סיכום השיעור 📋
זיכרון שיעור – רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ו’
כללי’דיגער קאנטעקסט – דער מקום פון פרק ו’ אין הלכות יסודי התורה
פרקים א’–ד’ – עיקרי אמונה און ידיעת הבורא (מציאות השם, מעשה בראשית, מעשה מרכבה).
פרקים ה’–ו’ – מצוות מעשיות וואס שטאמען פון די עיקרים: פרק ה’ = קידוש השם / חילול השם; פרק ו’ = לא לאבד דברים שנקרא שמו עליהם.
פרקים ז’–י’ – הלכות נבואה.
חידוש אין דער הקדמה: פרקים ה’–ו’ זענען „דברים שבמעשה” – פראקטישע הלכות וואס שטאמען פון די שרשים. דער קשר: מציאות השם → קדושת השם → שמירת קדושת שמו בכתב ובמעשה. אויסמעקן דעם שם השם איז כביכול דער מעשה-צד פון חילול השם, ענליך צו „לא תשא את שם ה’ אלקיך לשוא” (וואס איז בפה), נאר דאס איז בכתב / במעשה.
—
הלכה א’: כל המאבד שם מן השמות הקדושים – לוקה מן התורה
רמב”ם’ס ווערטער:
> „כל המאבד שם מן השמות הקדושים הטהורים שנקרא בהם הקב”ה – לוקה מן התורה. שנאמר בעבודה זרה: ואבדתם את שמם מן המקום ההוא – לא תעשון כן לה’ אלקיכם.”
פשט:
עס איז א לאו דאורייתא מיט מלקות צו מאבד זיין (אויסמעקן) איינע פון די הייליגע נעמען פון הקב”ה. דער מקור איז דער פסוק אין פרשת ראה (דברים יב:ג–ד): מ’זאל מאבד זיין די נעמען פון עבודה זרה, און „לא תעשון כן לה’ אלקיכם” – צום אייבערשטן זאל מען דאס נישט טון.
חידושים און הערות:
1) פשט’ער פשט פון פסוק vs. דרשה:
דער פשוט’ער פשט פון „לא תעשון כן” (לויט רש”י אויפ’ן חומש) גייט אויף שחיטת חוץ / הקרבה אויף במות – מ’זאל נישט מקריב זיין איבעראל ווי די עובדי ע”ז, נאר „אל המקום אשר יבחר”. „שמם” אין פשט מיינט די במות / פלעצער וואס זענען מיוחד פאר ע”ז. אבער דער רמב”ם (און די גמרא) נוצן עס אלס דרשה: אזוי ווי מ’איז מאבד שמות ע”ז, „לא תעשון כן” – זאלסטו נישט מאבד זיין שמות הקודש. דער רמב”ם רעכנט עס אלס א מצוה אין ספר המצוות.
2) קשר צו „לא תשא”:
„לא תעשון כן” (מחיקת השם בכתב/במעשה) איז א מקבילה צו „לא תשא את שם ה’ אלקיך לשוא” (ביזוי השם בפה). ביידע שיצן דעם כבוד פון שם השם, נאר אין פארשידענע מעדיומס.
3) „קדושים הטהורים”:
דער רמב”ם נוצט דעם לשון „הקדושים הטהורים” – ווערט באמערקט אבער נישט ברייט מוסבר.
4) נוטץ אבן מן המזבח:
דער כלל „לאבד דברים שנקרא שמו עליהם” איז ברייטער ווי נאר שמות – ס’קען אויך אריינכאפן צוברעכן דעם מזבח אדער בית המקדש (אזוי ווי מ’טוט צו ע”ז). אבער דער רמב”ם אין דעם פרק גייט אריין ספעציפיש אין די הלכה פון מחיקת שמות.
5) „שנקרא בהם הקב”ה”:
דער אייבערשטער האט נישט א נאמען אין דעם זעלבן סענס ווי א מענטש. דער רמב”ם אליין האט אין פרק א’ נישט געקענט מער זאגן ווי „הנמצא ראשון”. „שנקרא בהם” מיינט: אזוי ווי מיר זענען זיך מתייחס צום אייבערשטן. אבער הואיל און דאס איז אונזער וועג פון התייחסות, מוז מען עס מכבד זיין.
מקורות:
– דברים יב:ג–ד (פסוק)
– רש”י עה”ת (פשט פון „לא תעשון כן” = שחיטת חוץ / במות)
– ספר המצוות (רמב”ם רעכנט עס אלס מצוה)
– גמרא (דרשה פון „לא תעשון כן”)
—
הלכה ב’: שבעה שמות – וועלכע נעמען זענען אסור אויסצומעקן
רמב”ם’ס ווערטער:
> „שבעה שמות הן: השם הנכתב י-ה-ו-ה, והוא השם המפורש, או הנכתב א-ד-נ-י, ואל, אלוה, אלהים, אלהי, שדי, צבאות. כל המוחק אפילו אות אחת משבעה אלו – לוקה.”
פשט:
עס זענען דא זיבן הייליגע נעמען וואס מ’טאר נישט אויסמעקן: (1) י-ה-ו-ה (= שם המפורש), (2) א-ד-נ-י, (3) א-ל, (4) אלו-ה, (5) אלהי”ם, (6) שד”י, (7) צבאו”ת. אפילו איין אות פון די זיבן שמות אויסמעקן – איז מען לוקה.
חידושים און הערות:
1) צאל פון שמות – זיבן אדער אכט?
ווען מ’ציילט אויס, זעט מען אכט נעמען, נישט זיבן. צוויי תירוצים:
– (א) י-ה-ו-ה און א-ד-נ-י ווערן גערעכנט אלס איינס, ווייל א-ד-נ-י איז דער אופן ווי מ’ליינט/זאגט דעם שם י-ה-ו-ה (דער רמב”ם זאגט „או הנכתב א-ד-נ-י” – ס’איז א קאמבינאציע פון איין שם).
– (ב) א-ל און אלו-ה ווערן גערעכנט אלס איינס.
2) פארוואס פעלט י-ה (שם בן ב’)?
דער רמב”ם אין הלכה ד’ זאגט בפירוש אז י-ה איז א „שם בפני עצמו”. פארוואס ווערט עס נישט גערעכנט צווישן די זיבן? – צורך עיון, קיין תירוץ ווערט נישט געגעבן. (זעה ווייטער ביי הלכה ד’ פאר א מעגליכע הסברה.)
3) צבאות אלס שם – א גרויסע קשיא:
– קשיא: אין גאנצן תנ”ך שטייט קיינמאל נישט „צבאות” אליינס אלס א נאמען פאר’ן אייבערשטן. אלעמאל שטייט „ה’ צבאות”. ווען „צבאות” שטייט אליין, מיינט עס מיליטערישע כוחות / אידן (למשל „צבאות ה’ מארץ מצרים”). אויב אזוי, וויאזוי קען „צבאות” אליין זיין א שם קודש?
– פארגלייך: ביי אנדערע שמות (ווי אלהי”ם, אדנ”י) קען דאס ווארט אויך חול זיין – אבער דארט זעט מען עס אמאל אלס שם השם אליין. ביי צבאות זעט מען עס קיינמאל נישט אליין אלס שם השם.
– מקור: דער רמב”ם שטיצט זיך אויף א ברייתא אין מסכת שבועות. דער כסף משנה און אנדערע מפרשים ברענגען אויך נאר דעם מקור פון דער ברייתא, אן ווייטערדיגע הסברה.
– מעגליכער תירוץ: אפשר ווען „צבאות” שטייט צוזאמען מיט שם הוי”ה, ווערן ביידע ווערטער א חלק פון דעם שם, און „צבאות” באקומט קדושה בפני עצמו. אבער – דער רמב”ם זאגט אז מ’באקומט מלקות אויף „צבאות” אליין, וואס בלייבט שווער.
– מקובלים: די מקובלים רעכענען אלעמאל צבאות אלס א שם בפני עצמו.
– מסקנא: בלייבט א קשיא / פלא. „צורך עיון.”
4) אפילו אות אחת – לוקה:
דורך אויסמעקן איין אות פארלירט דאס ווארט זיין באדייטונג, ממילא האסטו מאבד געווען דעם שם. אבער אפשר קען דאס ווארט נאך האבן א מינינג אפילו מיט א פעלנדיגע אות – דער חילוק צווישן שמות און כינויים ווייזט אז אין די שמות ליגט א קדושה בגופה, נישט נאר א באדייטונג.
5) שם המפורש – מחלוקת ראשונים:
דער רמב”ם נעמט אן אז „השם המפורש” אין חז”ל מיינט שם י-ה-ו-ה ככתבו (שם בן ד’). אבער דער מהרש”ל האלט נישט אזוי – ס’איז א מחלוקת ראשונים וואס „שם המפורש” מיינט. ווען עס שטייט אז דער כהן גדול האט מזכיר געווען השם המפורש, מיינט דער רמב”ם שם י-ה-ו-ה ככתבו. עס ווערט אויך דערמאנט דער רא”ש און שם בן מ”ב, אבער אן דעטאלן.
6) חילוק צווישן שם הוי”ה און אנדערע שמות:
לגבי אנדערע ענינים (למשל „לא כמי שאני נכתב אני נקרא” – שארות) איז דא א גרויסער חילוק צווישן שם הוי”ה און אנדערע שמות. שם הוי”ה איז מער „שם העצם” – עס זאגט עפעס מער איבער’ן אייבערשטן. אבער לגבי מחיקת השם זעט אויס אז אלע זיבן שמות זענען גלייך – אויף אלע באקומט מען מלקות.
מקורות:
– ברייתא אין מסכת שבועות (מקור פאר די זיבן שמות, כולל צבאות)
– כסף משנה (ברענגט דעם מקור פון דער ברייתא)
– מהרש”ל (חולק אויף דער פירוש פון „שם המפורש”)
– רא”ש (דערמאנט בנוגע שם בן מ”ב)
—
הלכה ג’: ניטפל לשם מלפניו ומאחריו
רמב”ם’ס ווערטער:
> „כל הניטפל לשם מלפניו – מותר למחקו. כגון למ”ד מ’להשם’, בי”ת מ’באלהים’, וכיוצא בהם. וכל הנטפל להשם מאחריו, כגון כ”ף של אלקיך, כ”ם של אלקיכם וכיוצא בהם – אינם נמחקים. שהרי אותיות של השם – השם מקדשם.”
פשט:
אותיות וואס זענען צוגעלייגט פאר דעם שם (פרעפיקסן ווי ל’, ב’, מ’) – טאר מען אויסמעקן, ווייל זיי זענען נישט חלק פון דעם שם גופא. אותיות וואס שטייען נאך דעם שם (סופיקסן ווי כ”ף, כ”ם) – טאר מען נישט אויסמעקן.
חידושים און הסברות:
1) פארוואס דער חילוק צווישן מלפניו און מאחריו?
דער רמב”ם’ס טעם: „שהרי אותיות של השם – השם מקדשם.” ווען מען קומט צו דעם ווארט „אלקיכם”, האט מען שוין אויסגעלייענט דעם גאנצן שם „אלקי”, און דער סופיקס (כ”ם) „כאפט זיך מיט” מיט דער קדושה פון דעם שם וואס שטייט פאר אים. דער שם איז מקדש וואס קומט נאך אים. אבער א פרעפיקס (ווי למ”ד פון „להשם”) שטייט פאר דעם שם, און איז נאך נישט מקודש געווארן.
2) פארבינדונג צום יסוד פון קדושת השם:
דער סופיקס איז א חלק פון דעם זעלבן ווארט, און ווייל ער קומט נאך דעם שם, ווערט ער מקודש דורך דעם שם. דער פרעפיקס, כאטש ער איז אויך א חלק פון דעם ווארט, קומט פאר דעם שם, און ווערט נישט מקודש. דאס פארבינדט זיך מיט דעם יסוד אז די עצם שם באקומט א קדושה – נישט בלויז יעדע אות באזונדער.
3) מחלוקת תנאים:
דער כסף משנה ברענגט אז עס איז דא א מחלוקת תנאים וועגן דעם, און דער רמב”ם פסק’נט ווי איין שיטה.
4) [Digression: פארגלייך צו „צבאות” – אינהאלטלעכע סברא:]
דער סופיקס (ווי כ”ם פון „אלקיכם”) איז ענליך צו „צבאות” אין א געוויסן זין: „אלקיכם” זאגט נישט עפעס וועגן גאט (ווי א תואר), נאר עס זאגט צו וועם דער אלוקים זיך מתייחס – „אייער גאט.” דאס „אייער” ווערט אויך געטליך. אזוי אויך „צבאות” – עס איז א בחינה וואס איז נטפל לשם מאחריו. דאס בלייבט א צדדית’ע סברא, נישט א פסק, און מ’וועט שפעטער זען ביי כינויים צו עס שטימט.
קשיא אויף דעם: אויב „חנון” און „רחום” (וואס זענען כינויים, נישט שמות) שטייען אויך נאך דעם שם (ווי „השם חנון”), פארוואס זאל „צבאות” זיין אנדערש? דער רמב”ם ברענגט טאקע א ברייתא אז צבאות איז אנדערש, און מ’דארף פארשטיין דעם חילוק.
5) דין מכת מרדות:
> „המוחק כל אותיות הנטפלות – הרי זה עבר, אבל אינו לוקה, אלא מכין אותו מכת מרדות.”
אויסמעקן דעם סופיקס איז אן איסור דרבנן, נישט דאורייתא, דערפאר באקומט מען נישט מלקות דאורייתא, נאר מכת מרדות.
[חשוב’ע הערה וועגן מכת מרדות ביים רמב”ם:]
דאס איז די ערשטע מאל אין דעם פרק וואו דער רמב”ם ברענגט מכת מרדות. דער רמב”ם אפליקירט זייער קאנסיסטענט דעם כלל אז ווען מ’איז עובר אויף אן איסור דרבנן, באקומט מען מכת מרדות. דער מקור איז פון דער גמרא, וואו עס ווערט געפרעגט „מלקות?” און געענטפערט „מכת מרדות.” דער רמב”ם האט דאס געמאכט צו א שטארקע כלל – כמעט יעדע מאל שרייבט ער „לוקה מכת מרדות” ביי איסורי דרבנן. נישט אלע שטימען צו אז מכת מרדות איז אזוי קאנסיסטענט ווי הלכות מלקות דאורייתא – עס איז נישט קלאר אז עס האט דיזעלבע סטרוקטור ווי מלקות.
מקורות:
– כסף משנה (מחלוקת תנאים)
– ברייתא (צבאות)
– גמרא (מקור פאר מכת מרדות)
—
הלכה ד’: הכותב מקצת שם
רמב”ם’ס ווערטער:
> „הכותב אל”ף למ”ד מאלוקים, או יו”ד ה”א משם הוי”ה – אינו נמחק. ואין צריך לומר יו”ד ה”א שהוא שם בפני עצמו, שהרי מקצת שם המפורש הוא.”
פשט:
ווער עס שרייבט בלויז א-ל (די ערשטע צוויי אותיות פון אלוקים) אדער י-ה (די ערשטע צוויי אותיות פון הוי”ה) – טאר מען עס נישט אויסמעקן. י-ה איז נישט נאר ווייל עס איז דער אנהייב פון הוי”ה, נאר ווייל עס איז אליין א שם בפני עצמו.
חידושים און הסברות:
1) קשיא – פארוואס האט דער רמב”ם נישט אויסגערעכנט י-ה צווישן די שבעה שמות?
אויב י-ה איז א שם בפני עצמו, פארוואס האט דער רמב”ם עס נישט אויסגערעכנט פריער (הלכה ב’) צווישן די זיבן שמות?
ענטפער: דער רמב”ם פארשטייט אז י-ה איז נאר הייליג אלס קיצור/כינוי פון שם הוי”ה – עס איז „מקצת שם המפורש.” עס איז נישט אן אומאפהענגיגער שם, נאר א האלבע פון י-ה-ו-ה. דערפאר רעכנט דער רמב”ם עס נישט אלס באזונדערן שם.
ראיה: דער פסוק „כי ב-י-ה ה’ צור עולמים” – י-ה שטייט צוזאמען מיט הוי”ה, וואס ווייזט אז עס איז א קיצור/בחינה פון דעם זעלבן שם. אויך „כי יד על כס י-ה” – חז”ל זאגן אז דאס מיינט אז דער שם איז מפריד, י-ה פון ו-ה, „אין השם שלם.”
אינטערעסאנטע נקודה: שם הוי”ה זאגט מען נישט כלל (מ’זאגט אד-ני), אבער י-ה זאגט מען אן קיין פראבלעם. דאס ווייזט אז י-ה איז „סאמהאו א כינוי” – עס האט נישט דעם זעלבן סטאטוס ווי שם הוי”ה גופא.
2) דער ראב”ד’ס השגה:
דער ראב”ד איז מחולק: „אבל הכותב ש’ ד’ משם ש-ד-י, צ’ ב’ משם צבאות – הרי אלו נמחקין.” דער ראב”ד’ס חילוק: ש-ד אליין האט נישט קיין מינינג, צ-ב אליין האט נישט קיין מינינג – דערפאר מעג מען אויסמעקן. אבער א-ל און י-ה האבן אליין א מינינג – זיי זענען אליין א שם.
3) צו איז דא א מחלוקת צווישן רמב”ם און ראב”ד?
לכאורה זאגן ביידע דאס זעלבע הלכה למעשה – א-ל און י-ה טאר מען נישט אויסמעקן, ש-ד און צ-ב מעג מען. אבער דער טעם איז אפשר אנדערש:
– דער רמב”ם – עס קלינגט אז א-ל און י-ה זענען אסור ווייל זיי זענען די ערשטע צוויי אותיות פון א שם (מקצת שם), און דערצו זענען זיי אויך א שם בפני עצמו.
– דער ראב”ד – די סיבה איז נאר ווייל זיי זענען א שם בפני עצמו, נישט ווייל זיי זענען דער אנהייב פון א שם.
עס איז נישט קלאר צו דער ראב”ד האט בכלל מחולק, אדער אפשר האט ער געהאט א אנדערע גירסא אין רמב”ם.
4) יסוד – כוונה ביים שרייבן טוט נישט:
ווען איינער הויבט אן שרייבן צ-ב מיט א כוונה צו שרייבן „צבאות” (א הייליגער שם), טוישט דאס גארנישט – צ-ב אליין האט נישט קיין קדושה. די כוונה פון קדושת השם איז נישט מקדש. נאר דער אובייעקטיווער מינינג פון דעם וואס שטייט געשריבן איז וואס קען זיין.
5) פארוואס רעכנט דער רמב”ם א-ל נישט אלס באזונדערן שם?
אויב א-ל איז א שם בפני עצמו, פארוואס רעכנט דער רמב”ם עס נישט צווישן די שבעה שמות? עס זעט אויס אז דער רמב”ם פארשטייט אז א-ל איז אויך א „מקצת” פון אלוקים, ענליך ווי י-ה איז מקצת פון הוי”ה – כאטש א-ל איז נישט ממש „האלב” פון אלוקים אויף דעם זעלבן אופן.
6) י-ה שטייט אין תנ”ך:
י-ה שטייט יא אין תנ”ך – „הללו-י-ה”, „י-ה דלקית י-ה” – אבער דאס איז בעצם א כינוי/קיצור פון שם הוי”ה.
סיכום סארטן שמות (דאורייתא):
דריי סארטן שמות דאורייתא:
1. שבעה שמות וואס מ’טאר נישט אויסמעקן (מלקות).
2. נטפל מאחריו – סופיקסן וואס מ’טאר נישט אויסמעקן (איסור דרבנן, מכת מרדות).
3. א-ל, י-ה – מקצת שם, וואס זענען אויך שמות בפני עצמם.
מקורות:
– ראב”ד (השגה)
– פסוקים: „כי ב-י-ה ה’ צור עולמים”, „כי יד על כס י-ה”
– חז”ל (אין השם שלם)
—
הלכה ה’: כינויים
רמב”ם’ס ווערטער:
> „שאר הכינויים שמשבחים בהם את הקב”ה, כגון חנון ורחום, הגדול הגבור והנורא, הנאמן, קנא, וחזק, וכיוצא בהם – הרי הן כשאר דברי הקודש, ונמחקין.”
פשט:
כינויים – ווערטער וואס מ’באנוצט צו באשרייבן/לויבן דעם אייבערשטן – זענען נישט שמות. זיי זענען הייליגע ווערטער (דברי הקודש), אבער מ’מעג זיי אויסמעקן.
חידושים:
1) פארוואס זענען כינויים נישט שמות?
אלע כינויים זענען שבחים/תארים וואס מ’קען אויך זאגן אויף א מענטש – א מענטש קען זיין „רחום”, „חנון”, „חזק.” מ’גייט במידותיו של הקב”ה. ס’איז סך הכל א שבח, א כינוי – נישט א שם וואס איז ספעציפיש צוגעבונדן צום אייבערשטן.
2) [Digression: מורה נבוכים – אלע שמות חוץ פון שם המפורש זענען „פעולות”:]
דער רמב”ם אין מורה נבוכים איז מסביר אז אמת’דיג אלע שמות חוץ פון שם המפורש זענען פעולות (תארי הפעולה) – זיי באשרייבן וואס גאט טוט, נישט וואס ער איז. למשל, „אדנ-י” מיינט „אדון הארץ” – דער אייבערשטער פירט די וועלט, נישט וואס ער איז. נאר שם המפורש (הוי”ה) איז דער איינציגער שם וואס באשרייבט דעם עצם פון דעם אייבערשטן – און אפילו דאס זאגט נישט וואס ער איז, נאר אז ער איז נישט אזוי ווי אלע אנדערע זאכן.
קשיא פון דעם: אויב לויט מורה נבוכים אלע שמות (חוץ שם המפורש) זענען פעולות/תוארים, לכאורה איז דער חילוק צווישן „שמות שאינם נמחקים” און „כינויים” נישט אזוי פשוט – ביידע זענען דאך א סארט תואר/שבח!
ענטפער: די הלכה רעכנט זיך נישט מיט דעם פילאזאפישן יסוד. הלכה’דיג איז יא דא א חילוק: די שבעה שמות האבן א ספעציעלע „קדושת השם” – זיי ווערן עקסקלוסיוו גענוצט אויף דעם אייבערשטן, און אונזער התייחסות צו זיי איז אלס דעם אייבערשטנ’ס נאמען. אבער כינויים ווי „חנון”, „גיבור” – קען מען אויך נוצן אויף א מענטש.
3) „כתבי הקודש” מיינט נישט אז מ’מעג אויסמעקן בידים:
ווען מ’זאגט אז כינויים האבן דין „כתבי הקודש” (נישט קדושת השם), מיינט דאס נישט אז מ’מעג זיי אויסמעקן בידים. ס’קען זיין א באזונדערע הלכה אז כתבי הקודש אליינס טאר מען נישט אויסמעקן – נאר זיי האבן נישט די ספעציפישע הלכה פון קדושת השם.
מקורות:
– מורה נבוכים (אלע שמות חוץ שם המפורש זענען פעולות)
—
הלכה ו’ (אין רמב”ם’ס ציילונג: הלכה ה’): כלי שהיה שם קודש כתוב עליו
רמב”ם’ס ווערטער:
> „כלי שהיה שם קודש כתוב עליו – קוצץ את מקום השם וגונזו. אפילו היה השם חקוק בכלי מתכות או בכלי זכוכית, והתיך את הכלי – הרי זה לוקה. אלא חותך את מקומו וגונזו.”
פשט:
א כלי וואו ס’שטייט דער שם ה’ – מ’דארף אפשניידן דעם פלאץ פון דעם שם און גונז זיין. אפילו ווען דער שם איז אריינגעקריצט (חקוק) אין מעטאל אדער גלאז (נישט געשריבן מיט טינט), און מ’שמעלצט צו די כלי – באקומט מען מלקות. מ’מוז אפשניידן דעם שם און גונז זיין.
חידושים:
1) חידוש: אפילו אינדירעקטע מחיקה דורך צולאזן די כלי:
מ’טוט נישט דירעקט עפעס צום שם – מ’שמעלצט נאר די כלי, און אויטאמאטיש ווערט דער שם בטל. מ’קען טענה’ן: „איך האב נישט אויסגעמעקט דעם שם, איך האב נאר געמאכט די כלי אויס כלי!” אבער למעשה, ווייל דורך דעם וועג ווערט דער שם אויסגעמעקט, איז עס אסור, און מ’באקומט מלקות.
2) חידוש: חקיקה אין כלי – נישט נאר כתיבה בדיו:
דער איסור גילט נישט נאר ווען דער שם איז געשריבן מיט טינט, נאר אויך ווען ער איז חקוק – אריינגעקריצט אלס טייל פון דער כלי אליין.
—
הלכה ז’ (אין רמב”ם’ס ציילונג: הלכה ו’): שם קודש כתוב על בשרו
רמב”ם’ס ווערטער:
> „אם היה שם קודש כתוב על בשרו – הרי זה לא ירחץ ולא יסוך ולא יעמוד במקום הטינופת. נזדמנה לו טבילה של מצוה – כורך עליו גמי וטובל. ואם לא מצא גמי – מסבב בחרס. ולא יהא הדוק – כדי שלא יחצוץ.”
פשט:
ווער עס האט דעם שם ה’ געשריבן אויף זיין גוף – טאר זיך נישט וואשן (ווייל ס’וועט אויסמעקן דעם שם), טאר זיך נישט אויסשמירן, און טאר נישט שטיין אין א שמוציגן ארט. ווען ער דארף טובל זיין א טבילה של מצוה – זאל ער ארומוויקלען דעם שם מיט גמי (פאפירוס/גראז) און טובל’ן. האט ער נישט קיין גמי – זאל ער אקטיוו גיין זוכן עפעס אנדערש. דאס ארומוויקלען זאל נישט פעסט זיין, כדי עס זאל נישט זיין א חציצה ביי דער טבילה.
חידושים:
1) „מסבב בחרס” – ער מוז גיין זוכן, נישט נאר לכתחילה:
„מסבב” מיינט נישט נאר „אויב ער טרעפט עפעס זאל ער עס צודעקן” – נאר ער מוז אקטיוו גיין זוכן עפעס מיט וואס צו באדעקן דעם שם. ער קען נישט סתם אזוי אריינגיין אין מקוה אן באדעקונג.
2) דער עיקר טעם פון באדעקן – נישט ווייל מחיקה, נאר ווייל ערוה לפני השם:
א שליסל חידוש: דער טעם פארוואס חז”ל האבן געהייסן באדעקן דעם שם ביי טבילה איז נישט ווייל מ’האט מורא אז דאס וואסער וועט אויסמעקן דעם שם. ווייל אפילו אויב ס’וועט זיך אויסמעקן „בדרך אגב” (אן כוונה, דורך דער טבילה), איז דאס נישט קיין איסור – ער טוט עס נישט אינטענשאנעלי, און ס’איז א צורך מצוה.
דער אמת’ער טעם איז: כדי שלא יעמוד לפני השם ערום – מ’טאר נישט שטיין נאקעט אין פראנט פון דעם שם ה’. ממילא מוז מען עס ארומנעמען מיט עפעס.
3) פארוואס „ולא יהא הדוק” – לאגישער צוזאמענהאנג מיט’ן טעם:
ווייל דער טעם איז נאר כדי נישט צו שטיין נאקעט פאר’ן שם, איז גענוג אז עס איז נישט פעסט (נישט מהודק). ווייל אויב מ’וואלט עס פעסט געמאכט, וואלט עס געווען א חציצה און די טבילה וואלט נישט געגאלטן. דער רמב”ם’ס שיטה ארבעט אויס בשלימות: מ’דארף נאר באדעקן (ווייל ערוה), נישט פעסט (ווייל חציצה), און אויב ס’מעקט זיך אויס דורך דעם וואסער – איז נישט קיין פראבלעם (ווייל ס’איז בדרך אגב פאר א מצוה).
4) פארוואס טאר ער זיך בכלל נישט וואשן?
אויב מחיקה בדרך אגב איז נישט קיין פראבלעם (ווי ביי טבילה), פארוואס זאגט דער רמב”ם אז ער טאר זיך בכלל נישט וואשן? תירוץ: ביי סתם וואשן איז נישטא קיין צורך מצוה, ממילא איז עס אסור ווייל מ’גרם’ט א מחיקה אן א הכרח. נאר ביי טבילה של מצוה האבן חז”ל מתיר געווען.
—
הלכה ח’ (אין רמב”ם’ס ציילונג: הלכה ז’): הסותר אבן מן המזבח / שורף עצי הקודש
רמב”ם’ס ווערטער:
> „הסותר אבן אחת דרך השחתה מן המזבח או מן ההיכל או משאר העזרה – לוקה, שנאמר בעבודה זרה ‘את מזבחותם תתצו… לא תעשון כן לה’ אלקיכם’. וכן השורף עצי הקודש דרך השחתה.”
פשט:
ווער עס צוברעכט אפילו איין שטיין פון דעם מזבח, היכל, אדער עזרה דרך השחתה – באקומט מלקות. דער מקור: ביי עבודה זרה איז א מצוה צו צוברעכן זייערע מזבחות, און „לא תעשון כן” זאגט אז צום אייבערשטן טאר מען דאס נישט טון. אויך ווער עס פארברענט „עצי הקודש” דרך השחתה.
חידושים:
1) חילוק צווישן שמות און מקום המקדש – „דרך השחתה”:
א וויכטיגער חילוק: ביי שמות איז דער איסור אפילו אויב מ’טוט עס פאר א גוטע סיבה – ווייל ס’איז א שם, טאר מען עס נישט אויסמעקן. אבער ביי מקום המקדש (שטיינער פון מזבח, עצי הקודש) איז דער איסור נאר „דרך השחתה” – אויב מ’וויל פאררעכטן דעם מזבח און מ’דארף אראפנעמען א שטיין, איז עס מותר.
2) וואס מיינט „עצי הקודש”?
– נישט סתם ביימער וואס וואקסן אין מקום המקדש.
– נישט סתם ביימער וואס מ’האט מקדיש געווען (דאס אליין הייסט נאך נישט „עצי הקודש”).
– דער רמב”ם אליין איז געפרעגט געווארן אין א תשובה וואס „עצי הקודש” מיינט, און ער האט געענטפערט: ביימער וואס מ’האט צוגעגרייט פאר’ן בנין הבית – אזויווי די „עצי ברושים” וואס חירם מלך צור האט געשיקט פאר שלמה המלך צום בויען דעם בית המקדש. אזעלכע ביימער האבן א קדושה ווייל זיי באלאנגען פאר’ן מקדש.
3) פארוואס „שורף” דווקא?
דער מקור פאר’ן איסור פון פארברענען איז דער פסוק „ואשריהם תשרפון באש” – ביי ע”ז איז א מצוה צו פארברענען זייערע אשרות, און „לא תעשון כן” זאגט אז העלצער וואס זענען מיוחד פאר קדושה טאר מען נישט פארברענען. דאס איז לאגיש: ביי עצים פאר’ן מקדש, וואס זענען באשטימט פאר בנין, איז פארברענען דאס פארקערטע פון זייער תכלית.
[הערה: ביי עצים וואס זענען מנדב געווארן פאר הסקה (פארברענען אויפ’ן מזבח) איז דאס אנדערש – דארטן איז פארברענען גופא זייער תכלית.]
מקורות:
– דברים יב (פסוקים: „את מזבחותם תתצו”, „ואשריהם תשרפון באש”, „לא תעשון כן”)
– תשובת הרמב”ם (וואס מיינט „עצי הקודש”)
– חירם מלך צור / שלמה המלך – „עצי ברושים” פאר’ן בנין בית המקדש
—
הלכה ט’ (אין רמב”ם’ס ציילונג: הלכה ח’): כתבי הקודש ופירושיהם
רמב”ם’ס ווערטער:
> „כתבי הקודש ופירושיהם וביאוריהם – אסור לשרוף אותם או לאבדם ביד. והמאבד ביד – לוקה מכת מרדות.”
פשט:
כתבי הקודש (= תנ”ך), און אויך זייערע פירושים (מדרשים, גמרות, מפרשים) – טאר מען נישט פארברענען אדער מאבד זיין בידים. ווער עס טוט דאס באקומט מכת מרדות (נישט מלקות דאורייתא – ווייל די גאנצע זאך איז דרבנן).
חידושים:
1) „כתבי הקודש” – ברייטער ווי שמות:
„כתבי הקודש” איז א ברייטערע קאטעגאריע ווי שמות. אפילו א בלאט תנ”ך אדער גמרא וואו ס’שטייט נישט דער שם ה’ – האט דעם דין פון כתבי הקודש. דאס איז דער מקור פאר דעם דין וואס איז פריער דערמאנט געווארן אז כינויים האבן דין „כתבי הקודש”.
2) „ופירושיהם וביאוריהם” – אויך ספרי קודש שפעטער:
נישט נאר תנ”ך, נאר אויך מדרשים, גמרות, מפרשים – אלעס וואס איז פירוש אויף כתבי הקודש – האט דעם זעלבן דין.
קשיא: וואס מיט א ביאור (פירוש) אויף תורה, וואס האט נישט קיין שם ה’ אין זיך? דער רמב”ם ברענגט דאך אז ביאורים איז אויך אסור למחוק. נאך מער: תורה שבעל פה – וואס האט דאך בכלל נישט קיין שמות – ווי קען זיין אז ביאורים אויף תורה שבעל פה זאלן האבן א קדושה? דאס בלייבט אן אפענע שאלה. (גמרא שבת, סוגיא פון „כל כתבי”, גייט אריין אין דער סוגיא.)
3) דווקא „דרך השחתה” – לכאורה:
לכאורה גילט אויך דא דער כלל פון „דרך השחתה” – אויב מ’מעקט אויס עפעס פאר א גוטע סיבה (נישט דרך השחתה) איז עס אנדערש. אבער ביי שמות איז דער דין שטרענגער.
4) חילוק צווישן מאבד ביד און סתם:
ביי כתבי הקודש איז דער איסור ספעציפיש „מאבד ביד” – אקטיוו מאבד זיין. „מאבד ביד” מיינט אבער נישט דווקא ממש צושטערן – עס קען אויך מיינען אנדערע פארמען פון אקטיוו גורם זיין אז עס גייט לאז.
5) „בכתבי הקודש שכתבום ישראל בקדושה”:
דער רמ”א זאגט אז דאס גילט נאר ביי כתבי הקודש וואס א איד האט געשריבן בקדושה – נישט סתם יעדע שריפט.
מקורות:
– גמרא שבת (סוגיא פון „כל כתבי”)
– רמ”א (בכתבי הקודש שכתבום ישראל בקדושה)
—
הלכה י’ (אין רמב”ם’ס ציילונג: הלכה ח’ המשך): מין ישראל שכתב ספר תורה / כתבי הקודש שכתבן גוי
רמב”ם’ס ווערטער:
> „מין ישראל שכתב ספר תורה – שורפין אותו עם האזכרות שבו, לפי שאינו מאמין בקדושת השם ולא כתבו לשמו אלא שהיה מעלה בדעתו שזה כשאר הדברים, הואיל ודעתם כן לא נתקדש השם, ומצוה לשורפן כדי שלא להניח שם למינים ולא למעשיהם.”
> „וכן כתבי הקודש שבלו או שכתבן גוי – יגנזו.”
פשט:
אן אפיקורס / מין וואס שרייבט א ספר תורה – מען פארברענט עס מיט’ן שם הקדוש, ווייל ער האט נישט געשריבן לשם קדושה. א גוי וואס שרייבט כתבי הקודש – מען איז גונז (באהאלט אוועק), אבער מען פארברענט נישט.
חידושים:
1) די קדושה פון ספר תורה קומט פון דער כוונה / חשיבות פון דעם שרייבער:
א יסוד’דיגער פרינציפ: די קדושה פון א ספר תורה (און כתבי הקודש בכלל) איז נישט אן „אמת’דיגע אינהערענטע קדושה” וואס ליגט אין דעם אביעקט אליין. זי קומט פון דער התייחסות – דער חשיבות וואס דער מענטש וואס שרייבט עס גיט עס. ווען דער שרייבער שרייבט מיט א באוואוסטזיין אז ער שרייבט תורת השם בקדושה – ווערט עס קדוש. ווען ער שרייבט עס „כשאר הדברים”, ווי סתם א חכמה צווישן אנדערע חכמות – „לא נתקדש השם”, דער שם ווערט נישט קדוש.
דאס איז א שטארקער חידוש: קדושה איז נישט אוטאמאטיש דורך דעם אקט פון שרייבן די אותיות, נאר דורך דער דעת און כוונה פון דעם שרייבער.
2) דער מין – וואס פאר א סארט מין?
א שווערע קשיא: טראדיציאנעל מיינט „מין” א מענטש וואס גלויבט יא אין תורה אבער האט א פאלשע פשט – ווי למשל „שתי רשויות”, אדער אנדערע כפירות וואס קומען פון דרשות פון פסוקים. די מינים אין חז”ל זענען מענטשן וואס ברענגען ראיות פון פסוקים פאר זייערע טעותים. אויב אזוי, פארוואס זאגט דער רמב”ם אז דער מין שרייבט „כשאר הדברים” – אז ער באהאנדלט עס ווי סתם א חכמה? דאס פאסט מער צו אן אפיקורס וואס גלויבט גארנישט, נישט צו א מין וואס האט א פארדרייטע אמונה!
מעגליכער ענטפער: דער רמב”ם האט דא אפשר אריינגעלייגט א נייע / ברייטערע דעפיניציע פון „מין” – נישט נאר איינער וואס האט א פאלשע תיאלאגיע, נאר אויך איינער וואס באהאנדלט די תורה אן דער געהעריגער חשיבות, אפילו אויב ער „גלויבט” אין איר אויף א סופערפישעלן אופן.
3) צוויי נפקא מינות ביי מין: (א) לא נתקדש, (ב) מצוה לשרוף:
– ערשטנס: „לא נתקדש השם” – דער שם האט קיין קדושה נישט באקומען, ממילא איז נישטא קיין איסור מחיקה.
– צווייטנס: „מצוה לשורפן כדי שלא להניח שם למינים ולא למעשיהם” – עס איז א פאזיטיווע מצוה צו פארברענען, כדי אויסצוראטן דעם שם פון מינות.
דער צווייטער טעם איז א ס
ניף פון דער מצוה פון אבוד עבודה זרה – אויסצומעקן דעם שם פון עבודה זרה און אירע כלים. דאס מאכט דעם שריפה נישט נאר א „היתר” (ווייל ס’איז נישט קדוש), נאר א חיוב (ווייל מען דארף אויסראטן מינות).
4) דער חילוק צווישן מין און גוי:
– מין – שורפין, ווייל (א) לא נתקדש, און (ב) מצוה לאבד שם המינים.
– גוי – יגנזו (באהאלטן אוועק), נישט שורפין. דער גוי האט נישט געשריבן לשם קדושה, אבער ס’איז נישטא דער צווייטן טעם פון „שלא להניח שם למינים”. ביי א גוי איז נישטא דער דין פון אויסראטן מינות – ער איז סתם נישט א בר-קדושה.
דער רמב”ם שטעלט „שבלו” (אלט געווארן / צעפאלן) און „שכתבן גוי” אין איין קאטעגאריע – ביידע ווערן גנוז. דאס משמע אז ביי א גוי איז אויך נישטא קיין פולע קדושה (ווי ביי „שבלו” וואס מען נוצט נישט מער), אבער מען טאר עס נישט פארברענען – נאר גונז זיין.
5) [Digression: שאלה וועגן דפוס (דרוקן) און מאשינען:]
א נפקא מינה לזמנינו: וואס איז דער דין פון א מאשין וואס דרוקט כתבי הקודש? ס’איז דא א מחלוקת (דער משנה ברורה ברענגט עס) צי דפוס (דרוקן) האט א קדושה ווי כתיבה ביד. אבער אפילו אויב דפוס האט א קדושה – א מאשין איז לכאורה ווי א גוי אדער נאך ערגער: „א מאשין איז אפילו נישט קיין גוי, הלוואי זאל א מאשין אנקומען צו דער דרגא פון א גוי.” דאס הייסט, א מאשין האט נישט קיין דעת און קיין כוונה כלל, ממילא לויט דעם יסוד אז קדושה קומט פון דער כוונה פון דעם שרייבער, וואלט א מאשין’ס פראדוקט נישט האבן קיין קדושה מצד כתיבה.
מקורות:
– משנה ברורה (מחלוקת צי דפוס האט קדושה ווי כתיבה)
—
הלכה י”א (אין רמב”ם’ס ציילונג: הלכה ט’): שמות האמורים בתנ”ך – קודש אדער חול?
רמב”ם’ס ווערטער:
דער רמב”ם ברענגט א רייע כללים וועגן שמות וואס שטייען אין תנ”ך, צי זיי מיינען דעם אייבערשטן (קודש) אדער א מענטש (חול):
– כל השמות האמורים באברהם – קודש, אפילו „אדנ-י” וואס ער רעדט צו די מלאכים.
– כל השמות האמורים בלוט – חול, חוץ „אל נא ה'” / „הנה נא מצא עבדך חן בעיניך” – דארט איז עס קודש.
– כל השמות האמורים בגבעת בנימין – קודש.
– כל השמות האמורים במיכה (פסל מיכה) – חול, אפילו שם הוי”ה וואס שטייט דארט.
– כל השמות האמורים בנבות – קודש.
– כל „שלמה” האמור בשיר השירים – קודש, והרי הוא כשאר הכינויים (= „מלך שהשלום שלו”), חוץ „אלף לך שלמה” – דארט מיינט מען שלמה המלך.
– כל „מלכיא” האמור בדניאל – חול, חוץ „אנת הוא מלכא מלך מלכיא” – דארט מיינט מען דעם אייבערשטן, והרי הוא כשאר הכינויים.
חידושים:
1) אברהם vs. לוט – פארוואס דער חילוק?
ביי אברהם, אפילו ווען ער רעדט צו די מלאכים און זאגט „אדנ-י אל נא תעבור”, איז עס קודש – ווייל אברהם האט אייביג „גערעדט כלפי שמיא”, ער האט אייביג געזען דעם אייבערשטן. ווי רש”י זאגט: „וירא אליו ה'” – אברהם בעט דעם אייבערשטן ער זאל נישט אוועקגיין. ביי לוט פארקערט – ער רעדט צו די מלאכים, און געווענליך מיינט ער נישט דעם אייבערשטן, חוץ פון ספעציפישע פסוקים.
2) גבעת בנימין – פארוואס קודש?
ביי פילגש בגבעה שטייט אז כלל ישראל האבן געפרעגט דעם אייבערשטן צי זיי זאלן ארויסגיין אין מלחמה, „ויאמר ה'”. עס זענען געווען תנאים וואס האבן גע’טענה’ט אז עס קען נישט זיין אז דאס איז געווען דער אייבערשטער ממש (ווייל די תשובה איז געווען פארפירעריש), אבער דער רמב”ם פסק’נט אז אלע שמות דארט זענען קודש.
3) פסל מיכה – חול, אפילו שם הוי”ה:
א חידוש: אפילו ווען ס’שטייט שם הוי”ה ביי מיכה, איז עס חול, ווייל מיכה האט געמאכט א פסל נישט פאר’ן אייבערשטן, נאר פאר עבודה זרה. דער קאנטעקסט באשטימט צי דער שם איז קודש אדער חול.
4) נבות – קודש, טראץ אחאב’ס קאנטעקסט:
ביי נבות שטייט „ברך אלקים ומלך” – אחאב איז געווען אן עובד עבודה זרה, מען וואלט געקענט מיינען אז ער מיינט נישט דעם אייבערשטן. אבער דער פשט איז אז דארט האט ער יא געמיינט דעם אייבערשטן, ממילא קודש.
5) שלמה אין שיר השירים – א כינוי אויפ’ן אייבערשטן:
דער רמב”ם נעמט אן דעם מדרש אז „שלמה” אין שיר השירים מיינט „מלך שהשלום שלו” – א כינוי אויפ’ן אייבערשטן. דאס איז נישט איינע פון די זיבן/אכט שמות, אבער „והרי הוא כשאר הכינויים” – עס האט דעם דין פון א כינוי (נישט מלקות אויף מחיקה, אבער אסור מדרבנן).
6) „מלך מלכיא” אין דניאל:
„מלך מלכיא” קען לכאורה אויך שטיין אויף נבוכדנצר אדער דעם מלך פרס, וואס האט זיך אזוי גערופן. אבער דער רמב”ם פסק’נט אז ביי „אנת הוא מלכא מלך מלכיא” מיינט מען דעם אייבערשטן.
מקורות:
– רש”י אויף „וירא אליו ה'” (בראשית יח) – אברהם רעדט צום אייבערשטן
– מדרש – „שלמה” אין שיר השירים = „מלך שהשלום שלו”
– ברייתות / דרשות פון חז”ל – די כללים וועגן קודש/חול ביי אברהם, לוט, גבעת בנימין, מיכה, נבות, שלמה, דניאל
—
כללדיגער יסוד – דער מהלך אין הגדרת האיסור: „התייחסות” צו קדושה
דער רמב”ם’ס מהלך אין דעם גאנצן פרק שטעלט אוועק א כללדיגע הגדרה פון דעם איסור פון מחיקה/השחתה פון קדושה:
> דער איסור איז מאבד זיין א זאך וואס מענטשן זענען מתייחס צו דעם מיט א קדושה – ס’איז א „דבר שנקרא שמו עליו”.
דאס מיינט:
– ס’איז נישט א „מעדזשיק” (מאגישע) זאך – נישט אז דער פאפיר אליין האט אן אינטרינזישע קדושה.
– דער איסור איז ווייל ס’איז א הייליגע זאך – מענטשן באציען זיך צו דעם מיט קדושה, און מען טאר נישט בידיים מאבד זיין אזא זאך.
– א מין איז נישט מתייחס צו דעם מיט קדושה – דעריבער איז ס’נישט נתקדש.
פראקטישע נפקא מינה: אויב ס’איז ארויסגעקומען פון דרוק צוואנציג צובראכענע ספרים און מען ווארפט זיי צוריק אין גארבעדזש – ס’האט זיך קיינמאל נישט געהאט קיין קדושה – ס’קען זיין אז דער יסוד פון דעם איסור איז נישט דא אין אזא פאל, ווייל קיינער האט זיך נישט מתייחס צו דעם מיט קדושה.
אבער – מען קען נישט פסק’ענען הלכה למעשה פון דעם – ס’איז בלויז א הגדרה/הקדמה, און פראקטיש דארף מען זיך מתייעץ זיין און מער וויסן וועגן וועלכע זאכן דארפן גניזה.
קשיא אויף דעם יסוד: וואס מיט א ביאור (פירוש) אויף תורה, וואס האט נישט קיין שם ה’ אין זיך? דער רמב”ם ברענגט דאך אז ביאורים איז אויך אסור למחוק. נאך מער: תורה שבעל פה – וואס האט דאך בכלל נישט קיין שמות – ווי קען זיין אז ביאורים אויף תורה שבעל פה זאלן האבן א קדושה? דאס בלייבט אן אפענע שאלה. (גמרא שבת, סוגיא פון „כל כתבי”, גייט אריין אין דער סוגיא.)
—
סיכום פון די הויפט-נקודות פון פרק ו’
1. שמות – ווער עס איז מאבד איינע פון די שמות הקדושים (די זיבן/אכט שמות) באקומט מלקות דאורייתא. כינויים – נישט קיין מלקות (אבער אסור מדרבנן, דין כתבי הקודש).
2. „אל” און „י-ה” – די צוויי אנהייבן פון שמות האבן דעם זעלבן דין ווי די שמות אליין (אינם נמחקים). אנדערע חלקי שמות (ווי ש-ד, צ-ב) – מעג מען אויסמעקן.
3. נטפל מלפניו – פרעפיקסן מעג מען אויסמעקן. נטפל מאחריו – סופיקסן טאר מען נישט (מכת מרדות).
4. כלי / מענטש – אויף א כלי אדער אויף א מענטש’ס גוף טאר מען אויך נישט מאבד זיין דעם שם. ביי א כלי – אפילו אינדירעקטע מחיקה דורך צושמעלצן איז אסור.
5. שם אויפ’ן גוף און טבילה – ווען א מענטש האט דעם שם אויף זיין גוף און ער דארף זיך טובל’ן, מעג ער גיין אין מקוה ווייל דאס אויסמעקן איז „בדרך אגב” (אינדירעקט) פאר א מצוה. אבער ער דארף באדעקן דעם שם – נישט ווייל מחיקה, נאר כדי שלא יעמוד לפני השם ערום. דאס באדעקן זאל נישט פעסט זיין, כדי נישט צו זיין א חציצה.
6. „לא תעשון כן” – דער איסור פון מאבד חלקים פון בית המקדש (שטיינער פון מזבח, עצי הקודש) קומט פון דעם לאו פון „לא תעשון כן לה’ אלקיכם” – נאר דרך השחתה (א חילוק פון שמות, וואו דער איסור גילט אפילו נישט דרך השחתה).
7. כתבי הקודש – אפילו אן דעם שם, האבן א קדושה מדרבנן (מכת מרדות), און מען באהאנדלט זיי אונטער דער קאטעגאריע פון „דברים שנקרא שמו עליהם”.
8. מין vs. גוי – א מין’ס כתיבה ווערט פארברענט (לא נתקדש + מצוה לאבד שם המינים). א גוי’ס כתיבה ווערט גנוז (נישט נתקדש, אבער נישטא דער דין פון אויסראטן).
9. שמות אין תנ”ך – דער רמב”ם ברענגט כללים פון חז”ל וועלכע שמות אין תנ”ך זענען קודש (מכוון צום אייבערשטן) און וועלכע חול (מכוון צו א מענטש), ביי אברהם, לוט, גבעת בנימין, מיכה, נבות, שלמה, דניאל.
תמלול מלא 📝
רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ו׳ – איסור מחיקת שמות הקודש
הקדמה: דער מקום פון פרק ו׳ אין הלכות יסודי התורה
Speaker 1: א גוטן, מיר גייען לערנען פרק שישי, דער זעקסטער פרק פון הלכות יסודי התורה.
איך וויל זאגן א משל ווי דער קאנטעקסט איז. מיר האבן געלערנט הלכות יסודי התורה הייסט יסודי התורה, אבער אין די ערשטע פיר פרקים און אויך די לעצטע דריי פרקים זענען ענינים פון עיקרי אמונה, און אויך די גאנצע וועלט וואס מיר האבן געלערנט אין די ערשטע פיר פרקים. נאכדעם איז דא צוויי פרקים אינמיטן, ה׳ און ו׳, וואס זענען ענינים פון מצוות. ה׳ האבן מיר שוין געלערנט אין די שיעור, די ענין פון קידוש השם און חילול השם, און יעצט גייען מיר לערנען נאך א זאך, וואס דאס איז די נושא פון לאבד דברים שנקרא שמו עליהם.
מיר קענען זען דא אין די מצוות, איך ברענג דא די מצוות:
– די ערשטע פינף מצוות – דאס איז די ערשטע פיר פרקים.
– נאכדעם „לקדש שמו ושלא לחלל שמו” – דאס איז דער פינפטער פרק.
– נאכדעם לערנען מיר ט׳ און י׳ – דאס איז די הלכות נבואה, פון די זיבעטע און די ניינטע און די ווייטערדיגע פרקים.
– „שלא לאבד דברים שנקרא שמו עליהם” – דאס איז נאך א מצוה וואס האט צו טון… מ׳זעט אז ס׳איז קאנעקטעד צו חילול השם, לחלל שמו, נאך אזוי… אבער דאס איז שוין ממש א הלכה, ממש א…
Speaker 2: אלע זענען הלכות, נאר דו מיינסט צו זאגן, ליידעת שיש שם אלוקה דארף מען לערנען טיפע ענינים פון וואס מיינט א באשעפער און אזוי ווייטער. אבער שפעטער וועט זיין וואס טייטש נבואה, נבואה איז דאך א פלא׳דיגע זאך, וויאזוי דער אייבערשטער רעדט צו מענטשן. די זענען מער פשוט טעכנישע זאכן, נישט אויסמעקן שמות הקודש – ס׳איז מער דברים שבמעשה, הלכה למעשה פון טון זאכן מיט די גוף ממש.
Speaker 1: יא, אמת. איך מיין אויך אז די הלכות אין דעם סענס, ווי דו זאגסט, ס׳איז דא עיקרים אין דעם סענס פון די שרשים, און נאכדעם פון דעם קומט ארויס די מעשים. און דא איז דאס שוין לכאורה מעשים וואס קומט ארויס. אבער מ׳קען זאגן אז ס׳איז די מעשים וואס האבן צו טון מיט די שרשים, ווייל די שמירה למשל אויף שמירת קדושת השם איז כאילו די מעשה וואס איז מקביל, וואס שטימט – ס׳איז קעגן די נושא פון די עצם מציאות השם, רייט? מציאות השם, דער אייבערשטער איז הייליג, ממילא אויך פירט מען זיך מיט זיינע נעמען הייליג, ממילא אויך איז מען מקדש שמו וכו׳.
סאו מ׳קען זאגן אזוי ווי דאס איז… איינער צו פרעגן וואס איז די ערגסטע זאך וואס א איד קען טון – איך ווייס נישט, אבער איינע פון די ערגסטע זאכן איז אויסצומעקן השם. וואס איז כאילו במעשה, דו גלייבסט אין אייבערשטן, נישט ממש, אבער דו קענסט זאגן אז אויסמעקן דעם אייבערשטן איז משפיע זיין אז מען זאל האבן א שוואכערע אמונה אויך, כאילו. ווייל עיקר אין די ענינים איז דאך בעיקר טאקע דברים שבלב, אבער ס׳איז דא א חלק א מעשה.
—
הלכה א׳: כל המאבד שם מן השמות הקדושים – לוקה מן התורה
Speaker 1: זאגט דער רמב”ם אזוי: כל המאבד שם מן השמות הקדושים הטהורים שנקרא בהן הקב”ה – לוקה מן התורה. ער קריגט מלקות מן התורה.
זאגט דער רמב”ם ווי דער פסוק שטייט: שנאמר בעבודה זרה, „ואבדתם את שמם מן המקום ההוא”. ס׳איז דא איינע פון די מצוות עשה וואס דער רמב”ם האט אויסגערעכנט, אז ווען אידן קומען אן אין ארץ ישראל אדער אין א שטאט וואו זיי האבן א כח, זאלן זיי מאבד זיין די שמות פון עבודה זרה מן המקום ההוא. „שמם”, זאגט ער, ס׳שטייט דארט נישט „שם” נאר „שמם” – אז די שם של עבודה זרה, אפשר די כבוד פון די עבודה זרה, זאל מען מאבד זיין.
און נאכדעם שטייט א לאו, אז צו די אייבערשטער: „לא תעשון כן לה׳ אלקיכם.” צו די אייבערשטער טאר מען קיינמאל נישט מאבד זיין שמו יתברך. ס׳איז א לאו אז מען טאר נישט אויסמעקן די אייבערשטנ׳ס נאמען.
דיסקוסיע: פשט פון פסוק לעומת דרשה
Speaker 1: ס׳איז אינטערעסאנט. ס׳איז, געדענק איך, אז דאס איז נישט די פשוט׳ע פשט פון יענעם פסוק, ווייל די פסוק גייט ווייטער צו זאגן אז מען זאל נישט מאכן קיין שחיטת חוץ. „לא תעשון כן” מיינט, אזוי ווי זיי לערנען – די רש”י דארט אין די חומש – אז מ׳זאל נישט טון אזוי ווי זיי טוען. זיי זענען מקריב איבעראל, זיי האבן „שמם”. „שמם” פשוט פשט מיינט אזוי ווי במות, במות שנקרא שמו עליו, זאגט ער. ס׳איז די פלעצער וואס ער איז מיוחד שמו, ווייל די עובדי עבודה זרה גלייבן אז דארט ליגט די שם עבודה זרה. זאלסטו נישט טון אזוי, זאלסט נישט מאכן קיין מזבחות איבעראל, נאר „אל המקום אשר יבחר”.
אבער אומגעקוקט אויף דעם, איז דאך דא א דרש. ס׳איז די ספר המצוות וואס דער רמב”ם האט עס געמאכט אונטער א מצוה. ס׳איז א דרש, די גמרא זאגט דאס. ס׳איז א דרש וואס לערנט אז „לא תעשון כן” – זאלסטו נישט מאבד זיין די שם השם אויכעט נישט.
ס׳מאכט סענס, אז עבודה זרה זאל מען מאבד זיין, די אייבערשטער זאל מען נישט מאבד זיין. ס׳מאכט אסאך סענס, ווייל „לא תשא את שם ה׳ אלקיך לשוא” איז פשטות ארויסזאגן, איז כאילו בפה מבזה זיין די אייבערשטנ׳ס נאמען, און דאס איז אזוי ווי בכתב אדער במעשה. ס׳איז זייער ענליך צו „לא תשא את שם ה׳ אלקיך לשוא”.
Speaker 2: ס׳איז נישט אומווייניגסטנס א זאך אזוי ווי א היקש, אזוי ווי עקזעקטלי וואס מ׳טוט צו עבודה זרה זאל מען נישט טון צו די אייבערשטער.
Speaker 1: יא.
—
הלכה ב׳: שבעה שמות – וועלכע נעמען זענען אסור אויסצומעקן
Speaker 1: אקעי. זאגט דער רמב”ם אזוי, וועלכע נאמען פון אייבערשטן איז די איסור פון מאבד זיין? זאגט דער רמב”ם אזוי: שבעה שמות הן. ס׳איז דא זיבן נעמען פאר׳ן אייבערשטן.
סאו דא הייבט מען שוין ממש אן רעדן פון שמות, ליטעראלי נעמען וואס ס׳שטייט אויף א פעיפער אדער אויף א פסוק. דאס הייסט, וואס דער רמב”ם האט געזאגט אין די מצוה „לאבד דברים שנקרא שמו עליו”, קען זיין אמת׳דיג מער כלליות׳דיג. אזוי ווי די גמרא זאגט, נוטעץ אבן מן המזבח – זיינע צוברעכט די בית המקדש, אפשר איז ער אויך עובר, ווייל ער האט אויך געטון עקזעקטלי וואס מ׳טוט פאר עבודה זרה. אבער דא גייט אונז דער רמב”ם מער אין די הלכה פון… קען זיין יענץ איז אויך די הלכה, אבער דא גייט מען אריין מער אין די הלכה וואס איז עקזעקטלי אויסמעקן א נאמען.
חידוש: „שנקרא בהם” – וואס מיינט א „נאמען” פאר׳ן אייבערשטן?
Speaker 1: איך מיין אז דער רמב”ם האט אונז אביסל מודיע געווען שוין, „שנקרא בהם הקדוש ברוך הוא” – איך שטעל זיך פאר אז דער אייבערשטער האט נישט א נאמען אין די זעלבע סענס ווי א מענטש האט א נאמען. ווייל פריער ווען דער רמב”ם האט געוואלט אנהייבן רעדן וועגן דעם אייבערשטן, האט ער אים נישט געטראפן מער ווי צו זאגן „הנמצא ראשון”, דער אייבערשטער וואס עקזיסטירט. סאו „שנקרא בהם” – ס׳איז אלעס וועגן וויאזוי אונז זענען זיך מתייחס צו דעם אייבערשטן. אבער הואיל ודאס איז אונזער וועג פון זיך מתייחס זיין צו דעם אייבערשטן, דארף מען דאס שטארק מכבד זיין.
די זיבן שמות
Speaker 1: שבעה שמות הן: השם שנכתב י-ה-ו-ה – דאס איז דער ערשטער נאמען – והוא, זאגט דער רמב”ם, דאס ווערט אנגערופן השם המפורש. אפשר קען מען זאגן אז דאס איז דער הויפט נאמען פון אייבערשטן, אדער דער שם המפורש, דאס זאגט די מערסטע איבער׳ן אייבערשטן.
או הנכתב א-ד-נ-י – ווען מ׳שרייבט עס, שרייבט מען דאך א-ד-נ-י, דאס רעדט מען אויך נישט ארויס, זאגט מען דאך אדנות. אבער ווען מ׳זאגט די שם, זאגט מען די א-ד-נ-י.
דארטן פאר משה רבינו האט זיך דער אייבערשטער אנטפלעקט מיט די נאמען א-ה-י-ה, די נאמען ש-ד-י, און די נאמען צ-ב-א-ו-ת.
דיסקוסיע: זיבן אדער אכט שמות?
Speaker 1: דער רמב”ם זאגט אז ס׳איז דא זיבן, אויב מ׳ציילט זעט מען אז ס׳איז דא אכט. מוז מען זאגן אז אדער ער מיינט צו זאגן אז ער מיינט צו רעכענען הוי”ה און אדנ”י אויף איינס, ווייל מיט דעם רופט מען עס, אדער אפשר א-ל און אלו”ה איז די זעלבע.
Speaker 2: האט ער לכאורה געזאגט דאס זעלבע, וואס מ׳זאגט א׳ ו׳ און מ׳שרייבט א׳ ד׳.
Speaker 1: רייט, אבער יעצט רעדט ער פון אויסמעקן א געשריבענע, רייט, סאו עס איז יא עקסטער.
Speaker 2: סאו עס איז א… ניין, ניין, א׳ ו׳ און א׳ ד׳, עס איז א קאמבינעישאן פון איין סארט נאמען, יא? עס האט א קשר די צוויי.
Speaker 1: קען זיין. יא.
דיסקוסיע: פארוואס פעלט י-ה (שם בן ב׳)?
Speaker 2: איינס וואס ער רעכנט דא אויך וואס ער רעכנט נישט, למשל י”ה. וואס איז מיט יענע?
Speaker 1: י׳ ה׳? ער גייט עס זאגן, ער גייט עס זאגן.
Speaker 2: איז א קיצור פון י׳ ק׳ ו׳ ק׳?
Speaker 1: ער גייט עס זאגן בפירוש אין הלכה ד׳, דאס איז א שם בפני עצמו. סאו פארוואס רעכנט ער עס נישט דא? צורך עיון.
דיסקוסיע: צבאות אלס שם – א קשיא
Speaker 1: איינס וואס איז אינטערעסאנט – דאס איז אלע זאכן וואס שטייט אין די גמרא – איך בין מסכים מיט אלע פון זיי חוץ פון צבאות. איך פארשטיי נישט אז צבאות איז א שם, ווייל מ׳זעט נישט אין תנ”ך… סתם צבאות, רייט? געווענליך שטייט השם צבאות. נישט געווענליך – אלעמאל. ס׳איז דא קיין איינמאל אין גאנץ תנ”ך וואס שטייט צבאות אליינס אז ס׳מיינט דער אייבערשטער. אלעמאל שטייט השם צבאות.
ס׳איז דא אסאך מאל צבאות – די אידן ווערן אנגערופן צבאות. יא, צבאות השם מארץ מצרים. דעמאלט איז עס זיכער נישט קיין שם.
Speaker 2: ווייל השם צבאות איז דער אייבערשטער, און צבאות השם איז די אידן.
Speaker 1: עקזעקטלי. סאו, זייער גוט. אבער דעמאלט איז עס זיכער נישט קיין שם.
Speaker 2: אזויווי שם אדנ”י אויך קען זיין חול, דאס איז נישט קיין פראבלעם. אפילו אלהי”ם קען זיין חול. ס׳איז נישט די פוינט.
Speaker 1: אבער איך זאג אז אפילו לגבי דער אייבערשטער שטייט עס קיינמאל נישט. ס׳איז געבויט אויף א ברייתא אין מסכת שבועות וואס שטייט אזוי צווישן די תנאים. איך פארשטיי עס נישט. איך זאג נאר אז אויב איינער קען מיר מסביר זיין וויאזוי ס׳קען זיין.
ס׳קען זיין אז ווען מ׳שרייבט עס צוזאמען מיט השם, דעמאלט די ביידע ווערטער ווערן די חלק פון די שם. אבער דו ביסט מחייב צוויי מלקיות אויף די ווארט צבאות אליין. פארוואס אזוי? איך וויל נאר פארשטיין.
Speaker 2: ס׳שטייט בפירוש אז ס׳איז א שם אליינס, און די מקובלים למשל רעכענען אלעמאל שמות, שרייבן זיי צבאות אליין.
Speaker 1: באט ס׳זעט מיר אויס זייער פאני. צבאות מיינט דאך מיליטערן, נישט? אלעס איז דאך… דער אייבערשטער איז דער וואס פירט די צבאות שמים, די צבאות ארץ, וכדומה. איך פארשטיי נישט פונקטליך וויאזוי ס׳איז א כינוי.
Speaker 2: אויב וואלסטו געזען אז ס׳איז דערמאנט פון דער אייבערשטער, וואלט עס געווען אזויווי די כינויים וואס דער רמב”ם רעכנט שפעטער אויס. אבער דא זאגט ער אז ס׳איז יא ממש א שם.
Speaker 1: ס׳מוז זיין, ווייל אויב נישט איז נישט די הלכה.
Speaker 2: עקזעקטלי. ס׳מוז זיין, ווייל אויב נישט איז נישט די הלכה.
Speaker 1: א פלא. עס זעט טאקע נישט אויס אז די מפרשים אויפ׳ן פלאץ זאלן עס עפעס מסביר זיין. זיי ברענגען אז ס׳שטייט אזוי אין א ברייתא – דער כסף משנה, אלע ברענגען אז ס׳שטייט אזוי אין די ברייתא. אבער קען זיין די ברייתא מיינט אויך אזוי ווי איך זאג, אז ווען ס׳שטייט… נישט קלאר, נישט קלאר צו מיר.
אפילו אות אחת – לוקה
Speaker 1: אקעי. כל המוחק אפילו אות אחת משבעה שמות אלו – הרי זה לוקה. איינער וואס מעקט ארויס אפילו איין אות פון די שבעה שמות איז אויך לוקה.
דאס איז אינטערעסאנט – נישט פשט אז ער מעקט אויס די גאנצע ווארט, אפילו אז ס׳שטייט י-ה-ו-ה און דו מעקסט אויס די ה׳, ביסטו אויך לוקה.
Speaker 2: ס׳מאכט סענס, ווייל דעמאלטס פארלירט די ווארט די מינינג דערפון, האסטו אויך אויסגעמעקט די נאמען.
Speaker 1: אפשר נישט, לאמיר זאגן אז ס׳קען נאך אלץ האבן א מינינג, איך ווייס נישט. איך מיין אז די ווארט… ס׳זעט אויס אז… דאס איז דאך די גאנצע חילוק פון שמות וואס זענען שמות און די כינויים וואס מ׳גייט זען. ס׳מוז זיין אז אין די שמות ליגט א קדושה בגופה, און נאכדעם וואס ס׳איז דא א שם…
חילוק צווישן שם הוי”ה און אנדערע שמות
Speaker 1: ס׳איז אינטערעסאנט אז ס׳איז דא א גרויסע חילוק צווישן י-ה-ו-ה און די אנדערע שמות לגבי אנדערע זאכן, אבער נישט לגבי הלכות, זעט דא אויס. נישט לגבי מחיקת השם.
Speaker 2: מ׳זאגט שארות, ס׳איז דאך א חילוק מיט די שארות זאגן. לא כמי שאני נכתב – יענע הלכה, אז מ׳זאגט שארות. מ׳זאגט אויך אז ס׳איז עפעס מער שם העצם, כלומר י-ה-ו-ה זאגט עפעס מער איבער׳ן אייבערשטן ווי די אנדערע זאכן.
שם המפורש – מחלוקת ראשונים
Speaker 1: און דער רמב”ם האט נישט פארגעסן צו זאגן וויאזוי השם המפורש – דאס איז השם המפורש, ס׳איז א לשון חכמים. און דרך אגב, ס׳איז דא א מחלוקת וועגן דעם, דער מהרש”ל האלט נישט אזוי. דער רמב”ם נעמט אן אז ווען ס׳שטייט אין אגדתא למשל אין מסכתא „השם המפורש”, מיינט עס שם י-ה-ו-ה ככתבו. ס׳איז נישט מוסכם אויף אלע ראשונים דאס.
Speaker 2: וואס זאגט רש”י? וואס מיינט שם בן ד׳?
Speaker 1: אה, אה.
—
הלכה ב׳ (המשך): ניטפל לשם מלפניו – מותר למחוק
Speaker 1: אקעי, זאגט דער רמב”ם ווייטער: כל הניטפל לשם מלפניו – א ווארט וואס אין דעם שטייט די שם השם, אבער ס׳איז נאך דא אותיות פארדעם, למשל ס׳שטייט „להשם”, אדער יא – כל הניטפל לשם מלפניו, מותר למחקו. כגון למ”ד מלה׳ ובי”ת מבאלהים וכיוצא בהן.
ס׳טייטש, זאלסטו נישט מיינען אז אזוי ווי איך האב געזאגט אז אפילו אן אות פון דעם אייבערשטנ׳ס נאמען באקומט מען מלקות אויב מ׳איז עס מוחק, אבער ס׳שטייט „באלקים” – באקומט אויך די אל”ף גילוי, ווייל ס׳איז סמוך ונראה, ס׳איז איין ווארט.
שם המפורש – שיטת הרמב”ם
דער רמב”ם לערנט אז ווען עס שטייט אז דער כהן גדול האט מזכיר געווען השם המפורש, מיינט עס שם י-ה-ו-ה ככתבו. ס’איז נישט מסכים מיט אלע ראשונים אין דעם.
Speaker 2: וואס זאגט דער רא”ש? וואס מיינט שם בן מ”ב?
Speaker 1: אקעי.
—
הלכה ג’ – נטפל לשם מלפניו ומאחריו
דין נטפל מלפניו – מותר למחקו
זאגט דער רמב”ם ווייטער: “כל הנטפל לשם מלפניו” – א ווארט וואס אין דעם שטייט די שם ה’, אבער ס’איז נאך דא אן אות פאר דעם, למשל ס’שטייט “להשם” אדער… יא – “כל הנטפל לשם מלפניו מותר למחקו, כגון למ”ד מלהשם, ובי”ת מבאלהים, וכיוצא בהם.”
ס’איז דאך דאס וואס דו האסט געמיינט, אז אזויווי איך האב געזאגט אז אפילו אן אות פון די אייבערשטנ’ס נאמען באקומט א קדושה, האסטו געמיינט אז ווען ס’שטייט “באלהים” באקומט אויך די בי”ת קדושה, ווייל ס’איז צמוד וניכר אז ס’איז איין ווארט, א חלק פון די זעלבע ווארט. אבער ס’איז דעמאלט נישט אינם קדושת השם. דאס האט לכאורה צו טון מיט וואס איך האב געזאגט, אז ס’איז מער אזויווי די עצם שם באקומט א קדושה. דאס אז ס’איז פארט פון די ווארט – אבער באלד וועלן מיר זען אז דא, יא, די מאחריו איז אסור.
דין נטפל מאחריו – אינם נמחקים
“וכל הנטפל להשם מאחריו, כגון כ”ף של אלהיך” – ס’איז דאך נאכדעם וואס ס’שטייט די אייבערשטנ’ס נאמען, ביי די ענד שטייט אן אות – “אדער כ”ם של אלהיכם, וכיוצא בהם, אינם נמחקים.” דאס טאר מען שוין נישט אויסמעקן.
מלפניו, ס’איז אינטערעסאנט, מעג מען יא, אבער דאס וואס שטייט נאך די שם, דאס טאר מען נישט אויסמעקן.
טעם החילוק – השם מקדשם
“ולמה? שהרי אותיות של השם, השם מקדשם.” ווייל ס’איז שוין נאכדעם – ווען דו קומסט אן צו די ווארט “אלהיכם”, האלטסטו שוין נאכ’ן אויסליינען די גאנצע ווארט פון די אייבערשטנ’ס נאמען, און “אלהי” קומט שוין, די כ”ם כאפט זיך שוין מיט מיט די קדושה, אדער עפעס אזוי. “ולמה? שהרי אותיות של השם, השם מקדשם” – די שם וואס שטייט פאר דעם איז דאס מקדש.
ס’איז דא א מחלוקת אין די תנאים וועגן דעם, ברענגט די כסף משנה, אזוי פסק’נט דער רמב”ם.
דיון: פארגלייך צו “צבאות” – אינהאלטלעכע סברא
איך האב געטראכט אז אפשר איז דאס ענליך אזויווי צבאות. יעצט פארשטייט מען, טראכט אריין, כאילו, לאמיר טראכטן פון די משמעות. איך טראכט אז די שם איז קדוש מיט סאונד אזויווי עס איז שוין דא א שם מקודש.
וואס מיינט עס? איך קען טראכטן א פשוט’ע זאך – כאילו אזויווי “גאט”, אקעי, אזויווי נישט “גאט” אבער “דיין גאט” – אלהיך, אלהיכם, אלהינו, “אונזער גאט.” דער “אונזער” איז אויך געטליך. מאכט סענס?
Speaker 2: אז דו זאגסט “אלהינו”, צו וועם איז דער אלוקים זיך מתייחס?
Speaker 1: זייער גוט. סאו דער אלוקים איז, אין די אלוקים איז דער אלוקים מער אזוי א… נישט אזוי. איך זאג אזוי: עס זאגט נישט עפעס וועגן גאט. “אלהינו” זאגט נישט עפעס וועגן גאט. “אלהיך” זאגט נישט עפעס וועגן גאט. אזויווי “אלהי צבאות”, “השם צבאות” – יעצט פארשטייסטו עס? אפשר צבאות איז נאר א בחינה’ס נטפל לשם אחרון, אין די רבנים.
קשיא: חנון ורחום לעומת צבאות
Speaker 2: וואס פרעגסטו כאטש, אויב עס שטייט “השם חנון”? יא, פארוואס זאל עס זיין אזויפיל אנדערש ווי “השם צבאות”?
Speaker 1: מ’דארף וויסן די חילוק צווישן צבאות – אז צבאות איז גארנישט מער א…
Speaker 2: זייער גוט, ער זאגט טאקע די ברייתא אז צבאות איז אנדערש. מ’דארף פארשטיין פארוואס, עפעס א חילוק איז דא. איך פארשטיי דיך.
דין מכת מרדות – נטפל מאחריו
זאגט אבער דער רמב”ם, ואף על פי כן, דא האלטן מיר – ואף על פי כן שנתקדשו ואסור למחקן, די נטפל לשם אחרון. דער רמב”ם האט געזאגט אז למשל די כ”ף מ”ם פון “אלהיכם” טאר מען נישט אויסמעקן. “המוחק כל אותיות הנטפלות, הרי זה עבר” – ער האט טאקע געטון אן עבירה – “אבל אינו לוקה” – ער באקומט נישט קיין מלקות – “אלא מכין אותו מכת מרדות.” דו זעסט אז עס איז אן איסור דרבנן.
הערה: מכת מרדות ביים רמב”ם – א שטארקע כלל
זייער גוט, אזוי סאונדט עס. דער כלל איז, מיר זעען, מיר האבן יעצט די ערשטע מאל מכת מרדות. דער רמב”ם ברענגט זייער אסאך מאל ווען מ’באקומט מכת מרדות – עס איז געווענליך ווען מ’איז עובר אויף אן איסור דרבנן. אלעמאל.
סאו איז דער רמב”ם… דאס איז טאקע די ערשטע מאל, איך ווייס נישט ווען קיין דרבנן. יא, דער רמב”ם האט געברענגט אזא כלל… דאס הייסט, עס שטייט אזוי אין די משנה, אבער דער רמב”ם איז אפלייד זייער קאנסיסטענטלי, אז ווען עס איז דא אן איסור דרבנן, שטראפט מען לוקה מכת מרדות.
Speaker 2: ווען עס איז דא מכת מרדות, איז דא מכת מרדות.
Speaker 1: יא.
Speaker 2: נישט אזוי קלאר.
Speaker 1: דער רמב”ם האט עס אזוי פארשטאנען. אין די גמרא זעט מען אפאר מאל אז עס שטייט אזא מלקות, פרעגט די גמרא: איז דאס דען נישט מלקות? ענטפערט ער אז עס איז מכת מרדות. דער רמב”ם האט געמאכט פון דעם ממש א שטארקע כלל, אז כמעט יעדע מאל שרייבט ער “לוקה מכת מרדות.”
Speaker 2: עס איז נישט קלאר אז עס קען זיין א מכת מרדות אזוי ווי דער בית דין וויל. עס איז נישט קלאר אז עס איז דא אזא דין אזויווי מלקות.
Speaker 1: עס איז דא א זאך וואס די רמב”ם זאגט אויך, אבער עס איז נישט קלאר אז עס איז אזא קאנסיסטענט אזויווי הלכות מלקות, אזויווי דער רמב”ם מאכט עס.
—
הלכה ד’ – הכותב מקצת שם
א-ל מאלהים, י-ה מהוי”ה – אינו נמחק
סעיף ד’. זאגט דער רמב”ם: “הכותב אל”ף למ”ד מאלהים” – איינער האט געשריבן, ער האט נישט ארויסגעשריבן די גאנצע שם אלוקים, נאר ער האט געשריבן אל”ף למ”ד – “או יו”ד ה”א משם הוי”ה – אינו נמחק” – טאר מען עס אויך נישט אויסמעקן, ווייל עס איז א חלק פון די שמות וואס מען טאר נישט אויסמעקן.
“ואין צריך לומר י”ה שהוא שם בפני עצמו” – י-ה איז אליין א שם, דאס טאר מען זיכער נישט – נישט נאר ווייל עס איז די ערשטע צוויי אותיות פון השם, נאר ווייל עס איז אליין א שם. “שהרי מקצת שם המפורש הוא” – עס איז מקצת שם המפורש.
קשיא: פארוואס האט דער רמב”ם נישט אויסגערעכנט י-ה צווישן די שבעה שמות?
עס איז זייער אינטערעסאנט – פארוואס האט דער רמב”ם נישט אויסגערעכנט דא ביי י-ה צווישן די שמות? פארוואס האט דער רמב”ם נישט אויסגערעכנט י-ה פריער ווען ער האט אויסגערעכנט די שמות?
Speaker 2: גוט קוועסטשן, הא?
Speaker 1: איך מיין, די כסף משנה שטעלט זיך דערויף, ניין? אז די קדושה פון י-ה קומט פון דעם ווייל עס איז די התחלה פון י-ה-ו-ה כו’.
Speaker 2: עס שטייט נישט אין די תורה?
Speaker 1: זייער פאני.
דער ראב”ד’ס השגה
קודם כל, דער ראב”ד איז מחולק אויף די גאנצע הלכה, ער זאגט אז עס איז נישט אמת. ניין, דער ראב”ד זאגט א חילוק צווישן א-ל און י-ה ווערסעס דאס וואס דו גייסט שוין זאגן: “אבל הכותב ש’ ד’ משם ש-ד-י, צ’ ב’ משם צבאות – הרי אלו נמחקין” – ווייל ס’האט נישט קיין מינינג. דו הערסט וואס איך זאג? ש-ד אליין האט נישט קיין מינינג, און צ-ב האט נישט קיין מינינג.
דיון: צו איז דא א מחלוקת צווישן רמב”ם און ראב”ד?
Speaker 2: איך פארשטיי נישט, דער ראב”ד זאגט דאס זעלבע ווי דער רמב”ם. דער ראב”ד זאגט דאך די זעלבע זאך.
Speaker 1: ס’קען זיין אז דער ראב”ד זאגט אז די סיבה פארוואס א-ל און י-ה איז אסור איז ווייל ס’האט אליין א מינינג, ווייל ס’איז אליין אן אות. נישט נאר ווייל ס’איז די אנהייב. פארשטייסט?
דער רמב”ם מאכט אפשר אן אינטערעסאנטע חילוק – ער זאגט די אנהייב פון י-ה אדער א-ל… יא, אבער דער רמב”ם זאגט אפשר אן אינטערעסאנטע וועג: ער זאגט אז די ערשטע צוויי אותיות פון די צוויי שמות איז אן איסור, אבער די ערשטע צוויי אותיות פון די אנדערע נישט. אבער ס’איז נישט די ווארט וועגן די שמות – די ווארט איז וועגן י-ה אליין אדער א-ל אליין איז א שם. דאס איז וואס דער ראב”ד זאגט.
נישט קלאר. איז דא א מחלוקת וועגן דעם, וואס איז די פשט – צו דער ראב”ד האט בכלל מחולק געווען, אפשר האט ער געהאט א ראנג גירסא. נישט קלאר.
יסוד: כוונה ביים שרייבן טוט נישט
יא. על כל פנים, די הלכה וואס דער רמב”ם זאגט – אז א-ל און י-ה האבן אליין א קדושה, זיי האבן אליין א מינינג, ממילא זענען זיי אויך אזוי ווי א שם. אבער מה שאין כן די ערשטע צוויי אותיות פון אנדערע שמות וואס ס’האט נישט קיין אייגענע מינינג, איז יא, הרי אלו נמחקין.
אזוי גוט. דאס איז די הלכה, דאס איז קלאר, יעדער איינער איז מודה צו די הלכה, הרי ס’איז נישט קיין מחלוקת. ס’איז נאר אן אינטערעסאנטע הלכה.
וואס איז די פשט? פארוואס איינס נמחק? ווייל ס’האט שוין א שם. דאס וואס דו האסט געהאט א כוונה צו שרייבן די שם, דאס טוט נישט גארנישט. א איד האט אנגעהויבן שרייבן א צ-ב, ער האט געמיינט צו שרייבן צבאות, ער האט געהאט א כוונה פון קדושת השם – טוישט נישט גארנישט.
אבער ס’איז אינטערעסאנט, ווייל די חשיבות פון א-ל אדער י-ה איז נישט ווייל ער האט אנגעהויבן שרייבן די שם, נאר ווייל א-ל אליין אדער י-ה אליין איז א שם.
פארוואס רעכנט דער רמב”ם י-ה נישט צווישן די שבעה שמות?
סאו פארוואס רעכנט עס דער רמב”ם אויס צווישן די שבעה שמות? ס’איז עפעס אינטערעסאנט. ווייל זייער חשיבות קומט נישט ווייל ס’איז די ערשטע צוויי אותיות פון א שם. זעט אויס אז נישט.
Speaker 2: איי יא, איי ער רעכנט עס טאקע, ווייל היינו הך.
Speaker 1: עס זעט אויס אז דער רמב”ם האט פארשטאנען סאמהאו אז י-ה איז נאר הייליג ווען מען האט דאס געשריבן בתור אנהייב פון שרייבן הוי”ה.
Speaker 2: כלל כ’. עס שטייט יא אין תורה, נישט נאר תורה – אין תהלים. “י-ה דלקית י-ה”, שטייט יא. “י-ה דלקית י-ה” למשל.
Speaker 1: דאס איז בעצם א כינוי פאר א קיצור פון די שם הוי”ה. אזוי איז דער רמב”ם.
י-ה – שם הוי”ה vs. כינוי
עס איז אינטערעסאנט, ווייל די שם הוי”ה זאגט מען נישט כלל, און דעם שם זאגט מען עס נישט, קיין שום פראבלעם צו זאגן. עס זעט אויס אז עס איז סאמהאו א כינוי.
די חז”ל זאגן דאך “כי יד על כס י-ה” – דאס קען זיין אז דאס אליין מיינט אז עס איז מפריד די י-ה פון די ו-ה. אין השם שלם. י-ה איז די האלבע פון י-ה-ו-ה. עס איז נישט ממש השם לעצמו.
Speaker 2: און א-ל איז אויך א האלבע פון אלוקים?
Speaker 1: וואס? א-ל איז נישט האלבע פון אלוקים אבער…
Speaker 2: א-ל שטייט אפילו “א-ל אלוקים”? עס שטייט אסאך מאל.
Speaker 1: איך… איך ווייס נישט שוין, איך אפילו אסאך מאל, אבער עס שטייט יא? ס’קען שטיין. עס קען, אפילו עס קען אויך זיין יא השם. עס שטייט אויך “כי ב-י-ה ה’ צור עולמים” – ס’איז י-ה הוי”ה. זעט מען יא אז עס איז…
סיכום: דריי סארטן שמות דאורייתא
אקעי, אבער עד כאן איז שמות. רייט, ווייטער. וואס דאס איז – וועלכע זענען די שמות? מ’קען דארפן מסביר זיין בקיצור אייזא הנה שמות:
– שמות – דאס איז די שמות וואס מען טאר נישט אויסמעקן. ס’איז דא זיבן.
– נטפל מאחריו – ס’איז דא אלע אחריו.
– א-ל, י-ה – ס’איז דא נאך אכטע, יא.
ס’איז די דריי סארט שמות דאורייתא.
—
הלכה ה’ – כינויים
כינויים – מותר למחקן
אבער עס איז דא אנדערע סארט שמות, וואס הייסן כינויים. נישט שמות, נאר כינויים.
“כינויים – שמשבחים בהם את הקב”ה, כגון חנון ורחום” – אדער “הגדול הגבור והנורא” – אדער “הנאמן, קנא וחזק” – שטייט אויף דעם אייבערשטער “א-ל קנא” – “וכיוצא בהם – הרי הן כשאר דברי הקודש” – זענען הייליגע ווערטער, זענען ווערטער וואס מען איז מכוון אויף דעם אייבערשטער – אבער מכל מקום זענען זיי נישט קיין שמות.
פארוואס זענען כינויים נישט שמות?
סייגא. די סיבה איז פשוט, ווייל די אלע זאכן זענען כינויים – וועגן דעם מען קען אפילו מעג זאגן אויף א מענטשן אז ער איז א רחום, מ’גייט במידותיו של הקב”ה אז ער איז א רחום. ס’איז סך הכל א שבח, א כינוי. מ’קען זאגן אויף א מענטש אז ער איז א רחום.
Speaker 2: א שטארקער אדער עפעס אזוי. מיט די ה’ און די ו’ און די ג’ פאר אים.
Speaker 1: אקעי, די ווארט איז אבער: ס’איז נישט א שם וואס מ’רופט דעם אייבערשטן וואס איז שייך אויף דעם אייבערשטן.
הערה: מורה נבוכים – אלע שמות חוץ פון שם המפורש זענען פעולות
אזוי לערנט דער רמב”ם. און הגם – ווארט, איך וועל נאך אביסל מפרש זיין – הגם אז אמת’דיג, דער רמב”ם האט דא דערמאנט די נושא פון שם המפורש, אמת’דיג, למשל אין מורה נבוכים איז דער רמב”ם מסביר אז אמת’דיג אלע שמות חוץ פון די שם המפורש זענען פעולות.
יסוד פון מורה נבוכים: אלע שמות חוץ פון שם המפורש זענען „פעולות”
ס’איז בסך הכל א שבח, א כינוי. איך קען אויך זאגן אויף א מענטש אז ער איז א עין, אויב מ’וויל. ס’מיינט א שטארקער, אדער עפעס אזוי. מיט די עינים ווערן אנגערופן אויף אים.
אקעי, די ווארט איז אבער אז ס’איז נישט א שם וואס מ’רופט דעם אייבערשטן, נאר ס’איז א שבח אויף דעם אייבערשטן. אזוי לערנט דער רמב”ם.
און אגב, מ’דארף דא מפרש זיין, אז אמת’דיג, און דער רמב”ם האט דא דערמאנט די נושא פון שם המפורש — אמת’דיג, אין מורה נבוכים איז דער רמב”ם מסביר אז אמת’דיג אלע שמות, חוץ פון שם המפורש, זענען פעולות. פעולות מיינט די זאכן וואס דער אייבערשטער טוט. למשל, ער זאגט, אדנ-י איז דער אייבערשטער פירט די וועלט, און מ’לערנט אדון הארץ, יא, פרק א’, אדון הארץ. דער אייבערשטער טוט — נישט וואס ער איז. ס’איז נישט א שם וואס ער איז. וואס ער איז, איז נאר דער שם המפורש, וואס זאגט אויך נישט וואס ער איז — וואס זאגט אז ער איז נישט גארנישט אזוי ווי אלע אנדערע זאכן.
דיון: אויב אזוי, זענען אויך די שבעה שמות א מין תואר?
איז אויב אזוי, לכאורה די שמות זענען אויך א תואר. אבער ס’זעט אויס אז ס’איז נאך אלץ דא א חילוק הלכה. די הלכה רעכנט זיך נישט מיט דעם יסוד. די הלכה מאכט יא א חילוק אז ס’איז דא שמות וואס אונזער התייחסות איז דעם קדושת השם. ביי קדושת השם, שאין להם קנין, רעדט זיכער פון א פעולה, אזוי ווי ער זאגט אז א מענטש קען עס טון.
און מ’דארף אויך זאגן נאך א זאך, אז כתבי הקודש מיינט נאך נישט אז מ’מעג עס אויסמעקן בידים. ס’קען זיין א הלכה חוץ. כתבי הקודש אליינס טאר מען נישט אויסמעקן, אבער ס’מיינט אז ס’האט נישט די ספעציפישע הלכה פון קדושת השם. מ’דארף פארשטיין וואס איז דער פשט, עפעס א חילוק.
יא? אונז זאגן שמות… ס’קען זיין אז די אלע ענינים מיט די חס איז נישט אז דער אייבערשטער ווערט געטשעפעט, ס’איז נאך אלץ אונזער קדושת השם, אונזער חשיבות פאר’ן אייבערשטן. איז לכאורה פשט אז די שמות וואס ס’ווערט אויסגערעכנט די שבעה שמות, ס’איז ממש מער מיוחס ביי אונז מיט’ן אייבערשטן.
איך זאג, ס’איז נישט קיין תירוץ וואס זאגט אז ס’איז נישט קיין קשיא אזוי ווי אונז. אז ס’איז נישט קיין קשיא, אזוי איז עס. נאר אז ס’איז אזוי, דארפן שוין די מענטשן חושש זיין. אבער וואס, זיי מיר מסביר דעם יחס. אונז קוקן עס אן אויף דעם אייבערשטנ’ס נאמען, נישט אויף א זאך וואס דער אייבערשטער…
חילוק צווישן כינויים און שמות: עקסקלוסיוו פאר’ן אייבערשטן
יא, חנון איז א שבח וואס מ’קען אויך נוצן אויף א גיבור. מ’זאגט אויף שמשון א גיבור, ס’איז נישט קיין פראבלעם. אבער מה שאין כן די פריערדיגע, נוצט מען עס עקסקלוסיוולי אויף דעם אייבערשטן.
—
הלכה ו’ — כלי שהיה שם קודש כתוב עליו
אקעי, נעמען מיר ביי יא. זאגט דער רמב”ם ווייטער, כל השמות האלו…
האט ער געקענט לערנען די כלים, האט ער געקענט לערנען א געוויסע טעכנישע זאך.
כלי שהיה שם קודש כתוב עליו — קוצץ את מקום השם וגונזו.
אויב ס’איז דא א כלי, מ’טאר נישט מבער זיין די כלי, ווייל ס’האט אויף זיך די אייבערשטנ’ס נאמען. וואס דארף מען טון? מ’דארף אראפשניידן די שטיקל וואו ס’האט די אייבערשטנ’ס נאמען, און מ’דארף עס גונז זיין.
חידוש: אפילו אינדירעקטע מחיקה דורך צולאזן די כלי
מ’מעג אבער צעברעכן די כלי — ס’איז אפשר נישט קיין חידוש, ס’איז אפשר נישט פשוט? איך ווייס נישט, א כלי איז דאך א דבר שיש לו מתירין. מ’שטייט דאך פון דעם. די גאנצע שם שמים נעמט זיך דאך פון די גאנצע כלי. וואס דארף די אייבערשטער פון די גאנצע הלכה? וואס איז דאך די כלי? ס’איז נישט מיינען אז ס’איז א בטל אויף די כלי אדער וואס?
אפילו היה השם חקוק בכלי מתכות או בכלי זכוכית — ס’איז נישט געשריבן, נאר ס’איז אריינגעקריצט אויף אן אנדערע וועג — והתיך את הכלי, און ער האט צעלאזט די כלי, און די גאנצע כלי ווערט געטוישט, און מיט דעם אויך די נאמען פון די אייבערשטער — הרי זה לוקה.
אלא, חותך את מקומו — מ’דארף אפשניידן די פלאץ וואו ס’שטייט די שם שמים — וגונזו, און מ’דארף עס גונז זיין.
חידוש: חקיקה אין כלי — נישט נאר כתיבה בדיו
די חידוש איז אז ס’איז נישט נאר אויב ס’איז געשריבן מיט א טינט אדער עפעס אזוי — ס’איז א פארט פון די כלי. ווייטער, אויב דו ביסט מתכת, צו גיסט די כלי…
איין זאך, די חידוש איז אפשר אויך דאס: אז דו טוסט נישט דירעקט עפעס צו די אייבערשטנ’ס נאמען, דו טוסט נאר צו די גאנצע כלי, און אויטאמאטיש די שם ווערט בטל. קענסט זאגן, די גאנצע כלי איז בטל געווארן. איך האב נישט אויסגעמעקט די אייבערשטנ’ס נאמען, איך האב געמאכט עס אויס כלי — אבער למעשה איז דאך דורך דעם וועג געווארן אויסגעמעקט די אייבערשטנ’ס נאמען, דארף מען עס שניידן און גונז זיין.
—
הלכה ו’ (המשך) — שם קודש כתוב על בשרו
חיים, אם היה שם קודש כתוב על בשרו — טאר זיך נישט די מענטש אפוואשן, ווייל דאס גייט אפמעקן די שם שמים — הרי זה לא ירחץ ולא יסוך, און אויך ולא יעמוד במקום הטינופת.
דאס איז סתם נישט אלס די איסור פון שטייט דא, נאר סתם אזוי אלס אן אנדערע הלכה פון נישט מבזה זיין שם שמים — טאר נישט שטיין במקום הטינופת.
טבילה של מצוה — כורך עליו גמי
נו, וואס טוט מען? אבער די מענטש דארף זיך רחץ. איז דא, ווען ער דארף זיך וואשן — איז דאן לויט טבילה של מצוה וואס ער דארף זיך גיין וואשן — דארף ער באדעקן די אייבערשטנ’ס נאמען. כורך עליו גמי — דארף ער עס צודעקן מיט א שטיקל גראז אדער עפעס — וטובל, און טובל’ט זיך אזוי.
דיון: וואס מיינט „מסבב”?
ואם לא מצא גמי — אויב האט ער נישט געטראפן עפעס מיט וואס עס צו צודעקן — מסבב בחרס.
גמי איז טייטש פאפירוס, יא? אזא זאך וואס וואקסט, אזא גראז.
וואס הייסט מסבב בחרס? טייטש? וואס זאל ער טון? פארשטייט זיך, מסבב ואחרב.
אבער וואס איז די טייטש? זאל ער זוכן א פארשעם, זאל ער זוכן נישט א טאטש? ער זאל זוכן א… דיר זאגט טאטש. לאמיר אים פרעגן.
אויב קען ער נישט, ער האט נישט קיין גמי מיט וואס עס ארומצונעמען, זאל ער זוכן. זאל ער זוכן עפעס. ער דארף זוכן א גמי. ער קען נישט גיין סתם אין מקוה, ער דארף גיין זוכן עפעס. ס’איז נישט א פסק אז לכתחילה אויב ער טרעפט עפעס זאל ער עס צודעקן, נאר ער דארף טרעפן עפעס און דאס דעפיניטלי צודעקן.
ולא יהא הדוק — כדי שלא יחצוץ
ולא יהא הדוק — אבער פארשטייט זיך, ביי טבילה איז דא אן אנדערע פראבלעם: אז אויב מען לייגט עפעס טייט און די וואסער קען נישט צוקומען דארטן, איז עס א חציצה. זאל עס נישט מהודק זיין, כדי שלא יחצוץ.
חידוש: דער טעם פון באדעקן — נישט ווייל מחיקה, נאר ווייל ערוה לפני השם
שראינו לכרח ולב. די סיבה פארוואס האט מען געהייסן אז מען זאל צודעקן די שם וואס איז חקוק על בשרו, איז נישט ווייל מען האט מורא אז מען וועט עס אויסמעקן. ווייל אפילו אויב עס וועט זיך אויסמעקן אזוי בדרך אגב — ווייל פון זיך אליין איז נישט דא קיין איסור ווען ער טוט עס נישט אינטענשאנעלי. אלא, די פראבלעם פארוואס חז”ל האבן געהייסן מען זאל עס ארומנעמען, איז כדי שלא יעמוד לפני השם ערום — אז מ’טאר נישט שטיין נאקעט לעבן די שם השם. ממילא מוז מען עס ארומנעמען מיט עפעס.
ממילא איז גענוג אז עס איז נישט מהודק זיין, ווייל אויב וואלט מען געדארפט מהודק זיין, דעמאלט וואלט די טבילה נישט געארבעט, ווייל ס’וואלט דאך געווען א פראבלעם.
צוזאמענפאסונג פון דער לאגיק
אלא מאי, ס’איז נישט קיין פראבלעם — מען מעג זיך טובל זיין כדרכו, ס’איז דאך א צורך מצוה, און אויב ס’וועט זיך אויסמעקן איז נישט קיין פראבלעם. אבער פארוואס דארף מען די גמי? מ’דארף די גמי דייקא.
אויב וואלט מען ווען נישט געטון — דער רמב”ם האט דאך געזאגט אז מ’טאר זיך נישט אפוואשן כדי נישט אויסצומעקן. סאו אויב וואלט מען אויך נישט געטארט זיך אפוואשן ווען מ’גייט אין מקוה, וואלט דער מענטש בכלל נישט געקענט גיין אין מקוה. אבער למעשה, חז”ל האבן יא געלאזט דעם מענטש טון א טבילה של מצוה.
און פארוואס האבן זיי געזאגט אז מ’זאל יא לייגן עפעס? כדי מ’זאל נישט שטיין נאקעט אין פראנט פון די שם השם. ממילא איז גענוג אז עס איז נישט מהודק, ווייל אויב וואלט מען עס שוין יא מהודק געווען, וואלט מען דאך ווייטער נישט געקענט גיין אין מקוה אלס די חציצה צייט.
—
הלכה ז’ — הסותר אבן מן המזבח / שורף עצי הקודש
גענוג זיין א דף, איין דף. אקעי. עד כאן הלכות שמות.
יעצט גייען מיר לערנען נאך זאכן וואס דאס זענען אויך אסור מצד ענליכע הלכות מיט לא תעשון כן. מיר האבן געשמועסט אז די איסור איז אז מען זאל נישט טון אזוי ווי מען טוט פאר עבודה זרה. וואס טוט מען פאר עבודה זרה? מען צוברעכט זייערע בתים און אזוי ווייטער. טאר מען נישט טון די זעלבע זאך פאר די אייבערשטנ’ס סטאף — צוברעכן א מקום עבודת ה’.
חילוק: „דרך השחתה” — ביי מקום המקדש לעומת ביי שמות
הסותר אבן אחת דרך השחתה — זייער גוט, „דרך השחתה”. סאו דאס איז א חידוש. למשל, די שמות — אפילו איינער טוט עס פאר א גוטע ריזען, לכאורה טאר מען נישט, ווייל ס’איז א שם. מען שיינקייט די מזבח, אויב דו ווילסט פאררעכטן די מזבח און מען דארף אראפנעמען — וואס מיר האבן שוין געהאט אז די טבילה, אויב ס’גייט זיך אויסמעקן איז נישט קיין פראבלעם, ווייל מ’טוט עס ווייל מ’וויל זיך טובל’ן. אקעי.
דברי הרמב”ם
הסותר אפילו אבן אחת דרך השחתה מן המזבח או מן ההיכל או משאר העזרה — לוקה. ער באקומט מלקות. פארוואס? שנאמר בעבודה זרה — ביי עבודה זרה איז די מצוה כי את מזבחותם תתוצון — מען זאל יא צוברעכן די מזבחות פון עבודה זרה. און אויף דעם ארויף, לא תעשון כן. וואטעווער ס’איז א מצוה ביי עבודה זרה איז אן איסור ביים אייבערשטן. לא תעשון כן לה’ אלקיכם.
דיון: וואס מיינט „עצי הקודש”?
וכן השורף עצי הקודש — איינער פארברענט ביימער וואס זענען עצי הקודש. וואס מיינט דאס די לשון? הייליגע ביימער? ביימער וואס זענען איינגעפלאנצט אין מקום המקדש?
לכאורה רעדט מען נישט פון אן עץ אין מקום המקדש, מ’רעדט פון א מזבח, עפעס א זאך. אדער אפשר אין די מקום המקדש געגנט? איך פארשטיי נישט וואס ער רעדט דא. יא, ס’שטייט דאך מקום, נישט אן עץ. אבער אן עץ איז אויך נישט קיין עץ. אבער אן עץ וואס מ’האט מקדיש געווען, הייסט נאך נישט עצי הקודש.
סאו וואס הייסט עצי הקודש? איז דאס עפעס א מצוה? עצי הקדש, יא, ס’מיינט הקדש. אפשר דארף מען צוריקלייגן הקדש בכלל. וואו שטייט דא קודש? ס’שטייט דא קודש טאקע. אבער עצי הקדש שטייט דא. ער זאגט דא „דרך השחתה”. השורף עצי הקדש דרך השחתה — ביימער וואס מ’האט מקדיש געווען פאר הקדש.
ביימער פאר בנין הבית — תשובת הרמב”ם
ווען מ’איז מנדב עצים פאר’ן בית המקדש, גייט עס פאר הסקה — אדער פארברענען אויפ’ן מזבח. אבער אויב מ’איז מנדב עצים פאר צו בויען די בית המקדש, אזויווי דארטן עצי ברושים — חירם האט געשיקט מיט שלמה המלך ספעציעלע עצים — און די עצים האבן יא אן ענין פון קדושה, זיי באלאנגען פאר קדושה, פאר’ן מזבח.
און זיי פארברענען איז לאגיש פארוואס? ווייל ווייטער טוט מען דאס פארקערטע, ווייל זיי דארפן פארברענען. אויף דעם איז דא די מצוה אז פון עבודה זרה זאל מען פארברענען, אזויווי ס’שטייט ואשריהם תשרפון באש, און אויף דעם גייט אויך ארויף לא תעשון כן לה’ אלקיכם — אז העלצער וואס זענען מיוחד פאר קדושה טאר מען נישט פארברענען.
זייער גוט. ער ברענגט אז מ’האט געפרעגט דעם רמב”ם אין א תשובה: וואס איז די פשט אין פרק ו’ מהלכות יסודי התורה „עצי הקודש”? וואס איז דאס? האט ער געענטפערט אזויווי דו האסט געזאגט, אז ס’מיינט ביימער וואס מ’האט צוגעגרייט פאר’ן בנין הבית. זייער גוט, זייער גוט.
—
הלכה ח’ — כתבי הקודש ופירושיהם
און דער רמב”ם זאגט ווייטער, כתבי הקודש. זייער גוט. יא, כתבי הקודש.
כתבי הקודש — דער מקור פאר כינויים
כתבי הקודש איז דער מקור פון שמות וואס איז נישט ריכטיג פון שמות — ס’איז פון כתבי הקודש. כתבי הקודש, אפילו ס’האט נישט די שם ה’ אינעווייניג. ס’איז דאך דא שם ה’ וואס מ’איז חושש מיט’ן שם ה’, אבער כתבי הקודש, אפילו ס’האט נישט די שם ה’ — למשל א בלאט פון גמרא אדער א בלאט פון תנ”ך וואו ס’שטייט נישט…
וועלכע פרשה שטייט נישט די אייבערשטנ’ס נאמען? ס’איז דא געוויסע, יא. ס’שטייט נישט משה’ס נאמען מיינסטו, יא? אבער די אייבערשטנ’ס נאמען — ס’איז דא א פרשה וואס שטייט נישט. אקעי.
דברי הרמב”ם
ופירושיהם וביאוריהם — דאס הייסט ספרים. נישט נאר כתבי הקודש וואס מיינט כפשוטו תנ”ך, נאר אויך ופירושיהם וביאוריהם מיינט מדרשים, גמרות, מפרשים — אסור לשרוף אותם או לאבדם ביד. טאר מען עס אויך נישט פארברענען אדער מאבד זיין ביד. והמאבד ביד — לוקה מכת מרדות. באקומט מכת מרדות. די גאנצע זאך איז נישט קיין דאורייתא. זייער גוט.
דווקא דרך השחתה — לכאורה
לכאורה אויך אויף דעם איז דא דער דין אז דווקא דרך השחתה.
חילוק: מאבד ביד
אויב איינער האט געשריבן א שטיקל תורה, אדער אפילו א שטיקל אין די ספר תורה, איז דא א הלכה אז מען מעג עס אויסמעקן. כתיבת השם טאר מען נישט אויסמעקן, אפילו אזוי. סתם כתבי הקודש — איז דא א חילוק צווישן מאבד ביד און סתם כתבי הקודש. כתבי הקודש איז דא א איסור מאבד ביד. מאבד ביד איז לאו דווקא מאבד ממש.
בכתבי הקודש שכתבום ישראל בקדושה
זאגט דער רמ”א: במה דברים אמורים, בכתבי הקודש שכתבום ישראל בקדושה — וואס מ’האט געשריבן בקדושה.
הלכה ח’: מין ישראל שכתב ספר תורה – שורפין אותו
דברי הרמב”ם
Speaker 1: זייער גוט. לכאורה אויך אויף דעם וואס דו זאגסט, אז עס איז דא דער דין אז דו גייסט דורך א שוק, למשל איינער האט געשריבן א שטיקל תורה, אדער אפילו א שטיקל הלכה, אפילו א ספר תורה, א טעות – איז מעג מען עס אויסמעקן. חס ושלום, דו מעגסט נישט אויסמעקן אפילו אזוי. סתם, מיר קענען א חילוק צווישן מאבד ביד און סתם כתבי הקודש.
בכתבי הקודש איז דא א איסור מאבד ביד. מאבד ביד – לאו כל כך אסור. זאגט דער רמב”ם: מדברי סופרים. בכתבי הקודש שכתבום ישראל בקדושה – וואס מ’האט געשריבן בקדושה. שטייט שוין, די חשיבות דערפון איז פון דעם וואס א מענטש האט עס געשריבן און ער האט עס געטון לשם לימוד התורה, און ווען ער האט עס געשריבן האט ער עס געגעבן א חשיבות.
מין ישראל – לא נתקדש השם
אבל מין ישראלי שכתב ספר תורה – א סוג ישראלי וואס איז נישט א איש ישראל בקדושה – ספריהם והזכרותיהם מעג מען יא פארברענען מיט די שמות דערפון, לפי שאינם מאמינים בקדושת השם – זיי גלייבן נישט אין קדושת השם – ולא כתבוהו – ווען ער האט עס געשריבן האט ער נישט געשריבן לשם השם – אלא שהיה מעלה בדעתו שזה כשאר הדברים – ער שרייבט עס אזוי ווי אנדערע זאכן, מ’מיינט אז עס איז סתם א חכמה אזוי ווי אנדערע חכמות. הואיל ודעתם כן, לא נתקדש השם. די קדושה פון ספר תורה קומט פון דעם וואס דער מענטש וואס לערנט עס, דער מענטש וואס שרייבט עס, טוט עס מיט א חשיבות. ממילא, נישט נאר מעג מען עס פארברענען, נאר מצוה לשורפן, כדי שלא להניח שם למינים ולא למעשיהם.
חידוש: קדושה קומט פון דער התייחסות
זייער גוט. דא איז די סטעיטמענט וואס מיר האבן געלערנט, אז די גאנצע… איך האב עס געזאגט אסאך מאל, אז די קדושה איז נישט אן אמת’דיגע קדושה – ווייל דעמאלטס אפשר א מין אויך. נאר עס איז די התייחסות. די ערשטע איז נישט קיין התייחסות, ווייל די שטותים איז דאך גארנישט. אקעי, די שטותים פארברען איך עס. אבער עס איז אינטערעסאנט, ווייל דא קומט א מין און ער שרייבט א ספר תורה. פרעגט ער דיך: דו האסט א ספר תורה? עה, דו האסט נישט קיין ספר תורה. איך האב א ספר תורה. דו האסט א ספר תורה? פארברענסט א ספר תורה? ניין, איך פארברען דיין ספר תורה. דו האסט געשאפן א ספר תורה? נו נו, פארברען איך עס.
דיסקוסיע: וואס פאר א סארט מין?
Speaker 2: יא, נאר די מצוה לשורפן איז אויך עפעס א סניף פון די מצוה פון פארברענען מזבחות פון עבודה זרה, ווייל עס איז א שטיקל חילול השם, יא. א מין איז אן אינטערעסאנטע סארט דיאלעקט. כדי שלא להניח שם – מ’האט געזאגט אז מען פארברענט עס ווייל מען וויל אויסראטן די שם פון עבודה זרה, און שטייט אז… יא.
Speaker 1: איך הער, זייער גוט. אז עס איז אינטערעסאנט. ווייל דער מין איז נאך אביסל נישט אמת. ער זאגט, פארוואס שרייבט ער א ספר תורה? פארוואס? ווייל ער האט עס געזאגט. איך האב געטראכט אז א מין איז איינער וואס האט א פאלשע פשט אין די תורה. ניין – כשאר הדברים. ביי אים קוקט עס אן אז עס האט נישט קיין גרעסערע חשיבות ווי די אנדערע ספרים.
Speaker 2: יא, אבער דארט סימס נאך סטארקלי עקורעיט, ווייל די גאנצע פוינט פון מינים איז מענטשן וואס גלייבן יא אין די תורה, נאר אזוי האבן עפעס א… ער זאגט אז די תורה שטייט שתי רשויות. יא, די אלע מינים וואס מ’דינגט זיך מיט זיי – עס איז מענטשן וואס ברענגען ראיות פון פסוקים. נישט ער זאגט אז די תורה איז כשאר הדברים. סאו עס סימס צו זיין אז דער רמב”ם האט דא אריינגעלייגט עפעס א נייע סארט מין.
Speaker 1: אפשר עס איז מיט דער סארט מין? איך בין אלעמאל געמיינט אז דאס איז א הלכה פשוט אזוי. אפילו ביכוס עס איז יא עפעס א קדושה. דא פלאצן, דער לעבדי דאס מינים איז מער גובר אויף די נושא פון…
צוויי נפקא מינות ביי מין
נו, מיר דארפן דא וויסן. עס שטייט דא א פאר זאכן. וואס טוט זיך? א מין וואס האט עס געשריבן אבער ער האט געשריבן מיט א חשיבות? דאס איז איין זאך. אדער וואס טוט זיך ווען א איד האט געשריבן אבער ער האט נישט געטון אינטענשענלי? לאמיר זאגן, ער האט נישט געוואוסט דעם פירוש המילות. ער האט געשריבן כשאר דברים. וואלט עס געגעבן פאר א שרייבער צו נאכקאפירן – אקעי, אבער ער ווייסט דאס א תורה איז, עס איז קיין נושא פון כוונה, אז עס דארף שטיין אין דעם…
איך זאג, עס שטייט דארט דא צוויי זאכן. איינס: עס ווערט נישט נתקדש ווען א מענטש שרייבט נישט מיט א חשיבות. אבער די צווייטע זאך איז דא – וואלט דעמאלט נישט געווען דער מצוה ווייל מען זאל נישט לאזן שם למינים ולמעשיהם. דאס איז דער חילוק פון א גוי מיט א מין.
גוי שכתב את השם – יגנזו
Speaker 2: זא קוק, עס איז אויס. אבער גוי שכתב את השם – גאנצער נושא.
Speaker 1: זעסט, ס’האט יא א קדושה, אבער מען וויל עס נישט האבן.
Speaker 2: פארוואס ווילסט נישט? נאר מען זאל עס נישט נוצן. פארוואס? וואס איז שלעכט?
Speaker 1: קען זיין א גאנצער נושא. מיינסט ס’איז אויב מ’דארף עס, אבער מיינסט ס’איז נישט… מען טאר עס נישט. וכן כתבי הקודש שבלו או שכתבן גוי – יגנזו. יגנזו. יגנזו.
Speaker 2: פארוואס זאל מען עס גונז זיין? מיינסט ס’איז מ’זאל עס גונז זיין ווען מ’דארף עס מער נישט? וואס מיינט עס? אפשר.
Speaker 1: נישט קלאר.
Speaker 2: עס שטייט נישט דא קלאר. זיי ווייסן נישט קלאר.
דיסקוסיע: דער חילוק צווישן שבלו און שכתבן גוי
Speaker 1: וכן כתבי הקודש שבלו – אה, דא זעט מען יא – שבלו, או שכתבן גוי – יגנזו. ס’לייגט אראפ ביידע אויף איין קאטעגאריע. וואס מ’נוצט עס נישט פאר איינס פון די צוויי ריזנס: אדער ווייל ס’איז בלו, אדער ווייל א גוי האט עס געשריבן. זעט מען, מ’נוצט נישט עפעס וואס א גוי האט געשריבן.
Speaker 2: קומט אויס, דו ווילסט נוצן א תורה וואס א גוי האט געשריבן אין דעם בית המדרש?
Speaker 1: נישט א תורה, אבער איך ווייס… כתבי הקודש מיינט א תנ”ך, א דרוקער…
Speaker 2: ניין, ס’מיינט נישט קיין דרוקער. כתבי הקודש מיינט א תנ”ך, דאס איז די טאטע ווארט.
דיסקוסיע: דפוס און מאשינען
Speaker 1: אויב ס’איז געווען א מאל, מען האט געדארפט האבן אסאך שרייבערס, זאלן איינער געטראפן א שרייבער – ס’איז אסאך שנעלער איבער א מאשין. אבער זעט, פאר ס’איז א פראבלעם, ס’איז אויס אז ס’איז נישט קיין וועג. טאקע שווער, פארוואס? וואס איז שלעכט? אויב מילא דמיון, זאגסטו אז עס האט א קדושה – ס’איז איין זאך, ס’האט יא א קדושה, פארוואס נישט? וואלט מען עס שטארק גונז זיין, עמענט נישט וואס זעט קיין גארבידזש – ס’איז אויף דעם.
Speaker 2: לגבי געדרוקט איז אן אנדערע שאלה. קוקן, דער משנה ברורה ברענגט דא אונז – דא איז א מחלוקת. דער תירוץ אזוי זאגט, אז געדרוקט האט א קדושה אזוי ווי כתיבה. אבער וואס מיט א גוי דרוקט עס? דעמאלט אפשר נישט.
Speaker 1: אז ס’איז א מאשין – א מאשין איז אזוי ווי א גוי לכאורה. זיכער, א מאשין איז אפילו נישט קיין גוי. הלוואי זאל א מאשין אנקומען צו דער דרגא פון א גוי.
—
הלכה ט’: כללי שמות – קודש אדער חול
הקדמה
Speaker 1: אקעי, אזוי. יעצט גייט דער רמב”ם סתם. אקעי, דער רמב”ם – יעצט אז מ’האט געלערנט אז שמות האבן א קדושה, ווערט א ספק: פארשידענע שמות אין דער תורה, און נישט אלעמאל ווייסט מען אויב ס’מיינט דער אייבערשטער, אדער ס’מיינט א מושל אדנות – קען זיין סתם א האר, א מענטש. מען ברענגט, דער רמב”ם ברענגט אפאר כללים. ס’איז אינטערעסאנט, ווייל ס’שטייט ביי כל השמות האמורים באברהם – קודש, אין הלכות כתיבת ספר תורה, עפעס אזוי.
אברהם – קודש
יא, זאגט דער רמב”ם: כל השמות האמורים באברהם – קודש. אפילו… אף זה שנאמר – השם, אדנות, ס’שטייט א-ד-נ-י. דער רמב”ם ברענגט דאס, ס’שטייט א-ד-נ-י, וואס ער רעדט דארט צו די מלאכים – קען דאך זיין אז ער מיינט א מענטש. אבער וואס ס’זעט אויס, אברהם האט אייביג גערעדט כלפי שמיא, ער האט אייביג געזען גאט דער אייבערשטער, אפילו… תיקון הבורא.
לוט – חול, חוץ מאחד
פארקערט, די זעלבע מעשה לוט: כל השמות האמורים בלוט – חול, חוץ מזה “אל נא ה'” – “הנה נא מצא עבדך חן בעיניך” – דארט שטייט “אדני”, אבער דארט רעדט ער צו די מלאכים.
Speaker 2: אבער דארט רעדט ער צו די מלאכים. ס’קען זיין אז אברהם האט גערעדט צו די מלאכים, ער האט געוואוסט אז זיי זענען מלאכים חשובים וואס זענען געקומען פון אייבערשטן, נישט צום אייבערשטן.
Speaker 1: ניין, דאס איז א שיינע תורה, אבער דער פשט איז אז אברהם רעדט צום אייבערשטן, אזוי ווי רש”י זאגט. ער מיינט צו זאגן אז “אל נא תעבור” – דער אייבערשטער זאל נישט אוועקגיין, “וירא אליו ה'”. איך גיי מיט דעם פשט.
גבעת בנימין – קודש
אקעי, ווייטער. כל השמות האמורים בגבעת בנימין – ביי די מעשה פון בנימין און פילגש בגבעה – קודש. קודש.
מיכה – חול
כל השמות האמורים במיכה – חול. מיכה איז דער פסל מיכה. ס’שטייט דארט דער אייבערשטער’ס נאמען, און מ’איז משמע אז אפילו הכי איז עס חול.
Speaker 2: יא, ס’שטייט אפילו שם הוי”ה דארט, כ’האב געזען. ס’איז אינטערעסאנט.
נבות – קודש
Speaker 1: יא? כל השמות האמורים בנבות – קודש. קודש. זייער גוט.
שלמה אין שיר השירים – קודש, כשאר הכינויים
זאגט דער רמב”ם ווייטער: כל שלמה האמור בשיר השירים – קודש. איבעראל וואו ס’שטייט אין שיר השירים די ווארט שלמה – “שיר השירים אשר לשלמה” – קודש. והרי הוא כשאר הכינויים – ס’איז נישט אזוי ווי קודש, ס’איז נישט פון די אכט שמות וואס דער רמב”ם האט פריער אויסגערעכנט, אדער די זיבן שמות וואס דער רמב”ם האט אויסגערעכנט, אבער ס’איז קודש. ווייל אזוי ווי דער רמב”ם נעמט אן ווי דער מדרש וואס זאגט אז שלמה מיינט אייביג “מלך שהשלום שלו” – ס’איז א כינוי אויפ’ן אייבערשטן. חוץ מזה “האלף לך שלמה” – מיינט מען יא שלמה המלך.
מלכיא אין דניאל – חול, חוץ מאחד
כל מלכיא האמור בדניאל – חול. אין ספר דניאל שטייט מלכיא – געווענליך מיינט מלכיא נבוכדנצר אדער וועמען מ’מיינט דארטן. חוץ מזה “אנת הוא מלכא מלך מלכיא” – דארטן דייטש עס דער אייבערשטער. והרי הוא כשאר הכינויים.
דיסקוסיע: הסברות פאר די כללים
Speaker 2: איך מיין אז אפילו “מלך מלכיא” קען שטיין אויף נבוכדנצר, און אפילו דאס האט ער זיך אזוי גערופן, אדער אויף דער מלך פרס דארט.
Speaker 1: דער חידוש פון נבות וואס ער ברענגט דא, איז ווייל ס’שטייט דארט – נישט ביי נבות, סארי – למשל גבעת בנימין, און דער פשט איז ווייל ס’שטייט דארט אז זיי האבן געפרעגט דעם אייבערשטן צי זיי זאלן יא ארויסגיין אין די מלחמה, “ויאמר ה'”. איז געווען תנאים וואס האבן גע’טענה’ט אז ס’קען נישט זיין אז ס’איז געווען דער אייבערשטער. און די זעלבע זאך ביי נבות – ווייס איך נישט וואס די סוגיא איז, אבער ס’שטייט אזוי: אז אחאב, און ס’שטייט “ברך אלקים ומלך”, עפעס אזוי. אזוי ווי אחאב איז געווען אן עובד עבודה זרה, ווייסט ער נישט וואס ער האט געמיינט. פשט איז, דא האט ער געמיינט יא דעם אייבערשטן. אזוי איז לכאורה דער פשט.
די זעלבע זאך, וועלכע נאך? שוין, איך פארשטיי נישט אין אלע. יא, פסל מיכה – ער האט געמאכט א פסל, נישט פאר’ן אייבערשטן, פאר עבודה זרה. דאס איז דער חידוש.
דערפאר ברענגט דער רמב”ם אייביג “ויקרא שם בשם ה’ אל עולם” – ווייל עפעס מיט אברהם וואס ער האט גערופן דעם שם ה’ האט עפעס א ספעציעלע חשיבות. אבער די אלע זאכן, לכאורה זענען דא נאך אסאך ספיקות אין די תוספות, אבער וואס דער רמב”ם ברענגט פונקט די פאר כללים וואס האלטן זיך מיט דרשות אדער ברייתות וכדומה – ווייס איך נישט וואס גייט דארט פאר.
—
סיכום פון דעם שיעור
Speaker 1: לאמיר מאכן א שנעלע סיכום:
– ווען מ’איז מאבד איינע פון די שמות וואס זענען די שמות פון דעם אייבערשטן – די אכט שמות – באקומט מען מלקות. מה שאין כן כינויים באקומט מען נישט קיין מלקות.
– און חוץ די זיבן שמות איז אויך אלע “אל” און “י-ה”, וואס זענען די צוויי אנהייב פון שמות – זיי האבן אויך די זעלבע דין ווי די שמות אליין. מה שאין כן אנדערע אנהייב פון שמות, אנדערע כינויים, האבן נישט די זעלבע דין.
– און נאכדעם, אויך אויף א כלי אדער אויף א מענטש טאר מען אויך נישט מאבד זיין.
– אבער וואס טוט זיך ווען א מענטש האט געשריבן אויף זיין גוף? ווערט עס מער קאמפליצירט, ווייל א מענטש האט דאך א מצוה פון טבילה. אויף דעם האט דער רמב”ם געזאגט אז א יוסף, ווען ער גייט זיך טובל’ן, וועט זיך עס אויסמעקן, און היות ס’איז על דרך הגב מעקט זיך דאס אויס, ער דארף נישט אויף דעם אכטונג געבן. אבער ער דארף יא מער אכטונג געבן אז ער זאל נישט שטיין ערום. דער רמב”ם האט נישט אויסגערעכנט אן עקסטערע הלכה אז מ’טאר נישט שטיין ערום אין פראנט פון די… ווי שטייט עס אנדערש? דא שטייט עס: מ’טאר נישט שטיין ערום אין פראנט פון דעם אייבערשטנ’ס נאמען. ממילא, זאל מען עפעס ארויפלייגן, און מ’קען עס ארויפלייגן באופן ס’זאל נישט זיין קיין חציצה.
– וואס טוט זיך אויב ס’שטייט “השם” אויף עפעס א בנין? איך ווייס נישט וואס – טאר מען נישט דארט שטיין נאקעט אויך.
Speaker 2: דו האסט נישט געוואוסט די הלכה טאקע?
Speaker 1: יעצט ווייסטו. יא.
דער רמב”ם האט געזאגט פון די מצוה פון “לא תעשון כן” – ס’שטייט דאך אז מ’זאל נישט טון דאס וואס מ’טוט צו עבודה זרה. עבודה זרה האט דאך א מצוה אז מ’זאל מאבד זיין אלע זייערע בנינים. איז אויב מ’איז מאבד עפעס א חלק פון די בית המקדש, אדער א בוים וואס מ’האט מנדב געווען צו בויען אין בית המקדש, איז מען עובר אויף די זעלבע איסור.
נאכדעם האט דער רמב”ם געזאגט די הלכה מיט די רבנן פון כתבי הקודש. כתבי הקודש, אפילו וואס ס’שטייט נישט די אייבערשטנ’ס נאמען, איז אבער חשוב ווי א חלק פון די תורה. האט דער רמב”ם אריינגעלייגט אונטער די זעלבע קאטעגאריע.
—
ס’איז אויך אביסל א חידוש, ווייל ס’איז נישט די זעלבע חומר ווי “לא תעשון כן”. אבער וואס איז די הלכה מדרבנן פון דעם?
האט דער רמב”ם געזאגט אז די קדושה באקומט פון דעם וואס א איד שרייבט עס מיט קדושה. אויב א מין שרייבט עס, דעמאלט דארף מען עס פארברענען, ווייל ס’איז דא ממש א חשיבות פון מאבד זיין עניטינג פון די מין. און פון א גוי דארף מען נישט מאבד זיין, אבער דאך זאל מען עס נישט נוצן, ס’זאל נישט זיין קיין גניזה.
—
שוין, נאכדעם רעכנט דער רמב”ם אויס וועלכע שמות וואס שטייט אין די תורה – ווען ווייסט מען אויב ס’איז קודש אדער נישט. האט ער געברענגט פון חז”ל:
– אברהם – אברהם אבינו רעדט אייביג קודש, אויסער איין פלאץ. איבעראל רעדט אברהם אבינו קודש.
– לוט – געווענליך איז חול, חוץ פון איין פלאץ.
– און אזוי בנימין, מיכה, נבות – וועלכע איז קודש, וועלכע איז חול.
– און שלמה, און דניאל.
—
דער יסוד פון קדושת כתבי הקודש – “דבר שנקרא שמו עליו”
יא, לכאורה די טעם פון כתבי הקודש איז אז די קדושה פון א כתבי הקודש איז אויך א דבר שנקרא שמו עליו. ס’איז טאקע נישט… אויך רוב כתבי הקודש האבן טאקע שמות בכלל, ס’איז דא ממש שמות.
דיון: ביאורים וואס האבן נישט קיין שם ה’
אפילו וואס דו זאגסט, דו ביסט גערעכט – אפילו א היכי תימצי א ביאור וואס האט נישט קיין שם – האט דער רמב”ם געברענגט די הלכה אז ביאורים איז אויך אסור למחוק, ווייל ס’איז דאך אויך א שטיקל חידוש. ס’איז דא א גמרא אין כל כתבי אויף די סוגיא.
קשיא: תורה שבעל פה
אפילו ביאורים אויף תורה שבעל פה – תורה שבעל פה האט דאך נישט קיין שמות בכלל. וויאזוי קען זיין אז ס’זאל האבן א קדושה? זאגט ער אז ס’איז פשט אין כל כתבי, איך ווייס נישט.
ס’שטעלט זיך א פראגע?
יא.
—
הגדרת האיסור – “התייחסות” צו קדושה
און הלכה למעשה איז, מענטשן פלאגן זיך מיט דעם – וואסערע זאכן וואס מ’מוז טון שמות. מ’דארף דאס וויסן מער. מ’זעט עס דאך, אבער לאמיר זאגן קלאר – מ’זעט דאך די הקדמה – מ’קען נישט פסק’ענען פון א פראקטישע ענין קיין הלכה למעשה.
ער האט געזאגט דעם פסק, אבער קלאר זעט מען לכאורה די הגדרה איז אז דער איסור איז מאבד זיין א זאך וואס מענטשן זענען מתייחס צו דעם מיט א קדושה – ס’איז א דבר שנקרא שמו עליו.
א מין למשל איז נישט – אדער מ’קען זאגן, א מין וואס מ’ווייסט בכלל נישט אז ס’איז א קדושה. ס’איז דא אסאך שאלות, למשל איך ווייס שוין, מ’דארף זיך מתייעץ זיין. אבער על כל פנים, ס’קען זיין אזאכן וואס מ’איז נישט מתייחס צו זיי מיט א קדושה – אז דער איסור איז נישט סתם אז ס’איז א מעדזשיק זאך. דער איסור איז ווייל ס’איז א הייליגע זאך – מ’פארברענט נישט בידיים א הייליגע זאך, אפילו נישט בידיים. ס’האט אלעס צו טון אין די התייחסות.
פראקטישע דוגמא: צובראכענע ספרים פון דרוק
אויב ס’איז א זאך וואס איז ארויסגעקומען פון די דרוק – צוואנציג צובראכענע ספרים – און מ’ווארפט עס צוריק אין גארבעדזש, ס’האט זיך קיינמאל נישט געהאט קיין קדושה – ס’קען זיין אז ס’איז נישט דא דער יסוד דערפון.
פראקטיש דארף מען וויסן שוין געוואלדיג.