סיכום השיעור 📋
Summary of Shiur on the 613 Mitzvos Lo Sa’aseh (Continued) and Mitzvos D’Rabbanan
Main Topics
This shiur continues the enumeration of the 613 negative commandments, covering prohibitions related to theft and monetary wrongs, treatment of vulnerable individuals, judicial integrity, witnesses, murder, interpersonal conduct, tzara’as, Shabbos and Yom Tov, arayos (forbidden relations), and kingship. It concludes with a discussion of mitzvos d’rabbanan and why they don’t violate bal tosif.
Theft, Oppression, and Monetary Prohibitions (מצוות רמ”ה-רס”ו)
The shiur distinguishes between *geneivah* (stealing secretly) and *gezeilah* (taking openly by force), along with related prohibitions: *hasagas gevul* (moving boundary markers, extending to encroaching on another’s “territory” like reprinting someone’s sefer), *oshek* (withholding), and *kachash* (denying possession of another’s money). The Torah prohibits both *ona’as mamon* (monetary fraud) and *ona’as devarim* (verbal oppression), derived from separate pesukim. Extra protection is given to vulnerable groups: a *ger* has additional lavim; an *eved* who fled from chutz la’aretz to Eretz Yisrael may not be returned; and *yesomim* and *almanos* require special care. Multiple prohibitions protect the dignity of an eved Ivri: no degrading work, no public slave-market sales, no *avodas perech*. The Rambam distinguishes between *lo sachmod* (coveting leading to action) and *lo sisaveh* (desire alone), with the Ibn Ezra explaining the mitzvah addresses the decision to cultivate such feelings.
Workers’ Rights, Lost Objects, and Honest Measurements (מצוות רס”ז-רע”ב)
A hired worker may only eat from attached produce during *gmar melacha*, cannot cut from the tree himself, and cannot take more than he eats. The shiur draws a practical comparison to a shalom zachor – one may taste but not pack large amounts. One may not ignore a lost object or refuse to help an animal struggling under its burden. Honest measurements are required – “משפט המדה” means the scale serves as a “judge.” Having false weights is prohibited even without using them, to prevent temptation.
Judicial Integrity and Witnesses (מצוות רע”ג-רפ”ז)
Judges must not pervert justice, take bribes, or show favoritism to either the great or the poor. The shiur candidly notes these are extremely difficult practically. Judges must not fear litigants and may not hear one party without the other present. In dinei nefashos, a simple majority of one is insufficient for conviction. One who argued for acquittal cannot later argue for conviction. Dayanim must be knowledgeable in Torah law. False testimony is prohibited, and a rasha, relative, or single witness cannot establish a verdict.
Murder, Protection of Life, and Judicial Procedures (מצוות רפ”ט-ש”ג)
“Lo sirtzach” specifically means murder of an innocent person – capital punishment and war are excluded. A dayan cannot convict based on circumstantial evidence alone; a witness in capital cases cannot serve as judge in that case. One may not execute someone before trial, but must not have mercy on a rodef. A violated woman receives no punishment – victims cannot be blamed. One may not accept payment in lieu of punishment for murder. “Lo sa’amod al dam rei’echa” requires not standing idly when another’s life is endangered, and “lo sasim damim b’veisecha” requires safety measures like a ma’akeh.
Interpersonal Prohibitions (מצוות ש”י-שט”ו)
“Lifnei iver” applies both physically and spiritually. Striking any Jew is forbidden, derived from the prohibition against adding extra lashes. Rechilus (gossip) is prohibited – though the shiur notes shadchanus is not considered rechilus. Hating a fellow Jew in one’s heart is forbidden; the Rambam advises addressing grievances directly. Shaming another Jew (halbonas panim) is prohibited, as are nekima (revenge) and netira (bearing a grudge). Shiluach haken – not taking the mother bird with her young – may relate to not exploiting vulnerability.
Tzara’as, Eglah Arufah, and Communal Obligations (מצוות שט”ז-ש”כ)
One may not shave hair around a nesek or remove signs of tzara’as. The eglah arufah area may not be worked. A chasan is exempt from communal obligations during his first year.
Judicial Authority, Shabbos, and Yom Tov (מצוות שכ”ב-של”ט)
Prohibitions include rebelling against Beis Din, adding to or subtracting from Torah commandments, cursing a dayan, the Nasi, any Jew, or parents, and striking parents. Beyond the 39 melachos, walking beyond the techum is separately prohibited. Beis Din may not administer punishment on Shabbos, derived from “lo siva’aru eish.” The shiur lists melacha prohibitions for each Yom Tov, noting Yom Kippur’s stricter prohibitions without ochel nefesh allowance.
Arayos and Marriage Restrictions (מצוות ש”מ-שס”א)
The shiur lists forbidden relations: mother, father’s wife, sister, granddaughters, one’s own daughter (derived through kal v’chomer), wife and her daughter, aunts, uncle’s wife, daughter-in-law, brother’s wife (except yibum), wife’s sister, and niddah. Importantly, “lo sikrivu l’galos ervah” prohibits *krivah* – any action leading to forbidden relations – not merely touching. A mamzer cannot marry a bas Yisrael; a divorced woman who remarried cannot return to her first husband; a yevamah must wait for her yavam.
Kingship (מצוות שס”ב-שס”ה)
A ger cannot be appointed king or significant authority over Israel. The shiur explains that positions earned through Torah knowledge (like Shemaya, Avtalyon, Rabbi Meir) are permitted. The king may not have excessive horses, wives, or gold.
Mitzvos D’Rabbanan and Bal Tosif
The Rambam emphasizes the 613 mitzvos were transmitted “beis din mipi beis din.” Beyond these are mitzvos established by nevi’im and chachamim: Megillah reading, Chanukah lights, Tisha B’Av fasting, netilas yadayim (instituted by Shlomo HaMelech), and eiruv. The Rambam explains these don’t violate bal tosif because the source for obeying them is “lo sasur” – and bal tosif would only apply if a navi claimed Hashem commanded something new. When Chachamim enacted obligations, they explicitly stated these were their own institutions. The Rambam’s lengthy explanation of Megillah’s purpose demonstrates that rabbinic enactments strengthen existing Torah values rather than adding new ones.
תמלול מלא 📝
אקעי, יעצט האלטן מיר מיט די דריטע חלק פון די מצוות לא תעשה. מיר האלטן נאך אינמיטן א חלק פון נישט גנב’ענען. מיר האבן געברענגט א גאנצע ליסט פון וועגן וויאזוי מ’קען בא’גנב’ענען יענעם, וואס מ’טאר נישט טון. קודם האבן מיר שוין געלערנט נעכטן נישט גנב’ענען קיין מענטשן, אויך נישט גנב’ענען קיין געלט.
רמ”ה – שלא לגזול
די מצוה איז שלא לגזול, שנאמר לא תגזול. אנדערש ווי גניבה וואס מיינט ארויסכאפן ווען יענער זעט נישט, מיינט גזילה “ליסטים מזוין” – מ’קומט און מ’כאפט ארויס פון יענעם אין זיין פנים.
רמ”ו – שלא להסיג גבול
נאך א וועג וויאזוי מ’קען גנב’ענען אין קרקע איז דורך רוקן די גבול, שלא להסיג גבול, מ’זאל נישט אריינרוקן זיך אין יענעם’ס. פון דעם קומט ארויס די זאך וואס מ’רופט אן “הסגת גבול” אין אנדערע פארומס, וואס מ’קען אריינגיין אין יענעם’ס טעריטאריע. ס’איז געווארן א שגור בפי הלשון פון מסיג זיין גבול – איך גלייב אז ס’איז א לשון חז”ל, “זה בא בתחומי”, אז ער קומט אין מיין “קליחא דקודשא בריך הוא”. א מענטש האט א טעריטאריע, למשל ער האט ארויסגעגעבן א ספר, און יעצט איז דער ספר זיין טעריטאריע, און איינער גייט און ער דרוקט עס איבער.
רמ”ז – שלא לעשוק
די מצוה איז שלא לעשוק. וואס איז די חילוק צווישן גזילה און עושק? מ’וועט עס זען ווען מ’וועט לערנען הלכות גזילה ואבידה, אבער ס’מיינט ארויסנעמען געלט פון יענעם.
רמ”ח – שלא לכחש בממון חבירו
אז א מענטש האט געבארגט פאר איינעם געלט, און ער לייקנט עס, ער זאגט אז ער האט קיינמאל נישט באקומען פון דיר קיין געלט, איז דאס אן אנדערע מין וועג פון גנב’ענען. אדער א פקדון וכדומה. שנאמר לא תכחשו.
רמ”ט – שלא להשבע על כפירת ממון חבירו
ווען איינער לייקנט אז ער האט באקומען געלט פון יענעם, אויסער וואס ער איז עובר אויף “לא תכחשו”, אויב גייט ער נאך און ער שווערט, איז ער עובר אויף אן עקסטערע לאו, און ער באקומט עקסטערע מלקות אויף די שווערן, שנאמר ולא תשקרו, דאס הייסט לא תשבע לשקר בממון שיש לחברך בידך.
ר”נ – שלא יונה במקח וממכר
מ’זאל נישט אפנארן מענטשן במקח וממכר. פונקטליך וואס די הלכות הונאה איז, דאס וועלן מיר לערנען אין רמב”ם, אבער מ’טאר נישט אפנארן, שנאמר אל תונו איש את אחיו. ס’מיינט פארקויפן עפעס מער פון וואס ס’איז ווערט. ביז וויפיל מען ווייסט וויפיל ס’איז ווערט, איז דאך נישט קיין אונאה.
רנ”א – שלא יונה בדברים
חוץ פון דעם איז דא אונאה וואס ווערט אנגערופן מצער זיין בדברים, שנאמר ולא תונו איש את עמיתו. מ’זאל נישט מצער זיין א צווייטע מענטש מיט דברים, זאגן זאכן וואס מאכט אים בצער. סתם זעט אויס אז די מצער זיין יענעם במקח וממכר איז נישט די גזילה, נאר דאס איז אז דו האסט אים געלאזט אפנארן, דאס איז אים מצער. מ’טראכט וואס איז די קשר אז “יונה” מיינט עפעס אן ענין פון מצער זיין. ס’איז א דאפלטע לשון, ס’איז דא צוויי מאל, האט מען געמאכט איינס פאר דעם (ממון) און איינס פאר יענץ (דברים).
רנ”ב-רנ”ג – אונאת הגר
חוץ מצער זיין א צווייטע איד, איז דא אן עקסטערע איסור שלא להונות את הגר בדברים, שנאמר וגר לא תונה. ס’איז אן עקסטערע לאו. אז מ’איז מצער א גר, איז מען עובר אויף צוויי לאווין. און עקסטער אויך אין מקח וממכר, שלא להונות את הגר במקח וממכר (שנאמר ולא תלחצנו). לכאורה א גר דארף האבן מער פראטעקשן, ער איז מער וואלנערעבל, ער האט נישט קיין קרובים, ער האט נישט קיין קעניגס אין די גוי’אישע קאלטשער, האט די תורה עקסטער געזאגט אויף אים מ’זאל אים נישט מצער זיין.
רנ”ד-רנ”ה – עבד שברח
שלא להחזיר עבד שברח לארץ ישראל, אן עבד וואס איז אנטלאפן פון חוץ לארץ קיין ארץ ישראל, זאל מען אים נישט צוריק טראגן לאדונו שבחוץ לארץ, שנאמר לא תסגיר עבד אל אדוניו, מ’זאל אים נישט איינשפארן.
און אויף דעם זעלבן עבד איז דא א לאו שלא להונות עבד זה, מ’זאל אים נישט מצער זיין. שנאמר עמך ישב בקרבך… בטוב לו לא תוננו, מ’זאל אים נישט וויי טון.
ס’איז דא לעוועלס פון ווער איז וואלנערעבל: א גר איז שטארק וואלנערעבל, אן עבד שברח איז נאך מער וואלנערעבל, נאך מער עלול צו ווערן געטשעפעט. “לא תוננו” מיינט אונאת דברים אדער אונאת ממון.
רנ”ו – עינוי יתום ואלמנה
שלא לענות יתום ואלמנה, נישט פייניגן און מצער זיין, שנאמר כל אלמנה ויתום לא תענון. דער רמב”ם זאגט אין אנדערע פלעצער אז ס’איז נישט דווקא יתום ואלמנה, נאר יעדער איינער וואס איז שוואך, וואס האט נישט ווער ס’זאל זיך אננעמען פאר אים. אבער דער רמב”ם זאגט אז א יתום ואלמנה, אפילו זיי האבן געלט, אפילו זיי האבן אלעס, און זיי פילן זיך נישט שוואך, דארף מען זיין זייער קערפול.
רנ”ז – עבודת עבד בעבד עברי
שלא לעבוד בעבד עברי עבודת עבד. א עבד עברי זאל מען נישט מאכן ארבעטן מיט שווערע אדער בזיונות’דיגע ארבעט, שנאמר לא תעבוד בו עבודת עבד.
רנ”ח – מכירת עבד עברי
שלא למכור אותו ממכרת עבד. מען זאל אים נישט פארקויפן אויף די מארק, ווי ס’איז דא א מארק ווי מען שטעלט ארויף אויף א סטעידזש און יעדער איינער קען באטאפן דעם עבד און מאכן זיכער אז ער איז א גוטער עבד. נישט אזוי זאל מען דיעלן מיט א איד, מען זאל אים פארקויפן בדרך כבוד.
רנ”ט – עבודת פרך
שלא לעבוד בעבד עברי בפרך. דאס איז אויסער די איסור פון בזיונות’דיגע ארבעט, דא איז די זאך אז מ’מאכט אים טון שווערע ארבעט, שנאמר לא תרדה בו בפרך. ער צייכנט צו אז ער מיינט צו זאגן עפעס וואס דו דארפסט נישט באמת. סתם אזוי, דו נוצט אויס, ס’איז א שאד אז דער עבד זאל נישט ארבעטן, און דו געסט אים עפעס צו טון וואס דו דארפסט נישט. פרך איז וואס מ’האט געטון אין מצרים.
איך מיין אז דער איסור איז אויך ביי נישט א עבד. ס’איז אפשר א קל וחומר, איינער האט אן ארבעטער און ער גיבט אים צו ארבעטן זאכן וואס ער דארף נישט, אדער ער גיבט א זון צו ארבעטן. איך מיין אז ווען א מלמד זאגט פאר א אינגל ער זאל אפשרייבן פופציג מאל די זעלבע זאך, איז עס עבודת פרך אדער נישט? ער איז עובר אויף “לא תעבוד בו בפרך”? קען זיין. יעדער איינער זאל פרעגן זיין לאקאלע מנהל… אבער מ’דארף וויסן, אויב דער מלמד מיינט אז “צורך חינוך” איז א היתר אויף כל המצוות שבתורה… א עבד עברי האט זיך שוין פארקויפט בגניבתו, דאס איז שוין א שטיק חינוך, און אויף יענעם זאגט מען אז ס’איז אן עבודת עבד. א אינגל אין חדר איז דאך נישט ערגער פון אים.
ס’קען זיין אז ווען מ’מאכט א קינד טון א פאנישמענט וואס איז א בחינה פון עבודת פרך, איז דאס דער צער דערפון – אז אן אומגעלונגענער רבי האט מיר יעצט געקנייטשט די אויערן אדער אריינגעווארפן אין גארבידזש… ס’איז א מורא’דיגע ווייטאג. ס’איז דא אן ענין פון חינוך, אבער ס’איז דא ווי מ’מעג יא געבן פאנישמענט, אבער ס’איז אן אמת’ע עבודה.
ר”ס – עבד עברי הנמכר לגוי
שלא להניח הגוי לעבוד בעבד עברי… בפרך. נישט נאר טאר מען אליין נישט מאכן אן עבד עברי ארבעטן בפרך, נאר אויב איז אן עבד עברי געווארן פארקויפט פאר א גוי, זאל מען אים נישט לאזן, שנאמר לא ירדנו בפרך לעיניך, זאלסט נישט צולאזן ווי מ’מאכט אים ארבעטן שווער.
איך מיין אז ס’קען זיין אז די מצוה פון פדיון שבויים as we know it, אזוי ווי רבי משה לייב סאסובער איז ארומגעלאפן און געראטעוועט אידן פון די פריצים, איז געווען מער ענליך צו די מצוה. די זאך אז א פריץ האט א איד און ער קען טון מיט אים וואס ער וויל, ער קען זיין אזוי רשעות’דיג אויף אים, טו עס נישט צולאזן.
רס”א – מכירת אמה עבריה
שלא למכור אמה עבריה לאחר. אן אמה עבריה, נאכדעם וואס דו האסט איר גענומען, טארסטו איר נישט ווייטער פארקויפן, שנאמר לא ימשל למכרה… בבגדו בה. ער האט בוגד געווען אין איר מיט דעם וואס ער האט נישט מקיים געווען די מצוה פון “יעדה”, פון איר נעמען פאר א שידוך.
רס”ב – שארה כסותה ועונתה
שלא למנוע מאמה עבריה היעודה שארה כסותה ועונתה. אן אמה עבריה וואס איז יעודה, וואס איז געווארן א כלה, זאל מען נישט מונע זיין פון איר די דריי זאכן. שנאמר שארה כסותה ועונתה לא יגרע.
איך האב נעכטן געלערנט מיט א חתן, האט ער מיר געזאגט אז “שאר” קען מיינען אלע פיזיקל נידס (מזונות), “כסות” איז אן ענין פון כבוד, ווייל מען דארף קויפן שיינע בגדים, דאס מיינט איר געבן כבוד, און “עונתה” מיינט איר געבן אלעס וואס זי דארף אימאושענעלי.
און והוא הדין לשאר נשים, ס’איז א קל וחומר: אויב פאר א סארט ווייב וואס איז אן אמה העבריה דארף מען אזוי טון, איז זיכער אז א געהעריגע ווייב איז אזוי די מצוה. קען זיין אזוי ווי מיר האבן דא געהאט שלא להונות ביי די וואס זענען מער וואלנעראבל (גר, עבד), קען זיין זי איז אויך די פרוי וואס איז די מערסטע וואלנעראבל, ווייל זי האט נישט א חשוב’ע טאטע וואס פייט פאר איר, זאגט דאך די תורה “שארה כסותה ועונתה לא יגרע”, און אזוי אויך אלע אנדערע פרויען.
רס”ג-רס”ד – אשת יפת תואר
שלא למכור אשת יפת תואר. א מענטש איז געגאנגען אין מלחמה און ער האט געזען אן אשת יפת תואר, ער האט זיך מגייר געווען, ער האט זי גענומען מיט איר. נאכדעם וואס זי האט געטון די “ובכתה את אביה ואת אמה ירח ימים”, טאר ער איר נישט פארקויפן ווייטער. ס’איז זייער ענליך צו שלא למכור אמה עבריה. שנאמר ומכור לא תמכרנה.
שלא לכבוש אשת יפת תואר להיות שפחה. ווען ער נעמט איר אהיים, קען ער איר נעמען פאר א ווייב, אבער ער קען איר נישט נעמען צו ווערן א שפחה. שנאמר לא תתעמר בה.
רס”ה-רס”ו – לא תחמוד ולא תתאוה
שלא לחמוד, שנאמר לא תחמד אשת רעך.
די נעקסטע איז שלא להתאוות, שנאמר לא תתאוה בית רעך.
דער רמב”ם לערנט אין הלכות גזילה אז “לא תחמוד” מיינט ווען מ’טוט פעולות בעיסד אויף דעם חשק, מ’לייגט גרויסע פרעשור אויף יענעם ער זאל דיר פארקויפן. אבער “לא תתאוה” איז בלב, מ’איז עובר אויף לא תתאוה אפילו אויב מ’טוט נישט נאכדעם א פעולה. דאס איז די מיין התאוות וואס ברענגט נאכדעם פעולות.
אויף די קשיא פון אבן עזרא און אנדערע, וויאזוי קען מען טאקע מצווה זיין אז מ’זאל נישט האבן אזא פילינג? איז דער תירוץ אזוי ווי מיר האבן נעכטן געלערנט ביי “שלא לחשוב” – ס’איז געזאגט צו מיינען צו מאכן א דעסיזשן, קען אויך דא מיינען נישט צו געבן א פילינג (נישט ענטערטעינען די מחשבה).
אקעי, אקעי. מ’דארף פרעגן די רבנים ווען איז מען עובר “לא תתאוה”, איך ווייס נישט די תירוץ. איך האב געפרעגט א איד אין עניני שידוכים צו ווייסן ווען מ’איז עובר. און לכאורה די אידן וואס גייען ארום אפפערן מענטשן געלט פאר זייערע הייזער, איז געהעריג “לא תחמוד” די רייזע. ס’איז ממש גערעדט פון דעם. אבער ס’קען זיין לויט’ן רמב”ם [אז ס’איז אן איסור], אבער לויט אנדערע איז סתם אפפערן נארמאל נישט, נאר שיקן אינטער שליחים, מאכן און לייגן פרעשור. דאס איז די ערשטע אופן.
די צווייטע אופן, ווייל דאס איז די דרך מקח וממכר אויף די וועלט. אבער איך טראכט אן אנדערע זאך. ס’שטייט דאך, ווען מעג מען יא האבן קנאה? “קנאת סופרים תרבה חכמה”. אבער וועלכע מין קנאת סופרים תרבה חכמה? נישט דאס וואס ער גייט און טראכט “אה, איך וואלט ווען געוואלט זיין א תלמיד חכם”, מיט דעם געשעט גארנישט. ס’מיינט ווען מ’הייבט אן עכט ערנסט ארבעטן דערויף. ס’איז די זעלבע מידה ביי לא תתאוה און לא תחמוד, די זעלבע מידה ווען די קנאה וואס איז היתר, מיינט אויך ווען מ’הייבט אן עפעס צו טון ערנסט, נישט די מחשבה אליין און מ’מאכט גארנישט.
מצוה רס”ז – שלא יאכל השכיר שלא בשעת גמר מלאכה מן המחובר שהוא עושה בו
רס”ז, שלא יאכל השכיר שלא בשעת גמר מלאכה מן המחובר. און מיר האבן נאך פריער געלערנט אז מ’לאזט עסן פון די פירות אין די פעלד. אבער ווען ער האלט נישט אינמיטן, שלא בשעת גמר מלאכה, דאן מעג ער עסן פון די פירות וואס זענען אפגעשניטן, אבער ער טאר נישט גיין אראפשניידן פון די בוים. שנאמר וחרמש לא תניף [על קמת רעך], אז ער זאל נישט גיין אראפרייסן פון די פירות וואס זענען מחובר נאך.
מצוה רס”ח – שלא יקח השכיר יתר על אכילתו
רס”ח, שלא יקח השכיר יתר על אכילתו. א שכיר אוכל, בשעת די ארבעט מעג ער עפעס טועם זיין פון די עסן, אבער ער טאר נישט נעמען צופיל. שנאמר ואכלת ענבים כנפשך שבעך ואל כליך לא תתן.
איך האב אמאל געטראכט אז אין אונזער מציאות מיינט עס אזוי ווי א מענטש גייט צו א שלום זכר, קען ער אביסל טועם זיין, אפשר קען ער אפילו אהיימנעמען אפאר טשאקאלאדס פאר די קינדער אדער א פעקלע. אבער אויב נעמט ער ארויס א גרויסע בעג פון זיין טאש און ער הייבט אן פאקן, דאס איז שוין… די תורה זאגט אונז אז מ’דארף וויסן די מידה ומשקל. אויף איין וועג דארף מען רחמנות האבן אויף די ארבעטער אין יענעמ’ס פעלד, און דו זעסט ער האט א תאווה, יא, ס’איז א נעבעך מיט תאווה, דו ביסט זיך מתאווה אויף די תבואה, אויף די ארבעטס סטאף, אבער ס’מיינט נישט אז דו קענסט יעצט ארויסנעמען א מעסער און אפשניידן און אהיימנעמען מער וויפיל די שיעור. דאס איז אבער ביי א שכיר, אבער ביי א שלום זכר איז דא אן אנדערע הלכה וועגן דעם. עניוועיס, ס’איז נישט דיינס, ס’איז נאר דיינס כדי צו מעגן עסן. יא, איך זאג, אז די מצוה איז אזוי ווי מ’זאל וויסן ווי איין און ווי אויס. מ’האט רחמנות אויף דיר און דו מעגסט עסן, אבער ס’מיינט נישט אז ס’האט נישט קיין גבול.
מצוה רס”ט – שלא יתעלם מן האבדה
ווייטער. מצוה רס”ט, שלא יתעלם מן האבדה. מ’טאר זיך נישט שמאל עין זיין אז מ’זעט אן אבידה, און אויב ס’איז דא, זאל מען עס נעמען און טון די מצוות פון השבת אבידה. שנאמר לא תוכל להתעלם.
מצוה ר”ע – שלא להניח בהמה רובצת תחת משאה בדרך
ר”ע, אז אויב א מענטש זעט א בהמה, האבן מיר עס געלערנט אויך אין די פריערדיגע שיעורים, אז ס’איז א מצוה פון עזוב תעזוב. ס’איז דא א לאו אז מ’זאל עס נישט אפלאזן אזוי ווי ס’איז. שלא להניח בהמה רובצת, אז די בהמה ברעכט אונטער אונטער א שווערע משא. שנאמר כי תראה חמור שונאך וגו’ לא תעזוב לו, נאר וואס דען? מ’זאל ארויסהעלפן. דאס איז די מצוה פון פריקה.
די צוויי מצוות זענען למשל א גוטע עקזעמפל וואס איך האב דיר געזאגט צווישן די שיעורים, אז ס’איז אביסל פאני אז מ’נעמט די מצוות עשה און מצוות לא תעשה, ווייל ס’מיינט נישט גארנישט די שלילה. ס’איז א חסרון, אבער דו זאלסט נישט פארשטיין די שיעור. כלל למעיין אפקמינא, ס’איז א סיבה, ס’קען זיין טעכניש, למדניש, הלכה’דיג, אבער ס’איז אויסגעהאלטן אז מ’מאכט א ליסט. לאו שאין בו מעשה אויך קען עס א נתינת טעם זיין? עס קען זיין. איך זאג אז ס’איז אביסל פאני ווען מ’פארציילט די מעשה אזוי… אונז ווייסן נישט, דאס קען שוין זיין פון די סודות התורה, פארוואס געוויסע זאכן האט דער אייבערשטער געזאגט, סיי אויף אן אופן פאזיטיוו, סיי נעגאטיוו, נישט קלאר. די סודות התורה מיינט אז אונז ווייסן נאך נישט. איך וועל טרייען צו פיינדן אן ענטפער. איך קען איינס פאר נישט, ס’איז א סוד. איך ווייס נישט. מ’דארף מאכן די ליסט צוזאמען, אזוי ווערט טאקע געטון אינעווייניג אין די ספרים. אבער ס’שטייט נישט קיינמאל אז מ’דארף מאכן אזוי די ליסט.
מצוה רע”א – שלא לעשות עול במדה
רע”א, דא הייבט זיך אן געוויסע ענינים פון מכבד זיין אנדערע מענטשן באופן הראוי, נישט באגנב’ענען אנדערע מענטשן, נישט נאר געלט, מ’וועט זען “לא תעשו עול במשפט” און אזוי ווייטער.
רע”א, שלא לעשות עול במדה. מיר האבן פריער געלערנט אונאה במקח וממכר. ס’איז זייער אינטערעסאנט, ווייל ס’איז זייער ענליך צו אונאה במקח וממכר, ס’איז אבער אן אנדערע אופן. שנאמר לא תעשו עול במשפט [במדה]. וואס טייטשט דאס? למשל, האבן א נישט ריכטיגע… דיין סקעיל זאל זאגן אז ס’איז א פונט ווען ס’איז ווייניגער ווי א פונט, וועסטו קענען נעמען מער געלט. קומט די תורה און זאגט לא תעשו עול במשפט המדה. וואס טייטשט במשפט במדה? די ריכטיגקייט פון די מדה זאל נישט זיין אף (off). די אנדערע וועג צו פשט, וואלט געמיינט אז די פסוק זאגט צוויי זאכן: עול במשפט, חוץ פון דעם במדה, במשקל ובמשורה. אבער די סתם ספרי חכמים האבן מקבל געווען פון משה רבינו און זיי האבן געזאגט ניין, “משפט המדה”. דאס הייסט, ווען א איד גייט אין געשעפט און ער בעט א חתיכה, דעמאלט וויפיל באקומסטו… די סקעיל (scale) איז כאילו די דיין וואס פסק’נט וואס איז די ריכטיגע פונט. האסטו א וועג פון משחד זיין און קאראפטן דעם דיין און מאכן אז די מדה זאל נישט זיין גוט.
מצוה רע”ב – שלא להיות אצלנו אבן ואבן איפה ואיפה
זאגט ער, לא יהיה לך בביתך איפה ואיפה. דאס איז דער פסוק, אז נישט נאר מען זאל עס נישט ניצן, נאר מען זאל בכלל נישט האבן די מין קליי מאשקעס פון פאלשע איפה ואיפה, אבן ואבן, לא יהיה לך בביתך [וגו’]. ס’מיינט טאקע ס’נישט האבן בכלל, אדער ס’נישט האבן אויף צו ניצן? ס’נישט האבן. וואס הייסט צו ניצן? א מוזעאום? א מוזעאום דארף האבן זיינע אייגענע הלכות. לא יהיה לך, מ’זאל עס בכלל נישט האבן. קען זיין אז דאס האבן איז אזוי ווי מ’זאל נישט אריינגיין אין א נסיון, א מענטש זאל נישט קומען נאנט צו א נסיון. ס’איז דא אסאך מצוות וואס זענען נענטער צו אנדערע מצוות, לאו דווקא אז יעדע זאך איז די פראבלעם.
לא תחמוד אויכעט, דער רבי האט אמאל געזאגט אין דער רמב”ם שיעור אז דער רמב”ם זאגט אז לא תחמוד איז כהלכה דער סוף צו גנב’ענען. ס’איז נישט פשט אז דאס חמד’ן אליינס איז אן איסור, נאר ווען מ’איז חומד, געווענליך קומט עס צו גנב’ענען. סאו, לא תתאוה ברענגט זיך צו לא תחמוד. ס’קען זיין אזוי. אין ספר המצוות שטייט אויך “סופו מלסטם”. דער רמב”ם האט אויך געזאגט אז דער איסור איז אליין דאס פרעסן. אבער קען אויך זיין יענץ, קען זיין דאס איז דער איסור ווייל מ’וויל צו פרעסן, און ס’איז כדאי אז מ’זאל נישט ווערן קיין גנב.
מצוה רע”ג – שלא לעול המשפט
רע”ג, שלא לעול המשפט. נישט טון קיין עוול במשפט. דאס איז א מצוה אויף די דיינים, ווי רש”י זאגט אין פרשת יתרו, לא תשא שמע שוא.
מצוה רע”ד – שלא ליקח שוחד
און אויך שלא ליקח שוחד, אז דער דיין זאל נישט נעמען קיין שוחד, צו נעמען שוחד לטובת הצדק. שנאמר ושוחד לא תקח.
מ’דארף וויסן אויב דער איסור איז אפשר אויך אויף פשוט’ע אידן. למשל, א בעל הבית פון א מוסד און ער נעמט אריין ווער ס’גיבט אים געלט, קען זיין אז ער איז עובר אויף לא תקח שוחד. אזוי ווי מיר האבן געלערנט אז די מדה איז א מין משפט, קען אויך זיין אז דער מענטש וואס דארף מאכן משפט צו מ’זאל יא ארייננעמען יענעם קינד אדער נישט, איז ער א שופט יעצט, און ווען ער טוט עס, איז ער עובר אויף לא תעוול במשפט. איך געדענק אז ס’איז דא, ווייל היינט למשל אין די געזעץ, למשל אז איינער איז א חבר כנסת וכדומה, און ער זאגט אז ער טוט נישט נעמען שוחד, וועלכע דין? על פי הלכה איז נישט קלאר, ער מאכט נישט קיין דין. ס’איז דא יא פוסקים וואס זאגן אז ס’איז דא אן איסור. קען מען זאגן אז א שופט איז דא פארשידענע מינע וועגן פון זיין א שופט. יעדער מענטש וואס האט עפעס א געוויסע פאוער און ער אביוזט זיין פאוער, איז ענליך צו דער שופט וואס איז מעוול במשפט. אויב ער טוט עס פאר שוחד, אויב ווער ס’גיבט אים געלט, אנשטאט פאר טוילן. ער האט עפעס הנאה, ער דארף זוכן טובת הציבור, אזוי ווי א מנהל וואס דארף זוכן לטובת המוסד, לטובת כלל ישראל, אבער ער זוכט זיין אייגענע טובת. איך הער, איך הער. און אויב ס’איז א גאנצע מוסד איז לטובת עצמו, וואס איז א פריוואטע מוסד, דעמאלטס איז ווי א מוסד דארף זיך טוישן פון שער התלמוד, און מען דארף עס הייסן מקח שוחד. מוסד איז מקח שוחד. אקעי.
מצוה רע”ה – שלא לכבד גדול בדין
רע”ה, אויך איז דא א וויכטיגע הלכה. עס קומט א גרויסע איד אין תורה? דארף מען קוקן נאר אויף די ענין של עצמו, און נישט מכבד זיין א גדול בדין. אזוי ווי זיי האבן געלערנט, א שיינע ווארט אין דעם וואכדיגע פרשה פרשת יתרו, און די פאריגע וואכדיגע פרשה יתרו האט געזאגט אז פאר משה זאל מען ברענגען “כל דבר הגדול”. עס שטייט נישט די קעיסעס וואס רעדט זיך פון א מיליאן דאלער, אדער וואס צוויי חשוב’ע מענטשן האבן אויף די דין תורה. אבער למעשה עס שטייט “כל דבר הקשה”. עס איז שווער אויסצופיגערן, נישט די וואס עס איז דבר הגדול, עס קען זיין א קליין געלט, אדער סימפל מענטשן, אויף ווייל עס איז א דבר הקשה זאל מען ברענגען ביי משה.
עניוועי, עס איז זייער א שווער הלכה אויסצופירן די שלא לכבד גדול בדין, שנאמר ולא תהדר פני גדול. איך ווייל איך האב נישט געזען קיינער איז מצליח אז עס צו טון. עס איז נישט דא אזא זאך אז עס קומט א שיינע איד וואס עס איז פון די תורה צוזאמען מיט… ס’איז אן אויפטו. ווייל דער דיין גייט נישט קענען עומד זיין, ס’איז זייער שווער. איז די איינער זייער חבר מיט יענעם, מיט זייער מחוצן. איך רעד נישט נאר א חבר, עס איז חלל. אויב עס קומט א שיינע איד, א גביר, קומט איבער סיי אינער און נעמט אים אין די תורה. עס איז נישט מעגליך צו… איך ווייס נישט וויאזוי מ’איז מקיים. חוץ אויב מ’מאכט זיך אזוי ווי בליינדער. קען מען נאר אפשר נישט צו טראכטן צו עס איז דא ערגעץ פאנעמעס, עס האט נישט קיין א לאדינע דין. ווייל דין מיינט אז עס איז א בית דין וואס איז באלאנגט פאר די שטאט, און עס איז נאר אז צוויי מענטשן האבן מקבל געווען אז עס איז א בית דין של הדיוטות וואס עס האט נישט קיין דין דעם. מעג מען, דארף וויסן. העלפט, דאס איז א טעקניקל סאלושען וואס בלייבט די עקטשועל פראבלעם, רעיט? יא.
מצוה רע”ו – שלא יירא הדיין בדין מאדם רע
די אנדערע זאך איז אויך גייט שווער, שלא יירא הדיין בדין מאדם רע. שנאמר לא תגורו מפני איש. עס איז אויך גייט שווער, ווייל אסאך א מיט מענטשן פאר דעם הארעם מאנגט גייטש ארויסשלעפן פון דעם געלט – עס איז אויך קיין שווערע זאך. וואלען זיי מענטשן מיט די “רג套ה”? עס איז גוטע מענטשן אזוי ווי דיר, כאל מיר דיר נישט פראדן, איהם איוק האב האב דער פראדן. איך שלא להתדל—איך זיי שוין עסט אויך א וואויל איד ר’ יוסף. מצוה רע”ו. א מענטש זאל אויך נישט מורא האבן. לא תגורו, נישט מורא האבן אז ער גייט זיך נוקם זיין. שלום, לא תגורו. עס איז איין אינטרעסאנט, אלע סארט מענטשן זענען א פראבלעם פאר די דיינים. א גוטער מענטש, א גביר, אן ארעמאן, א שלעכטער מענטש. איינער האט מורא פון די איש מכובד, איינער האט מורא פון די גבר אלם, איינער האט מורא פון די עני.
מצוה רע”ז – שלא לרחם על עני בדין
שטייט שוין אזא, שלא לרחם על עני בדין [שנאמר ודל לא תהדר בריבו], מען זאל פסק’ענען א דין מיט אמת. דו קענסט שוין נעמען דא לויט היידער בריוו, דו דארפסט דאך לאזן וויסן די פאסטן צו מ’מעג נאכ’ן ענדיגן די תורה צו מ’מעג זאגן די עושר, אבער האב דאך רחמנות אויף וועמען געהערט צו דיר.
ער זאל נישט מורא האבן.
עס איז דאך אינטערעסאנט, אלע סארט מענטשן זענען א פראבלעם פאר די בית דין. סיי ער איז א גוטער מענטש, סיי ער איז א גביר, סיי ער איז אן ארעמאן, סיי ער איז א גוטער מענטש, סיי ער איז א שלעכטער מענטש. איין דיין האט מורא פון די איש מלחמה, איין דיין האט מורא פון די גבר אלם, און איין דיין האט מורא פון די עני. דערפאר שטייט דאך (רעז) שלא לרחם על עני בדין, מען זאל פסק’ענען א דין מיט אמת.
דער קישינעווער רב האט א בריוו וואו ער שמועסט אויס די פסק’ענען, צו מען מעג נאכ’ן ענדיגן די תורה זאגן דעם עושר: “אבער האב דאך רחמנות אויף וועמען דו גייסט דן זיין”. קען אפשר זיין, איינמאל דו האסט געזאגט מיט די תורה, אלס ענקער דין, דין תורה, מיט די תורה וועלן לעבן, איז אזוי. אבער יעצט בעט איך דיך אלס… דו ביסט דאך אויך דער רב וואס זארגט פאר די קהילה, חוץ פון די דין, זאל ער מאכן אן אפיל חוץ פון די בית דין.
אבער מ’דארף געדענקען אז דין איז דין. נישט נאר דאס, נאר אפילו רש”י אין פרשת קדושים אויף לא תעשו עול במשפט, זאגט רש”י: “שלא תאמר איש פלוני עשיר הוא או בן גדולים הוא, היאך אכלימנו ואראה בבשתו? לכך נאמר ולא תהדר פני גדול. ושלא תאמר איש פלוני עני הוא ובעל הבית עשיר הוא ומצוה לפרנסו, אזכנו בדין ונמצא מתפרנס בנקיות. לכך נאמר ודל לא תהדר בריבו“. אפילו יענעם קומט זיך אן עונש, אבער דו טוסט עס כדי ער זאל זיך דערנערן, איז נישט ביי די תורה.
אויך איז דאס א זייער שווערע זאך פאר געוויסע מענטשן. יא, רש”י אין פרשת משפטים, (רעט) שלא לרחם על המזיק בדיני קנסות. ווען עס קומט דיני קנסות פאר א בית דין, איינער קומט זאגן, “יענער האט מיר בא’גנב’עט און ער דארף מיר צאלן קנס, קנס כפל”, זאלסטו נישט רחמנות האבן און זאגן, “איך נעם נישט די סכום כפול”.
רש”י אין פרשת דברים, (רפ) שלא להטות משפט גרים ויתומים, איז זייער ענליך צו שלא לרחם על עני בדין. אבער דא מיינט עס פארקערט, אז דו זאלסט נישט, ווייל ער איז א יתום, זאלסטו נישט מורא האבן צו נעמען פון אים שוחד און פסק’ענען קעגן דעם יתום.
ס’איז אויך זייער שווער. די אמת איז, אפילו מעטאפיזיש, פילאזאפיש, איז זייער שווער די הלכות. אפשר וועסטו פארשטיין דאס בעסער, ווייל ס’איז נישט אמת’דיג דא אזא זאך ווי דין וואס האט נישט צו טון מיט וואס איז מענטשלעך, וואס איז ריכטיג. דו קענסט זאגן, רחמנות מיינט אביסל מער, אבער די גאנצע דין איז געבויט אויף רחמנות. יענער בא’גנב’עט מיר, און דו האסט נישט קיין רחמנות אויף אים?
אבער נאכאמאל, אויב דו פאוקעסט אויף וואס די סטארי איז געווען, פונקטליך וויאזוי ס’איז געלעגן, וויאזוי ער האט עס גענומען, דו פאוקעסט נישט אויף די מענטשן. ס’איז געווען א איד, וואס איך מיין ר’ אשר פריינד, ער האט זייער ליב געהאט צו קענען נאר די ערשטע נעמען פון די מענטשן וואס קומען צו אים. ער האט געזאגט: “איך קען די לעצטע נאמען? אים גיי איך מכבד זיין ווי א פרידמאן, אים גיי איך מכבד זיין ווי א פריינט? ניין. אשר, יענקל, משה, שלמה. קוק נישט אויף די מענטשן, דו קוק אויף די סטארי. וואס איז געווען? וואס איז געווען די היזק? ווער האט געמאכט די היזק?”
דאס איז געווען די יונגעלייט זענען געזיצן מיט די טליתים, און איך האב געקוקט, זיי האבן געזאגט אויף די מרדכי: קוק נישט אויף די מענטשן, קוק די היסטאריע, די מעשה כפי שהיו. דו גייסט ווייטער אריין אין די זעלבע שאלה, ער קען זיין א מלמד אין חדר, אדער עפעס אזוי, האט ער אויך עפעס א דין דיין אין די זעלבע וועג. אויך “להטות משפט” איז דארט א זייער וויכטיגע זאך. ווייל אמאל, דא דער אינגל, אלעמאל מאכט ער פראבלעמען, אפשר האט ער נישט געטון די זאך, ער האט געטון אנדערע זאכן? ניין, האלאו. אויב וואלט ער נישט געקומען צו די פארט, וואלט ער געלייגט פאר אים די מורא. ער וואלט דאך געפלעגט מאכן אזוי. אבער ער טראכט נישט מיט די גרונקל.
מצוה רפ”א
(רפא) שלא לשמוע מאחד מבעלי דינין ואין חברו עמו.
ס’איז גרינגער אסאך מאל, אקעי, לאמיר הערן איין מענטש אויף אמאל די טענות. מען טאר עס נישט טון, ווייל אזוי ווי ס’שטייט לא תשא שמע שוא. אינטערעסאנט, ס’ווערט אנגערופן שוא, ווייל ווען יענער הערט נישט, גייט זיין שוא. מיינט מען אפשר לשון הרע? ווייל לשון הרע, דאס איז טאקע די דין דארף זיין, יענער דארף האבן די רעכט. ניין, יענער דארף האבן די רעכט צו מגיב זיין.
ס’איז אויך א זייער שווערע הלכה, הלכה פון סנהדרין. ס’איז א שווערע הלכה, ווייל ווען דו דיעלסט מיט צוויי מענטשן, איז אייביג דער מענטש נעמט א קאפ אויף וואס ער וויל מאכן. דו ווייסט אייביג, ווייל איינער פון די צוויי וועט האלטן זייערע זאכן צוריק צו זאגן. דער אמת וועט מער ארויסקומען ווען זיי קענען רעדן און יענער איז נישט דא. אבער ביי דין תורה איז פארקערט, דו ווילסט אז יענער זאל טאקע זיין מקבל די בירור. ווייל דא די אמת פנים פון איין בעל חוב, דו ווייסט נישט אז א מענטש קען עס זאגן פאלש, וועגן דעם איז עס א שמע שוא.
מצוה רפ”ב
(רפב) שלא לנטות אחרי רבים בדיני נפשות אם היו המחייבין יותר על המזכין אחד.
דאס הייסט, מ’גייט דאך ביי בית דין גייט מען אייביג נאך וואס די רוב זאגט. אבער דאס איז נאר אויב די רוב איז מער ווי איינס. אויב די רוב איז דא א בית דין פון כ”ג, און ס’איז צוועלף קעגן עלף, קענסטו נישט מאכן אז איין מענטש זאל זיין דער… בדיני נפשות. “ונטו אחרי רבים להטות”.
מצוה רפ”ג
(רפג) שלא ילמד חובה מי שלמד זכות תחלה בדיני נפשות.
עס איז געווען א דיון פון דיני נפשות, און א מענטש האט מלמד זכות געווען, ער זאל נישט צוריקציען און נאכדעם זיין מלמד חובה. שנאמר לא תענה על רב לנטות. שוין, אינטערעסאנט, וואס טוט זיך אז דער מלמד זכות האט שפעטער איינגעפאלן אז ער איז נישט געווען גערעכט? ער קען נישט. דאס איז די הלכה. מען זוכט וועגן נישט צו מעניש זיין אין דיני נפשות.
מצוה רפ”ד
(רפד) שלא למנות בדיינין אדם שאינו חכם בדברי תורה אף על פי שהוא חכם בחכמות אחרות.
ס’איז גראדע א גאנץ אפטע זאך. מען נעמט אסאך מאל אין בית דין, מען וויל האבן א דיין וואס קען זיך גוט אויס אין פיינענשלס, ער זאל פארשטיין די לאוס, ער זאל פארשטיין. מען נעמט אריין א דיין וואס איז א שטיקל סאושעל ווארקער אין דיני תורה… אבער מען דארף מאכן זיכער אז ער קען אויך די הלכות. שנאמר לא תכירו פנים במשפט.
אינטערעסאנט, איך געדענק “לא תכירו פנים במשפט” די אנדערע טייטשן איז אויך א מין וועג פון נישט מכבד זיין א חשוב’ע מענטש. אבער דאס וואס דער רמב”ם לערנט, איז דאך די מדרש לערנט, אז חז”ל מקלג’ן אז דאס מיינט “לא תכירו פנים במשפט” די וואס זענען ממנה די משפט. דאס הייסט, אז דא איז דא א משפט פון מאכן די משפט. רעדט מען פון די משפט, וואס זיי זאלן נאר נעמען די וואס זענען ראוי ווייל זיי קענען לערנען. ווען די “לא תכירו פנים”, דער רמב”ם מאכט, זאגט חכמה חכמות אחרות, אבער איך געדענק אין דארט שטייט אויך אז אויב האט ער א גרויסע בארד, ער איז א שיינע איד, קוק נישט אויף זיין פנים, נאר קוק אויף זיין וואס ער קען לערנען, די הלכות.
מצוה רפ”ה
(רפה) שלא להעיד בשקר, זאלן שווערן אויף שקר, שנאמר לא תענה ברעך עד שקר.
מצוה רפ”ו
(רפו) שלא יעיד בעל עבירה. איינער וואס איז נישט כשר לעדות, זאל מען נישט אננעמען זיין עדות, שנאמר אל תשת ידך עם רשע להיות עד חמס.
מצוה רפ”ז
(רפז) שלא יעיד קרוב. א קרוב קען נישט מעיד זיין אויף זיין קרוב, שנאמר לא יומתו אבות על בנים. ופירוש השמועה למדו מכאן שלא יומתו אבות בעדות בנים, וכן שאר קרובים.
מצוה רפ”ח
(רפח) שלא לכרות הדין על פי עד אחד. א דין קען מען נאר פסק’ענען לויט צוויי עדים, שנאמר לא יקום עד אחד באיש.
מצוה רפ”ט
די נעקסטע מצוה איז (רפט) שלא להרוג נקי, מ’זאל נישט הרג’ענען א מענטש וואס איז נישט מחויב מיתה, שנאמר לא תרצח. דו זעסט אז דער רמב”ם האלט אויך אז רציחה מיינט murder, נישט סתם killing. מענטשן זאגן, מען טאר נישט הרג’ענען מענטשן, וואס שטייט לא תרצח. עס איז נישט סתם. לא תרצח איז א ווארט פאר א געוויסע זאך, פאר א הריגת נקי. איינער וואס איז נישט נקי, וואס שטייט זיך? אלע מענטשן זענען נקי. איך מיין צו זאגן, אז ווען מ’האט גע’פסק’נט אז יענעם קומט זיך מיתה, איז ער נישט קיין הריגת נקי, דאס איז פשוט אזוי. אדער, ער מיינט צו זאגן די הריגת מלחמה, למשל. ער זאגט אז די הריגה איז נישט קיין ייהרג ואל יעבור, וועלכע איך מיין רציחה. הרג’ענען און רציחה איז נישט די זעלבע זאך.
מצוה ר”צ
(רצ) שלא לחתוך הדין באומד הדעת. אז א דיין זאל נישט פסק’ענען א דין סתם ווייל אזוי איז אים איינגעפאלן. מ’רעדט דא פון דיני נפשות, מיין איך. אז צוויי עדים גופו של דבר. מ’איז נאר בודק אויף קלארע עדות, שנאמר ונקי וצדיק אל תהרוג. דאס איז די מעשה פון די עדות וואס האבן געזען די מעסער, יא, אז ער איז אריינגעלאפן מיט א מעסער. יא. אבער ס’איז דא אזא רמב”ם וואס זאגט נישט קלאר אז ער מיינט דא ביי דיני נפשות, אבער מ’פארשטייט עס נאר פון די פסוק, יא.
מצוה רצ”א
(רצא) שלא יורה העד בדין שהעיד בו בדיני נפשות. אויב איין עד האט געזען דיני נפשות, זאל ער בכלל נישט קומען עד זאגן אויב ער האט נישט קיין צוויי עדים. דו זעסט אזוי? איך מיין אז ס’שטייט אז איין עד… “שלא יורה”, ער זאל נישט זיין איינער פון די דיינים. “אין עד נעשה דיין”, דאס איז די הלכה פון “אין עד נעשה דיין”. אנטשולדיגט, איך האב נישט גוט געלערנט. “שלא יורה”, דער עד זאל נישט זיין דער מורה, זאל נישט זיין דער דיין, בדין שהעיד בו בדיני נפשות. נאכדעם וואס ער האט מעיד געווען בדיני נפשות, ווערט ער נישט אליין דער דיין.
מצוה רצ”ב
(רצב) שלא להרוג מחוייב הריגה קודם שיעמוד בדין. אפילו ווען מ’ווייסט אז ער איז מחויב הריגה, זאל מען אים נישט הרג’ענען פאר מ’האט אים מעמיד געווען בדין, שנאמר ולא ימות הרוצח עד עמדו לפני העדה למשפט.
מצוה רצ”ג
(רצג) שלא לחוס על הרודף. איינער וואס איז א רודף, ס’איז קאנעקטעד. אזויווי ווען איינער האט געהארגעט אין די פעסט, דעמאלטס דארף מען מאכן א גאנצע דין תורה. אבער איינער איז יעצט רודף אחרי חבירו להורגו, זאל מען נישט רחמנות האבן, להרגו קודם שיגיע לנרדף, ויהרגהו, אפילו אם הרודף הוא קטן או אשה, שנאמר וקצותה את כפה לא תחוס עינך. אזא פאל וואס ס’איז נישטא האבן רחמנות. רחמנות דארף מען האבן ווען מ’קען שוין עניוועי נישט ראטעווען, און יעצט איז נאר די שאלה וועגן אן עונש. דעמאלטס דארף מען האבן רחמנות. אבער ווען יענער האלט אינמיטן זיין רציחה, דארף מען אים סטאפן בכל מחיר.
מצוה רצ”ד
(רצד) שלא לענוש האנוס. א פרוי וואס מ’האט מענה געווען, איר קומט נישט קיין עונש, שנאמר ולנערה לא תעשה דבר. מ’קען איר נישט בלעימען. דאס איז דער איסור, א באקאנטער איסור היינט, מ’קען נישט בלעימען די וויקטים. ער זאגט, עס מיינט אמת’דיג אלע אונסים.
מצוה רצ”ה
(רצה) שלא ליקח כופר מן הרוצח. מ’זאל נישט נעמען, מ’זאל נישט לאזן אז א רוצח זאל באצאלן געלט אנשטאט זיין עונש.
מצוה רצ”ז
(רצז) שלא לעמוד על הדם. “לא תעמוד” מיינט זיך מתמהמה זיין, זיך אויפהאלטן, עס טאר נישט זיין קיין חסרון אין זריזות. פארקערט, אויב זעסטו איינעם אין סכנה, זאלסטו זיין זריז, און נישט בלייבן שטייען רואיג.
מצוה רצ”ח
(רצח) שלא להניח מכשול, שנאמר ולא תשים דמים בביתך. מיר זענען שלאזן א מכשול, עס מיינט “לא תשים דמים בביתך”. לענרעך מכשול מיינט, ביי זיך אינדערהיים אדער בכלל? ווען דו זעסט א מכשול ביי אנדערע מענטשן, ס’איז נישט א סניף פון “לא תשים דמים” אינדערהיים. ס’איז א סניף, אמת, אבער יעדער איינער איז רעספאנסיבל פאר זיך אינדערהיים.
וואס איז די פראגע דא? ס’איז דא זאכן וואס “לא תשים דמים בביתך”, מען זאגט נישט אויף א מעקה אז קיין נארמאלער מענטש גייט נישט אראפ פון דאך. ניין, ס’איז אמאל דא א חיוב אז “דברים העשויים להביא לידי מכשול” דארף מען מאכן א מעקה וכו’.
מצוה רצ”ט
(רצט) שלא להכשיל תם בדרך. א תמים וואס ווייסט נישט… דאס גייט פאר… “שלא להכשיל תם” מיינט מסתם אויב יענער ווייסט די סכנים, און יענער איז א משוגע, און עס זאגסטו נישט די מצוה צו יענעם סתם. אבער יענער וואס ווייסט נישט, לאזט דו זיין די מכשול. די “לא תשים דמים בביתך” האט אפשר דא לעוועלס, מען דארף פארשטיין, אפשר דארף מען עס לערנען און ווייניג זעען.
מצוה רצ”ט: לפני עור לא תתן מכשול
אבער יענער ווייסט נישט, דארפסטו זיין די… וועל, מכשול איז אפשר פאר יעדער. די ולפני עור לא תתן מכשול איז אפשר דא א לעוועל, מ’דארף פארשטיין. ס’איז דא זאכן וואס “לפני עור לא תתן מכשול” זאגט מען נישט אויף א מכיר; א נארמאלער מענטש, קיינער איז נישט עקספעקטעד. ניין, מ’זאגט אז ס’איז א חיוב אז א דבר וואס איז א חשש היזק דארף מען מאכן א מכיר וכדומה.
אבער זאכן וואס זענען אן עבירה – דארף מען קיין עבירה? אקעי. אדער אז מ’זאגט טעם, ס’איז תם בדבר, ס’איז עיוור בדבר. און פון דעם לערנט מען אויך ארויס ברוחניות, אז דו זאלסט נישט מכשיל זיין א איד ברוחניות. אזוי ווי דו זאגסט, דו זאלסט נישט מכשיל זיין א איד בעבירה.
מצוה ש’: שלא להוסיף במלקות
מצוה ש’, שלא להוסיף במלקות המחויב מלקות. ווען מ’געט מלקות פאר א מענטש וואס איז מחויב מלקות, טאר מען נישט צולייגן. “נו, לאמיר שוין צולייגן נאך איינס” – טאר מען נישט. שנאמר לא יוסיף פן יוסיף. און מ’לערנט ארויס פון דא אז סתם אזוי שלאגן א איד – אה, תכפושתא (מכה) – כל שכן אז ער איז נישט מחויב מלקות טאר מען נישט געבן מער ווי קיין מלקות. יא, וואלטסט געקענט זאגן ער האט שוין איבערגעכאפט די ניין און דרייסיג, אבער סתם איין פאטש? נו, איז אויך אליין אסור.
מצוה ש”א: שלא לרגל
מצוה ש”א, שלא לרגל. דאס איז נאך איינער פון די מצוות וואס איז נישט… איינער וואלט איינגעפאלן צו געבן א פאטש, ער וואלט נישט געוואוסט די מצוה. מצוה ש”א, שלא לרגל, מ’זאל נישט שפיאנירן. און אין דעם לערנט מען ארויס עניטינג רכילות, צו טראגן, “איך בין געוואויר געווארן אן אינטערעסאנטע זאך אויף יענעם”, א דבר רכילות. שנאמר לא תלך רכיל בעמיך.
פון דא זעט מען אז דאס וואס א שדכן טוט הייסט נישט רכילות, ווייל אויב יא וואלטן מיר נישט דא געווען, ווייל ס’איז פאר אלעס געווען שדכנים. מ’דארף וויסן וואס מיינט יא רכילות און וואס מיינט נישט רכילות. ח”ו, נישט אלעס וואס מ’טוט טאר מען.
מצוה ש”ב: שלא לשנוא בלב
מצוה ש”ב, שלא לשנוא בלב, מ’זאל נישט פיינט האבן א צווייטן איד אין הארץ. שנאמר לא תשנא את אחיך בלבבך. ס’דאכט זיך אז דער רמב”ם זאגט אויף דעם, אז אויב האט מען א טענה, זאל מען אים זאגן, מען זאל עס אויסשמועסן.
מצוה ש”ג: שלא להלבין פני אדם
מצוה ש”ג, שלא להלבין פני אדם מישראל, מען זאל נישט פארשעמען א איד. ווען מען פארשעמט ווערט ער ווייס, אזוי ווי די גמרא זאגט, “אזיל סומקא”, ס’גייט אוועק די רויטע קאליר פון א מענטש’ס פנים און ס’ווערט ווייס. שנאמר הוכח תוכיח את עמיתך ולא תשא עליו חטא. זייער געטרעפט. די ולא תשא עליו חטא מיינט אז “הוכח” – ווען מען דארף אים זאגן מוסר, זאל מען אים זאגן מוסר, אבער מען טאר אים נישט פארשעמען ווען מען זאגט אים מוסר.
מצוה ש”ד: שלא ליקום
מצוה ש”ד, שלא ליקום. די איסור פון נישט נוקם זיין על פי די תורה, די מצוה פון נישט נוקם זיין, שנאמר לא תקם. שלא ליקום מיינט, אפילו ווען מען טוט נישט צוריק, אבער מען האלט די שנאה בלב. ס’איז ענליך צו די איסור פון שלא לשנוא בלב, וואס אפילו מ’האט אים נישט פיינט, אבער מ’האלט אים די טענה, מ’האלט אים אין הארץ. ליקום מיינט אז מ’זאגט דאך, “איך בין דיר נישט נוקם, אבער איך האב דאך א טענה”.
מצוה ש”ו: שילוח הקן
מצוה ש”ו, די מצוה פון שילוח הקן, שלא ליקח אם על הבנים. די איסור, די לאו פון שלא ליקח אם על הבנים, אז מ’זאל נישט צונעמען די אייער אדער די פויגלעך פון די מאמע. שנאמר לא תקח האם על הבנים.
און ס’איז אינטערעסאנט אז שילוח הקן איז אריינגעקומען דא. ס’זעט מען אז דער רמב”ם האט פארשטאנען אז שילוח הקן איז א פשוט’ע ענין פון צער בעלי חיים, הגם ס’שטייט אין די משנה אז ס’איז נישט. עניוועיס, דו זעסט וואס איך וויל זאגן דא? ס’איז אויך אויסנוצן יענעם’ס וואלנעראביליטי. אז יעצט איז א גוטע געלעגנהייט צו נעמען די מאמע אויך, ווייל זי וואטשט פאר אירע קינדער. ס’איז אן ענין פון יושר, ס’איז א ווייטערע ענין פון צדק. קיינד אוו צדק ווי יושר.
מצוות ש”ז-ש”ח: טומאת צרעת
יעצט גייען מיר זען אין טומאת צרעת, צוויי מצוות וואס האט צוטון מיט צרעת.
מצוה ש”ז: שלא לגלח שער הנתק. אויב א מענטש האט א נגע אויף זיין בארד אדער אויף זיין האר, טאר ער נישט אפשניידן די האר. שנאמר ואת הנתק לא יגלח.
מצוה ש”ח: שלא ליתן סימני צרעת. האט ער אויף זיין בשר, אויף זיין הויט, צרעת, זאל ער זיך נישט אראפנעמען, שנאמר השמר בנגע הצרעת. דאס קען מען נישט פסק’ענען גראד, מ’דארף טראכטן. א זאך וואס דו זעצט זיך מיט א בית דין, לאמיר זען. אבער דאס האט ער נישט.
מצוה ש”ט: נחל איתן
דאס איז ש”ט, שלא לעבוד ולזרוע בנחל איתן. אז דארט איז דא א פלאץ וואס הייסט א נחל איתן, א געוויסע טייך וואס דארט האט מען געמאכט די עגלה ערופה. אין דעם פלאץ מאכט מען אן עגלה ערופה, און אין דעם פלאץ – ער מיינט נאכ’ן מאכן אן עגלה ערופה – טאר מען נישט דארטן “לעבוד ולזרוע”, שנאמר אשר לא יעבד בו ולא יזרע.
מצוה ש”י: שלא יתחייב חתן
מצוה ש”י, אז א חתן, שלא יתחייב חתן בדבר מצורכי הרבים כל שנה ראשונה. אז די ערשטע יאר פון א חתן זאל מען נישט ארויפלייגן אויף אים קיין צורכי הרבים, כגון צבא ושמירת החומה וכיוצא בהם, זאכן וואס מ’איז מחייב געווענליך מענטשן, אז זיי דארפן גיין אין צבא, זיי דארפן היטן די חומה. א חתן טוט מען דאס נישט, שנאמר לא יצא בצבא ולא יעבור עליו לכל דבר.
דאס איז נישט אז די… whoever איז ממונה אויף צורכי ציבור זאל נישט געבן צורכי ציבור פאר די חתן. דאס איז אויך א מצוה פון “נקי יהיה לביתו”, וואס דאס איז א מצוה אויף די חתן, און דאס איז א מצוה אז דער וואס צעטיילט די ארבעט פאר די צורכי הרבים זאל נישט לייגן ארבעט אויף די חתן.
מצוה שי”א: מכשף
מצוה שי”א, שלא לחוס על מכשף. אז די בית דין זאל זיך נוקם זיין, זאל טון אן עונש פאר א מכשף, און מ’זאל נישט לאזן לעבן א מכשפה, שנאמר מכשפה לא תחיה. מכשף איז אויך אזוי.
מצוות שי”ב-שי”ט: מורא מלכות ובית דין
יעצט הייבט זיך אן פון שי”ב… דער חבר’ה וואס האט געשיקט די שאלה וועגן די סדר, כדי ער זאל האלטן קאפ, ר’ פלוני בן פלוני, איז עפעס אינטערעסאנט ווי ס’קומט אריין. מ’קען פארשטיין אז ס’איז אויך די ענינים פון רבנים, ווייל די נגע איז א זאך וואס דער כהן דארף נעמען קעיר, ס’איז א זאך וואס איז שייך צו סמיכה, אויך די צורכי הרבים, די מכשף איז פאר די בית דין.
און יעצט פון שי”ב איז דאך די ענינים פון סמיכה, פון כבוד פאר די בית דין, און כבוד פאר אויטאריטעט פאר נשיא.
* מצוה שי”ב: שלא להמרות על פי בית דין, זאל נישט מורה זיין אין בית דין, דאס הייסט נישט פאלגן בית דין, שנאמר לא תסור מכל הדבר אשר יגידו לך.
* מצוה שי”ג: שלא להוסיף על מצוות התורה, נישט צולייגן צו די מצוות פון די תורה, בין תורה שבכתב בין פירושה שקיבלו על פה, שנאמר את כל הדבר אשר אנכי מצוה אתכם אותו תשמרו לעשות לא תוסף עליו. אבער ווי דער רמב”ם איז מסביר, דאס מיינט זאגן אויף עפעס וואס איז נישט קיין מצוה אז ס’איז א מצוה.
* מצוה שי”ד: שלא לגרוע ממצוות התורה, נישט זאגן אויף א געוויסע מצוה אז ס’איז מער נישט קיין מצוה, שנאמר ולא תגרע ממנו.
* מצוה שט”ו: שלא לקלל הדיין, מ’זאל נישט שעלטן די דיין, שנאמר אלהים לא תקלל.
* מצוה שט”ז: שלא לקלל הנשיא, וואס איז דער ראש ישיבה אין ארץ ישראל, שנאמר ונשיא בעמך לא תאור. דער ראש ישיבה איז געווען דער נשיא און דער אב בית דין.
* מצוה שי”ז: שלא לקלל אחד משאר ישראל, מ’זאל נישט שעלטן קיין שום איד (שנאמר לא תקלל חרש). סאו דער נשיא איז מען עובר אויף צוויי זאכן, מען איז עובר אויף די איסור פון ישראל, און נאכדעם אויף די עקסטערע איסור פון שלא לקלל הנשיא.
* מצוה שי”ח: שלא לקלל אב ואם, שנאמר ומקלל אביו ואמו מות יומת.
* מצוה שי”ט: שלא להכות אב ואם, שנאמר ומכה אביו ואמו מות יומת.
מצוות ש”כ-שכ”ט: שבת ומועדים
און יעצט גייען מיר זען פארשידענע מצוות לא תעשה פון זמנים. די נעקסטע ניין מצוות זענען מצוות פון זמנים.
* מצוה ש”כ: שלא לעשות מלאכה בשבת, שנאמר לא תעשה כל מלאכה, מען טאר נישט טון קיין מלאכות.
* מצוה שכ”א: אויסער די מלאכות איז דא דער איסור וואס איז נאר א לאו, שלא להלך חוץ לתחום המדינה, מען זאל נישט ארויסגיין חוץ פון די תחום שבת. די חכמים האבן געזאגט אז דאס איז תחום שבת, צוויי טויזנט מיל. כהולכי דרכים בשבת, אזוי ווי מענטשן וואס שפאצירן ווייט ווייט אוועק. שנאמר אל יצא איש ממקומו בשבת, זאל מען זיין לאקאל און מען זאל נישט וואקן צו ווייט.
* מצוה שכ”ב: א מצוה ולכאורה א ווייטאגדיגע, שלא לענוש בשבת, א שבת טאר מען נישט געבן קיין עונשים. שנאמר לא תבערו אש בכל מושבותיכם, מיינט מען זאל נישט טון מיט די עונש פון שריפה, און אלע אנדערע עונשים. די סיבה פארוואס לא תבערו אש איז עקסטער, ווייל אש איז דאך איינע פון די ל”ט מלאכות, סאו לא תבערו אש בתור לאו גייט ארויף אויף די עונש מיתה בשבת. עס מיינט אויך נישט אויף די מענטש וואס טוט די עבירה מיט די ידיים, ווייל ער איז סייווי עובר אויף איינע פון די ל”ט מלאכות, עס מיינט אויף די דיין וואס פסק’נט אז מען זאל געבן מיתה. איך מיין אז עס מיינט נישט נאר אש, איך מיין אז עס מיינט מלקות און עני עונש. מען לערנט עס ארויס פון לא תבערו אש, אבער עס איז נאר א דרש. דער רמב”ם זאגט די פירוש ערגעץ אין שבת אדער אין ספר המצוות, אז עס איז דא די פשוט’ע פשט עבודה ללאו יצאת, לחלק יצאת, אבער חוץ פון דעם לערנט מען ארויס פון דעם אן עונש. דא איז אויך דא א מחלוקת הפוסקים על מה זה, צו דאס איז נאר א חיוב פאר די בית דין. א טאטע טאר נישט מכה זיין זיינע קינדער שבת, דאס איז אויך נישט. ס’איז טוב להחמיר. זאג פאר דיין זון אז מוצאי שבת וועסטו מכה זיין.
אקעי.
* מצוה שכ”ג: שלא לעשות מלאכה בראשון של פסח, די ערשטע טאג פסח, שנאמר כל מלאכה לא יעשה בהם.
* מצוה שכ”ד: די נעקסטע מצוה איז די זיבעטע טאג פון פסח, שלא לעשות מלאכה, שנאמר כל מלאכה לא יעשה בהם.
* מצוה שכ”ה: די דריי הונדערט און פינף און צוואנציגסטע איז נישט טון קיין מלאכות אין חג השבועות, ווי עס שטייט אין פסוק כל מלאכת עבודה לא תעשו.
* מצוה שכ”ו: די נעקסטע מצוה איז נישט טון קיין מלאכות אין ראש השנה, אחד לחודש השביעי. די זעלבע זאך, די זעלבע פסוק.
* מצוה שכ”ז: די זעלבע זאך נישט טון קיין מלאכות אין יום כיפור. די זעלבע זאך. יום כיפור איז מער אסור במלאכה, נישט קיין חילוק אוכל נפש. שנאמר וכל מלאכה לא תעשו.
* מצוה שכ”ח: נישט טון קיין מלאכות אין די ערשטע טאג פון חג הסוכות.
* מצוה שכ”ט: און די לעצטע איז נישט טון קיין מלאכות אין די אכטע טאג, די לעצטע טאג פון חג הסוכות.
מצוות ש”ל: איסורי ביאה
יעצט קען מען לערנען פארשידענע הלכות פון איסורי ביאה.
מצוה ש”ל, שלא לגלות ערות אם. לגלות מיינט נישט בויל זיין די מאמע, שוין עמד. דא לאמיר גיין טאקע שנעל, דא קען מען אביסל גיין שנעל. ערות אם, ערשטע ערוה איז אם, א מאמע. אשת אב, אחות, א שוועסטער, און נאר מיט א שוועסטער.
יעצט קען מען לערנען פארשידענע הלכות פון איסורי ביאה.
(של) שלא לגלות ערות אם, לגלות מיינט נישט בועל זיין די מאמע. ערוות אם, ערשטע ערווה איז אם, א מאמע. (שלא) שלא לגלות ערות אחות, א שוועסטער. און דא האט מען אן עקסטערע לאו אז די שוועסטער מיינט נישט נאר א שוועסטער פון טאטע און מאמע, נאר אויך א שוועסטער פון טאטע אדער פון מאמע [(שלג)].
די נעקסטע ערווה איז (שלד) שלא לגלות ערות בת הבן, אן אייניקל, א טאכטער פון א זון. און די נעקסטע לאו איז (שלה) שלא לגלות ערות בת הבת, אן אייניקל פון די טאכטער’ס טאכטער.
לגבי (שלו) שלא לגלות ערות הבת, די טאכטער אליין, זאגט ער: ווער שטייט שוין אין די תורה? א קל וחומר. חז”ל האבן ארויסגעלערנט פון א קל וחומר, אז אויב מ’טאר נישט א בת הבת, טאר מען זיכער נישט א בת אליין. אבער דאך מפי השמועה למדו שאיסור הבת מגופי תורה כשאר עריות.
ווייטער איז דא (שלז) שלא לגלות ערות אשה ובתה. אדער (שמא) שלא לגלות ערות אחות האב, א מומע פון די טאטע’ס שוועסטער, און די זעלבע זאך די מאמע’ס שוועסטער [(שמ)]. און נאכדעם איז דא (שמב) שלא לגלות ערות אשת אחי האב, די ווייב פון די פעטער. און מ’טאר אויך נישט (שמג) שלא לגלות ערות אשת הבן, די שנור, שנאמר ערות כלתך לא תגלה.
(שמד) שלא לגלות ערות אשת אח, סיידן אשת אחיו מעג מען נאר באופן יבום. (שמה) שלא לגלות ערות אחות אשתו, די שוועגערין, די שוועסטער פון די ווייב.
נאכדעם איז דא (שמו) שלא לגלות ערות נדה, די אייגענע ווייב ווען זי איז א נדה, אדער סיי וועלכע פרוי וואס איז א נדה, שנאמר ואל אשה בנדת טומאתה לא תקרב.
און ס’איז דא אן איסור (שמז) שלא לגלות ערות אשת איש.
נאכדעם איז דא די איסור פון בהמה: (שמח) שלא לשכב עם בהמה, אז א מענטש זאל נישט לעבן מיט א בהמה, אדער (שמט) שלא תביא אשה בהמה עליה.
(שנ) שלא לשכב עם זכר, משכב זכר.
(שנא) שלא לגלות ערות האב עצמו.
(שנב) שלא לגלות ערות אחי האב עצמו.
(שנג) שלא לקרב לעריות בדברים המביאין לידי גילוי ערוה, כגון חיבוק ונישוק ורמיזה וקפיצה.
דאס איז א תוספת אויף די אלע עריות וואס מ’האט אויסגערעכנט, אז ס’איז נישט נאר דער איסור צו בועל זיין, נאר ס’איז אויך דא שנאמר אל כל שאר בשרו לא תקרבו לגלות ערוה. ס’איז נישטא קיין חילוק וועלכע לעוועל. די מענטשן מיינען אז ס’איז דא אזא איסור וואס הייסט “נגיעה”. ס’איז נישטא אזא איסור נגיעה; ס’איז דא אן איסור “קריבה”. ס’איז פונקט אזוי אסור רמיזה, קפיצה, ווי חיבוק ונישוק – עניטינג וואס איז מביא לידי גילוי ערוה.
מפי השמועה למדו שזו אזהרה לקריבה המביאה לידי גילוי ערוה. דו קענסט נישט גיין לאכן מיט איינעם און נאכדעם זאגן “איך האב דיך נישט געטאטשט”, ס’איז נישטא אזא היתר, ס’איז א טעות. און אויך צו זאגן אז א טאטש וואס איז נישט מביא לידי הרהור איז מותר, איז אויך נישטא אזא זאך. ס’איז נישטא אן איסור נגיעה לעצמו, נאר ס’איז דא אן איסור וואס הייסט קריבה לעריות.
(שנד) שלא ישא ממזר בת ישראל, א ממזר טאר נישט נעמען א בת ישראל, שנאמר לא יבא ממזר בקהל ה’.
(שנה) שלא תהיה קדשה, אז א אידישע טאכטער זאל נישט זיין א קדשה. וואס מיינט א קדשה? והיא הנבעלת בלא כתובה וקדושין. ס’איז דא אן איסור אויף חתונה האבן מיט א פרוי אן כתובה וקידושין.
(שנו) שלא יחזיר המגרש גרושתו אחר שנישאת לאחר. אז איינער האט מגרש געווען זיין פרוי, מעג ער איר צוריקנעמען גלייך נאכדעם, אבער אויב זי האט חתונה געהאט צו א צווייטן, נאכדעם טאר ער נישט. שנאמר לא יוכל בעלה הראשון אשר שלחה לשוב לקחתה.
(שנז) שלא תנשא היבמה לאיש זר חוץ מיבמה. א יבמה דארף ווארטן אויף איר יבם, שנאמר לא תהיה אשת המת החוצה.
(שנח) שלא יגרש האונס אנוסתו. אז איינער האט מענה געווען, טאר ער נישט מגרש זיין זיין אנוסה, נאר ער דארף חתונה האבן מיט איר און בלייבן מיט איר, שנאמר לא יוכל שלחה כל ימיו.
(שנט) שלא יגרש מוציא שם רע את אשתו, אויך די זעלבע זאך, אויב מ’איז מוציא שם רע געווען, שנאמר בו לא יוכל לשלחה כל ימיו.
(שס) שלא יקח סריס בת ישראל. איינער וואס איז א סריס, זיינע כלי הולדה זענען געווארן נפגם, קען נישט חתונה האבן מיט א בת ישראל, שנאמר לא יבוא פצוע דכא.
(שסא) שלא לסרס זכר מכל המינין, לא אדם ולא בהמה חיה ועוף. מ’טאר נישט מסרס זיין, משחית זיין די כלי הולדה, שנאמר ובארצכם לא תעשו.
און די לעצטע גרופע פון מצוות זענען די מצוות פון מלכות:
(שסב) שלא למנות על ישראל איש מקהל גרים אלס א מלך. מ’זאל נעמען פון אידן. און די מצוה איז אז מ’זאל נישט נעמען קיין שום מינוי, נישט נאר א מלך, נאר קיין שום חשוב’ע מינוי זאל מען נישט געבן א גר מכל הגרים, שנאמר לא תוכל לתת עליך איש נכרי.
ס’איז דאך דא א שאלה, ווייל דער רמב”ם אין די מורי התורה האט אויסגערעכנט אפאר גרים. ס’איז אויסגערעכנט שמעיה ואבטליון, זיי זענען אליין געווען גרים. אויך אויסגערעכנט רבי מאיר, וואס איז געווען פון גרים. קען זיין דער רמב”ם וויל אונז מיט דעם זאגן אז זיי זענען נישט געווען מורי התורה ווייל מ’האט זיי “אויפגענומען” (מינוי), ווייל יא וואלט מען נישט געטארט. נאר ס’זעט אויס אז זיין פון די מורי התורה איז נישט קיין מינוי, נאר ס’איז א מלמד. עפעס וואס זיין סמכות קומט ווייל מ’האט אים אויפגענומען, טאר מען נישט. אבער עפעס וואס זיין סמכות קומט ווייל ער איז א איד, ווייל ער זיצט און ער לערנט, ווייל ער איז פון די גרעסטע תלמידי חכמים בדורות – דאס מעג מען.
(שסג) שלא ירבה המלך סוסים, נישט צופיל פערד.
(שסד) שלא ירבה המלך נשים, נישט צופיל ווייבער.
(שסה) שלא ירבה לו המלך כסף וזהב.
זאגט דער רמב”ם, אלו הן, דאס זענען די תרי”ג, די זעקס הונדערט און דרייצן מצוות, שנאמרו לו למשה בסיני. ומשה רבינו האט מען געזאגט אויך כלליהן ופרטיהן ודקדוקיהן. “וכל אותן הכללות והפרטים והדקדוקים של כל מצוה ומצוה, היא תורה שבעל פה שקיבלו בית דין מפי בית דין”. דער רמב”ם זאגט דא קלאר די ווערטער אז ס’איז געווען בית דין מפי בית דין, אז ס’איז קיינמאל נישט געווען א יחיד וואס האט מקבל געווען פון א יחיד. דארט וואו ס’איז געווען רבים, האט מען מקבל געווען פון רבים. ס’קען נישט זיין עפעס איינער בודא מליבו, ווייל ס’איז אייביג געווען א גאנצע בית דין.
ויש מצוות אחרות שנתחדשו אחר מתן תורה, וועלכע קבעו אותם נביאים וחכמים און פשטו בכל ישראל. כגון מקרא מגילה, נר חנוכה (וואס חכמי הדור האבן מתקן געווען), ותענית תשעה באב. וידים – די מצוה פון נטילת ידים, וואס אויף דעם שטייט שלמה המלך תיקן. ועירוב אויך שלמה המלך.
ויש לכל מצוה ומצוה מאלו גם כן פירושים ודקדוקים. אזוי ווי ס’איז דא פירושים ודקדוקים אויף די מצוות פון די תורה, איז אויך דא פירושים ודקדוקים אויף די מצוות פון וואס די חכמים האבן מתקן געווען.
מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם אמאל, אז דאס וואס מענטשן זאגן אז דאס איז “זיבן מצוות דרבנן” – דער רמב”ם האלט אסאך מער ווי זיבן. דער רמב”ם האלט מערערע.
אה, א מינוט, דער רמב”ם האט אויסגערעכנט איינס, צוויי, דריי… ניין, ער רעכנט נישט קיין נאמבער, ער נעמט סתם א פוינט. ס’איז א מצוה. זיי האבן שוין גערעדט וועגן דעם איינמאל אין עפעס אן אנדערע שיעור, אז דאס וואס מענטשן זאגן אז ס’איז דא זיבן מצוות דרבנן, ס’איז א טעות גמור. דער רמב”ם האלט אז ס’איז דא מערערע. יחוד, און נאך זאכן.
“כל אלו המצוות שנתחדשו חייבים אנו לקבלם ולשמרם, שנאמר לא תסור מכל הדבר“. וואס שטייט דארטן? אשר יגידו לך (דברים יז, יא), די בית דין. און ער טייטשט אויף דעם אז די בית דין שבכל דור, נביאים וחכמים, וואס יעדער איינער פון זיי האט געהאט א דין בית דין, האבן מתקן געווען, און ס’איז א מצוה אויף אונז זיי צו צוהערן. ס’איז דא אן עקסטערע מצוה וואס שטייט “לא תסור מן הדבר”.
זאגט ער: “ואינן תוספת על מצוות התורה”. די זאכן זענען נישט א תוספת, און ווען זיי האבן עס געמאכט האבן זיי נישט עובער געווען אויף בל תוסיף.
אבער אויב אזוי איז דאך א קשיא, “והלא הזהירה תורה לא תוסף עליו ולא תגרע ממנו” (דברים יג, א), די תורה האט דאך געזאגט מ’טאר נישט צולייגן?
ענטפערט ער אז “בל תוסיף” מיינט “שלא יבוא נביא ויורה לחדש דבר ולומר שהקב”ה ציוהו במצוה זו”. א נביא טאר נישט זאגן אויסער די תרי”ג, אז דער אייבערשטער האט מיר צוגעלייגט נאך מצוות. דאס וואלט געווען עובער געווען אויף בל תוסיף, “שהקב”ה ציוה להוסיף על מצוות התורה או לגרוע אחת מכל אלו השש מאות ושלש עשרה מצוות. אבל אם הוסיפו בית דין או נביא שיהיה באותו הזמן מצוה דרך תקנה…”
אויב אבער האט א בית דין מיט א נביא צוגעלייגט… וואס גייט ער אן מיט דעם נביא? ס’קען זיין ווייל די גמרא לערנט ארויס פארשידענע זאכן פון דברי נביאים און דברי קבלה. ס’איז אן אמת, אבער ס’קומט נישט אריין בתורת נבואה. “אבל אם הוסיפו בית דין או נביא שיהיה באותו הזמן מצוה…” זיי האבן מתקן געווען דרך תקנה.
איך מיין אז ס’איז דא צוויי דריי דרכים: דרך תקנה, אדער דרך הוראה, אדער דרך גזירה.
* דרך תקנה: איז א נייע תקנה, ווייל ס’איז געשען א טויש, מ’דארף עס פיקסן, א תיקון עולם.
* דרך הוראה: מיינט ער אפשר דרך שעה? הוראת שעה? אפשר מיינט ער צו זאגן אז דעמאלטס איז נאר געווען א הוראה, אזויווי ביי א מלחמה וכדומה.
* דרך גזירה: פארשטיי איך אויך, גזירה מיינט אז מ’איז גוזר משום משמרת.
אז דו זעסט אין תוספות, דאס הייסט אז מ’האט נישט צוגעלייגט א נייע מצוה. דהיינו, לא אמרי, זיי האבן נישט געזאגט אז הקדוש ברוך הוא ציווה אותנו לעשות עירוב, אדער לקרוא את המגילה בעונתה. נישט דאס האבן זיי געזאגט, ווייל אויב יא, דאס איז געזאגט געווארן ביי תפילין, “הוי מוסיפין על התורה”.
נאר וואס דען האבן זיי יא געזאגט? דער רמב”ם ברענגט: “אלא כך אנו אומרים, שהנביאים ובית דין תקנו וציוונו לקרוא את המגילה בעונתה”. וואס איז דאס “בעונתה”? צו ליינען די מגילה, ער מיינט צו זאגן פון י”א ביז י”ד.
פארוואס? “כדי להזכיר שבחו של הקדוש ברוך הוא ותשועה שעשה לנו והוא קרוב לשועינו, כדי לברכו ולהללו, וכדי להודיע לדורות הבאים שאמת מה שהבטיחנו בתורה, ‘כי מי גוי גדול אשר לו אלקים קרובים אליו כה’ אלקינו בכל קראנו אליו'”.
נאכאמאל, דאס וואס די בית דין האט געזאגט, זיי האבן נישט געזאגט אז ס’איז דא נאך א מצוה אויסער די תרי”ג מצוות. נאר בסך הכל האבן זיי געזאגט א נייע תקנה. זיי האבן נישט געזאגט אז דער אייבערשטער האט געזאגט, נאר זיי האבן געזאגט אז ס’איז געשען דא א נייע מעשה, אז אידן זענען געהאלפן געווארן, וועלן מיר מאכן א נייע הלכה – נישט אז דער אייבערשטער האט אונז געהייסן, נאר אונז ווילן.
און ס’איז אינטערעסאנט, דער רמב”ם זאגט דא אז מיט דעם זענען זיי מחזק געווען די תורה אליין. זיי האבן נישט געזאגט אז ס’איז א הוספה אויף די תורה, נאר זיי האבן מחזק געווען די תורה. ער מיינט צו זאגן אז קריאת המגילה איז אויך עפעס אן ענליכקייט צו א גזירה, ווייל ס’איז מחזק די מצוה פון “ומרוב שבחיו של הקב”ה”.
ער לייגט דא אריין א גרויסע אריכות וואס פעלט לכאורה נישט אויס פאר זיין reason, אבער ס’איז זייער שיין. ער זאגט, ווען אונז ליינען די מגילה איז נישט נאר אונז ליינען עפעס אן אלטע זאך – א קול קורא במגילה ובפרה אומרים צדיקים – מ’ליינט נישט אן אלטע מעשה, נאר מ’דערמאנט אונז אז דער אייבערשטער האט אונז ליב, און אז דער אייבערשטער ענטפערט צו אידן, און אז ווען אידן בעטן העלפט זיי דער אייבערשטער.
דאס איז אמת אז ס’איז א beautiful שטיקל רמב”ם, בכלל וואס ער ברענגט פון פורים און דכדומה א גאנץ יאר. אבער דא אין די קאנטעקסט, לכאורה דער וועג וואס קומט דא אריין איז נאר ווייל דער רמב”ם וויל מסביר זיין דער טעם. ער וויל דיר אריינברענגען א ביסל אין די קאפ פון דער חכם וואס איז מתקן דעם נייעם מצוה. נישט אזא קאפ וואס “איך מאך נייע מצוות וואס דער אייבערשטער האט נישט געגעבן”, ניין. איך קען דיר דאך מסביר זיין אז ס’איז נאך דא אן ענין, אז דער אייבערשטער האט ליב אז אידן זאלן שטיין אויף דעם די תורה, ס’איז א מצוה צו מפרסם זיין, ס’איז א גרויסע גוטע זאך, ממילא בין איך מתקן.
ס’קען זיין אז ער מיינט צו זאגן אז זייערע תקנות זאלן אויך זיין within די תורה tools. זיי זאלן קוקן וואס די תורה האט מתקן געווען. די תורה האט דאך געמאכט אז ווען מ’האט א ישועה, דאנקט מען. דער רמב”ם זאגט אז ס’איז אן עקסטערע נייע מצוה, ער האט דיר נאר מסביר געווען די סברא פארוואס זיי האבן עס געטון.
ער וויל זאגן אז ס’איז נישט קיין נייע value, ער האט נישט געפאסט א נייע idea, ס’איז אן idea וואס שטייט אין חומש. אבער אפילו אזוי, ס’פעלט נישט אמת’דיג אויס. זיי האבן דיר נישט נאר געמאכט לברך ולהלל, זיי האבן דיר עס געמאכט א מין אופן פון קריאת המגילה. ווען זיי וואלטן געזאגט אז ביים דאווענען זאל מען אין זינען האבן דעם נס, וואלטן זיי דיר ממש נישט צוגעלייגט. זיי האבן דיר יא עפעס צוגעלייגט, עפעס א צורה פון א מצוה, מ’זאל פארליינען א געוויסע ספר. פארוואס לא תוסיף? ווייל וואס מאכט אויס לא תוסיף איז נישט וואס ס’איז א נייע זאך, נאר וואס זיי זאגן [אז ס’איז פון הקב”ה].
איך טראכט אפשר אן אנדערע זאך. איך מיין אז דער רמב”ם וויל דא פשוט מסביר זיין דעם טעם, ער וויל דאך אריינברענגען אין די קאפ פון דער וואס מאכט עס. בשלמא אויב ער זאגט אז ס’איז א נבואה, פארשטיי איך. אבער אויב דער אייבערשטער האט נישט געהייסן, וואס טוסטו? קום איך האב דיר מסביר א דוגמא פון א גרינגע מצוה צו מסביר זיין פארוואס ער טוט עס. ס’קען אויך זיין אז דער רמב”ם האלט אז אמת’דיג איז דאך דא א הלל לשם, דער אייבערשטער דארף מען דאנקען, דער אייבערשטער האט געשריבן אז מ’דארף אים דאנקען. די געדאנקען איז דא, מ’פארשטייט אז דער אייבערשטער האט געגעבן א רמז וואס איז וויכטיג.
ס’קען יא זיין אז ס’ליגט דא אז א געווענליכע לא תוסיף נעמט אוועק פון די שלמות פון די תורה, דאס איז מחזק די תורה, ווייל דאס איז א נייע עדות אז דער אייבערשטער האט געגעבן א תורה. יא, ס’איז באמת פראבלעמאטיש. איך האב דעמאלטס געפרעגט, מעג מען זאגן אז דער אייבערשטער האט געהייסן? מעג מען דאך האלטן נישט. ס’וואלט באמת געהאלפן אז יא, אבער דורך דעם וואס מ’האט מיט א מצוה מדברי סופרים, איז נישט דא דער חשש פון לא תוסיף.
אקעי, איך האב דיר געגעבן די רייט פארט פונעם הקדמה? יעצט ווייסטו אז אלע מצוות, מ’קען שוין ברוך השם מאכן א סיכום פון כל התורה כולה. כל התורה כולה בקיצור האבן מיר שוין געלערנט. ס’איז זייער גוט, מ’דארף מאכן א נייע זאך צו דערהאלטן אויף כל התורה כולה. יעצט האבן מיר שוין געווען קונה געווען בתמצות, כל התורה כולה.