט מדות. אדער ווען א מענטש ווייסט דעם אמת, זיין פילינג איז א סתירה – ער פילט אז ס׳איז גוט, ער ווייסט אבער אז ס׳איז נישט גוט. סאו דאס איז ממש ענליך צו דעם חולה הגוף, וואס ער ווייסט אז ס׳פאסט נישט צו עסן, אבער ער פילט אבער אז ס׳ציעט זיך אים.

—

הלכה א׳ (המשך) – דער נמשל: חולי הנפשות

שמעון: ס׳איז גוט. אדער א מענטש וואס זיין מחלה איז אז ער ספענדט אלע געלט – ער ווייסט נישט אז ער איז ביי דער קצה, ער טוט ראנג, ער איז געוואוינט, דאס איז וואס ציעט אים, ער האט א משיכה צו דעם – אזויווי דער מענטש האט א משיכה צו עסן שלעכטע זאכן.

זאגט דער רמב”ם, כן בני אדם אשר נפשותם חולות – דער משל איז געווען פון א גוף חולה, זאגט ער, ווען דער נפש איז חולה, דאס הייסט דער חלק הנפש פון דעם מענטש, דאס איז א חולי אויף די מדות – מתאוין ואוהבין הדעות הרעות, זיי גלוסטן, זיי האבן ליב די שלעכטע געוואוינהייטן, די שלעכטע מדות, ושונאין הדרך הטובה, זיי האבן פיינט דעם גוטן וועג, ומתעצלין ללכת בה, ס׳קומט זיי אן שווער צו גיין אין דעם וועג, ווייל זיי גלוסטן עס נישט, זיי האבן עס נישט ליב, ויכבד עליהם מאד לפי חליים – ווייל זיי זענען קראנק, זיי ווייסן נישט אז זיי זענען קראנק, אז זייער טעיסט איז זייער שלעכט. זיי האלטן אין איין בוחן זיין, זיי האלטן אין איין טון די ראנגע זאכן, אבער זיי מיינען אז דאס איז די גוטע זאכן.

—

דיגרעסיע: מורה נבוכים – צי די תורה איז שווער אדער גרינג?

שמעון: איך געדענק וואס ס׳איז דערמאנט מיט דער לשון אין מורה נבוכים – דא א פלאץ וואו דער רמב”ם רעדט צו מענטשן צו זאגן אז די תורה איז גוט אדער שלעכט.

ניין, סארי, ס׳איז עס זיכער גוט. די תורה איז גרינג אדער שווער? איך וואלט געזאגט אז צו זיין א גוטער מענטש וואס פאלגט די תורה איז שווער. זאגט דער רמב”ם: ניין, די תורה איז גרינג. אה, אמאל איז דא א מענטש וואס איז שווער? זאגט ער: יא. ס׳איז דא למשל איינער וואס איז א סיריעל קילער – פאר אים איז זייער שווער זיך איינצוהאלטן פון נישט הרג׳ענען. דאס מאכט אים נאכנישט, אבער ס׳איז אים זייער שווער. דו ביסט א חולה, ביי דיר איז דאס שווער ווייל דו ביסט א חולה וואס פירט דיך צו רציחה חס ושלום. אבער א נארמאלער מענטש איז נישט שווער זיך איינצוהאלטן פון רציחה.

זאגט ער, פרעגט דער רמב”ם: באמת, יעדע מידה וואס ס׳איז דיר שווער זיך איינצוהאלטן – דו האסט א קליינע חולי, there is something wrong with you, דאס דארף א רפואה.

—

הלכה א׳ (המשך) – פסוקים אלס ראיות

שמעון: זאגט דער רמב”ם אז דער משל איז פון וואס ישעיה הנביא אומר: הוי האומרים לרע טוב ולטוב רע – מענטשן זענען צעמישט, און אויף שלעכט זאגן זיי אז ס׳איז גוט, און אויף גוט זאגן זיי אז ס׳איז שלעכט. שמים חושך לאור ואור לחושך – אויף טונקלקייט זאגן זיי אז ס׳איז לעכטיג, און אויף לעכטיג טונקלקייט. שמים מר למתוק ומתוק למר – אויף זיסע זאכן זאגן זיי אז ס׳איז ביטער, און אויף ביטערע זאכן אז ס׳איז זיס.

עליהם נאמר, אויף זיי זאגט שלמה המלך אין משלי: עוזבי אורחות יושר ללכת בדרכי חושך – נישט ווייל זיי ווילן נישט גיין אין דעם גוטן און דעם ליכטיגן וועג, נאר ווייל זיי ווייסן נישט – זיי מיינען אז דער חושך איז גוט.

—

מה תקנתן של חולי הנפשות – דער רפואה

שמעון: ס׳איז א גרויסער פראבלעם אז דער דרך המצוות איז דער גוטער וועג, אבער דער מענטש זעט נישט אז דאס איז דער גוטער וועג. וואס טוט מען?

זאגט דער רמב”ם: מה תקנת חולי הנפשות? וויאזוי היילט מען אויס דעם חולי הנפשות? וויאזוי פאררעכט מען אז זיי זאלן אנהייבן גיין אין דעם דרך המצוות?

זאגט דער רמב”ם: ילכו אצל החכמים – די מענטשן זאלן זיך הכנעה׳ן, זיי זאלן זען אז זיי דארפן אן הדרכה, זאלן זיי גיין צו די חכמים – שהם רופאי הנפשות. די חכמים׳ס ארבעט איז דאס: אויסצוהיילן די נפשות. וירפאו חליים בדעות שמלמדים אותם – זיי זאלן אויסהיילן דעם חולי פון דעם מענטש, דער צעמישעניש פון דעם מענטש – דאס אז ער האלט אז ברוגז זיין איז שלעכט, דאס אז ער האט א טעיסט פאר שלעכטס – זאל מען אויסהיילן מיט מידות, מיט אויסלערנען א גאנצע צייט די מידות, זייער א גאנצע צייט אינקארעדזשן.

—

דיסקוסיע: וואס מיינט „דעות שמלמדים אותם” – אינטעלעקטועלע הסברה אדער פראקטישער חינוך?

שמעון: אדער… וויאזוי עס מיינט מסביר זיין, אדער ער רעדט נישט דא דווקא פון מסביר זיין? עס זעט עפעס אויס ווי מרגיל זיין, יא?

יצחק: איינער זאגט מיר אז ביי די לוי רעדער געשריבענער, אז „מלמד” דא מיינט פון לשון… מלמד אבוקל… וויאזוי ווי א… מלשון הרגל, מיינט נישט פון אויסלערנען. ווייל אויף וואס איך פארשטיי, קיינס ווענס, דא דער נעקסטע שטיקל פון דעם שטוב רעדט זיך לכאורה יא – איינער וואס זיין אפיניאן, זיין נאלעדזש, וואס איז גיין מיט און צו נישט.

אבער געווענליך, דער רפואות חולה הנפש, רעדט מען נישט פון איינער – אזויווי ביי דעם משל פון דער רפואה, רעדט פון איינער וואס ער האלט טאקע אז עס איז גוט צו עסן זאמד. איינער וואס האלט אזויווי אז ס׳איז גוט צו עסן זאמד – איך ווייס נישט וואס פאר א רבי׳שע שמועס מ׳קען אים געבן. מען רעדט פון איינער וואס ער ווייסט, ער זעט אז אלע אנדערע מענטשן עסן נישט דאס, און עס זעט אז עפעס איז נישט ריכטיג מיט אים, אבער נאך אלץ ציעט עס אים.

דער רפואה הנפש דא איז נישט קיין טאק-טעראפיע וואס מ׳זאגט אים און מ׳איז מסביר. מען רעדט דא פון חינוך, פון דערציען. מען טוט מיט קינדער – מען האלט אין איין זאגן צו אזא, צו אזוי, מען האלט אין איין דערמאנען. ווייל ווען דער מענטש האט עס שוין טון אסאך מאל, האט ער שוין אנגעהויבן א גוטע טעיסט דערצו.

שמעון: יא, רופאי נפשות איז כפשוטו א חכם. ווען ער זאגט חכמים איז שוין רופאי נפשות – מיינט ער נישט געוויסע חכמים וואס זיי רופאי נפשות איז זייער דזשאב. חכמה איז דא חכמה פון דער דא פראקטישע חכמה, אבער חכמה פון אין חיי׳ות איז צו זיין א גוטער מענטש.

ביי דעם רמב”ם מיט חולה – דא מיינט א מענטש וואס איז אלעס אין חולה. ווען נישט, פאר אים נישט דא. ער רעדט נישט דא פון איינער וואס האט א פסיכאלאגישע פראבלעם, וואס ער גייט נישט אויף אים זאגן. און מ׳דארף אים מרגיל זיין, תשיח זורם לדרך התבל. ווייל א מענטש טוט דאס וואס ער האט ליב, און וויאזוי האט ער ליב? פון עס טוען מערערע אמאל – אזוי ווי זיי האבן פריער געלערנט: גיי מערערע אמאל אין דעם וועג, גייט ער אים מאכן אז דאס זאל ווערן זיין וועג.

סאו דער וועג איז: עס זאל זיין א גוטער מחנך, דער מחנך זאל אים האלטן אין איין זאגן – געדענק, טו נאכאמאל דאס וואס זיי האבן געשמועסט, טו עס, טו עס – ביז ער, צו טוען מערערע אמאל, האט ער געזען אז דאס איז דער וועג. ער וועט אויפהערן מיינען אויף רע אז עס איז טוב, ער גייט זען דעם קלארקייט.

—

המכירין בדעות הרעות שלהם – ווער וואס ווייסט און טוט נישט

שמעון: זאגט דער רמב”ם, און נאכמער דא – דער מענטשן וואס האבן א גרויסע פראבלעם: המכירין בדעות הרעות שלהם. ס׳זענען דא מענטשן וואס זענען נאך א גרעסערע פראבלעם – זיי ווייסן אז וואס זיי טוען איז עפעס וואס וואלט געקענט נוצן חינוך, אבער זיי גייען נישט צום מחנך לרפאותם, זיי גייען נישט צום חכם לרפאותם.

על זה אמר שלמה: מוסר אוילים בזו. אוילים, טפשים, זענען די וואס זענען מבזה מוסר. מוסר מיינט דאס.

רמב”ם הלכות דעות פרק ב’ (המשך) – רפואת המידות דורך הרגל און דער וועג צום דרך האמצעית

—

דער תפקיד פון חינוך און הרגל – “עד שיחזירהו לדרך הטוב”

Speaker 1: אבער איך מיין, וואס דער רמב”ם זאגט דא איז: ס’גייט נישט העלפן אים איין מאל זאגן, ס’גייט נישט העלפן אים זאגן, נאר מ’דארף אים מרגיל זיין, עד שיחזירהו לדרך הטוב. ווייל א מענטש טוט דאס וואס ער האט ליב, און וויאזוי האט ער ליב? פון עס טון מערערע מאל. אזויווי זיי האבן פריער געלערנט – גיי מערערע מאל אין די וועג, האט ער געמאכט אז דאס זאל ווערן זיין וועג.

סאו די וועג איז צו האבן א גוטע מחנך, און די מחנך זאל אים האלטן אין איין זאגן: “געדענק, טו נאכאמאל דאס, אונז האבן געשמועסט, טו עס, טו עס.” און ביז ער וועט עס טון מערערע מאל, וועט ער זען אז דאס איז די וועג – ער וועט אויפהערן מיינען אויף רע אז עס איז טוב.

—

“מכירים בדעות הרעות שלהם” – דער וואס גייט נישט צום חכם

Speaker 1: זאגט דער רמב”ם, און נעם איך דא די מענטשן וואס האבן א גרויסע פראבלעם: מכירים בדעות הרעות שלהם – ס’איז דא מענטשן וואס האבן נאך א גרעסערע פראבלעם. זיי ווייסן אז וואס זיי טוען איז עפעס וואס מ’קען נוצן חינוך, אבער זיי גייען נישט צו די מחנך לרפאותם, זיי גייען נישט צו די חכם לרפאותם. עליהם אמר שלמה: “אוילים בוזי מוסר” – אוילים, טיפשים, זענען די וואס זענען מבזה מוסר. מוסר מיינט דאס – אז מ’האלט אים אין איין מחנך זיין און מוסר’ן צו טון די ריכטיגע זאך, אבער טיפשים האבן נישט קיין עצה.

ער זאגט: מאי תקנתו? ס’איז דא א תקנה, אבער פאר זיי נישט געזאגט קיין תקנה, ווייל זיי נעמען נישט אן די תקנה. דער רמב”ם האט נישט קיין עצה סתם פאר די וואס ווילן נישט גיין צו חכמים.

חידוש: צו וועמען רעדט דער רמב”ם?

Speaker 1: איך מיין אז דאס מיינט צו זאגן – איינער וואס ליינט די ספר, ער האט שוין א שטיקל עצה, ער זאל גיין צו א חכם. ווייל פאר דעם האט ער געזאגט די ספר, ער האט אים מחזק געווען. ער מיינט צו זאגן אז ס’איז זייער וויכטיג צו גיין צו דעם חכם, ווייל זיי האבן נישט קיין אנדערע וועג. ער מיינט נישט עמיצער צו רעדן וועגן איינער וואס איז נישטא – אזויווי די פריערדיגע קינד פון משל, דער ליובאוויטשער רבי האט געזאגט ער איז נישטא, און ער רעדט נישט פון אים.

—

דיון: פארוואס זאגט ער דווקא “מכירים בדעות הרעות שלהם”?

Speaker 1: אבער ס’איז אינטערעסאנט – פארוואס אויף די מענטשן זאגט ער מכירים בדעות הרעות שלהם? ס’קען אויך יעצט זיין מענטשן וואס זענען נישט מכיר, אבער זיי גייען דאך נישט צו קיין חכם, איינער אזויווי די פריערדיגע פאל. יענער איז אפילו ערגער.

Speaker 2: סאו דאס איז אויך – איך האב געזען אז ער האט אויך געמיינט אז דאס רעדט זיך פון דער וואס ער מיינט טאקע אז ער איז גערעכט אויך.

Speaker 1: ניין, דאס רעדט ער איינמאל, לכאורה פאר איינער וואס ווייסט, ער איז מכיר, אבער ער גייט נישט צו דעם חכם, ער טוט נישט די… ס’איז דאך א שווערע זאך, ער זאגט איך וויל זיך מחנך זיין.

Speaker 2: ניין, ס’איז אינטערעסאנט, ווייל געווענליך די סיבה פארוואס נישט צו גיין צו א חכם איז ווייל מען מיינט אז מען איז גוט.

Speaker 1: דאס איז אבער א שטיקל חידוש פון א מענטש – ער ווייסט אז עס איז שלעכט, אבער וואס עפעס איז ער מוכן צו זיין אז די קאמפארט זאון איז צו שטארק גרויס אזוי? וואס? איך מיין אז רוב מענטשן, אויב מ’רעדט שוין פון די שמועסן אלע, רוב מענטשן מיינען אז ס’איז נארמאל צו ליב האבן שלעכטע זאכן.

חידוש: א צווייטע לייענונג פון “מכירים בדעות הרעות שלהם”

Speaker 2: ניין, אבער דא רעדט מען נישט פון דעם, מ’רעדט פון א מענטש וואס איז מכיר אז זיין זייער איז רע.

Speaker 1: רייט, אבער ס’איז שטייט אין די זאכן פון נטיות הרע. דער רמב”ם האלט דאך אז אויב איינער האט א נטיה הרע, איז עפעס ראנג מיט אים, רייט? פארוואס זאלסטו ליב האבן צו זיין… רוב מענטשן כאפן נישט אז זיי האבן א פראבלעם, און זיי כאפן נישט אז ס’איז דא א סאלושן דערפאר. זיי מיינען אז דאס איז די לאגע.

ס’קען זיין אז זיי האבן עס נישט אזוי גוט געלערנט און מאכיר געווען מיט די דעות הרעות ווי מ’מיינט. מענטשן זענען אזוי ווי זיי זענען סטאק מיט זייערע דעות הרעות – זיי זענען מכיר אז דאס איז די ריכטיגע. נישט ברוע הדעות, נישט אז זיי זענען מכיר אז זייער דעה איז שלעכט, נאר כאילו זיי גלייבן אין זייערע דעות.

Speaker 2: ניין? זיי זענען מכיר אין זייערע דעות, זיי האלטן יא גוט פאר זייערע דעות.

Speaker 1: איך וואלט דעם חלק געטייטשט אזוי. און דאס איז לכאורה די מער אפטע סיבה פארוואס א מענטש זאל נישט גיין צו א חכם – ווייל ער מיינט אז ער איז גוט.

Speaker 2: ניין, אבער יענער מיינט… איך האב מורא אז ס’שטייט בכלל נישט אין רמב”ם אזא מימרא פון…

Speaker 1: אבער ס’איז דאך א פסוק, ס’איז דאך א פסוק. זאגט ער דארט, ער ברענגט דאך די פסוק.

Speaker 2: וואס זאגט די פסוק?

Speaker 1: איך מיין אז דו האסט רעכט, אבער וואס שטייט אין פסוק? כי מוסר אביך ופסוק?

איך מיין יא, אז דער רמב”ם האלט נישט אז מ’ליידט, ער האלט נישט אז מ’ווערט בעסער. און ער וויל ארויסברענגען אז ס’איז א ספעציפישע סארט פראבלעם אז ער גייט נישט צו א דאקטער.

משל פון חולי הגופות

Speaker 1: ס’איז דא מענטשן אויך די חולי הגופות וואס האלטן זיך קלוגער פון די דאקטוירים און זיי גייען נישט. פארוואס? ווייל ס’איז נישט פשוט א טבע – ער גייט נישט צום דאקטער. ס’איז דא אזא זאך.

—

“וכיצד היא רפואתם?” – צו וועמען רעדט דער רמב”ם?

Speaker 2: יא. זאגט דער רמב”ם: וכיצד היא רפואתם? ואיך ירפאו? ס’איז פריער געפרעגט געווארן – צו וועם רעדט ער דא? צו די פעישענט אדער צו די דאקטער?

Speaker 1: ניין.

Speaker 2: און מ’זעט אז ס’איז לכאורה א שאלה אויף גאנץ רמב”ם, ווייל גאנץ רמב”ם איז דאך הלכות פסוקות, און ס’איז נישט קלאר אויב מ’קען פסק’ענען די הלכות פסוקות. מ’האט גערעדט אין אן אנדערע שיעור באריכות וועגן דעם.

אבער ס’איז קלאר, בייסיקלי קלאר, אז מ’האט געוואלט פסק’ענען די הלכות פסוקות אין די הלכות. ס’איז עכט א שאלה, ווייל איך מיין, למשל, דו גייסט צו א דאקטער, א דאקטער וואס איז ניי, זאגט ער דיר פאראויס וואס זיין מעטאד גייט זיין. און דער מענטש וואס האט זיך שוין מודה געווען אז ער איז נישט אין די גוטע וועג – אקעי, ער זאל נאר וויסן.

ער זאגט צו ביידע – ער זאגט וואס איז די וועג וויאזוי ענק גייען ארבעטן, וויאזוי דער דאקטער גייט ארבעטן מיט’ן חולה.

—

דער מעכאניזם פון רפואה: גיין צום פארקערטן עקסטרים

דוגמא א’: בעל חמה – כעס

Speaker 2: מי שהוא בעל חמה, איינער וואס איז א גרויסע בעל כעס – חמה איז נאך א לשון פון כעס – אומרים לו להנהיג עצמו שאם הוכה וקולל לא ירגיש כלל.

וואס דער רמב”ם גייט דא זאגן איז אז אויב מ’איז נישט אויף די דרך האמצעית, קען מען נישט ווערן אויף די דרך האמצעית דורך די דרך האמצעית. מ’קען נישט אים זאגן – איינער וואס איז א גרויסע כעסן קען מען אים נישט זאגן “כעס דיך נאר ווען ס’איז ריכטיג,” ווייל ער איז דאך שוין אזוי פארקרומט אז מ’דארף גיין מיט די אנדערע עקסטרים.

זאגט דער רמב”ם אזוי: איינער וואס איז א גרויסע כעסן, זאגט מען אים אז אפילו ווען איינער האט אים געשלאגן אדער געשאלטן – וואס דעמאלטס איז יא נארמאל, האט אונז געלערנט אין די פריערדיגע פרק אז א מענטש זאל ווערן א בעל כעס, פאר דעם איז כעס געמאכט געווארן – אבער אים זאגט מען אז אפילו דעמאלטס לא ירגיש כלל, זאל ער נישט… ער זאל זיך מאכן סתם ווי ער פילט נישט, ווייל מ’קען דאך אים נישט זאגן ער זאל נישט וויסן. לא ירגיש כלל – ער זאל עקטן ווי איינער וואס איז נישט מרגיש כלל.

וילך בדרך זו זמן מרובה עד שתעקר החמה מלבו – ביז ער וועט טאקע נישט פילן די כעס.

דיון: וואס מיינט “עד שתעקר החמה”?

Speaker 1: און ער גייט ווייטער, ער זאגט אז מ’וויל דיך טאקע נעקר זיין די חמה, און מ’וויל דיך אמאל צוריקברענגען צו די חמה. דארף מען זען – אפשר איז דאס נישט אזוי פשוט.

Speaker 2: אז דו וועסט עוקר זיין די חמה מיינט דאס די עקסטרימס חמה, אדער ס’איז דא א וועג וויאזוי מ’זאל מאכן די אנדערע עקסטרימס און נאכדעם וועט מען אים צוריקברענגען צו די מיטן.

דיוק: וואס מיינט “בעל חמה”?

Speaker 1: דארף מען זען – בעל חמה, וואס מיינט דאס די לשון בעל חמה? איז דאס א בעל חמה א מענטש וואס איז עקסטרים?

Speaker 2: יא, בעל חמה. בעל חמה ביי די רמב”ם איז געווען די נאמען פון איינער וואס איז עקסטרים. לא יהא בעל חמה נוח לכעוס – נוח לכעוס איז נישט פון א בעל חמה.

Speaker 1: זאגט ער, מ’גייט זיך מאכן שווער. מ’גייט זיין א בעל חמה, מ’גייט ווייזן אז מ’איז א בעל חמה – חמת המלך. א בינוני איז נישט קיין בעל חמה, ער איז א כעסן, ער איז א כועס.

דיון: וואס מיינט “לא ירגיש” – פילינגס אדער מעשים?

Speaker 2: דא שטייט די לשון משלא ירגיש. ער זאגט אז די מרגיש זאל נישט זיין.

Speaker 1: אקעי.

—

דוגמא ב’: גבה לב – גאוה

Speaker 2: ווייטער. ומהו גבה לב? איינער וואס איז א גרויסער בעל גאוה – גבה לב, א הויכע הארץ, איך ווייס נישט פונקט וואס די משל פאר א בעל גאוה.

Speaker 1: איינער וואס איז א בעל גאוה, דו האסט פריער געזאגט, יא. גבה לב ויותר – דאס איז וואס איז שפל רוח, און דאס איז וואס איז שפל רוח.

Speaker 2: אקעי, צוריק. יא, וואס זיי טוען? איינער וואס איז א גרויסער בעל גאוה – ירחיק עצמו בזויון הרבה. אים צוריקצוברענגען צו דרך האמצעית איז נישט גענוג אז מ’מאכט אים ער זאל זיין נישט א גרויסער בעל גאוה, נאר ער זאל זיין ממש א פארקערטער בעל גאוה. וישב למטה מן הכל – ער זאל נישט זיצן אינמיטן ווי ער באלאנגט, ער זאל זיצן אינדערבעק. וילבש בלויי סחבות המבזים את לובשיהם – ער זאל זיך אנטון שמאטעס וואס פארשעמט דער וואס גייט אזוי. וכיוצא בדברים אלו עד שיעקר גובה הלב ממנו – ביז דער גובה הלב וועט זיך אויסגעריסן ווערן, די עקסטרעמע וועט ווערן אויסגעריסן.

אבער ער זאגט דאס קלאר: ויחזור לדרך האמצעית שהיא דרך הטובה, וכשיחזור לדרך האמצעית ילך בה כל ימיו – איינמאל ער האט שוין דערוועלט די דרך האמצעית, זאל ער בלייבן אייביג מיט דעם.

חידוש: דער פולער מהלך פון רמב”ם

Speaker 1: דאס איז דאך די רמב”ם בשלימות – אז גבה לב מיינט, די טייטש פון די רמב”ם, צופיל גאוה; שפל רוח איז, די טייטש פון די רמב”ם, צופיל ענוה; און אנפאנג וועט ער טייטלען דרך האמצעית.

די משל פון א געקרימטן בוים

Speaker 2: די מלמדים וואס ברענגען אייביג אויף דעם אזא דוגמא פון א בוים וואס איז געקרימט אויף איין זייט – די משל איז ערגעץ אין רמב”ם אדער ווייסטו פון וואו מ’ברענגט עס?

Speaker 1: נישט אין רמב”ם. ס’קען זיין אז ס’איז אין אריז”ל אדער איינס פון די ערטער, אבער איך טראכט אז ס’איז א גוטע משל. ס’איז עפעס אן הקדמה, מ’רעדט נישט פון א בוים וואס איז… איך דארף מדייק זיין פון וואו די משל איז, איך בין נישט זיכער.

—

יסוד: מעשים משפיע’ן אויף פילינגס

Speaker 1: בכלל, מ’דארף פארשטיין וויאזוי דאס ארבעט. ווייל א מענטש וואס איז למשל א כעסן, ער גייט זיך נישט אויפהערן אויפרעגן, נאר ער גייט זיך איינהאלטן פון ריעקטן. און מ’קען נישט גיין דירעקט צו זיינע פילינגס – ער גייט דירעקט אויף זיינע מעשים, ער זאל גארנישט ריעקטן.

און מיט דער צייט האט ער זיך טאקע ווייניגער און ווייניגער אויפגערעגט.

Speaker 2: יא?

Speaker 1: דאס הייסט, זיינע מעשים גייען משפיע זיין אויף זיינע פילינגס, און אים גייט עס ווייניגער אויפרעגן, גייט ער שוין נישט דארפן זיך אזוי אנשטרענגען צו נישט ענטפערן.

חידוש: דער רמב”ם רעדט פון מעשה, נישט פון פילינג

Speaker 1: איך מיין אז אלע מידות – וואס הייסט, ווען מ’רעדט פון זיי – אלע מידות האבן פילינגס וואס איז אטאטשט צו זיי, אבער אלע מידות, דער רמב”ם רעדט פון די מעשה, נישט פון די פילינג. איך מיין, אזוי איז דאך.

איך מיין, טראכט איך – אפשר איז דאך אפילו נישט… אמאל ווען מ’זאגט איינער איז מרגיש, מיינט מען צו זאגן ער פילט נישט, אדער מיינט מען צו זאגן ער ריעקט נישט מיט די פילינגס?

Speaker 2: ער ריעקט נישט אזוי ווי איינער וואס איז מרגיש.

—

דער כלל פאר אלע מידות

Speaker 1: זאגט דער רמב”ם: ועל קו זה יעשה בשאר כל הדעות – אויף די ליין זאל ער טון מיט אלע אנדערע מידות. אם היה רחמן יתר על המידה, יאכזר עצמו ולא ירחם על בעלי חיים עד שיחזור לדרך הטובה, והיא מידה בינונית של כל דעה ודעה. און אזוי וועט ער אנקומען.

חידוש: דער מענטש דארף געדענקען אז ער האלט אינמיטן רפואה

Speaker 2: ס’קען זיין אז די נקודה דא איז אז א מענטש זאל געדענקען אז ער האלט אינמיטן די רפואה. ווילאנג א מענטש איז נישט אין א סטעיט אוו מיינד אז “איך האלט מיך יעצט אינמיטן אויסהיילן,” גייט ער זיך נישט ברעכן. ווען א מענטש זאגט: “איך האלט נאך אינמיטן מיין פעריאד פון רפואה – אה, איך ווער יעצט געטריגערט פון א כעס, אבער איך האלט יעצט אינמיטן א רפואה צייט,” יא?

Speaker 1: נו, ס’איז טאקע א טעאריע, מ’דארף עס פארשטיין בעסער. איך פארשטיי עס נישט אזוי גוט. איך פארשטיי נישט אזוי גוט וויאזוי צו ארבעטן, צו גיין צו די אנדערע עקסטרימס. ס’איז מיר עפעס נישט קלאר וויאזוי ס’ארבעט. איך דארף שטארק מעיין זיין אויף די שמונה פרקים צו פארשטיין וואס ער מיינט. אבער לכאורה, למדנות’דיג קען איך עס גרינגער צו זאגן ווי צו פארשטיין למעשה צו ווערן א מענטש.

—

חידוש בסטרוקטור: דער “ואין תמה” – די באהאלטענע קשיא

Speaker 1: אבער למדנות’דיג טראכט איך אז די הקדמה דא איז געקומען צו פארענטפערן א קשיא. מ’לערנט דאך א גאנצע הקדמה, אלעמאל איז דא א “ואין תמה,” א באהאלטענע “ואין תמה.” ס’שטייט נישט קיין קשיא, אבער ס’איז דא א “ואין תמה” וואס די הקדמה זאגט.

—

די קשיא: ענוה, גאוה, און דער דרך הממוצע

Speaker 1: די הקדמה זאגט אז די דרך השם איז די דרך הישרה. וועט איר פרעגן – וואס הייסט? ס’שטייט אין די תורה “והאיש משה עניו מאד”. איך גיי ברענגען די ראיות פון א מינוט פאר דעם. יא, איך האב אסאך ענווה, מאד – איך האב דאך מער ווי די דרך האמצעית. ער זאל דאך זיין עניו בדיוק אינמיטן.

אדער עס שטייט “שפלות” – מיינט בוידא דשפלות רוח – אדער עס שטייט… מיר לערנען די מקורות, מיר לערנען חז”ל און פוסקים, טרעפט מען אסאך מאל שבחים אויף מידות וואס זעען אויס זייער עקסטרעם. עס זעט אויס כמעט די פירוש אז חז”ל האבן נישט געוואלט מ’זאל האבן אביסל גסות הרוח, און די מסקנא פון די גמרא – אדער איין שיטה איז זיכער – אז מ’טאר נישט האבן קיין שום גסות הרוח.

דאס איז דאך רעדט גאנץ סותר מיט’ן רמב”ם’ס כלל אויף דרך הממוצע, דער…

רמב”ם הלכות דעות פרק ב’ – מידות וואס מ’דארף גיין עד הקצה האחר: גאוה און כעס

—

הלכה ג’: גאוה – “ויש דעות שאסור לו לאדם לנהוג בהן בבינונית”

דער קשיא: ענו מאד vs. דרך הממוצע

Speaker 1: ס’איז דאך ענו מאד, ער דארף זיין מער ווי די דרך הממוצע. ער זאל דארפן זיין ענו בדיוק אין דערמיטן, יא? אדער ס’שטייט “מאד מאד הוי שפל רוח”, אדער ס’שטייט… לאמיר לערנען די מקורות. ווען מ’לערנט חז”ל און פסוקים, טרעפט מען אסאך מאל שבחים אויף מידות, ס’זעט אויס זייער עקסטרעם. ס’זעט אויס כמעט בפשטות אז חז”ל האבן נישט גערעדט אז מ’מעג האבן אביסל גאוה, און די מסקנא פון די גמרא האט איין שיטה זיכער אז מ’טאר נישט האבן קיין שום גאוה. ס’איז דאך לכאורה א סתירה מיט’ן רמב”ם’ס כלל אז די דרך הממוצע איז די ריכטיגע דרך, רייט?

דער תירוץ: “אייביגע רפואה” – גאוה איז א תמיד’דיגע מחלה

Speaker 1: און לכאורה מיט די יסוד קען מען פארענטפערן די אלע קשיות. אבער דאס האט דאך שוין דער רמב”ם גע’טענה’ט אין פרק א’ מהלכות דעות, אז די וואס גייען אוועק על הקצוות האחרים, זיי זענען א חסיד.

Speaker 2: דאס איז מידת חסידות.

Speaker 1: מידת חסידות, אמת, אמת. אבער לכאורה, אקעי, אפשר איז טאקע צוויי תירוצים. אדער אפשר, איך מיין אמת’דיג, אז ס’קען זיין אז מידת חסידות איז וועגן די דריטע פיר. ווייל די מידת חסידות זענען מענטשן וואס האלטן זיך אין איין מחנך זיין, אין איין זיך אויסהיילן. וויבאלד א חסיד ווייסט אז געווענליך איז ער קראנק, ממילא איז ער עוסק בבחינת רפואה. מ’דארף פארשטיין, רפואה מיינט נישט נאר קראנק – דאס איז ביי מענטשן וואס נויטיגן זיך, יא?

וועלכע זאכן גייען מיר פירן? וועלכע זאכן זאגט דער רמב”ם אז מ’זאל פירן בבינונית? וועלכע זאכן? די תאוות וואו א נפש איז שטארק נוטה צו זיי, רייט? כעס וכדומה. דאס איז נישט פשט אז פאר מאדנע מענטשן וואס איז א בעל גאוה, רייט? א נארמאלער מענטש איז א בעל גאוה.

Speaker 2: שוין לחוד די תאוה ציט צו גאוה.

Speaker 1: יא. וויבאלד דער חסיד, ווייל ער ווייסט אז די תאוה ציט אים, איז ער שוין גלייך ווי א כעין בעל תשובה. ער טוט שוין די עקסטרעמען אביסל פון בעל תשובה אלעמאל.

דיון: דער משל פון “צייטווייליגע רפואה” – דער תלמיד ביים רבי

Speaker 2: איך האב געטראכט אז די זעלבע… איך האב נישט גענוג קלאר פארשטאנען די נושא פון חסידות, אז ס’איז מארטש אין מיין זעלבע צד מער ווי נישט. אבער לכאורה איך טראכט אז ס’האט צוטון מיט דעם אז א מענטש ווייסט אז דאס איז א צייטווייליגע זאך. אז געווענליך ווער איך… אז א מענטש רעגט מיר אויף, ווער איך אויפגערעגט. אבער יעצט, ווייל איך בין אונטער א רבי, יא? ס’איז דא א צייט ווען ער גייט אוועק פון דערהיים, ער גייט צום רבי’ן, און דער רבי איז אים מחנך. ממילא, פאר די גאנצע תקופה גיי איך מיך מאכן ווי איך ווער בכלל נישט אויפגערעגט. איך גיי בלייבן שטיל ווען איינער רעגט מיר אויף. איך ווייס אז ס’איז נאר צייטווייליג, ביז איך קען אנקומען צו די דרך הממוצע. דער רמב”ם זאגט דאך גלייך נאכדעם אבער ביז מ’קומט אן צוריק צו דרך הממוצע.

און א חסרון וואס דאס רעגט מיר מיין גאנצע לעבן צייט, פארוואס האבן זיי נישט געקענט זאגן…

Speaker 1: יא. אקעי, מ’דערעגט, דאס איז שוין א דין, מ’קען דאך אלעמאל זאגן יענץ, נאר מ’האט אמאל געמיינט יענץ פאר די למדנות, רייט? אבער וויאזוי קענען זיי מותר צו מאכן מידות רעות? דאס איז אזא רעה שעה, אז ס’איז א פחד.

חידוש: דער פאראלעל צו הוראת שעה vs. תורת משה

Speaker 2: אה, אזוי ווי ס’איז די חילוק צווישן די הוראת שעה און נבואה דארטן, יא. זייער שיין.

Speaker 1: ניין, ס’שטימט עכט, ווייל דער רמב”ם זאגט דאך אז בתורת משה חוקים ומשפטים צדיקים – איך טייטש שטער פיינער – תורת משה איז דאס וואס איז אייביג גוט, און נאר מ’האט דא א הוראת שעה, פאר א געוויסע צייט דארף מען א געוויסע תיקון.

Speaker 2: אה, אזוי גוט. עס מאכט זייער סענס. פארוואס זאל יואל בן פתואל מאכן אזא שלום עליכם? אבער די וועגן דאך וועט די זרע. באלד מ’זאגט אזוי ווייט, עס מאכט סענס. עס איז ממש די זעלבע ביי דיר. ס’איז משה רבינו נישט א מחנך. משה רבינו זאגט וואס די אמת איז. נאר מ’האט דא דער מחנך וואס ארבעט מיט די שווערע צייט, צו היילן די שווערע צייט.

—

דער רמב”ם’ס ווערטער: “ויש דעות שאסור לו לאדם לנהוג בהן בבינונית”

Speaker 1: אקעי, ס’איז אזוי. זאגט דער רמב”ם ווייטער, אויסער די דרך הרפואה איז דא עפעס מער. זאגט דער רמב”ם, “ויש דעות”. דאס איז א פראט פון די דרך הרפואה, אבער דער רמב”ם זאגט נישט דאס.

Speaker 2: אה, ס’איז דא זאכן וואס מ’דארף אייביג רפואה אזוי.

Speaker 1: דער נושא פון דרך הרפואה זאגט דאך, מ’מוז פארענטפערן די אלע מאמרי חז”ל וואס מ’זעט אויס אז זיי גייען פארקערט. וועט ער נישט שלמה, אז דאס איז ווייל מענטשן דארפן אלעמאל א רפואה אויף זיי.

אה, זאגט דער רמב”ם: “ויש דעות שאסור לו לאדם לנהוג בהן בבינונית” – ס’איז דא מידות, אנדערש ווי דער רמב”ם האט אנגעהויבן אז מ’דארף גיין בדרך הממוצע, ס’איז דא זאכן וואס מ’טאר נישט גיין אין דרך הממוצע – “אלא יתרחק עד הקצה האחר” – מ’דארף זיך גיין ביז די אנדערע עק.

“והיא גבהות הלב, שאין הדרך הטובה שיהיה אדם עניו בלבד” – ס’איז נישט גענוג אז א מענטש איז נאר מידה בינונית פון ענווה, ס’איז נישט גענוג אז א מענטש איז נאר א ביסל עניו – “אלא שיהיה שפל רוח, ותהיה רוחו נמוכה למאד” – א מענטש דארף זיין ממש גיין ביז די עק און זיין א שפל רוח, א שטארקע ענווה, ארבעטן אויף א שטארקע ענווה.

דער הסבר: גאוה דארף אייביג רפואה

Speaker 1: און אזוי ווי ער האט עס יעצט מסביר געווען ר’ יצחק, ווייל גאוה איז עפעס וואס דארף אייביג – אזוי ווי יעדער מענטש האט א געוויסע מחלה פאר גאוה, מיינט דאס אז מ’דארף אייביג פייטן. ס’איז דא זאכן וואס מ’דארף נאר פאר א שטיקל צייט פייטן, און גאוה דארף מען דאס גאנצע לעבן פייטן, און א גאנצע צייט גיין צו די אנדערע עקסטרעם.

Speaker 2: כדי נישט אנצוקומען צו די אנדערע. כאילו ס’איז זייער שווער צו זיין אינדערמיטן מיט גאוה.

Speaker 1: אדער ער קען זאגן אז אפילו איינער וועט זיין אינדערמיטן, וועט ער מארגן שוין אראפפאלן, ווייל דער יצר הרע וועט אים גלייך געבן א שטופ אראפ.

ער זאגט, דערפאר האט משה רבינו גענומען ענוה מאוד, נישט נאר ענוה בלבד. מאוד מיינט מער ווי די מיטן, אזוי ווי ער האט פריער גערופן די פרושים – זיי גייען ענוה מאוד.

ראיות פון חז”ל

Speaker 1: לפיכך צוו חכמים – וועגן דעם זאגן חכמים אין אבות: “מאוד מאוד הוי שפל רוח”. דאס איז נאך א מאוד.

עוד אמרו – און וועגן דעם זאגן חז”ל: “שכל המגביה לבו כופר בעיקר”. דאס איז נאך א הסבר פארוואס ער זאגט די זעלבע זאך.

דיון: “כל המגביה לבו כופר בעיקר” – צוויי פירושים

Speaker 1: אונז וואלטן געמיינט אז “כל המגביה לבו כופר בעיקר” איז א ראיה פארוואס מען זאל גיין דרך הממוצע. פארקערט, פארוואס זאל מען גיין עקסטרעם? אויב כפירה איז אזא זאך וואס מען טאר נישט קיין טראפ דערפון, אויב ס’איז א כפירה בעיקר, איז דאך דאס דער חורבן. אויב איך בין גערעכט אז דאס איז די פנימיות הרפואה, און פשט אז חכמים האבן געזאגט אזא שארפע הגזמה אויף די נושא פון גאוה, איז ווייל אין דעם דארף מען גיין עקסטרעם.

Speaker 2: ניין, איך וואלט געזאגט פונקט פארקערט – אז ווייל ביי אנדערע זאכן ביידע עקסטרעמען זענען שלעכט, אבער דא איין עקסטרעם איז אזויפיל ערגער ווי די אנדערע עקסטרעם, אז ס’איז ענדערש אז דו זאלסט גיין צו די אנדערע עקסטרעם ווי אינדערמיטן.

Speaker 1: אבער דא איז דאך א ריזן פארוואס מען זאל גיין מיט די… אדם קרוב אצל עצמו… אבער דא קען מען זען אז וויבאלד ס’איז גורם…

אפשר לאמיר טייטשן “שכל המגביה לבו כופר בעיקר” – נישט פשט אז ס’איז כפירה גורם, נאר פשט אז ס’איז מסביר ווייל ס’איז תאוה. אבער דאס איז פשט אין די טיפע תורות. פשוט פשט איז אפשר אז ס’איז גורם – אמאל א מענטש גייט מיט זיין גאוה ביזן סוף, קומט ער טאקע אן צו כפירה בעיקר, ווייל ס’איז טאקע א סתירה צו ניחא מיט גאט. אזוי ווי ס’שטייט אין פסוק “ורם לבבך ושכחת” – מ’קען נעמען אז ווייל ס’קומט צו שכחה, ממילא דארף מען זיך מרחק זיין. ס’איז זייער א דעינדזשערעס מידה, זיך צו דערלאזן אפילו אביסל.

ווייל זיי האבן געזאגט “כל המגביה לבו כופר בעיקר”, שנאמר “ורם לבבך” – אויב דו האסט א גרויסע גאוה – “ושכחת את ה’ אלקיך” – דו וועסט פארגעסן פונעם אייבערשטן. ממילא, אזוי ווי ס’איז מסוכן, זאל מען גיין צו די אנדערע עקסטרעם, ווייל מ’דארף האבן אסאך מער מורא פון די קצה פון גאוה ווי פון די קצה פון שפלות וענוה.

“אמרו בשמתא דאיכא ביה גסות הרוח” – די חכמים זאגן, איינער וואס האט אין זיך גסות הרוח זאל זיין אין חרם – ואפילו במקצת – אפילו איינער וואס האט נאר אביסל גסות הרוח.

—

דיון: מחלוקת אין גמרא סוטה – שמינית שבשמינית

Speaker 2: אבער אויב איך געדענק, איז דאס א מפורש’ע מחלוקת אין די גמרא. דער רמב”ם רעדט נישט דא – די גמרא זאגט אז א חכם זאל האבן א שמינית שבשמינית. אויך פריער ווען ער האט גערעדט וועגן א חכם, האט ער זיך אויסגעדרוקט אז א חכם זאל האבן אביסל כבוד עצמו, זיך אכטונג געבן ווי ווייט זיין ענווה גייט.

סאו, אויב איך געדענק איז דאס ממש א מחלוקת. רב נחמן בר יצחק האט געזאגט “לא מיניה ולא מקצתיה” – ער זאל טאקע נישט האבן, ווייל ס’שטייט “תועבת ה’ כל גבה לב”. אבער רבא, אויב איך געדענק, האט ער געזאגט ניין, ער דארף האבן א שמינית שבשמינית. די גמרא איז אין סוטה, אויב איך געדענק. סאו, דו זעסט אז ס’איז ממש א מחלוקת. דער רמב”ם פסק’נט ווי איין שיטה.

Speaker 1: ס’קען זיין, ער טענה’ט אז דער רמב”ם פסק’נט אזוי ווי… א שמינית שבשמינית איז אויך זייער א קליינע אמאונט, ס’איז נאך אלץ נישט דער מיטן. אקעי, קען מען אפשר זאגן אז דאס איז דער ריכטיגער מיטן פאר די מידה.

Speaker 2: אבער אויב איך געדענק איז דאס פשוט א מחלוקת, און דער רמב”ם האט אפגעמאכט צו פסק’ענען ווי איין גמרא.

הערה: אשכנזים vs. ספרדים אין דער פסיקה

Speaker 1: אזוי אז דו זעסט אז גאוה איז באמת משוללת רע. אויב איינער וויל וויסן – אה, זייער וויכטיג – ווען די אשכנזים גייען מער מיט די גאוה באמת, ברענגען זיי חסידישע פסקים פון רמב”ם, דארפן זיי וויסן אז אין אשכנז האט מען געזאגט אז מ’ברענגט די אנדערע שיטה – רבא און רב חייא, א מחלוקת אין די גמרא. סאו, מ’דארף וויסן אז ס’איז דא צוויי קהילות אין דעם. אויב איינער פרעגט זיך מיט אביסל גאוה, אז ס’איז דא א חילוק אין דעם.

—

כעס – “וכן הכעס, דעה רעה היא עד למאוד”

Speaker 1: אזוי, ווען מ’האט געענדיגט די דרך הרפואה, זאגט דער רמב”ם ווייטער: “וכן הכעס”. ער האט אויסגערעכנט גאוה וואס מ’דארף גיין אל הקצה פון ענוה, זאגט ער אזוי אויך כעס: “דעה רעה היא עד למאוד”. דא רופט ער נישט חולי, דא רעדט ער שוין יא וועגן כעס, וואס אונז האבן פריער געהאלטן אז כעס איז מער דער ממוצע’דיגער. ניין, ער זאגט, אפילו אביסל כעס איז “דעה רעה היא עד למאוד, וראוי לו לאדם שיתרחק ממנו עד הקצה האחר” – ער זאל גיין ביז די אנדערע עק פון ווייניג כעס – “וילמד עצמו שלא יכעוס אפילו על דבר שראוי לכעוס עליו” – אפילו א זאך וואס ס’איז ראוי אז מ’זאל זיך כעס’ן, זאל א מענטש זיך מרגיל זיין און נישט ווערן אין כעס.

Speaker 2: ראוי אליבא דאמת, נישט ראוי וואס דער דרך מצוותיך זאגט אין פרק א’.

ווען דארף מען האבן כעס? – דער עקט פון כעס

Speaker 1: יעצט גייט ער אריין אז ביי כעס זאגט ער זייער א שיינע תורה. ער מאכט דעם וואס יא – אויב דו זאגסט אז ס’איז דא זאכן וואס איז ראוי לכעוס, וואס איז פארבאטן, זאגט ער: חיינו ורוצי, ווען דארף מען האבן כעס? ווען מ’וויל אז מענטשן זאלן אזוי ווארפן א פחד אויף די ארומיגע, אז דאס טאר מען נישט טון.

חיינו ורוצי על היתר איימאל – באו דתן ואבירם אל פתח אהל מועד, אהרן איז א מנהיג פון די ציבור, ער טראכט איבער וויאזוי גייט ער מארגן זיין עולם אז דאס איז א גרויסע עבירה, דאס טוט מען נישט. ער גייט זיך פארווענדן אין כעס – ורוצה לחזור להם כדי שיחזרו למוטב – ער וויל זיין אין כעס כדי זיי זאלן צוריקקומען צו די גוטע וועג, כדי זיי זאלן אויפהערן טון די עבירה, און נישט זאל ער ווערן באמת אין כעס, ווייל ער האט געזאגט אז די כעס איז א שלעכטע מדה.

“יראה את עצמו בפניהם שכועס כדי להענישם” – ער זאל שפילן די כעס, ער זאל קאנטראלירן זיין כעס.

חידוש: דער חילוק צווישן “כעס קאנטראלירט דיר” און “דו קאנטראלירסט כעס”

Speaker 2: קענסט זאגן ער זאל נישט לאזן די כעס אים קאנטראלירן, ער זאל קאנטראלירן די כעס, ער זאל נוצן אן עקט פון כעס כדי להענישם, זיי צו שטראפן.

Speaker 1: דאס איז פשט אין די ענין פון כעס, דאס איז די פראבלעם פון כעס. ווי די פראבלעם פון כעס איז עפעס אז דו פארלירסט זיך, דעמאלטס דארפסטו נישט אנקומען צו דעם.

Speaker 2: אפילו ביי די וואס איז יא כועס, לכאורה האט ער זיך פארלוירן, ער איז כועס מיט די ראיה.

Speaker 1: על כל פנים, כעס איז א פראבלעם פון אינטערנעל פראבלעמס. ס’שטייט פון דעם שטיקל תוספות דא אויבן אז די פראבלעם פון כעס איז א פנימיות’דיגע פראבלעם.

דיון: וואס מיינט “פארלירן זיך” ביי כעס?

Speaker 2: דערנאך טראכט איך אז כעס איז דאס אז דו פארלירסט זיך. אבער איך פרעג דיך, אויב איינער וואס איז קאנטראלירט ווען ער פארלירט זיך, איז ער נאך אלץ פארלוירן?

Speaker 1: ער האט זיך פארלוירן, ער האט זיך פארלוירן. ער קען זיין איינמאל דו האסט זיך פארלוירן טוסטו עניטינג, אדער דו ביסט נאך אלץ אין קאנטראל ווי שטארק דו זאלסט שרייען – דאס איז וואס איך מיין צו זאגן.

איינער וואס איז אין כעס, פשט איז אז יעצט ווייס איך שוין, אפילו ער טרייט אויף עקסטרים, ווייל ער איז יעצט אין כעס, דאס הייסט די כעס קאנטראלט אים. אפילו ער וועט קאנטראלירן ווען ער זאל ווערן אין כעס, אבער איינמאל ער איז אין כעס האט ער שוין געשריגן און ער האט שוין געטון משוגע’נע זאכן, צובראכן כלים בחמתו.

אבער משה רבינו ווען ער מאכט זיך ווי ער איז אין כעס, האט ער נישט געטון – אויך דעמאלטס האט ער נישט געטון קיין משוגע’נע זאכן, ווייל ער איז נאך גענוג אין קאנטראל. ס’איז נישט נאר אן עקט, ס’איז נישט סתם כעס – ער זאגט נישט נאר זאגן שטרענגע זאכן, נאר ער זאל עס זאגן מיט א פעשאן, ער איז נאך אלץ גענוג און ער געדענקט נאך וואס ער טוט, ער איז נאך גענוג אין קאנטראל אז יא – “ותהיה דעתו מיושבת עליו בינו לבין עצמו”.

אזוי איז דאס נישט קלאר, איך געדענק איך האב געלערנט נאך די שבת, און א רמב”ם מיט א רמב”ן…

רמב”ם הלכות דעות פרק ב’ (המשך) – כעס, קאנטראל, און שתיקה

—

הלכה ג’ (המשך) – “דעתו מיושבת בינו לבין עצמו”: קאנטראל אין כעס

אבער מאשקע, ווען ער מאכט זיך ווי ער איז אין כעס, טוט ער נישט – אויך דעמאלט טוט ער נישט קיין משוגענע זאכן, ווייל ער האט נאך גענוג קאנטראל. ס’איז נישט נאר אן עקט, ס’איז נישט… ער זאגט נישט נאר שטרענגע זאכן, נאר ער זאל עס זאגן מיט א פעטש, אבער ער האט נאך אלץ גענוג… ער געדענקט נאך וואס ער טוט, ער האט נאך גענוג אים אין קאנטראל אז… יא, ותהיה דעתו מיושבת בינו לבין עצמו, אזוי ס’איז נישט קלאר. איך געדענק איך האב געלערנט נאך שבת א רמב”ם, מיט א רמב”ם ווערט ער ווערט דיך נישט…

—

דיון: די גמרא “מקרע את כסותו” – צעברעכן כלים אין כעס

יא, ס’איז דא א גמרא, ס’איז דא א גמרא וואס זאגט מקרע את כסותו, מקרע את כסותו, יא. איי, ס’איז עובד עבודה זרה? ס’איז געווען א שאלה, איך געדענק שוין נישט אין צווייטן תוספות. דער רמב”ם איז מילא אנדערש, אבער ס’קען זיין לויט דעם רמב”ם אז ער צעברעכט יא כלים, נאר כדי להראות כעס, כדי… סאו, איי דאונט נאו.

> חידוש: אבער וואס איז פשוט – אפילו דער וואס זאגט אז כעס איז א דרך המיצוע, איז ער אויך מודה אז מ’טאר זיך שטרענגן קיינמאל נישט אינגאנצן צו פארלירן. סאו, דארף מען בעסער פארשטיין, דארף מען בעסער לערנען די ענין דאס.

—

צוויי לעוועלס אין “כאדם שמדמה”

און דער רמב”ם, ותהיה דעתו – אפילו דעמאלט ווען ער איז אין כעס, זאל זיין דעתו מיושבת בינו לבין עצמו, אז די מענטשן ארום זאלן זען כעס, אבער ער אליין זאל זיין אין קאנטראל, ער זאל וויסן וואס ער טוט. כאדם שמדמה איש בשעת כעסו – ווי איינער כועס, ער זאל עקטן… זאל עקטן כעס.

> חידוש: ניין, ער זאגט נישט ער זאל עקטן כעס – ער זאגט ער זאל זיין א בעל גאוה ווי איינער וואס עקט כעס, רייט? צוויי לעוועלס. כאדם שמדמה – ער זאגט נישט ווי א דעת איש בשעת כעסו, וואס ווערט ער עקטן? איך ווייס נישט. ניין, נישט פארקערט – ער ווערט יא אביסל כועס, אבער ער האלט קאנטראל.

איך פיל אז מ’דארף עפעס בעסער קרעטשן די ווערטער, איך בין נישט העפי מיט וויאזוי ס’גייט דא פאר.

—

“כל הכועס כאילו עובד עבודה זרה” – וואו שטייט עס?

אקעי, לאמיר גיין צום ראשון אין דעם. איך האב נישט קיין קלארע מקור אויף דעם. אבער דאס וואס דו האסט געזאגט, לאמיר זאגן אז דו האסט געזאגט פון וועגן דעם וואס חז”ל זאגן אז ס’איז אזוי הארב – אמרו חכמינו הראשונים, כל הכועס כאילו עובד עבודה זרה.

> חידוש: יא, דאס איז געווען א שיינע טעות וואס מ’האט מיר אמאל איינגערעדט אז ס’איז דא אזא לשון חז”ל, כל הכועס כאילו עובד עבודה זרה. דער רמב”ם זאגט, ס’שטייט אפשר אין זוהר, אבער אין נגלה פון חז”ל שטייט נישט אזא לשון.

—

דער אמת’ער מקור: די גמרא אין שבת

און ס’איז זיכער אז דער רמב”ם האט געמיינט די גמרא אין שבת וואס מיר האבן גערעדט, “שוב אינו חושש”. ס’שטייט דאך “כל הכועס כאילו עובד עבודה זרה”, און די גמרא איז מסביר פארוואס: “היום אומר לו כך, למחר אומר לו כך, עד שאומר לו לך עבוד עבודה זרה”.

מיט אנדערע ווערטער, די גמרא זאגט פונקט וואס איר האט געזאגט – אז די עיקר איז אז כעס איז נישט קאנטראלעבל. איינער וואס גייט נאך זיין כעס, קענסטו נישט וויסן וואס מארגן וועט זיין כעס אים זאגן.

> חידוש: אויב אזוי, איז דאך ממש – אויב דאס איז די ראיה פון כעס, איז דאך זייער גוט אז דער רמב”ם פארשטייט פון דעם א ראיה אז מען דארף גיין צו די אנדערע עקסטרעם, ווייל ס’איז נישט קאנטראלעבל. ס’איז טאקע געווען א כעס מיט אן ערנסטן לשון, נישט קיין חילוק, אבער כל הכועס מיינט דאך אפילו אביסל קען דאך אנקומען צו עבודה זרה – איז דאך נעמט דער רמב”ם פון דעם א ראיה אז מען דארף גיין צו די אנדערע עקסטרעם.

—

דיון: שטייט דארט טאקע דער ענין?

ס’איז נישט קיין ראיה פון אז ס’שטייט דארט די לשון – ס’שטייט דארט בכלל נישט די ענין. מענטשן זאגן, ס’שטייט דארט נישט די ענין, ס’שטייט דארט די ענין אז כעס איז שטארק, נישט נאר שוב אינו חושש, נאר אויך ווייל ער גייט צוקומען צו עבודה זרה. ס’שטייט נישט אז די כעס אליין איז עבודה זרה.

> חידוש: אבער אויב מ’שטעלט אז די גאנצע ראיה פון וואס דער רמב”ם רעדט איז די נארמאלע כעס וואס קען ברענגען צו די גרעסערע כעס וואס קען ברענגען צו עבודה זרה, דאן מאכט עס סענס אז…

—

חכמה, נבואה, און קאנטראל

איך מיין, די נעקסטע שטיקל גייט אויך אין די ריכטונג. ער זאגט “כל הכועס, אם חכם הוא חכמתו מסתלקת הימנו” – ער פארלירט זיין חכמה. ס’איז טאקע, ער לאזט זיין אימאושענס איבערנעמען די גאנצע מענטש. “אם נביא הוא נבואתו מסתלקת הימנו”.

גראדע, אויב מ’איז נישט קיין חכם קען מען שוין נישט זיין קיין נביא – ס’איז אויך קאנעקטעד איינס מיט די אנדערע. א חכם וואס איז אפשר א נביא, דאס איז קיין יאוסער. נישט יעדער חכם איז א נביא, דאס איז קלאר. אבער ער זאגט דאך, ער זאל ווייטער לאזן זיין דעת אין קאנטראל און נישט זיין כעס.

—

“איך בין געווען אין כעס” – איז דאס א תירוץ?

אזוי ווי א מענטש וועט למשל אסאך מאל טון זאכן אין כעס, און וועט אים פארהאלטן וועט ער זאגן, “איך בין נישט געווען אין קאנטראל, איך בין געווען אין כעס.”

> חידוש: איז דאס א תירוץ? לויט דעם רמב”ם איז דאס נישט קיין תירוץ, ווייל דו דארפסט די גאנצע צייט בלייבן אין קאנטראל. דאס איז די קשיא – נישט ווערן אין קאנטראל איז די ערגסטע זאך. דאס איז די רעזולטאט וואס ברענגט צוזאמען צו עבודה זרה, הלואי קיינמאל נישט.

—

“בעלי כעס אין חייהם חיים” – כעסנים לעבן נישט קיין לעבן

זאגט דער רמב”ם, “בעלי כעס אין חייהם חיים” – זיי לעבן נישט קיין לעבן. דאס איז לכאורה אויך א לשון חז”ל, אדער? יא, יא, יא. האסטו געזען ער ברענגט עס? דאס איז ווייטער ארויסצוברענגען דאס.

דא זעט מען אז ער גייט אביסל פון כעס צו מער אזוי ווי… ס’איז טאקע פון כעס, אין די ריכטונג צו די צווייטע סייד. ס’איז עכט נאר כעס, אז “אין חייהם חיים”. ווייל יעדן טאג טרעפט ער עפעס – היינט איז ער ברוגז אויף דעם, אז ער האט אים געקאט אויפן טראפיק. און מארגן איז נישט געווען צו גרויס די פעקל און היינט איז צו קליין.

—

“שלושה חייהם אינם חיים” – דער כעסן אלס וויקטים

ער ברענגט די לשון פון די כסף משנה, “שלושה חייהם אינם חיים”. איינער איז א רחמן – ווייל יעדע זאך ווערט ער, ער קען ליידן בלוט דרוק. ער זאגט אז איינער וואס איז אן עמפאטישער, ער ווערט אלעמאל גע’דזשאדזש’ט פאר יענעם’ס צרה – “הרחמנים והניני הדעת”.

אויך איינער וואס איז א כעסן – אזויווי ער האט אלעמאל גוטע תירוצים: “עכט בין איך א נארמאלער מענטש, נאר יעצט און יעצט און יעצט און יעצט האט יענער מיך אויפגערעגט, די זאך האט נישט געשטימט.”

> חידוש: אלזא מיר קענען זען, אין אנדערע ווערטער, אז כעס איז אזויווי א שטארקע וויקטים – ער איז קיינמאל נישט… יענער האט מיך אויפגערעגט, אזויווי איך האב נישט געטון, דער קאר אין פראנט פון מיר האט מיך ממש אויפגערעגט, און יענער האט מיך אויפגערעגט. ס’איז איבערגעבן קאנטראל פון זיך פאר אנדערע, פאר סירקומסטענסעס. די אלע תירוצים – פשט איז אז דער מענטש איז נישט אין קאנטראל פון זיין לעבן.

—

“התרחק מן הכעס” – די דרך המיצוע ביי כעס איז עקסטרעם

זאגט די גמרא ווייטער, “לפיכך ציוו חכמים ואמרו התרחק מן הכעס עד שינהיג עצמו שלא ירגיש אפילו בדברים המכעיסים, וזוהי הדרך הטובה.”

> חידוש: וואס דער רמב”ם זאגט – אז די דרך המיצוע בכעס איז יא עקסטרעם. געווענליך די דרך המיצוע איז די מיטן, אבער ביי כעס איז עס יא.

—

“דרך הצדיקים” – שמחה ביסורים און אהבת ה’

זאגט דער רמב”ם ווייטער, “דרך הצדיקים היא שהם עלובים ואינם עולבים, שומעים חרפתם ואינם משיבים, עושים מאהבה ושמחים ביסורים.”

יא, לכאורה מ’דארף נישט זאגן אזא גרויסע מדריגה אז זיי פרייען זיך מיט די יסורים, אזויווי דער רמב”ם זאגט אין הלכות ברכות אז… ס’איז דאך דא עפעס, ער ווייסט נישט אלעס, די יסורים איז נישט די גאנצע וועלט. זיי פרייען זיך אפילו זיי האבן יסורים ווייל אפשר נאך די יסורים קומט א גוטע זאך.

—

דער משל פון די שמש

“ועליהם הכתוב אומר ואוהביו כצאת השמש בגבורתו.” דאס איז אויך א גמרא דארט.

> חידוש: דו קענסט זאגן, די שמש איז נישט קיין מידה המצוע – די שמש איז נישט א טראפ מער לעכטיג ווי די לבנה. די שמש ווייסט אז ער דארף זיין די מעידזשער ריזיגע שמש. די צדיקים ווייסן אז זיי קענען נישט זיין דרך הממוצע ווען ס’קומט צו די זאכן.

אה, ניין, איך האב געוואלט זאגן – די ווארט “ואהבת” איז דאך לכאורה קאנעקטעד מיט וואס דו האסט געזאגט פארדעם.

—

קאנעקשן צו אהבת ה’ – “בכל מדה ומדה שהוא מודד לך”

וואס איז די צדיקים? “ואהבת את ה’ אלקיך בכל לבבך ובכל נפשך ובכל מאדך.” איז די אהבת ה’ – דאס איז וואס דער אייבערשטער ברענגט אים, ער נעמט עס אן העפי. “בכל מדה ומדה שהוא מודד לך הוי מודה לו.” איך טראכט אז דאס איז…

> חידוש: סאו דער רמב”ם זאגט דא א מורא’דיגע זאך. דא זאגט ער עפעס בדרך רמז, עפעס וואס שטייט אויך אין חסידישע ספרים – אז די סיבה פארוואס זיי ווערן נישט קיין מאל נישט אין כעס איז וועגן די שמחה ביסורים, ווייל “עלובים ואינם עולבים”, ווייל זיי ווייסן אז אלעס קומט פון שמים, אדער ווי רש”י זאגט דארט. אזויווי די אבן עזרא’ס פשט אין “ולא יסחם” – איז עפעס אזא סארט ענין, יא? אז זיי ווייסן אז אלעס איז פון שמים, און ממילא… דער רמב”ם זאגט נישט דאס דא, אבער ער זאגט צו מקשר זיין די שמחה ביסורים און די “שומעים חרפתם ואינם משיבים”.

—

קאנעקשן צווישן כעס, גאוה, און אהבת ה’

אזוי זאגט דער רמב”ם ווייטער… ס’שטימט, ס’קאנעקט זיך מיט די פריערדיגע מדה פון גילוי עריות, “בכל לבבך”. די ביידע האבן עפעס א קאנעקשן מיט די אהבת ה’ אדער וואס ס’איז, די דביקות בה’.

שוין, עד כאן איז די צוויי זאכן וואס מ’דארף גיין ממש ביז איין קצה.

—

הלכה ד’ – שתיקה: “לעולם ירבה אדם בשתיקה”

יעצט גייט ער אריבער ברענגען נאך זאכן וואס מ’דארף גיין אביסל מער צו א זייט, און זיך מאכן גדרים וסייגים, אבער מ’דארף נישט גיין עד הסוף.

זאגט ער, “לעולם ירבה אדם בשתיקה” – א מענטש זאל מער גיין צו די שתיקה. ער זאל נישט בלייבן ביי די מינימום מצוה פון רעדן אפט, נאר מער שתיקה. איך מיין אז דאס איז די דרך ארץ איינער מיט דעם, איך געדענק נישט וואו איך האב דאס געזען.

דער רמב”ם האלט אז מענטשן נוצן צו סאך זייער מויל. זיי עסן צו סאך, שפעטער וועט ער זאגן מ’עסט צו סאך, מ’רעדט צו סאך. “ולעולם ירבה אדם בשתיקה, ולא ידבר אלא או בדברי חכמה” – אדער דברי תורה אדער דברי חכמה – “דברים שהן צורך למחיית גופו”. איז די דיבור געמאכט געווארן אלס א כלי שרת פאר וואס א מענטש דארף האבן.

—

פארוואס ברענגט דער רמב”ם דעם נאמען “רב, תלמידו דרבינו הקדוש”?

אמר רב, תלמידו דרבינו הקדוש – מען זאגט אויף די אמורא רב וואס איז געווען א תלמיד פון רבינו הקדוש.

> חידוש: ס’איז אינטערעסאנט אז ער מייחס רב אלס א תלמיד פון רבינו הקדוש. רב איז א גרויסער פלוגתא מיט רבינו הקדוש, אבער ס’איז געווען אזוי לאנג צוריק, אז ס’איז דא וואס זאגן אז דער רב איז געווען א תלמיד פון רבינו הקדוש. ס’קען זיין אז דער רמב”ם האט געהאלטן אזוי. רב, מ’רעדט אפילו נישט פון רב – אמר רב, וואס איז אפשטאמל פון רב. ער זאגט אז רב, דער מענטש, דער געוויסער מענטש וואס הייסט רב, תלמידו דרבינו הקדוש, מ’קען זאגן אז ער איז אן אמורא רב.

דער רמב”ם ברענגט נישט קיין נעמען כמעט אין דעם ספר, סאו ס’איז זייער ווירד. דער חכם פרעגט שוין א גוטע קשיא. ער זאגט אזוי – חכמי הראשונים, אלע מאל, אפילו ווען ער ברענגט יא, זאגט ער אמרו חכמי הראשונים, אנאנימעס. פלוצלינג רב? אזוי. ס’קען זיין דאס איז די זאך – ווייל ער האט ליב צו רעדן פון רבינו הקדוש, סאו ער איז אזוי ווי מיוחד צו רבינו הקדוש. אה, דאס איז אינטערעסאנט.

—

“שיחה בטלה” = רוב רעדן פון רוב מענטשן

שלא לסוף שיחה בטלה כל ימיו.

זאגט דער רמב”ם, וואס טייטש שיחה בטלה? דו וועסט מיינען שיחה בטלה מיינט עפעס א מאדנע זאך? ניין. וואס איז שיחה בטלה? זוהי שיחת רוב כל אדם. רוב מענטשן רעדן שיחה בטלה, ווייל רוב מענטשן רעדן נישט נאר דברי חכמה אדער דברים הצריכים לגופו.

—

“כל המרבה דברים מביא חטא” – אפילו ביי ערלויבטע רייד

זאגט דער רמב”ם, אפילו בצורך הגוף, לא ירבה אדם דברים. איך האב געזאגט אז פאר צורך הגוף זאל מען רעדן, אבער וויאזוי זאל מען רעדן? מ’קען אפילו זאכן וואס מ’דארף רעדן, קען מען רעדן באריכות, און מ’קען רעדן מער צום ענין.

דאס איז וואס ער זאגט, וכן אמרו, כל המרבה דברים מביא חטא.

> חידוש: ס’מיינט, אפילו זאכן וואס מ’דארף, אויב מ’רעדט צו אריכות’דיג, צו סאך, איז עס מביא חטא. סאו דער רמב”ם מאכט אונז ווי א קאנטראסט. ער זאגט, כל המרבה דברים מביא חטא – וואס האסטו געמיינט צו מיינען? נישט רעדן קיין דברים בטלים? ניין, דברים בטלים רעדט מען עניוועי נישט, דאס איז גארנישט קיין חידוש אז מ’טאר נישט רעדן. ער מיינט, דאס מיינט שוין די זאכן וואס מ’מעג יא רעדן – אפילו דעמאלטס זאל מען רעדן מער בקיצור, דאס העלפט נישט.

—

“לא מצאתי לגוף טוב אלא שתיקה” – אפילו פאר’ן גוף

אויך דאס, ואמרו, לא מצאתי לגוף טוב אלא שתיקה. אפילו לגוף – זאכן וואס מ’דארף רעדן פאר’ן גוף. דער גוף האט דאך צרכים וואס מ’דארף רעדן – אפילו פאר די גוף איז בעסער די שווייגן ווי די רעדן.

> חידוש: דאס איז דאך די גרעסטע חידוש וואס קען נאר זיין. און איך מיין אזוי – אפילו בצער הגוף זאל מען טון אלע שתיקה. פשוט אז די נפש איז דאך זיכער אז עס פעלט נישט אויס צו רעדן, אבער פאר די גוף פעלט זיך אסאך מאל אויס צו רעדן. און נישט נאר בדברי רגילה, אפילו בדברי תורה – אלעס וואס גייט דא פאר.

רמב”ם הלכות דעות פרק ב’ הלכה ד’ (המשך) – שתיקה, דיבור, חנופה, און גניבת דעת

—

שתיקה – אפילו לצרכי הגוף

די אויף דעם, ווייל אמרו “לא מצאתי לגוף טוב אלא שתיקה” – אפילו א גוף, די זאכן וואס מ’דארף רעדן, די גוף האט דאך צרכים וואס מ’דארף רעדן, אפילו פאר די גוף איז בעסער די שווייגן ווי די רעדן.

יעצט גיי איך אריין אין א נייע שטיקל אין די משנה. אפילו אזוי, ער זאגט אז אפילו לצרכי הגוף זאל מען ציען אלע שתיקה. פשוט פאר די נפש איז דאך זיכער אז ס’פעלט נישט אויס צו רעדן, אבער פאר די גוף פעלט דיר אסאך מאל אויס צו רעדן. און נישט נאר בדברי הגוף, אפילו בדברי תורה. דאס איז קיין דאך פאר. דער רמב”ם איז זייער קינדיג אין די פעלד, נישט נארמאל.

—

דברי תורה ודברי חכמה – מועט המחזיק את המרובה

“וכן בדברי תורה ובדברי חכמה, יהיו דברי החכם מעטים ועניניהם מרובים.”

ס’איז דא אסאך מאל וואס מ’קען האבן זייער ווייניג קאנטענט, ווייניג תוכן, מיט אסאך ווערטער. דער רמב”ם זאגט, זיי צו אז דיינע ווערטער זאלן זיין מועט המחזיק את המרובה – זאל האבן אסאך תוכן, אסאך ענינים, געקאווערט מיט ווייניג ווערטער.

דער רמב”ם’ס אייגענע לשון קצרה

איך מיין דער רמב”ם אליין איז נאה דורש, ער האט זייער א לשון קצרה, א שיינע לשון. איך מיין אז דער רמב”ם האט אויך ליב געהאט די לשון פון רבינו הקדוש בעל המשנה, ער האט אויך זייער א קורצע לשון. דער רמב”ם גייט אביסל די לשון המשנה.

קען זיין אז דערפאר ברענגט ער אויף רב – פשטות רבינו הקדוש זעט מען עס אין זיין לשון המשנה, אבער אפשר אויף רב שטייט עס קלאר אין די גמרא אז “שלא שח שיחה בטלה כל ימיו”. קען זיין אז רבינו הקדוש אליין האט ער געדארפט דיעלן מיט אנטונינוס, און ער האט געדארפט דיעלן מיט אסאך ענינים, קען זיין אז מ’האט נישט געקענט זאגן אויף אים די… ער רעדט דאך אפילו מיט קדושה, רבינו הקדוש הייסט ער האט אפילו נישט נהנה געווען פון עולם הזה, עפעס א קדושה איז דא אין די מציאות.

לעולם ישנה אדם לתלמידיו דרך קצרה

זאגט ער, “והיא שתיבת חכם, ואמרו לעולם ישנה אדם לתלמידיו דרך קצרה.” מ’זאל אויסלערנען מיט די תלמידים דרך קצרה. דאס טייטש מ’זאל טרייען אריינצולייגן אין די ווערטער ווי מער. דרך קצרה מיינט נישט אז מ’זאל אויסלערנען ווייניגער.

> חידוש: איך מיין אין חינוך איז דאס א שטארקע זאך. א מענטש קען זיך אמאל טראכטן אז איך וויל זיי זאלן זייער גוט פארשטיין, אבער אפשר איז דא א זאך ווי עווענטשועלי וועלן זיי אפשר מער פארשטיין אז דו וועסט אריינלייגן אסאך און זיי וועלן זיך דארפן אביסל פלאגן.

די היינטיגע ספרים אדער די מגידי שיעורים האלטן געווענליך אז זייערע ליינער זענען דאם, און מ’דארף אלעס זאגן. דעריבער טו איך דאס – איך האלט אז דו קענסט אויך פארשטיין. און אויב נישט, איך וועל נעמען א סעקונדע, איך וועל דיר מסביר זיין, און נאכדעם וועסטו זען אז איך האב געזאגט גוט. סאו לאמיר זען אז אונזערע ווידעא’ס זאלן ווערן קורצער, אונזערע שיעורים.

—

סכלות – אסאך ווערטער מיט ווייניג תוכן

זאגט דער רמב”ם, “אבל אם היו הדברים מרובים והענין מועט, הרי זו סכלות.” אויב א מענטש רעדט אסאך ווערטער און ווייניג תוכן, ווייניג קאנטענט, “הרי זו סכלות” – דאס ווייזט, אדער דאס אליין איז טיפשות.

“והוא שאמרו ‘כי בא החלום ברוב ענין’.” חלומות קומען מיט אסאך תוכן’דיגע זאכן, זאגט מען אין קורצן. “וכן דברי חלומות ידובר בהם בדברים רבים.” אזעלכע דברי חלומות רעדט מען מיט אסאך ווערטער. “וקול כסיל ברוב דברים.” מ’הערט די קול פון די כסיל – וויאזוי ווייסט מען אז איינער איז א טיפש? ווען דו הערסט אז ער רעדט צופיל ווערטער, ער רעדט אסאך ווערטער.

דענסיטי פון חכמה

> חידוש: מ’קען זאגן די סכלות איז א שטייגער ווי, ס’ווענדט זיך אויף די דענסיטי פון די תוכן, פון די חכמה אין זיינע ווערטער. אויב ער האט הונדערט חכמה אין הונדערט ווערטער, פאלט אויס אז יעדע ווארט האט איין חכמה. אויב ער האט צוויי הונדערט ווערטער און הונדערט חכמה, איז יעדע ווארט נאר האלב אזוי קלוג, ווייל ס’אינקלודט אסאך נארישע ווערטער. די ווערטער זענען סתם פילערס, ס’איז אסאך ווערטער אן תוכן. אבער די סך הכל ווערטער רעלאטיוו צו די חכמה איז זייער ווייניג.

—

סייג לחכמה שתיקה

זאגט דער רמב”ם ווייטער, “סייג לחכמה שתיקה.” אויסער דעם וואס א קלוגער מענטש רעדט קורץ, העלפט עס אויך – די שתיקה מאכט אויך אז דער מענטש זאל ווערן קלוגער. ס’היט אפ זיין חכמה, ניין?

איך טראכט, סייג איז משמע אזוי ווי די פשט אז דאס איז א מחיצה – ס’היט אפ זיין חכמה. סייג איז די לשון סייג, אזוי ווי “עשו סייג לתורה”. אבער אויך אז מ’גייט ווייטער פון די דרך המצוות.

—

לא ימהר להשיב – נישט איילן צו ענטפערן

“לפיכך לא ימהר להשיב.” א מענטש זאל נישט איילן צו ענטפערן.

> חידוש: א מענטש טראכט אזוי: קודם לאמיך ענטפערן, אויב דער ענטפער איז נישט אזא גוטע, וועל איך ענטפערן נאך איינס, איך וועל ענטפערן פינף תירוצים. אבער אויב ער איז זיך נישט מתמלא להשיב, ער ווייסט אזוי – איך גיי ענטפערן איין תירוץ, דער תירוץ גייט זיין די ריכטיגע תירוץ, ווייל איך האב עס זייער גוט איבערגעקלערט.

אזוי פירט זיך טאקע דער – ווייסט ווער איז א געוויסער “קול כסיל ברוב דברים”? דער איינער חכם אדם, ער ווייסט… ער רעדט אסאך. טאקע, ער זאגט איין תירוץ.

—

ולא ירבה לדבר – נישט רעדן אסאך ווערטער

און אין די נעקסטע שטיקל זאגט ער אויך אסאך חנופה. ולא ירבה לדבר – ער זאל נישט רעדן אסאך ווערטער.

זייער גוט. ווען א מענטש יאגט זיך צו רעדן, גייט ער דארפן זיך בעסער מסביר זיין, און צוריקציען, און דרייען אהין און צוריק. אבער א מענטש קלערט זייער זייער גוט איבער, אזוי ווי ער זאגט ער רעדט דברים מעטים וענינים רבים, גייט ער עס אסאך איבערקלערן פריער, און ער וועט נאר זאגן די ריכטיגע זאך.

—

מלמד את תלמידיו בנחת – בלא צעקה, בלא אריכות לשון

“מלמד את תלמידיו בנחת, בלא צעקה, בלא אריכות לשון.” מיט א רואיגקייט, נישט שרייען, אן אריכות לשון.

> חידוש: איך מיין אז דאס איז אויך אזא שטיקל אזוי ווי איינס ברענגט די צווייטע. אויב ער רעדט אן איבערקלערן, גייט מען אים נישט אזוי גוט פארשטיין, ער דארף זיך בעסער מסביר זיין, ער דארף שרייען. אבער אויב א מענטש קלערט זייער אסאך איבער אין זיינע ווערטער, און ער זאגט זייער שטארקע קלארע ווערטער, וועט ער קענען רעדן בנחת, מיט א רואיגקייט.

שרייען קומט פון אומקלארקייט

אפט די שרייען קומט פון דעם וואס מ’ווייסט נישט עפעס וואס מ’וויל זאגן, ממילא ווערט ער פראסטרייטעד – פארוואס פארשטייט מען מיך נישט – און ער דארף שרייען. אזוי ווי ס’שטייט אין די צעטל, אז ס’איז א וויק פוינט, שרייט ער העכער. אויב דו ווייסט וואס דו ווילסט זאגן, דו רעדסט קלאר.

הוא ששלמה אמר – דאס איז וואס שלמה המלך זאגט – “דברי חכמים בנחת נשמעים.” ווען זיי רעדן רואיג, דעמאלטס הערט מען זיי, נישט ווייל ער שרייט.

דרך ארץ פאר תלמידי חכמים

זאגט דער רמב”ם ווייטער, וואס נאך קען זיין דברים? ס’איז ממש א דרך ארץ פאר תלמידי חכמים וואס לערנען תורה. ס’איז נישט שייך צו קומען אריין, און שפעטער זאגט ער א פרק ספעציעל וועגן תלמידי חכמים.

ער האט שוין געהאט א פרק וועגן תלמידי חכמים אביסל פריער, אז א תלמיד חכם מאכט א קידוש השם. ס’איז דא זייער אסאך הלכות וואס זענען ספעציעל פאר תלמידי חכמים. אז דו לערנסט, און דו האלטסט זיך נישט ביים מקיים זיין, דארפסטו נאך אביסל נאך אינטערזוכן די זאך. אבער ער איז זיך מרגיל, ער וועט זיך – א תלמיד חכם וועט זיך מרגיל זיין. אבער לערן, דו האלטסט איין פרק – מאך א פרק.

—

חנופה, גניבת דעת, און תוכו כברו

לא ינהוג בדברי חלקות ופיתוי

“ולא ינהוג עצמו בדברי חלקות ופיתוי.” ער זאל זיך נישט פירן מיט גליטשעדיגע, חנופה’דיגע ווערטער. אזוי ווי ער זאגט ווייטער, “לא יהיה בעל עלילה ובעל תרמית.” ער זאל נישט זיין א מענטש וואס מאכט אזוי ווי “וואן וואן סטאר” – זיין זיין דעה, און ער האט אן אמת’ע זאך, נישט וואס ער וויל דאכט זיך אים, ער רעדט זיך איין.

“אלא ינהוג עצמו” – ס’איז דא אזא סארט מענטש וואס רעדט איבערגעטריבן, אזוי ווי ChatGPT זאגט, ער זאגט דיר וואס דו ווילסט הערן.

חלקות – איך מיין אז ס’איז א לשון פון גליטשעדיגקייט, “דרך חלקלקות”. אזעלכע חנופה, אזוי ווי מ’גליטשט אראפ, ס’איז סליפּערי. מען זאגט אלעס אזעלכע, מען איז א סעילס פּערסאן אייביג. ווען דו דארפסט פארקויפן זאכן, מעג מען אמאל זיין א סעילס פּערסאן, אבער מען טאר נישט א גאנץ לעבן זיין א סעילס פּערסאן, אייביג טרייען צו חנפ’ענען און מאכן א גוטע רושם.

תוכו כברו – ולא תהיה אחד בפה ואחד בלב

“ולא תהיה אחד בפה ואחד בלב.” א מענטש טאר נישט זיין איין וועג אין די הארץ און איין וועג אין די מויל.

איך מיין דער רמב”ם האט דאס אויך געזאגט – אויב איך האב גוט פארשטאנען וויאזוי דער רמב”ם האט געלערנט נקימה, נטירה, או חרף תחרף אותו – א מענטש דארף זיין אפן מיט מענטשן, א מענטש דארף זאגן פאר מענטשן באמת וואס ער טראכט.

“אלא תוכו כברו.” א מענטש דארף זיין אינעווייניג אזוי ווי ער איז אינדרויסן.

> חידוש: ער זאגט נישט ער דארף זיין אינדרויסן אזוי ווי אינעווייניג, ווייל דעמאלט איז צרות. נאר פארקערט – ער זאל נישט אלעס וואס ער זאגט, ער זאל טראכטן. ער זאל רעדן שיין צו מענטשן, אבער ער זאל טאקע טרייען צו טראכטן גוט אויף מענטשן.

אויב דו האלטסט יענעם פאר א נאר, זאגסטו אים. דאס איז זיכער א רשעות’דיגע זאך. נאר ארבעט אויף דעם – רעד שיין, אבער ארבעט אז דו זאלסט טאקע באמת טראכטן גוט אויף אים.

איש אמת – נישט אלעס ארויסזאגן

אפילו ביי אמת, ער פרעגט איינער צו, מוז ער אלעס זאגן? אויב אן איש אמת מיינט אז אלעס וואס ער האט אין בויך זאגט ער – ניין, דאס איז סתם א משוגענער. אן איש אמת איז, אלעס וואס ער זאגט מיינט ער.

> חידוש: דאס האט אויך שייכות מיט רעדן ווייניג, וואס מיר האבן פריער געזאגט. וואס מיינט רעדן ווייניג? אפילו זאכן וואס דו האלטסט, נישט אלעס זאגסטו.

דער לשון “ענין” און “דבר” ביים רמב”ם

דער רמב”ם זאגט, “וענין שבלב יהיה הדבר שבפה.” די ריכטיגע וועג איז אז דאס וואס דו טראכסט אין הארץ, דאס זאל מען זאגן.

> חידוש: א אינטערעסאנטע זאך – דער לשון “ענין” און “דבר”. ענין מיינט ביי די רמב”ם די מיינונג, די תוכן. דאס איז א לשון וואס ער נוצט. אמאל ענין מיינט נישט דאס, אבער ביי די רמב”ם מיינט ענין אלעמאל די משמעות, די נושא וואס דו האסט אין הארץ – דאס איז די ענין. דבר, די פעולת הדיבור, דאס איז די פה.

—

גניבת דעת – אפילו דעת הגוי

וואס איז גניבת דעת?

די ווייטערדיגע: “ואסור לגנוב דעת הבריות” – מען טאר נישט… וואס איז דא די פירוש המילות? ס’מיינט אפפאפן מיט חנופה, אבער גונב זיין מיינד – ס’מיינט מיט ווערטער, מחניף זיין מיט ווערטער, אפילו דעת הגוי.

לאמיר זען די משולם, וועלן מיר פארשטיין וואס ער זאגט.

> חידוש: כיצד? איך טראכט, ס’קען זיין… איך האב געזען מענטשן מוטשען זיך וועגן דעם. וואס מיינט עס? די טייטש איז דאך ווי גניבה – אז איך באהאלט פון דיר עפעס וואס באלאנגט צו דיר. א גניבה איז אנדערש ווי א גזילה – איך כאפ נישט ביי דיר. מען גייט גארנישט. סך הכל, איך באהאלט די איין זאך. די איין זאך באלאנגט אין דיין הויז, און איך באהאלט עס פון דיר אין מיין הויז.

> דו האסט דאך א פארלאנג, דו האסט דאך אן ענין – ווען דו רעדסט מיט איינעם, יו אוו דעט פּערסאן צו זיין אפן מיט אים. ווען דו באהאלטסט פון אים עפעס וואס דו גלייבסט אז ער וועט נישט פארשטיין, אבער דו באהאלטסט פון אים עפעס וואס דו קענסט אים זאגן, דו באהאלטסט פון אים די פולע סטארי – ס’איז אזוי, ווען א מענטש איז אפן מיט איינעם, יענער זאל זען די פולע סטארי, און יענער זאל מאכן די דיסיזשן.

דיסקוסיע: משל פון “בעסטע פרענד”

Speaker 2: זייער גוט. למשל, א מענטש דיעלט מיט א מענטש לויט ווי נאנט ער איז מיט יענעם. סאו, ווען דו ביסט מיט דעם אפן – “קוק, איך בין נישט דיין בעסטע פרענד, אבער איך בין מיט דיר א גוטער ידיד, און איך בעט דיר א טובה.” ניין, איך גיי מאכן איך בין דיין בעסטע, בעסטע פרענד, ממילא מוזטו מיר טון די טובה.

Speaker 1: ניין, דאס איז א זייער גוטע משל.

Speaker 2: א מענטש, מען אינווייט א מענטש פאר א חתונה, דארף מען אים זאגן: “קוק, דו ביסט נישט פון מיינע צען בעסטע פרענדס, אבער דו ביסט מיר א גוטער ידיד, און איך בעט דיר א טובה דו זאלסט קומען צו מיין חתונה.” אבער אז מען זאגט פאר יענעם, “דו ביסט מיין בעסטע, בעסטע פרענד, ממילא קום צו די חתונה” – האסטו אים בא’גנב’עט, האסט אים נישט געלאזט מאכן זיין דיסיזשן בעיסד אויף די פולע ריעליטי, אויף די פולע סטארי.

Speaker 1: אדער דו מאכסט זיך פאר א בעסטע פרענד. אמאל ווערט מען א בעסטע פרענד, מען מאכט זיך אזוי פיל, נישט פון יעצט, ווייל איך וויל זיין א בעסטע פרענד, אבער סוף כל סוף ווערט תוכו כברו.

Speaker 2: זייער גוט.

—

ביישפילן פון גניבת דעת

דער רמב”ם קייצע:

“לא ימכור לגוי בשר נבילה בכלל שחוטה.” א גוי, מען פארקויפט פאר א גוי פלייש. פאר דעם גוי איז נישט בעצם א חילוק צווישן נבילה אדער שחוטה, און פאר דיר איז שחוטה מער ווערט. סאו, קענסטו יעצט פארקויפן פאר דעם גוי – “זאלסט וויסן, איך פארקויף דיר מיין בעסטע פלייש.”

אגב, ס’איז זייער אינטערעסאנט, ווייל דער רמב”ם זאגט אפילו פאר א גוי טאר מען נישט אפנארן. ער זאגט אפילו אז ס’איז א גוי.

“ולא ימכור לו מנעל של מתה במקום מנעל של שחוטה.” מען פארקויפט איינעם שיך – ס’איז דאך נישט קיין חילוק. אבער “זאלסט וויסן, איך פארקויף דיר גאר א טייערע שיך,” בשעת ס’איז נישט אזוי טייער.

ווייטער, “ולא ישלחנו בחבית שיעורו אלא אם כן הודיעו שאין בה אלא כך.” איך ווייס אז יענער גייט נישט קומען צו מיר אהיים, ממילא קומט מיר אן זייער גרינג אים צו אינווייטן. זייער שטארק.

פראקטישער ביישפיל – שלש סעודות

למשל איך, ביי שלש סעודות, בין איך מכבד מענטשן. סאו, אסאך מאל האב איך א נסיון אז די מענטשן וואס איך האב געזען זיי האבן זיך נישט געוואשן, לאמיך זיי מכבד זיין מיט בענטשן. ווייל איך ווייס אז ער גייט עניוועי נישט אן. און מען קען נישט מכבד זיין צוויי מענטשן. איך קען מכבד זיין אויך דער וואס איך ווייס אז ער גייט נישט קענען בענטשן.

אבער לכאורה דאס איז איינע פון גניבת הדעת, ווייל נאכאמאל, אויב איך ווייס, אויב איך טו עס נאר פאר גניבת הדעת. נאכאמאל, קודם כל וויל איך נאר ארויסגעבן מיין סוד.

דאס דארף מען אריינווארפן – דאס איז ענליך צו די ענין פון חנופה און נישט להנות גארנישט. ס’איז דא אזעלכע מענטשן וואס דאס איז זייער יעדע זאך איז א בלאף, א חנופה.

רמב”ם הלכות דעות פרק ב’ (המשך) – גניבת דעת, שמחה, ממון, און כללו של דבר

—

גניבת דעת – א פראקטישע שאלה

סאו, אסאך מאל האב איך אזא מין אופן אז די מענטשן וואס איך זעה, זיי זענען נישט געוואשן. לאמיך זיי מחבר זיין מיט בענטשן, ווייל איך ווייס אז ער גייט ענעוועי נישט ענטפערן. איך קען נישט מחבר זיין צוויי מענטשן. איך קען מחבר זיין אויך דער וואס איך ווייס אז ער גייט נישט קענען בענטשן. אבער לכאורה דאס איז אזא ענין פון גניבת דעת, ווייל נאכאמאל, אויב איך טו עס נאר פאר גניבת דעת – נאכאמאל, יא, קיצור, איך וויל נישט דא ארויסגעבן מיין סיקרעט.

—

דער רמב”ם’ס לשון – “אסור”, נישט סתם הנהגה

אבער מ’דארף וויסן אז דאס איז א… די ווערטער פון דעם רמב”ם, דאס איז נישט סתם געזאגט בלשון הנהגה. דאס איז דאך א מענטש וואס דאס איז ער – יעדע זאך וואס ער זאגט איז א בלאף, א חנופה. זאלסט נישט זיין אזא מענטש.

ביישפילן פון גניבת דעת

אדער לרבות בתקרובות – ווען ער ווייסט, א מענטש גרייט אן א הערליכע טיש מיט גוטע זאכן, ווי ער איז שוין איינעם מקבל, ער ווייסט ענעוועי יענער גייט נישט עסן, נאר פארדעם לייגט ער עס.

אדער יפציר בו חבירו שיאכל עמו, והוא יודע שאינו אוכל – אדער ער זאגט איינעם, “יא, קום צו מיר אויף שבת,” למעשה איז קיינמאל נישט געווען נישט.

אדער א מענטש ווייסט איינער עפנט אים אויף א נייע פאס, ובעצם דארף ער עס אויפעפענען למחר, כדי דער אורח זאל מיינען שבשביל כבודו פתח.

דער אורח’ס הכרת הטוב

דער אורח דארף יא זאגן, “כמה טרחות טרח בעל הבית זה בשבילי.” יא, דאס איז א הכרת הטוב – מיר דארפן יא טראכטן יענער טוט אלעס פאר מיר. אבער מ’דארף וויסן.

—

אפילו מילה אחת – גניבת דעת איז אן איסור

וכן כל כיוצא באלו, זאגט דער רמב”ם, ואפילו מילה אחת של פיתוי ושל גניבת דעת אסור, און דארט זאגט ער אויסדרוקליך “אסור לדבר”. ס’איז אסור.

> חידוש: גניבת דעת איז נישט סתם – “אסור” מיינט אזוי ווי עס איז די לשון, אז ס’איז נישט נאר א מידה רעה, ס’איז אן עבירה. ס’איז אן עבירה. יעדע ווארט פון גניבת דעת – א שוואכע עבירה איז עס, אבער גניבת דעת איז אן איסור.

—

שפת אמת ורוח נכון ולב טהור

אלא שפת אמת – אז ס’זאל זיין אן אמת’דיגע שפראך. ורוח נכון – דער רוח זאל זיין דארט, מ’זאל באמת יענעם ליב האבן. ולב טהור מכל עמל והוות – מ’זאל זיין ריין פון יעדע פאלשקייט.

“עמל והוות” – לשון פסוק

וואס טייטשט “עמל והוות”? שלעכטע… ניין, ס’איז א לשון פסוק. “עמל” גייט צוזאמען מיט “הוות.” ס’טייטשט ווייל מ’האט נישט קיין שלעכטע מחשבות, ס’איז נישט דא אזא זאך. א מענטש זאל זיין אמת’דיג. א מענטש זאל זיין אמת’דיג.

—

סיכום: חנופה און דיבור

ס’זאל זיין אמת’דיג – די ענין פון חנופה. מיר האבן גערעדט וועגן חנופה ווערסעס זיין אמת’דיג. האב איך געקנעקט זיך מיט די נושא פון דיבור, רייט? איך האב געזאגט די עיקר זאכן מיט דיבור.

—

שמחה – דרך הממוצע

דער רמב”ם’ס כלל

זאגט דער רמב”ם ווייטער די זעלבע זאך לענין די מידה ממוצעת, אדער די ריכטיגע מידה פון שמחה. זאגט דער רמב”ם אזוי:

“לא יהא אדם בעל שחוק והיתול” – א מענטש זאל נישט זיין א לץ וואס לאכט און איז איבערגעטריבן פרייליך. “ולא עצב ואונן” – אויך נישט איבערגעטריבן טרויעריג. “אלא שמח” – ער זאל זיין פרייליך, גוטמוטיג. ער זאל זיין א גוטמוטיגער.

שחוק וקלות ראש מרגילין לערוה

ער זאגט דאך אין דעם ערשטן פרק אפילו, וואס ער זאגט עס נאר, ער ברענגט פון רבנו בחיי אזא זאך: “כך אמרו חכמים: שחוק וקלות ראש מרגילין לערוה.”

> חידוש: דאס איז אן אינטערעסאנטע סיבה פארוואס מ’זאל נישט זיין קיין בעל שחוק – ווייל “שחוק וקלות ראש מרגילין לערוה.”

מקבל את כל האדם בסבר פנים יפות

“וציוו שלא יהא אדם פרוץ בשחוק” – זאגט ער אויך, מ’האט אונז באפוילן אז א מענטש זאל נישט זיין איבערגעטריבן מיט שחוק. “ולא עצב ומתאבל” – און נישט זיין טרויעריג. “אלא מקבל את כל האדם בסבר פנים יפות” – ער זאל יעדן מענטש אויפנעמען מיט א פרייליכע פנים.

דיסקוסיע: סבר פנים יפות אן חנופה

> חידוש: מ’דארף אויך וויסן – די “מקבל את כל האדם בסבר פנים יפות” טאר נישט האבן קיין טראפ חנופה. סאו ווייטער, ווייטער איז עס קשה. חנופה איז פעיק. אבער עט די ענד אף די דעי דארף מען זיין פרייליך.

—

ממון – נפש רחבה ווערסעס עין טובה

דער רמב”ם’ס כלל

ווייטער זאגט דער רמב”ם:

“וכן לא יהא בעל נפש רחבה נבהל להון” – א מענטש זאל נישט זיין זייער א ברייטער מענטש וואס דארף האבן אסאך געלט, און וואס איז נבהל להון, וואס איז זייער עקסייטעד און ער לויפט נאך געלט. “ולא עצל ובטלן ממלאכה” – און אויך נישט א מענטש וואס איז פויל און זוכט נישט קיין געלט, נאר ער איז בטלן פון מלאכה. “אלא איש חיל.”

“נבהל להון” – וואס מיינט דאס?

“נבהל להון” מיינט ער איז זייער דזשריוון, ער קען נישט שלאפן, ער מוז האבן א מיליאן דאלאר. דארף מען אויך נישט זיין קיין קמצן וואס איז עצל ובטלן ממלאכה. און די מידות רעות וואס מען דארף נישט זיין.

דער רמב”ם’ס פירוש אויף “עין טובה”

אלא, נאר וואס דען זאל ער זיין? בעל עין טובה. איך לייען דעם לשון – האבן מיר אויך גערעדט דערפון.

> חידוש: דער רמב”ם לערנט אז “עין טובה” מיינט לגבי געלט. יא, “עין טובה” – איך מיין אז “עין טובה” מיינט דאס אנדערע: פארקוקן, פארגינען. יא, דער רמב”ם האט אן אנדערע פשט. ס’קען זיין פארגינען פאר זיך, זאל זיך פארגינען די מאכלים… איך מיין אז מ’דארף לערנען דארט וויאזוי ס’קאנעקט זיך.

> אבער דער רמב”ם דא לערנט אז “עין טובה” מיינט די היפוך אזויווי ער זאגט דא – ס’מיינט די היפוך פון נישט צו ציען ביזנעס, קענסטו זאגן, נישט צו ציען געלט, נישט צו באהייניגן. נאר קענסט אזויווי דו זאלסט געלט – ס’איז נישט פארגינען, ס’איז מער אזויווי: איך האב א גוטע עמאונט פון רצון פאר געלט, פונקט דאך וויפיל איך דארף.

> ס’איז די פארקערטע פון “נפש רחבה.” “נפש רחבה” מיינט אז ער לויפט נאך, ער קאנטראלט נישט וויפיל געלט ער דארף. “בעל עין טובה” מיינט ער שאצט אפ וויפיל געלט ער דארף.

> אה, טאקע – ס’איז מער אזויווי די לשון “עין טובה”: ער קוקט אויף וויפיל געלט ער דארף האבן. “עין יפה בצרכי חברו” – ער שאצט אפ וויפיל געלט בערך ער דארף האבן, און ער טרייט עס צו באקומען. נישט אזא “נפש רחבה” וואס ער מוז האבן מיליאנען, ער ווייסט נישט וויפיל ער וויל האבן.

וימעט עסק ויעסוק בתורה

וימעט עסק – א מענטש זאל נישט… ווייניג עסק, ער זאל נישט צופיל ארבעטן. ויעסוק בתורה – די עיקר עסק זאל זיין אין תורה.

“חלקו ישמח בו” – צוויי פשטים

ואף על פי שחלקו ישמח בו – דאס ביסל וואס ער דארף יא האבן פאר געלט, דאס ביסל וואס איז יא די ריכטיגע “עין טובה” – ישמח בו, ער זאל זיך פרייען. ער זאל נישט טון… ער זאל אויך נישט טון דאס ביסל וואס ער דארף ארבעטן – ער זאל נישט טון יעצט “אוי, נעבעך, איך מוז ארבעטן.” ארבעטן איז נישט קיין שלעכטע זאך.

אבער אויך “חלקו” מיינט דאס וואס ער האט שוין, די געלט. איך מיין, דאס איז וואס ער ברענגט עס אין “מיין בחלקו.” איך מיין אז “חלקו” איז אזא לשון – ס’מיינט אזויווי “דאס איז די פארשן וואס איך דארף האבן, דאס איז מיין פארט.”

—

קטטה, קנאה, תאוה, כבוד

דער רמב”ם’ס כלל

זאגט דער רמב”ם ווייטער:

לא יהא בעל קטטה – א מענטש זאל נישט זיין איינער וואס קריגט זיך אסאך. ולא בעל קנאה – נישט א מענטש וואס איז מקנא אנדערע. ולא בעל תאוה – נישט א מענטש וואס האט אסאך תאוות, ער דארף אלעס. ולא רודף אחר הכבוד. און די אלע זאכן זאל ער זיין מידה הממוצעת.

דער לשון “בעל” – נישט די מעשה, נאר דער סארט מענטש

> חידוש: יא, דו זעסט אז די גאנצע סטייל, די “בעל” – די לשון וואס ער נוצט איז “נישט אזא מענטש.” נישט די עולה, נאר די קיינד אוו מענטש. בעל רוגז, קנאה, תאוה, כבוד.

הקנאה והתאוה והכבוד מוציאין את האדם מן העולם

אזוי ווי די חכמים האבן געזאגט: הקנאה והתאוה והכבוד מוציאין את האדם מן העולם – ער פארלירט זיך, ער איז נישט אין קאנטראל.

> חידוש: אפשר די אלע זאכן זענען אן ענין פון וואו א מענטש איז נישט אין קאנטראל?

דיסקוסיע: “קאנטראל” – איז דאס דער ריכטיגער ווארט?

Speaker 2: ענליך צווישן די ליטוואקעס?

Speaker 1: ניין, דער רמב”ם… “קאנטראל” איז נישט א גוטע ווארט, ווייל ער דארף האבן די ריכטיגע מידות אויך. ס’איז נישט פאראן א קאנטראל סטאנציע וואס צופירט יעדעם אזוי ווי דעם מוח מיט די אברים.

דער רמב”ם’ס פירוש אויף “מוציאין את האדם מן העולם”

דער רמב”ם האט א פירוש אויף די משנה, וואס מען ברענגט עס דא.

> חידוש: “מוציאין את האדם מן העולם” – לויט’ן רמב”ם, ס’קען זיין אז “עולם” מיינט דא די סאציאלע וועלט. ס’מיינט א מענטש וועט נישט זיין מיט אנדערע מענטשן, ווייל ער איז א קנאי, ער דארף אלעס האבן פאר זיך.

ער ברענגט דא די פירושים אויף די משנה, און דער רש”י זאגט אז ס’מיינט ביידע – “עולם” קען מיינען די סאציאלע וועלט, און אויך עולם הבא, ווייל ער האט שלעכטע מידות, און ער לערנט גארנישט, ער טראכט נאר פון קנאה גאנץ צייט, און אזוי ווייטער.

—

כללו של דבר – דער סיכום פון פרק ב’

דרך הממוצע איז דער עיקר

יעצט, כללו של דבר – סך הכל, סך הכל, איינמאל דו זאגסט אזוי, זעט מען אז די אלע זאכן זענען זיך מתקשר מיט דרך הממוצע. אבער דער רמב”ם זאגט אז די זאכן וואס חז”ל ווארענען, דארף מען מער אכטונג געבן ווי דרך הממוצע. נו, אבער פשטות זעסטו אז דא איז עס יא דרך הממוצע.

נישט עבירות, נאר שלעכטע מידות וואס ברענגען עבירות

> חידוש: איך מיין אז כללו של דבר, איך וואלט געוואלט אנקוקן וואס איז דער פרק. דער נושא פון דיבור און גאווה איז א וויכטיגע נושא וואס דער רמב”ם האט געפילט פאר וויכטיג אריינצולייגן דא. אבער די לעצטע פאר נושאים זענען מער אז דער רמב”ם ווייזט פון די משניות, פון די מקורות, אז דאס איז א מידה וואס די חכמים זענען מואס.

> ס’איז נישט קיין עבירה, ס’איז נישט קיין עבירה. אבער צו זיין א לץ, וואס דו רופסט, איז עפעס א שלעכטע סארט מענטש. און פארוואס איז עס שלעכט? אזוי ווי דער חסידישער רבי האט געזאגט – ס’ברענגט אן עבירה, נישט ווייל ס’איז אן עבירה, נאר “מוציאין את האדם מן העולם.” ס’איז שלעכט צו זיין אזא סארט מענטש, ס’ברענגט אלע מיני זאכן. און דא זעסטו אז מען דארף זיין בדרך הבינונית.

א ליסט וואס מ’קען זען פון די מקורות אז ס’איז דא א נושא פון נישט זיין א בעל תאוה.

דער רמב”ם’ס לשון

כללו של דבר – דער כלל, מ’האט דא גערעדט אסאך פרטים, אבל דער כלל איז: ילך במידה בינונית שבכל דעה ודעה, ער זאל גיין מיט די מידה בינונית פון יעדע מידה, עד שיהיו כל דעותיו מכוונות באמצעית, ווי ששלמה אמר “בכל דרכיך דעהו.” אלע זיינע וועגן זאל זיין מכוון צו דעם מיטל.

דער שווער פון דעם פרק – דער רמב”ם גייט אוועק און קומט צוריק

> חידוש: אבער נאך אלץ, ס’איז היפש שווער, ווייל ער גייט אוועק פון מידת בינונית צו ענינים וואו מ’דארף יא גיין צו א געוויסע עק, אבער נאכדעם ביי די עק גייט ער אביסל אוועק דערפון. אבער נאך אלץ, ער גייט צוריק.

> ס’איז ער גייט דעם איינער, אז מיר דארפן לערנען אז די אלע… צוויי זאכן וואס ער זאגט בפירוש – מען קען טראכטן וועגן דיבור און אנדערע זאכן. ס’איז נאך די צוויי זאכן וואס ער זאגט בפירוש אז עס זאל גיין דוקא אין זיין.

דיסקוסיע: דער לחם משנה’ס קשיא – סתירה צווישן פרק א’ און פרק ב’

די לחם משנה פרעגט שוין: אין פרק א’ שטייט דער רמב”ם בפירוש אז די מצוה איז צו גיין בדרך הממוצע אפילו אין ענוה. יא, אין דעם ערשטן פרק שטייט בפירוש אז מ’זאל נישט זיין א בעל חמה, און אין דעם צווייטן פרק זאגט ער אז מ’דארף גיין צום עק.

תירוץ: דרך תשובה

> חידוש: לכאורה מוז מען לערנען אז דאס איז דער בחינת דרך פון רפואה. אבער איך מיין, וואס קען מאכן סענס איז אז ווען א מענטש טוט עס דרך תשובה, איז דער פשט: ער געדענקט א גאנצע צייט אז די תכלית איז צו זיין דרך הממוצע. נאר איך האלט אינמיטן ארבעטן דערויף. איך האלט אינמיטן ארבעטן צו קענען אנקומען צוריק צו דרך הממוצע.

Speaker 2: יא, און וואס האלט איר פון טראכטן? מען האט קידור דער מצוות פאר מצוישע מידות?

Speaker 1: ניין, ער געדענקט די תכלית. טייטש, ווען איינמאל ער איז גאנץ אויסגעהאלטן, מ’זעט אז מען דארף קיינמאל נישט… ווי משה רבינו – משה רבינו איז דער גרעסטער מענטש, וואס ער מוז זיין אז ער איז עניו מכל אדם. למעשה, משה רבינו איז דער רמב”ם’ס ביישפיל.

—

סיכום פון דעם פרק

ענעוועיס, שוין, דאס איז דער פרק. ס’איז א גאנצע שיינע פרק.

> חידוש: עס איז אויך אינטערעסאנט צו כאפן אז דער רמב”ם האט געטראכט ביי מידות פאר ער האט געענדיגט מיט זיין ספר. דא, א ליסט – די נושאים זענען זייער וויכטיג: צו נישט רעדן צופיל, נישט זיין קיין חנף און קיין גנב דעת.

שמונה פרקים – מער באריכות

און אזוי ווי דו האסט געזאגט, מער באריכות צו פארשטיין די זאכן דארף מען לערנען אין שמונה פרקים, וואס דארט איז מען מער מאריך אויף דעם. אפשר דארט פארשטייט מען און מ’קומט ארויס מער קלאר.

אדער איז… מ’קען מאריך זיין קורץ, מ’קען קורץ זיין מאריך, און מ’קען קורץ זיין קורץ, און מ’קען מאריך זיין מאריך. די זעלבע נושא. יא. אקעי.

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Opus 4.6, Summary by Claude Opus 4.6

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.

Transcripts, Yiddish, הלכות דעות, הלכות דעות פרק ב, משנה תורה להרמב"ם, ספר המדע
February 26, 2026
February 26, 2026

הלכות דעות פרק ב – תמלול

תוכן עניינים

סיכום השיעור 📋

סיכום פון דעם שיעור – רמב”ם הלכות דעות, פרק ב’

כללי’דיגע סטרוקטור פון פרק א’ און פרק ב’

הלכה א’ – משל החולה בגופו ונמשל לחולי הנפשות

דער רמב”ם’ס ווערטער (משל):

דער רמב”ם’ס ווערטער (נמשל):

פשט:

חידושים און ביאורים:

הלכה א’ (המשך) – מה תקנתן של חולי הנפשות

דער רמב”ם’ס ווערטער:

פשט:

חידושים און ביאורים:

הלכה א’ (סוף) – מי שמכיר בחליו ואינו הולך לרופא

דער רמב”ם’ס ווערטער:

פשט:

חידושים און ביאורים:

הלכה ב’ – „וכיצד היא רפואתם?” – דער מעכאניזם פון רפואה

א) צו וועמען רעדט דער רמב”ם – צום פעישענט אדער צום דאקטער?

ב) דער מעכאניזם: גיין צום פארקערטן עקסטרים

חידושים:

ג) דוגמא פון גאוה

חידושים:

ד) דער כלל פאר אלע מידות

הלכה ג’ – מידות וואס מ’דארף גיין עד הקצה האחר: גאוה און כעס

א) גאוה – „ויש דעות שאסור לו לאדם לנהוג בהן בבינונית”

חידושים און הסברים:

ב) כעס – „וכן הכעס, דעה רעה היא עד למאוד”

חידושים און הסברים:

ג) „דרך הצדיקים” – שמחה ביסורים

חידושים און הסברים:

הלכה ד’ – שתיקה, דיבור, און דרך החכמים

א) „לעולם ירבה אדם בשתיקה”

חידושים און הסברים:

ב) דברי תורה ודברי חכמה – מועט המחזיק את המרובה

חידושים:

ג) סכלות – אסאך ווערטער מיט ווייניג תוכן

חידושים:

ד) סייג לחכמה שתיקה

חידושים:

ה) לא ימהר להשיב – נישט איילן צו ענטפערן

חידושים:

ו) מלמד את תלמידיו בנחת – בלא צעקה, בלא אריכות לשון

חידושים:

ז) חנופה, גניבת דעת, און תוכו כברו

„לא ינהוג בדברי חלקות ופיתוי”

חידושים:

„תוכו כברו – ולא תהיה אחד בפה ואחד בלב”

חידושים:

גניבת דעת – אפילו דעת הגוי

חידושים:

ביישפילן פון גניבת דעת

חידושים:

„אפילו מילה אחת של פיתוי ושל גניבת דעת אסור”

חידושים:

הלכה ד’ (המשך) – שמחה: דרך הממוצע

חידושים:

הלכה ד’ (המשך) – ממון: נפש רחבה ווערסעס עין טובה

חידושים:

הלכה ד’ (סוף) – קטטה, קנאה, תאוה, כבוד

חידושים:

כללו של דבר – דער סיכום פון פרק ב’

חידושים:

תמלול מלא 📝

רמב”ם הלכות דעות פרק ב׳ – משל החולה בגופו ורפואת חולי הנפשות

הקדמה: סטרוקטור פון פרק א׳ און פרק ב׳

דיסקוסיע: דער למדנ׳ישער מהלך פון פרק א׳ און פרק ב׳ – לכתחילה און בדיעבד אין מדות

הלכה א׳ – משל החולה בגופו

דיגרעסיע: פארבינדונג צו שמונה פרקים און מורה נבוכים – דער עיקר פון שלעכטע מדות איז א „טעיסט-פראבלעם”

הלכה א׳ (המשך) – דער נמשל: חולי הנפשות

דיגרעסיע: מורה נבוכים – צי די תורה איז שווער אדער גרינג?

הלכה א׳ (המשך) – פסוקים אלס ראיות

מה תקנתן של חולי הנפשות – דער רפואה

דיסקוסיע: וואס מיינט „דעות שמלמדים אותם” – אינטעלעקטועלע הסברה אדער פראקטישער חינוך?

המכירין בדעות הרעות שלהם – ווער וואס ווייסט און טוט נישט

רמב”ם הלכות דעות פרק ב’ (המשך) – רפואת המידות דורך הרגל און דער וועג צום דרך האמצעית

דער תפקיד פון חינוך און הרגל – “עד שיחזירהו לדרך הטוב”

“מכירים בדעות הרעות שלהם” – דער וואס גייט נישט צום חכם

חידוש: צו וועמען רעדט דער רמב”ם?